# ميز (م-ي-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%8A%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ayırt eder

- Harfler: م - ي - ز
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 4 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَمَيَّزُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%B2%D9%8F.md) | تَتَفَعَّلُ | Çatlar | 1 | 1 | [67:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/67:8.md) |
| [لِيَمِيزَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%8A%D8%B2%D9%8E.md) | لِيَفْعِلَ | Ayırt etmesi için | 1 | 1 | [8:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/8:37.md) |
| [وَامْتَازُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D8%B2%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَافْتَعَلُوا | Ve ayrılın | 1 | 1 | [36:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/36:59.md) |
| [يَمِيزَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%8A%D8%B2%D9%8E.md) | يَفْعِلَ | Ayırt eder | 1 | 1 | [3:179](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/3:179.md) |

## Mücavir kökler — 31 mücavir (45 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Habes bozuk yemek demektir
2. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · İyi
3. [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Rükbe” diz demektir
4. [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fevc Deve sürüsü su başına getirildiklerinde birden su…
5. [غيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Öfke
6. [جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Onu seçti
7. [خزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hazen : Depo demektir
8. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dal demektir
9. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Neredeyse o
10. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
11. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
12. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
13. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cürame hurma döküntüsü demektir
14. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
15. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
16. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
17. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
18. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sehl” ova demektir
19. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yumruk demektir
20. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Büyük
21. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
22. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
23. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
24. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
25. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
26. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
27. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
28. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
29. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
30. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
31. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ميز |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md), [فرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B2.md), [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md), [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Birbirine karışmış veya benzer şeyleri ayıklayıp birbirinden ayırma, sınır çekerek ayrıştırma |
| Çekirdek Özet 2 | Karışık haldeki iyi ile kötünün, mümin ile münafığın/mücrimlerin ontolojik ve ahlaki olarak tasfiye edilip ayrılması |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve varoluş düzeninde hak ile batılın birbirine iltibas etmesini önleyen seçici tasnif ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca zihinsel kavrayış (temyiz kudreti) veya dünyevi üstünlük/ayrıcalık (imtiyaz) olarak daraltıp Kur'an'daki ontolojik ayrışma ve tasfiye boyutunu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مي | Harekete geçme, yerinden oynama, yayılma ve meyil etme anlamı taşır; nitekim [ميد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%AF.md) sarsılmayı ve dengelenmeyi, [مير](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B1.md) yiyecek taşımayı ve akışı, [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) ise bir tarafa doğru eğilmeyi ifade eder. | ز | Zâ harfinin taşıdığı keskin kesme, koparma ve sınırlama imgesiyle, meyil ve hareket halindeki nesneleri birbirinden nihai olarak koparıp sınırlayarak ayrıştırma manası kazanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Birbiri içine girmiş, akışkan veya henüz sınırları netleşmemiş çokluk durumunu gösterir. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Duruma müdahale eden, kavrayan, işleyen ve yönlendiren etkin iradeyi veya ameli temsil eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Keskin bir sınır çekerek parçaları birbirinden bölen, koparan ve ayıran nihai işlemi gösterir. |
| ميز | Çokluk ve karışıklığa müdahale edip kesici bir sınırla ayırma | Akışkan ve birbirine karışmış karmaşık bir yapıya etkin bir iradeyle müdahale edilerek unsurların kesin ve keskin sınırlarla birbirinden ayrılması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Birbirine karışmış taneleri, nesneleri veya bir sürünün içindeki farklı cins hayvanları tek tek ayıklayıp bir kenara ayırmak; boynu vurulacak kimseye boynunu gövdeden ayırması için söylenen söz veya bir canlının derisinin kemikten sıyrılıp ayrılması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-Ahtal'a atfedilen beyitte bir topluluktan uzaklaşma ve ayrılma anlamında geçmektedir: فإلا تغيرها قريش بملكها / يكن عن قريش مستماز ومزحل |
| Erken Arapça kullanım | İbn Manzûr ve İbn Fâris'in naklettiği üzere boyun vurulacağı sırada boynun uzatılıp diğer uzuvlardan ayrılması için مازِ عنقك veya kısaca مازِ denilmesi; ayrıca yılan zehrinin etkisiyle kafa derisinin kafatasından ayrılmasını anlatan şiir tasviri. |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça ميز kökü, Sami dillerinde özellikle ayırma, bölme, tartma veya sınırlandırma alanlarıyla fonetik ve semantik akrabalıklar gösteren bir yapıdadır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi dar anlamda sınırlı olmakla birlikte, m-w-z veya m-y-z çekirdek varyantları ve kökteş kökler (özellikle zeyl ve tezyîl dairesindeki [زيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84.md) ile bağlantılı olarak) parçalama, uzaklaştırma ve ayıklama semantiğini sürdürür. Arapçada bu kök, zihinsel bir işlemden önce nesnelerin fiziksel olarak elenmesi, saflaştırılması ve ayrıştırılması üzerinden somutlaşmış; ardından akli temyiz ve ontolojik tasfiye manalarına evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ميز / [زيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84.md) akrabalığı | İbn Fâris'in belirttiği üzere kökün aslı bir şeyin başka bir şeyden zeval bulup ayrılması (tezyîl) esasına dayanır; fiziksel ayrıştırmadan zihinsel seçime geçmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Kuzeybatı Sami benzerleri | İbranice ve Süryanice gibi akraba dillerdeki ayırma, pay etme ve sınır belirleme bildiren ikili/üçlü morfemlerle semantik paralellik taşır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök katmanı | Belirgin fark tespit edilmedi; dil ailesi genelinde sınır çekme ve ayırma bildiren biçimlerle karşılaştırılabilir ancak veri sınırlıdır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ميز | Anlamlı | Ayırmak, ayrıştırmak | Birbirine karışmış şeyleri sınır koyarak birbirinden ayırmak ve seçmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [مزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%8A.md) | Anlamlı | Üstün gelmek, meziyet | Bir kimsenin fazilet veya vasıf bakımından diğerinden ayrılıp öne geçmesi. | Hedef kökle niteliksel ayrışma bağı vardır; Kur'an'da geçmez. |
| يمز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| يزم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| زمي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız kök kaydı bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez. |
| [زيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%85.md) | Anlamlı | Bir araya toplanmak, parça parça olmak | Dağınık toplulukların veya deve sürülerinin öbek öbek ayrılıp toplanması. | Ayrışmış kümeler anlamıyla hedef kökle dolaylı ilişkilidir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ميز | Merkez | Ayırma, seçme, tasfiye | Birbirine benzer veya karışmış nesneleri niteliklerine göre ayıklayıp sınır çekme. | Hem fiziksel hem zihinsel hem de ontolojik saflaştırma ve sınıflandırma bildirir. |
| [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | Hükümle ayırma, fasletme | İki şeyin arasına kesin bir mesafe koyarak nihai hükme bağlamak. | ميز ayıklama ve nitelik farkını açığa çıkarma iken [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) arayı açma ve hüküm verme odaklıdır. |
| [فرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B2.md) | Komşu | Pay ayırma, tefrik | Bir bütünden belirli bir parçayı veya hisseyi çıkarıp ayırmak. | ميز karmaşıklıktan arındırmayı, [فرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B2.md) ise pay ve bölüşüm tayinini öne çıkarır. |
| [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | Kenara koyma, uzaklaştırma | Bir şeyi veya kimseyi kenara çekip diğerleriyle ilişkisini kesmek. | ميز tasnif ve ayrıştırma iken [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) işlevsiz kılma veya tecrit etme ağırlıklıdır. |
| [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Yarma, ikiye bölme | Birbirine bağlı iki unsuru birbirinden yararak veya açarak uzaklaştırmak. | [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) bütünü bölmeye ve dağıtmaya bakar, ميز ise tür ve nitelik farkına göre ayıklar. |
| [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) | Zıt | Karıştırma, iltibas | Farklı unsurları birbiri içine sokarak ayrılmaz ve belirsiz hale getirme. | ميز kavramının tam zıddı olup sınırların yok edilmesini ve ayrışmanın engellenmesini ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ميز | Ayıklamak, temyiz etmek | Karışık haldeki unsurları birbirinden ayırıp seçkin kılma veya sınırlandırma. | Kesin |
| Latince | discernere, distinguere, separare | Ayırt etmek, ayırmak, farkı görmek | Zihinsel ayrım ve somut ayrıştırmayı karşılar; ancak cehennemin öfkeden parçalanması gibi şiddetli infisal nüansını tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | to distinguish, to segregate, to discern | Ayırt etmek, ayrıştırmak, tasnif etmek | Bilişsel ve fiziksel ayrımı karşılar; Kur'an'daki ahlaki-ontolojik tasfiye boyutunu tek başına eksiksiz vermez. | Güçlü |
| Almanca | unterscheiden, absondern, scheiden | Ayırt etmek, ayırmak, tasfiye etmek | Karışımı ayırma ve farkı tanıma manasını verir; kökün şiddet ve çatlama boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | discerner, distinguer, séparer | Ayırt etmek, tefrik etmek | Niteliksel farkı belirleme ve ayrıştırmayı karşılar; fiziksel parçalanma ve kütlesel kopuşu tali bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَمِيزَ / لِيَمِيزَ (Mücerred fiil) | Ayıklamak, tasfiye edip ayırmak | İmtihan ve toplumsal süreçler neticesinde müminin kâfirden, iyinin (tayyib) kötüden (habîs) tamamen ayrıştırılması bağlamı (Âl-i İmrân [3:179](https://lisan.digital/tr/ayet/3:179.md), Enfâl [8:37](https://lisan.digital/tr/ayet/8:37.md)). |
| وَامْتَازُوا (İftiâl babı) | Kenara çekilmek, kütlesel olarak ayrışmak | Kıyamet günü suçluların ve günahkârların müminler topluluğundan fiziken ve mekânen tecrit edilmesi hitabı (Yâsîn [36:59](https://lisan.digital/tr/ayet/36:59.md)). |
| تَمَيَّزُ (Tefa''ul babı) | Öfkeden çatlamak, parçalanıp infilak etmek | Cehennemin içindeki şiddetli kaynama ve gazap sebebiyle parçalarının birbirinden kopacak hale gelmesi tasviri (Mülk [67:8](https://lisan.digital/tr/ayet/67:8.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hayır-şer, hak-batıl ayrımı ve imtihan hikmeti | Allah'ın mümin ile münafığı veya habîs ile tayyibi neden hemen değil de süreç içinde ayırdığı meselesi. | İlahi adaletin ve teklifin tahakkuku için safların netleşmesi ve zıtların birbirinden tefrik edilmesi. |
| Fıkıh | Ehliyet teorisi ve temyiz çağı | Çocuğun menfaatine olan ile zararına olanı ayırt edebilme (temyiz) yetisi ve hukuki tasarrufların geçerliliği. | İyiyi kötüden, kârı zarardan ayıran akli ve idraki melekede yoğunlaşma. |
| Tefsir | Ahiret sahneleri ve imtihanın gayesi | Yâsîn [36:59](https://lisan.digital/tr/ayet/36:59.md)'daki ayrışma emri ile Mülk [67:8](https://lisan.digital/tr/ayet/67:8.md)'deki cehennemin çatlaması tasvirlerinin yorumlanması. | Ahiretteki nihai ayrışma, mekânsal tasfiye ve gazabın şiddetiyle parçalanma. |
| Hadis | Safların ayrışması ve fitne dönemleri | Fitne anında insanların madenler gibi elenip birbirinden ayrılması ve temyiz edilmesi rivayetleri. | İmtihan potasında hakiki olanla sahte olanın ortaya çıkması ve seçilmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İmtihan ve kulluk nizamı | Tasfiye ve arınma | Hak ile batılın birbirine karışmasını engelleyerek ihlası açığa çıkarma | Dini hayat, saf olanın tortulardan arındırılması ve safların tefrik edilmesi üzerine kuruludur. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Temyiz, sınıflandırma ve tasnif | Doğru bilgi ile zannı ve safsatayı birbirinden ayırma | İlim, birbirine benzeyen kavramlar arasındaki ince sınırları belirlemekle vücut bulur. | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal düzen ve adalet | Hukuki statülerin tefriki ve yargısal ayrıştırma | Suçlu ile masumun, kamu hakkı ile özel alanın sınırlarını netleştirme | Bir idarenin çöküşü, suçlu ile suçsuzun birbirine iltibas etmesi ve temyiz edilememesiyle başlar. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve mal kalitesi | Kalite kontrolü ve helal-haram ayrımı | Kalitesiz veya haram unsurları piyasadan ayıklayıp dürüst mübadeleyi sağlama | Habîs olan kazancın tayyib olan sermayeden tecrit edilmesi ekonomik sıhhatin şartıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz ayrışması (kromatografi/santrifüjleme) veya kümeleme algoritmaları | Karışım halindeki heterojen maddelerin yoğunluk, yük veya kimyasal özelliklerine göre farklı fazlara ve katmanlara ayrılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal tabakalaşma, rol ayrışması ve kriminolojik tecrit | Toplum içinde suç teşkil eden davranışların tespit edilip ceza adaleti sistemiyle tecrit edilmesi veya normatif sınırların çekilmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca zihinsel ayırt etme yeteneğine (hukuktaki temyiz kudreti) veya modern sosyolojideki ayrıcalık (imtiyaz) manasına hapsedilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; varoluşsal, ahlaki ve fiziksel bir tasfiyeyi, cehennemin öfkeden parçalanmasını ve kıyametteki nihai mekânsal ayrışmayı kapsayan çok katmanlı bir gerçekliktir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İmtihan süreçlerindeki zorlukların hikmeti kavranamaz; ayetlerdeki tasfiye sünneti gözden kaçırılarak bâtıl ile hakkın sentezlenebileceği yanılgısına düşülür. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel varoluş mantığı olan hak-batıl, tayyib-habîs ve mümin-mücrim ikiliğini netleştiren ve imtihanın nihai gayesinin bir tasfiye ve ayrıştırma olduğunu bildiren anahtar köklerden biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İmtihan süreçlerinin toplumsal sonuçlarını açıklayan (Âl-i İmrân [3:179](https://lisan.digital/tr/ayet/3:179.md)), savaş ve infakın ahlaki saflaşmasını bildiren (Enfâl [8:37](https://lisan.digital/tr/ayet/8:37.md)), mahşerdeki yargılamayı tasvir eden (Yâsîn [36:59](https://lisan.digital/tr/ayet/36:59.md)) ve cehennem azabının şiddetini anlatan (Mülk [67:8](https://lisan.digital/tr/ayet/67:8.md)) ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminlerin çektikleri sıkıntıların anlamsız olduğu veya kötülerin dünya hayatında müminlerle sonsuza kadar bir arada kalacağı zannını yıkar; ayrışmanın kaçınılmaz bir ilahi kanun olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Birbirine karışmış nesneleri, taneleri veya varlıkları keskin bir sınır çekerek birbirinden ayıklamak ve bağımsız kılmak.
- Soyut anlam: Zihinsel veya ahlaki düzlemde iyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan tefrik ederek saflığı ortaya çıkarmak; ontolojik düzeyde suçluları tecrit etmek.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki entropiyi ve belirsizliği gidererek unsurları niteliklerine göre farklı havuzlara yerleştiren dinamik tasfiye ve filtreleme operatörü.
- LaTeX modeli: $$S \xrightarrow{\mathcal{M}} \{T, H\} \quad \text{öyle ki} \quad T \cap H = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ sembolü başlangıçtaki karışık ve heterojen durumu temsil eder. $\mathcal{M}$ ayrıştırma ve temyiz operatörüdür. Bu operatörün işlemesiyle sistem, arakesitleri boş küme olan iki ayrık alt kümeye, yani tayyib olanlar kümesi $T$ ile habîs olanlar kümesi $H$'ye ayrışır ve belirsizlik tamamen ortadan kalkar.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D9%8A%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:179](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/3:179.md) — يَمِيزَ

مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Allah; mü’minleri oldukları halde bırakacak değildir. Nihayet murdarı temizden ayıracaktır. Allah, size gaybı da bildirecek değildir. Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. Bunun için siz, Allah’a ve peygamberlerine inanın. İnanır ve sakınırsanız; size çok büyük bir mükafat vardır.

### [Enfal 8:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/8:37.md) — لِيَمِيزَ

لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): Allah; murdarı temizden ayırdetsin ve murdarı birbiri üstüne koyup topunu birden yığsın da, cehenneme atsın diye. İşte onlar; hüsrana uğrayanların kendileridir.

### [Yasin 36:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/36:59.md) — وَامْتَازُوا

وَامْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ

Meal (IK): Ayrılın bugün, ey suçlular.

### [Mülk 67:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/ayet/67:8.md) — تَمَيَّزُ

تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ

Meal (IK): Nerede ise öfkesinden çatlayacak gibi olur. Her bir topluluk ona atıldığında, bekçileri onlara sorarlar: Size bir uyarıcı gelmedi mi?

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والميم و و ا ي ء معهما
و ز م، م و ز، ز ي م، م ز ي، م ي ز، ز أ م، أ ز م مستعملات
وزم:
الوَزْمُ والوَزيمُ: حُزْمةٌ من بَقْلٍ، وبَعْضُهم يقولُ: وزيمة، قال: أَتَوْنا ثائرين فلم يؤوبوا بأُبْلُمةٍ تُشَدُّ على وَزيمِ.
والوَزْمةُ: الأَكْلةُ من اليوم إلى مثلِها من الغَد مرّة.
ورجلٌ مُتَوزِّم: شديدُ الوَطْء، هُذَليّة.
موز:
المَوْزُ: معروف، الواحدة: مَوزة.
زيم:
تزيّم اللّحْمُ يتزيّم، إذا صار زِيَماً زِيَماً، وهو شدّةُ اكْتِنازِهِ واجتماعِه، ومنه قيل: اجتمعوا فصاروا زِيَماً زِيَماً.
وزِيَم: اسم فَرَسٍ سابقٍ، قال:
هذا أوان الشَدِّ فاشتدّي زِيَمْ
مزي:
المَزْيُ والمزيّة: تمامٌ وكمالٌ في كلِّ شيء.
وفلانٌ يتمزَّى به، أي: يَتَشَبَّهُ به.
ميز:
المَيْز: التمييز بين الأشياء، تقول: مِزْتُ الشَّيء أَمِيزُهُ مَيْزاً، وقَدِ انْمازَ بَعْضُه من بعض، وميّزته.
وامتاز القوم: تَنَحَّى بعضهم عن بعض.
نوإذا أراد الرّجلُ أن يضربَ عُنُقَ رَجُلٍ يقول له: مازِ عنقك، ويقال: مازِ رأسك، أي: مُدَّ عنقك. أو يقول: مازِ ويَسْكُت من غير أن يَذْكُرَ الرَّأْس.
ويقال: امتاز القَوْم، واستمازوا، قال الله جلّ وعزّ: وامتازوا اليومَ أيّها المجرمون، وقال الأخطل:
فإلاّ تُغَيِّرْها قُريشٌ بمُـلـكـهـا		يَكُنْ عن قُرَيْشٍ مُسْتمازٌ ومَزْحَلُ
زأم:
زأمت الرَّجلَ: ذعرته فأنا زائم، وذاك مَزْءُوم ولغةٌ أخرى: زَئِمَ، أي: ذُعِرَ وفَزِعَ، يقال: رجلٌ زَئِمٌ،أي فَزِعٌ.
والمَوْت الزُّؤام: الموتُ الوَحِيُّ.
أزم:
الأَوازم، وواحدُها: آزمة: الأَنْيابُ. وأَزَمْتُ يدَ الرّجلِ آزِمُها أَزْما. وهو أَشَدُّ العَضّ. وأَزَمَ علينا الدّهرُ يأزِمُ أَزْماً، إذا ما اشتدّ وقل خَيْرُه.
وسُئِل الحارثُ بنُ كَلَدة: مال الدّواءُ?? قال: الأزْم، أراد به: الحِمْية، وأَلاّ يُؤْكَلَ إلا بقَدر، ومعناه القبض للأسنان، ويُقال: له أَزْمة وَوَزْمة ووجبة إذا كان له أكلة واحدة في النّهار. وتقول: سنة أَزْمة وأزوم.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **الميم** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**و ز م**، **م و ز**، **ز ي م**، **م ز ي**، **م ي ز**، **ز أ م**، **أ ز م** kullanımdadırlar

**وزم**:
**الوَزْمُ** ve **الوَزيمُ**: bir demet sebze; ve onların bazısı der ki: **وزيمة**. Dedi: “Bize öfkeli olarak geldiler de, **وَزيمِ** üzerine bağlanan bir **أُبْلُمةٍ** ile dönmediler.”
**والوَزْمةُ**: bugünden ertesi günün benzerine kadar olan bir defa yemek.
Ve **مُتَوزِّم** bir adam: basışı şiddetli; Hüzeylî (lehçesi).

**موز**:
**المَوْزُ**: bilinen (muz); teki: **مَوزة**.

**زيم**:
**تزيّم** et, **يتزيّم**; **زِيَماً زِيَماً** olduğu zaman; ve o, onun (etin) şişmanlığının şiddeti ve toplanmasıdır. Ondan (dolayı) denildi: toplandılar da **زِيَماً زِيَماً** oldular.
Ve **زِيَم**: yarışçı bir atın adı. Dedi:
“Bu, sıkıca bağlanma vaktidir; öyleyse sıkıca bağlan, **زِيَمْ**.”

**مزي**:
**المَزْيُ** ve **المزيّة**: her şeyde tamlık ve kemal.
Ve falan, onunla **يتمزَّى**; yani: ona benzerlik gösterir.

**ميز**:
**المَيْز**: şeyler arasında ayırt etme. Dersin ki: **مِزْتُ** şeyi **أَمِيزُهُ** **مَيْزاً**; ve onun bir kısmı bir kısmından **انْمازَ**; ve onu **ميّزته**.
Ve kavim **امتاز** etti: onların bazısı bazısından uzaklaştı.
Ve adam bir adamın boynunu vurmak istediği zaman ona der ki: **مازِ** boynunu; ve denilir: **مازِ** başını; yani: boynunu uzat. Yahut başı zikretmeksizin “**مازِ**” der ve susar.
Ve denilir: kavim **امتاز** etti, ve **استمازوا** ettiler. Allah, aziz ve celil, dedi: “Ve bugün ayrılın, ey suçlular.” Ve Ahtal dedi:
“Eğer Kureyş onu mülküyle değiştirmezse,
Kureyş’ten uzaklaştırılmış bir **مُسْتمازٌ** ve **مَزْحَلُ** olur.”

**زأم**:
**زأمتُ** adamı: onu korkuttum; ben **زائم**im; ve o **مَزْءُوم**dur. Ve başka bir dil: **زَئِمَ**; yani: korkutuldu ve ürktü. Denilir: **زَئِمٌ** bir adam; yani ürkek.
Ve **المَوْت الزُّؤام**: hızlı ölüm.

**أزم**:
**الأَوازم**; ve onun teki: **آزمة**: köpekdişleri. Ve adamın elini **أَزَمْتُ**; onu **آزِمُها** **أَزْما**; ve o, ısırmanın en şiddetlisidir. Ve zaman bize **أَزَمَ** eder, **يأزِمُ** **أَزْماً**; şiddetlendiği ve hayrı azaldığı zaman.
Ve Hâris b. Kelde’ye soruldu: “İlacın malı nedir?” Dedi: **الأزْم**; onunla kastetti: perhiz ve ancak ölçüyle yenilmesi. Ve onun manası: dişler için sıkmadır. Ve denilir: gündüz bir tek yemeği olduğu zaman onun için **أَزْمة** ve **وَزْمة** ve **وجبة** vardır. Ve dersin: **أَزْمة** ve **أزوم** bir yıl.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز م ( و ا ي ء )
وزم ، زيم ، مزي ، ميز ، موز ، زأم ، أزم : ( مستعملة ) .
وزم : قال الليث : الوَزم والوَزيم : دَسْتَجةٌ من بَقْل ، وبعضُهم يقول وَزيمَة ، ويقال : البَزِيم أيضاً .
وقال ابن دريد : وزمه بفِيه : إذا عَضّه عَضّةً خفيفة .
قال : والوَزمة : الأكْلة في اليومِ إلى مِثلِها من الغد ، وكذلك البَزمة .
أبو عُبيد عن الكسائيّ : فلانٌ يأكل وَجْبة ووَزمَة . قال : وقال الفراء : وكذلك البَزْمة .
ابن الأعرابي : الوَزِيم : لَحمُ العَضَل ، يقال : رجلٌ ذُو وزِيم : إذا تَعضّل لحمُه واشتدّ ، وقال الراجز :
إنْ سَرَّك الرِّيُّ أخا تَميمِ
فاعجَلْ بعَبْدَيْن ذَوَيْ وزِيمِ
بفارِسيّ وأخٍ للرُّومِ
يقول : إذا اختَلفَ لساناهما لم يَفهَم أحدُهما كلامَ صاحبه ، فلم يَشْتغِلا عن عَملِهما .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الجرَاد إذا جُفِّف وهو مطبوخٌ فهو الوَزِيمة .
وقال ابن السكّيت : الوَزِيمة من الضِّباب : أن يُطبخَ لحمُها ثم يُيَبَّس ثم يُدَقّ فيؤكل ، وهو من الجَراد وَزِيمةٌ أيضاً .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال :
الوَزِيم : اللحمُ المقطَّع . والوَزِيم : الباقةُ من البَقْل . والوَزِيمة : الخُوصة .
وقال ابن دُريد : الوَزْم : جمْعُك الشيءَ القليلَ إلى مِثلِه . والوَزِيمُ : ما يَبقَى من المَرَق ونحوِه في القِدْر . والوَزِيمُ : ما تَجمَعُه العُقاب في وَكْرها من اللحم .
زيم : قال الليث : يقال : اللَّحْمُ يتزَيّم ويتزيَّبُ : إذا صارَ زِيماً زِيماً ، وهو شدّة اكتنازِه وانضمامُ بعضه إلى بعض .
وقال سلامة بن جندَل يصف فرساً :
رَقَاقُها ضَرِمٌ وجَرْيها خَذَم
ولحمها زِيمٌ والبَطنُ مَقْبوبُ
وقال أبو الهيثم في قوله :
هذا أوانُ الشَّدِّ فاشتَدِّي زِيمْ
قال : زِيَمْ اسمُ فَرَس . قال : والزِّيمُ : الغارة ، كأنّه يخاطبها . والزِّيمُ : المتفرِّقة .
سلمة عن الفرّاء : لحمُه زِيم : وهو المتعَضِّل المتفرِّق .
ومررتُ بمنازلَ زِيَم : متفرِّقة .
قلتُ : كأنّ زِيما جمعُ زِيمة .
ميز موز : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : مَاز الرجلُ : إذا انتَقَل من مكان إلى مكان . وزامَ : إذا ماتَ . والزَّويم : المجتمِع من كل شيء .
وقال الليث وغيرُه : المَيْزُ : التمييزُ بين الأشياء ، تقول : مِزْتُ بعضَه من بعض فأناأَمِيزُه مَيْزاً ، وقد انمازَ بعضُه من بعض . ويقال : امتاز القومُ : إذا تنحَّى عِصابةٌ منهم ناحيةً ، وكذلك استمازوا .
وقال الأخطل :
فإن لا تغيرها قريش بملكها
يَكُنْ عن قُرَيشٍ مُسْتَمازٌ ومَزْحَلُ
وقرىء قول الله : ( حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ) ( آل عمران : 179 ) ، من ماز يمِيز .
ومن قرأ : ( حتى يُميِّز ) فهو من مَيَّز يُمَيِّز .
وقولُه جلّ وعزّ : ( ( رَّبٍّ رَّحِيمٍ وَامْتَازُواْ الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ ) ( يس : 59 ) ، أي : تميَّزوا .
وقال اللّيث : إذا أراد الرجلُ أن يَضرِب عُنُقَ آخَرَ فيقول : أَخْرِج رأسَك ، فقد أخطأ حتّى يقول : مازِ رأسَك ، أو يقول : مازِ ، وَيَسكُت ، معناه : مُدَّ رأسَك .
قلت : لا أعرِفُك مازِ رأسَكَ بهذا المعنى ، إلا أن يكون بمعنى مايِزْ ، فأخّر اليَاء ، فقال : مازِ وسَقَطت الياءُ في الأمر .
والمَوْز : معروف ، والواحدة مَوْزة .
قال الليث : ورجُلٌ متوزِّم : شديدُ الوَطء .
زأم : سَلَمة عن الفرّاء : الزُّؤامِيُّ : الرجلُ القَتَّال ، من الزُّؤام وهو الموت .
وقال أبو عُبيد : موتٌ زُؤامٌ مُجْهز .
وقال اللّيث : زأمْتُ الرجُلَ : ذَعَرته . وقد زَئِمَ وازْدَأم : إذا فَزَع ، ورجلٌ زَئِمٌ فَزِع ، ورجل مُزْدَئم ، وهو غايةُ الذُّعر والفَزَع .
الأصمعيّ : ما سمعتُ له زَأْمة ولا زَجمة ، أي : صوتاً .
وقال ابن شميل : زَئمْتُ الطعامَ زأْماً .
قال : والزَّأْمُ أن يَملأ بطنَه . وقد أَخذَ زأْمَتَه ، أي : حاجَتَه من الشِّبَع والرِّيّ ، وقد اشتَرَى بنو فلانٍ زأْمَتَهم من الطّعام ، أي : ما يكفيهم سَنَتهم . وزَئمْتُ اليوم زأْمة ، أي : أَكَلْتُ أكلَةً . والزَّأْمُ : شِدّة الأكل وأزْأَمْتُ الجُرحَ بدَمِه ، أي : غَمزْته حتْى لَزِقتْ جِلدتُه بدَمِه ويَبِس الدمُ عليه ، وجُرْح مُزْأَم .
قلتُ : هكذا قال ابن شميل : أزأَمْتُ الجرحَ بالزّاي .
وقال أبو زيد في ( كتاب الهمز ) : أزْأمْتُ الجُرح : إذا داويْتَه حتى يَبرَأَ إِرآماً بالراء ، والّذي قاله ابن شميل بمعناه الّذي ذهبَ إليه صحيح .
وقال أبو زيد : أزأمْتُ الرجل على أمرٍ لم يكن من شأنه إزءاماً : إذا أكرَهْتَه عليه .
قلتُ : وكأنّ أزأَمَ الجُرحَ في قول ابن شميل مِن هذا أخذ .
قال النضر : زأَمه القُرّ ، وهو أن يملأ جوفه حتى يرعُد منه ويأخذه لذلك قِلٌّ وقِفة أي : رعدة . وموت زؤام : سريع مجهز . وما عصيتُه زأْمةً ولا وَشْمةً . يعقوب : أزأمته على الأمر ، أي : أكرهته عليه . وأظأرته بمعناه .
أزم : قال الليث : أَزمْتُ يدَ الرجلِ آزِمُها أَزماً : وهو أَشدُّ العَضّ .
ويقول : أَزم علينا الدهرُ يأزم أَزماً : إذا ما اشتدّ وقلّ خيره .
وأزم علينا عيشنا يأزم أزماً إزاماً : اشتد .
قال : وأَزمْتُ الحبلَ آزمُه أَزْماً : إذا فَتَلْتَه ، والأَزمُ : ضربٌ من الضَّفْر ، وهو الفَتْل .
وقال اللّيث : سَنةٌ أزمة وأَزوم .
وقال : أزمْتُ العِنان أَزماً : إذا أحكمْتَ ضَفْرَهُ ، وهو مأزوم .
والأزمُ : شِدّة العَضّ بالأنْياب ، والأنْياب هي الأوازم . والأزمُ : الجَدْبُ والمَحْل . والأزمُ : إغلاقُ البابِ .
وسُئِل الحارثُ بن كَلْدة عن الطبّ فقال : هو الأَزْم ، وفسّره الناسُ أنّه الْحَميَة والإمساكُ عن الاستكثار من الطعام .
وقال الأصمعيّ : قال عيسى بن عُمر : كانت لنا بَطّةٌ تأزِم ، أي : تَعَضّ ، ومنه قيل للسّنة أَزْمة وأَزُوم وأَزامِ بكسر الميم .
أبو عبيد عن الكسائي : أصابتهم سنة أزمتهم أزماً ، أي : استأصلتهم . وقال شمر : إنما هو أرمتهم بالراء . وكذلك قال أبو الهيثم .
وقال أبو زيد : الأُزُم : المحافَظة على الضَّيعة ، أَزَم على الضَّيْعة : إذا حافَظَ عليها .
مزي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال له : عندي قَفِيّةٌ ومَزِيّةٌ : إذا كانت له مَنزِلة ليستْ لغيره .
ويقال : أقفيْتُه ، ولا يقال : أَمْزَيْته .
وقال اللّيث : المَزْيُ والمَزِيّةُ في كلّ شيء : تمامٌ وكمال .
ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيِّ : الزِّيزِيمُ : صوتُ الجِنّ باللّيل . قال : ومِيمُ زِيزِيم مِثالُ دالِ زَيْد يَجرِي عليها الإعراب ، وأنشَد غيره لرؤبة :
تَسمَع للجِنِّ لها زِيزِيمَا
أبو عبيد عن الأحمر : بعير أزْيَمُ وأَسْجَم ، وهو الّذي لا يَرْغُو .
وقال شمر : الذي سمعتُ : بعير أَزْجَم بالزاي والجيم .
وقال أبو الهيثم : ليس بين الأزْيَم والأزْجم إلا تحويلة الجيم ياءً ، وهي لغةٌ في تميم معروفة .
وقال شمر : أنشدنا أبو جعفر الهُذَيمي :
مِن كلِّ أزْجَمَ شائكٍ أَنْيابُه
ومُقصِّفٍ بالهَدْرِ كيف يَصُولُ
وفي ( نوادر الأعراب ) : يقال : هذا سِرْبُ خَيْل غارةٍ ، قد وَقَعتْ على مزاياها ، أي : على مَواقِعها التي نهضت عليها متقدِّم ومتأخِّر .
ويقال لفلانٍ على فلانٍ مازِية ، أي : فَضْل ، وكان فلانٌ عَنِّي مازِيةً العامَ ، وقاصِيةً وكالِية وراكِيةً . وقَعَدَ فلانٌ عنّي مازياً ونازياً ومُتمازياً ، وناصياً ، أي : مخالفاً بعيداً .

##### Türkçe

ز م ( و ا ي ء )
**وزم**, **زيم**, **مزي**, **ميز**, **موز**, **زأم**, **أزم**: (kullanılan).

**وزم**: Leys dedi: **الوَزم** ve **الوَزيم**: sebzeden bir deste; bazısı **وَزيمَة** der; ve **البَزِيم** de denir.
İbn Düreyd dedi: Onu ağzıyla **وزمه**: onu hafif bir ısırışla ısırdığı zaman.
Dedi: **الوَزمة**: bir günde olan yemeğin ertesi günde onun benzerine (kadar olanı); ve كذلك **البَزمة**.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Falan kimse bir **وَجْبة** ve bir **وَزمَة** yer. Dedi: Ferrâ dedi: ve كذلك **البَزْمة**.
İbnü’l-A‘râbî: **الوَزِيم**: kas eti; denir: **ذُو وزِيم** adam: eti kaslaşıp sertleştiği zaman. Ve râciz dedi:
إنْ سَرَّك الرِّيُّ أخا تَميمِ
فاعجَلْ بعَبْدَيْن ذَوَيْ وزِيمِ
بفارِسيّ وأخٍ للرُّومِ
Der ki: iki dilleri ihtilaf ettiği zaman, birisi arkadaşının sözünü anlamaz; böylece işlerinden meşgul olmazlar.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: çekirge, pişirilmiş olarak kurutulduğu zaman o **الوَزِيمة**’dir.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَزِيمة** kelerlerden: etinin pişirilmesi, sonra kurutulması, sonra dövülüp yenmesidir; ve çekirgelerden de **وَزِيمة**’dir.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi:
**الوَزِيم**: parçalanmış et. **الوَزِيم**: sebzeden demet. **الوَزِيمة**: hurma yaprağı şeridi.
İbn Düreyd dedi: **الوَزْم**: az şeyi benzerine toplaman. **الوَزِيمُ**: tencerede et suyundan ve benzerinden kalan şey. **الوَزِيمُ**: kartalın yuvasında etten topladığı şey.

**زيم**: Leys dedi: denir: et **يتزَيّم** ve **يتزيَّبُ**: **زِيماً زِيماً** olduğu zaman; bu, onun iyice dolgunlaşmasının şiddeti ve bir kısmının bir kısmına birleşmesidir.
Selâme b. Cendel bir atı vasfederek dedi:
رَقَاقُها ضَرِمٌ وجَرْيها خَذَم
ولحمها زِيمٌ والبَطنُ مَقْبوبُ
Ebû’l-Heysem onun sözü hakkında:
هذا أوانُ الشَّدِّ فاشتَدِّي زِيمْ
Dedi: **زِيَمْ** bir atın adıdır. Dedi: ve **الزِّيمُ**: akın; sanki ona hitap ediyor. Ve **الزِّيمُ**: dağınık olan.
Seleme, Ferrâ’dan: eti **زِيم**: ve o, kaslaşmış, dağınık olandır.
Ve dağınık: **زِيَم** menzillerine uğradım.
Dedim: sanki **زِيما** **زِيمة**’nin çoğuludur.

**ميز موز**: Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: adam **مَاز**: bir yerden bir yere geçtiği zaman. Ve **زامَ**: öldüğü zaman. Ve **الزَّويم**: her şeyden toplanmış olan.
Leys ve başkası dedi: **المَيْزُ**: şeyler arasında ayırt etme; dersin: onun bir kısmını bir kısmından **مِزْتُ**; onu **أَمِيزُه** **مَيْزاً**; ve onun bir kısmı bir kısmından **انمازَ**. Ve denir: kavim **امتاز**: onlardan bir grup bir yana çekildiği zaman; ve كذلك **استمازوا**.
Ahtal dedi:
فإن لا تغيرها قريش بملكها
يَكُنْ عن قُرَيشٍ مُسْتَمازٌ ومَزْحَلُ
Allah’ın sözü okundu: ( **حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ** ) (Âl-i İmrân: 179), **ماز**’dan, **يمِيز**.
Ve kim ( **حتى يُميِّز** ) okursa, o **مَيَّز**’den, **يُمَيِّز**’dir.
Ve O’nun (celîl ve azîz) sözü: ( ( **رَّبٍّ رَّحِيمٍ وَامْتَازُواْ الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ** ) (Yâsîn: 59), yani: ayrışın.
Leys dedi: adam bir başkasının boynunu vurmak istediği zaman, “başını çıkar” derse hata etmiştir; ta ki “**مازِ** başını” deyinceye kadar; yahut “**مازِ**” der ve susar; manası: başını uzat.
Dedim: bu manada “**مازِ** başını”yı bilmiyorum; ancak **مايِزْ** manasında olması müstesna; sonra **اليَاء**’yı geri bıraktı, böylece “**مازِ**” dedi; ve emirde **الياء** düştü.
Ve **المَوْز**: bilinen (şey); bir tanesi **مَوْزة**.
Leys dedi: **متوزِّم** adam: basışı şiddetli.

**زأم**: Seleme, Ferrâ’dan: **الزُّؤامِيُّ**: öldürücü adam; **الزُّؤام**’dan, o da ölümdür.
Ebû Ubeyd dedi: **موتٌ زُؤامٌ**: çabuk öldürücü.
Leys dedi: adamı **زأمْتُ**: onu korkuttum. Ve **زَئِمَ** ve **ازْدَأم**: korktuğu zaman. Ve **زَئِمٌ** adam: korkmuş. Ve **مُزْدَئم** adam: ve o, dehşet ve korkunun en uç noktasıdır.
Asma‘î: onun için ne bir **زَأْمة** ne de bir **زَجمة** işittim; yani: bir ses.
İbn Şümeyl dedi: yemeği **زَئمْتُ** **زأْماً**.
Dedi: ve **الزَّأْمُ**: karnını doldurmasıdır. Ve **زأْمَتَه**’sini aldı; yani: tokluk ve suya kanma bakımından ihtiyacını. Ve falan oğulları yiyecekten **زأْمَتَهم**’lerini satın aldı; yani: senelerini kendilerine yetecek olanı. Ve bugün bir **زأْمة** **زَئمْتُ**; yani: bir yeme yiyip bitirdim. Ve **الزَّأْمُ**: yemenin şiddeti. Ve yarayı kanıyla **أزْأَمْتُ**; yani: derisi kanıyla yapışıncaya ve kan onun üzerinde kuruyuncaya kadar onu sıktım; ve **مُزْأَم** yara.
Dedim: İbn Şümeyl böyle dedi: yarayı **أزأَمْتُ** zâ ile.
Ebû Zeyd ( **كتاب الهمز** )’de dedi: yarayı **أزْأمْتُ**: onu tedavi edip **إِرآماً** (ر ile) iyileşinceye kadar; ve İbn Şümeyl’in dediği, kastettiği manaya göre doğrudur.
Ebû Zeyd dedi: adamı, onun işi olmayan bir işe **إزءاماً** olarak **أزأمْتُ**: onu ona zorladığım zaman.
Dedim: sanki İbn Şümeyl’in sözünde yarayı **أزأَمَ** bunun içinden alınmıştır.
Nadr dedi: soğuk onu **زأَمه**; bu, içini doldurmasıdır; ta ki ondan titreyinceye ve bu sebeple onu **قِلٌّ** ve **قِفة** yani: titreme alıncaya kadar. Ve **موت زؤام**: çabuk öldürücü. Ve ona bir **زأْمةً** de bir **وَشْمةً** de isyan etmedim. Ya‘kūb: işi ona **أزأمته**; yani: onu ona zorladım. Ve **أظأرته** de onun manasındadır.

**أزم**: Leys dedi: adamın elini **أَزمْتُ**; onu **آزِمُها** **أَزماً**: ve o, ısırmanın en şiddetlisidir.
Ve der: zaman bize **أَزم** etti; **يأزم** **أَزماً**: şiddetlendiği ve hayrı azaldığı zaman.
Ve yaşayışımız bize **أزم** etti; **يأزم** **أَزماً إزاماً**: şiddetlendi.
Dedi: ipi **أَزمْتُ**; onu **آزمُه** **أَزْماً**: onu büktüğün zaman. Ve **الأَزمُ**: örgünün bir türüdür; ve o, bükmedir.
Leys dedi: **سَنةٌ أزمة** ve **أَزوم**.
Dedi: dizgini **أزمْتُ** **أَزماً**: örgüsünü sağlam yaptığın zaman; ve o **مأزوم**’dur.
Ve **الأزمُ**: köpekdişleriyle ısırmanın şiddeti; ve köpekdişleri **الأوازم**’dir. Ve **الأزمُ**: kıtlık ve kuraklık. Ve **الأزمُ**: kapının kapanması.
Hâris b. Kelde’ye tıp hakkında soruldu da dedi: o **الأَزْم**’dir; insanlar onu, perhiz ve yemekten çokça almaktan el çekme diye açıkladılar.
Asma‘î dedi: Îsâ b. Ömer dedi: bizim bir ördeğimiz vardı, **تأزِم** ederdi; yani: ısırırdı. Ve ondan dolayı seneye **أَزْمة** ve **أَزُوم** ve **أَزامِ** (mîm’in kesresiyle) denildi.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: onları bir sene vurdu; onları **أزمتهم** **أزماً**; yani: köklerini kazıdı. Şemmer dedi: ancak o **أرمتهم**’dir (ر ile). Ebû’l-Heysem de böyle dedi.
Ebû Zeyd dedi: **الأُزُم**: çiftliği korumaktır; çiftliğe **أَزَم** etti: onu koruduğu zaman.

**مزي**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: ona denir: bende bir **قَفِيّةٌ** ve bir **مَزِيّةٌ** var: onun için başkasında olmayan bir mevki olduğu zaman.
Ve denir: onu **أقفيْتُ**; ve **أَمْزَيْته** denmez.
Leys dedi: her şeyde **المَزْيُ** ve **المَزِيّةُ**: tamamlık ve kemal.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الزِّيزِيمُ**: gecede cinlerin sesi. Dedi: ve **مِيمُ زِيزِيم** **مِثالُ دالِ زَيْد**’dir; onun üzerinde i‘rab cereyan eder. Ve başkası Rü’be’ye ait olarak okudu:
تَسمَع للجِنِّ لها زِيزِيمَا
Ebû Ubeyd, Ahmer’den: **أزْيَمُ** ve **أَسْجَم** deve; ve o, köpürmeyendir.
Şemmer dedi: işittiğim: zâ ve cîm ile **أَزْجَم** deve.
Ebû’l-Heysem dedi: **الأزْيَم** ile **الأزْجم** arasında, cîm’i **ياءً**ya çevirme dışında bir şey yoktur; ve o, Temîm’de bilinen bir lehçedir.
Şemmer dedi: Ebû Ca‘fer el-Hüذeymî bize okudu:
مِن كلِّ أزْجَمَ شائكٍ أَنْيابُه
ومُقصِّفٍ بالهَدْرِ كيف يَصُولُ
Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: denir: bu, bir akın atlarının sürüsüdür; **مزاياها**’sına düştü; yani: üzerinde kalktığı yerlerine; önde olan ve geride olan.
Ve denir: falanın falana karşı bir **مازِية**’si vardır; yani: bir fazlalık. Ve falan, bu yıl benden **مازِيةً** idi; ve **قاصِيةً** ve **كالِية** ve **راكِيةً**. Ve falan benden **مازياً** ve **نازياً** ve **مُتمازياً** ve **ناصياً** olarak geri kaldı; yani: muhalif, uzak.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب المبم والياء ومايثلثهما)
 (ميد)  الميم والياء والدال أصلانِ صحيحان: أحدُهما يدلُّ على حركةٍ في شيء، والآخَر على نفعٍ وعطاء.
فالأوّل المَيْد: التحرُّك. ومادَ يَميدُ. ومادت الأغصان تَمِيد: تمايلَتْ. والمَيْدان على فَعْلان: العيش النّاعم الريّان. قال ابنُ أحمر:
............ وصادَفَتْ *** نَعِيماً وميداناً من العيشِ أخْضَرا([1])
والأصل الآخر المَيْد. ومَادَ يَمِيدُ: أطْعَمَ [و] نَفَع. ومادَنِي يَميدُني: نَعَشَنِي. قالوا: وسمِّيت المائدة منه، وكذا المائد([2]) من هذا القياس: قال:
* وكُنت للمنتجِعينَ مائدا([3]) *
قال أبو بكر([4]): وأصابه مَيْد، أي دُوَارٌ عن ركوب البَحر. ومِدْتُه:  أعطيتُه وأمَدْتُه بخيرٍ. وامْتَدْتُهُ([5]): طلبت خَيره. وذهب بعضُ المحقِّقين [أنّ] أصل مَيْد الحركة. والمائدة: الخِوان لأنها تميد بما عليها، أي تحرِّكه وتُزحِله عن نَضَدِه([6]). ومادَهم: أطعَمهُم على المائدة. وأمّا قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "مَيْدَ أَنَّا أُوتِينا الكتابَ مِن بعدهم([7])"، أي غير أنّا، أو على أنّا، فهو لغة في بَيْد أنَّا.
(مير)  الميم والياء والراء أصلٌ صحيح، هو المَيْر، ومِرْت مَيْراً. والمِيَرة: الطعام له إلى بلده([8]). وقالوا: ما عنده خَيْرٌ ولا مَيْر.
(ميز)  الميم والياء والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تزيُّلِ شيءٍ من شيء وتَزيِيله. وميَّزته تمييزاً ومِزْتُه مَيْزاً. وامتازُوا: تميَّزَ بعضهم من بعض. ويكاد يَتمَيَّز غيظاً، أي يتقَطَّع. وانمازَ الشَّيء: انفصَلَ عن الشيء. قال يصف حيّة:
قَرَى السُّمَّ حتَّى انمازَ فروةُ رأسِهِ *** عن العَظْمِ صِلٌّ فاتِكُ اللَّسْعِ مارِدُ
(ميس)  الميم والياء والسين كلمةٌ تدلُّ على مَيَلان. ومَاسَ مَيَسانَا([9]): تبختر. وماس الغصن أيضاً. والمَيْس: شجرٌ يقال إنّه أجودُ خَشَب.
(ميش)  الميم والياء والشين أصلٌ يدلُّ على خلطِ شيءٍ بشيءٍ ونَفْشه. وماشَتِ المرأةُ القُطنَ بيدِها بعد الحلج. ومنه قولهم للرّجُل إذا أخبر ببعض الحديث وكَتَمَ بعضاً: قد ماش يَميش. وهو مأخوذٌ من مَيْش النّاقة، أن يَحلُِب بعضَ ما في الضرع ويَدَعَ بعضاً؛ فإذا جاوزَ الحَلب النِّصف فليس بمَيش.
(ميط)  الميم والياء والطاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على دفع ومدافَعَة. وماطه عنه: دفعَه. ومِطتُ الأذَى عن الطريق. يقال أَمَاطَه إماطَةً. ولذلك يقال: "هم في هِياطٍ ومِياط". الهِياط: الصِّياح: والمِياط: الدَّفْع. وقال الفرّاء: تمايَطُوا: تباعدوا وفَسَدَ ما بينهم، تَمَايُطاً.
 (ميع)  الميم والياء والعين كلمةٌ صحيحة تدلُّ على جريانِ شيءٍ واضطرابِ شيءٍ وحركتِه. وماعَ الشّيء يَمِيع: جَرَى على وجه الأرض، والمائع كلُّ شيءٍ ذائب([10]). ومنه المَيْعة والنشاط، وذلك للحركة. والمَيْعة: أوّل الشَّباب، وذلك إذا ترعرعَ وتحرَّك.
(ميل)  الميم والياء واللام كلمةٌ صحيحة تدلُّ على انحراف في الشيء إلى جانب منه. مال يَميل مَيْلاً. فإنْ كان خِلقةً في الشَّيءٍ فَمَيَلٌ. يقال مال يميل مَيَلاً. والمَيْلاء من الرَّمل: عقدة ضخمة تعتزل وتميل ناحيةً. والمَيْلاء: الشَّجرة الكثيرة الفروع، وهي من قياس الباب. والأمْيَل من الرِّجال، يقال إنَّهُ الذي لا يثبت على الفرس. وإن كان كذا فلأنّه يميل عَن سَرْجِهِ. ويقال الذي لا رُمْح معه. وإن كان كذا فشاذٌّ عن الباب. وجمع الأَمْيَلِ مِيل*. قال:
غَيْرُ مِيلٍ ولا عَواوِيرَ في الهَيْـ *** ـجا ولا عُزّل ولا أكفالِ([11])(مين)  الميم والياء والنون كلمةٌ واحدة، هي المَيْن: الكَذِب. ومانَ يَمِين. قال:
وزعمتَ أنَّكَ قد قَتَلْـ ***	ـتَ سَراتَنا كذِباً ومَيْنا([12])
--------------ـــ
([1]) وكذا ورد الاستشهاد بهذه القطعة في المجمل واللسان (ميد).
([2]) في الأصل: "وكذا المائدة".
([3]) ضبط في المجمل بضم التاء من "كنت".
([4]) الجمهرة (2: 303).
([5]) في الأصل: "أمددته".
([6]) في الأصل: "أي يحركه ويزمله عن نصده".
([7]) أوله كما في اللسان: "نحن الآخرون السابقون" وحديث آخر مشهور: "أنا أفصح العرب ميد أني من قريش، ونشأت في بني سعد بن بكر."
([8]) كذا. ولعله:"تنقله إلى بلده" أو "تجلبه".
([9]) يقال ماس ميساً، وميسانا.
([10]) في الأصل: "ذائب منه".
([11]) للأعشى في ديوانه 11. وقد سبق في (كفل) مع تخريجه.
([12]) لعبيد بن الأبرص في ديوانه 27 ومختارات ابن الشجري 90 برواية "أزعمت" فيهما.

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** و**الياء** ومايثلثهما)
 (**ميد**)  **الميم** ve**الياء** ve**الدال** iki sahih asıldır: ikisinden biri bir şeyde harekete delâlet eder, diğeri fayda ve verişe.
İlki **المَيْد**: hareket etmektir. Ve **مادَ يَميدُ**. Ve dallar **مادت** **تَمِيد**: salındı. Ve **المَيْدان** vezin olarak **فَعْلان** üzere: yumuşak, suya kanmış (taze) nimetli yaşayıştır. İbn Ahmer dedi:
............ وصادَفَتْ *** نَعِيماً وميداناً من العيشِ أخْضَرا([1])
Diğer asıl **المَيْد**’dir. Ve **مَادَ يَمِيدُ**: yedirdi [ve] fayda verdi. Ve **مادَنِي يَميدُني**: beni diriltti (ayılttı). Dediler: ondan dolayı **المائدة** isimlendirildi; yine **المائد**([2]) bu kıyastandır. Dedi:
* وكُنت للمنتجِعينَ مائدا([3]) *
Ebû Bekir([4]) dedi: Ona **مَيْد** isabet etti; yani denize binmekten dolayı baş dönmesi. Ve **مِدْتُه**: ona verdim ve ona hayır ile **أمَدْتُه**. Ve **امْتَدْتُهُ**([5]): onun hayrını istedim. Ve muhakkiklerden bazısı [şu görüşe gitti ki] **مَيْد**’in aslı harekettir. Ve **المائدة**: **الخِوان**’dır; çünkü üzerindekilerle birlikte **تميد** eder; yani onu hareket ettirir ve onu **نَضَدِه**’inden kaydırır([6]). Ve **مادَهم**: onları sofrada yedirdi. Ve أما onun صلى الله عليه وآله وسلم sözü: "مَيْدَ أَنَّا أُوتِينا الكتابَ مِن بعدهم([7])"، yani “şu var ki biz”, yahut “biz olduğumuz hâlde”; o, **بَيْد أنَّا**’da bir dildir.

(**مير**)  **الميم** ve**الياء** ve**الراء** sahih bir asıldır; o **المَيْر**’dir; ve **مِرْت مَيْراً**. Ve **المِيَرة**: onunla beldesine (götürmek üzere) yiyecektir([8]). Ve dediler: Onun yanında ne hayır vardır ne **مَيْر**.

(**ميز**)  **الميم** ve**الياء** ve**الزاء** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeyden ayrılıp uzaklaşmasına ve onu ayırmasına delâlet eder. Ve onu **ميَّزته تمييزاً** ve **مِزْتُه مَيْزاً**. Ve **امتازُوا**: bazısı bazısından ayrıldı. Ve “öfkeden neredeyse **يَتمَيَّز**”; yani parçalanır. Ve **انمازَ الشَّيء**: şeyden ayrıldı. Bir yılanı vasfederek dedi:
قَرَى السُّمَّ حتَّى انمازَ فروةُ رأسِهِ *** عن العَظْمِ صِلٌّ فاتِكُ اللَّسْعِ مارِدُ

(**ميس**)  **الميم** ve**الياء** ve**السين** meyletmeye delâlet eden bir kelimedir. Ve **مَاسَ مَيَسانَا**([9]): salınarak yürüdü. Ve dal da **ماس** eder. Ve **المَيْس**: bir ağaçtır; denilir ki o, odunun en iyisidir.

(**ميش**)  **الميم** ve**الياء** ve**الشين** bir şeyi bir şeyle karıştırmaya ve onu kabartmaya delâlet eden bir asıldır. Ve kadın, çırçırlamadan sonra pamuğu eliyle **ماشَتِ**. Ve ondan, bir adama, hadisin bir kısmını haber verip bir kısmını gizlediğinde söyledikleri: “**قد ماش يَميش**.” O, devenin **مَيْش**’inden alınmıştır: memedekinin bir kısmını sağmak ve bir kısmını bırakmak; sağma yarıyı geçerse artık **بمَيش** değildir.

(**ميط**)  **الميم** ve**الياء** ve**الطاء** sahih bir kelimedir; itmeye ve itişmeye delâlet eder. Ve ondan: onu ondan **ماطه**: onu itti. Ve yoldan eziyeti **مِطتُ**. Denir: onu **أَمَاطَه إماطَةً**. Bundan dolayı denir: "هم في هِياطٍ ومِياط". **الهِياط**: bağırıştır; ve **المِياط**: itmedir. Ferrâ dedi: **تمايَطُوا**: uzaklaştılar ve aralarındaki bozuldu; **تَمَايُطاً**.

(**ميع**)  **الميم** ve**الياء** ve**العين** sahih bir kelimedir; bir şeyin akmasına ve bir şeyin çalkalanmasına ve hareketine delâlet eder. Ve şey **ماعَ يَمِيع**: yer yüzünde aktı; ve **المائع** erimiş olan her şeydir([10]). Ve ondan **المَيْعة** ve canlılık; bu, hareket sebebiyledir. Ve **المَيْعة**: gençliğin başlangıcıdır; bu, büyüyüp geliştiğinde ve hareket ettiğinde olur.

(**ميل**)  **الميم** ve**الياء** ve**اللام** sahih bir kelimedir; şeyde onun bir tarafına doğru bir eğriliğe delâlet eder. **مال يَميل مَيْلاً**. Eğer şeyde yaratılıştan ise, o **فَمَيَلٌ**’dir. Denir: **مال يميل مَيَلاً**. Ve kumdan **المَيْلاء**: ayrılıp bir yana meyleden iri bir düğümdür. Ve **المَيْلاء**: çok dallı ağaçtır; o, باب’ın kıyasındandır. Ve erkeklerden **الأمْيَل**: denir ki o, at üzerinde durup sabit kalmayan kimsedir. Eğer böyle ise, çünkü o, eyerinden yana **يميل** eder. Ve mızrağı olmayan kimseye de denir. Eğer böyle ise, o, باب’dan şâzdır. Ve **الأَمْيَل**’in çoğulu **مِيل**’dir*. Dedi:
غَيْرُ مِيلٍ ولا عَواوِيرَ في الهَيْـ *** ـجا ولا عُزّل ولا أكفالِ([11])

(**مين**)  **الميم** ve**الياء** ve**النون** tek bir kelimedir; o **المَيْن**’dir: yalandır. Ve **مانَ يَمِين**. Dedi:
وزعمتَ أنَّكَ قد قَتَلْـ ***	ـتَ سَراتَنا كذِباً ومَيْنا([12])
--------------ـــ
([1]) Bu parçayla istişhâd böylece **المجمل** ve **اللسان**’da (**ميد**) geldi.
([2]) Asılda: "وكذا المائدة".
([3]) **المجمل**’de "كنت"ten **التاء**’nın zammesiyle ضبط edildi.
([4]) **الجمهرة** (2: 303).
([5]) Asılda: "أمددته".
([6]) Asılda: "أي يحركه ويزمله عن نصده".
([7]) Baş tarafı **اللسان**’da olduğu üzere: "نحن الآخرون السابقون" ve meşhur başka bir hadis: "أنا أفصح العرب ميد أني من قريش، ونشأت في بني سعد بن بكر."
([8]) Böylece. Belki: "تنقله إلى بلده" yahut "تجلبه".
([9]) Denir: **ماس ميساً** ve **ميسانا**.
([10]) Asılda: "ذائب منه".
([11]) A‘şâ’nındır; divanında 11. Daha önce (**كفل**)’de tahriciyle geçti.
([12]) Ubeyd b. el-Ebras’ındır; divanında 27 ve İbn eş-Şecerî’nin seçmelerinde 90; ikisinde de "أزعمت" rivayetiyle.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الميز والتمييز: الفصل بين المتشابهات، يقال: مازه يميزه ميزا، وميزه تمييزا، قال تعالى: ﴿ليميز الله﴾ [الأنفال/37]، وقرئ: ﴿ليميز الله الخبيث من الطيب﴾ (وهي قراءة حمزة والكسائي ويعقوب وخلف. انظر: الإتحاف ص 183). والتمييز يقال تارة للفصل، وتارة للقوة التي في الدماغ، وبها تستنبط المعاني، ومنه يقال: فلان لا تمييز له، ويقال: انماز وامتاز، قال: ﴿وامتازوا اليوم﴾ [يس/59] وتميز كذا مطاوع ماز. أي: انفصل وانقطع، قال تعالى: ﴿تكاد تميز من الغيظ﴾ [الملك/8].

##### Türkçe

- **الميز** ve **التمييز**: benzerler arasını ayırma; denir: **مازه يميزه ميزا** ve **ميزه تمييزا**. Yüce Allah dedi: ﴿**ليميز الله**﴾ [الأنفال/37]; ve şöyle okunmuştur: ﴿**ليميز الله الخبيث من الطيب**﴾ (bu, حمزة ve الكسائي ve يعقوب ve خلف kıraatidir. Bak: الإتحاف s. 183). Ve **التمييز** bazen ayırma için söylenir, bazen de beyinde bulunan kuvvet için; onunla manalar çıkarılır. Bundan dolayı denir: falanın **تمييز**i yoktur. Ve denir: **انماز** ve **امتاز**; dedi: ﴿**وامتازوا اليوم**﴾ [يس/59]. Ve **تميز** şu, **ماز**ın mutâvi‘idir; yani: ayrıldı ve koptu. Yüce Allah dedi: ﴿**تكاد تميز من الغيظ**﴾ [الملك/8].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ي ز
رجل مميّز وميّاز‏.‏
ومازه منه وميّزوه وانماز وامتاز واستماز وتميّز‏.‏
قال الأخطل‏:‏ فإن لم تغيّرها قريش بملكها يكن عن قريش مستماز ومزحل ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ تكاد تميّز من الغيظ ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

م ي ز
**رجل مميّز** ve **ميّاز**.‏
Onu ondan **ومازه**; onu **ميّزوه**; **وانماز**; **وامتاز**; **واستماز**; **وتميّز**.‏
**الأخطل** dedi ki:
Eğer **قريش** onu mülküyle değiştirmezse, **قريش**’ten **مستماز** ve **مزحل** olur. Ve mecazdan: "**تكاد تميّز من الغيظ**".

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المَيْزُ: التمييز بين الأَشياء. تقول: مِزْتُ بعضه من بعض فأَنا أَمِيزُه مَيْزاً، وقد أَمازَ بعضَه من بعض، ومِزْتُ الشيءَ أَمِيزُه مَيْزاً: عزلته وفَرَزْتُه، وكذلك مَيَّزْتُه تمييزاً فانْمازَ. ابن سيده: مازَ الشيءَ مَيْزاً ومِيزَةً ومَيَّزَهُ: فصل بعضه من بعض. وفي التنزيل العزيز: حتى يَمِيزَ الخَبِيثَ من الطَّيِّبِ، قرئ: يَمِيزَ من مازَ يَمِيزُ، وقرئ: يُمَيِّزْ من مَيَّزَ يُمَيِّزُ، وقد تَمَيَّزَ وامَّازَ واسْتَمازَ كله بمعنى، إِلاَّ أَنهم إِذا قالوا مِزْتُه فلم يَنْمَزُ لم يتكلموا بهما جميعاً إِلا على هاتين الصيغتين، كما أَنهم إِذا قالوا زِلْتُه فلم يَنْزَلْ لم يتكلموا به إِلا على هاتين الصيغتين لا يقولون مَيَّزْته فلم يَتَمَيَّزْ ولا زَيَّلْتُه فلم يَتَزَيَّلْ؛ وهذا قول اللحياني. وتَمَيَّزَ القومُ وامْتازوا: صاروا في ناحية. وفي التنزيل العزيز: وامْتازوا اليومَ أَيُّها المُجْرِمُونَ؛ أَي تَمَيَّزوا، وقيل: أَي انْفَرِدُوا عن المؤمنين. واسْتَمازَ عن الشيء: تباعد منه، وهو من ذلك. وفي حديث إِبراهيم النخعي: اسْتَمازَ رجلٌ عن رجل به بَلاءٌ فابْتُلِيَ به أَي انفصل عنه وتباعد، وهو اسْتَفْعَلَ من المَيْزِ. ابن الأَعرابي: مازَ الرجلُ إِذا انتقل من مكان إِلى مكان. ويقال: امْتاز القومُ إِذا تنحَّى عِصابَةٌ منهم ناحيةً، وكذلك اسْتَمازَ، قال الأَخطل:
فإِن لا تُعَيِّرْها قريشٌ بِمَلْكِها،
يكن عن قُرَيْشٍ مُسْتَمازٌ ومَرْحَلُ
ويقال: امتازَ القومُ إِذا تميز بعضهم من بعض. وفي الحديث: لا تَهْلِكُ أُمتي حتى يكون بينهم التَّمايُلُ والتَّمايُزُ أَي يتحزبون أَحزاباً ويتميز بعضهم من بعض ويقع التنازع. يقال: مِزْتُ الشيءَ من الشيءِ إِذا فَرَّقْتَ بينهما فانْمازَ وامْتازَ، ومَيَّزْتُه فَتَمَيَّزَ؛ ومنه الحديث: من مازَ أَذًى فالحسَنةُ بعشر أَمثالها أَي نَحَّاه وأَزاله؛ ومنه حديث ابن عمر: أَنه كان إِذا صلى يَنْمازُ عن مُصَلاَّه فيركع أَي يتحول عن مُقامه الذي صلى فيه.
وتَمَيَّزَ من الغَيْظِ: تَقَطَّع. وفي التنزيل العزيز: تَكادُ تَمَيَّزُ من الغَيْظِ.

##### Türkçe

**المَيْزُ**: şeyler arasında ayırt etme. Dersin ki: “Onun bir kısmını bir kısmından **مِزْتُ**”; ben onu **أَمِيزُه** **مَيْزاً** (ayırt ederim); ve onun bir kısmını bir kısmından **أَمازَ**; ve “şeyi **مِزْتُ**; onu **أَمِيزُه** **مَيْزاً**”: onu ayırdım ve onu seçip ayıkladım; yine bunun gibi onu **مَيَّزْتُه** **تمييزاً** (ayırt ettim) da **فانْمازَ** (ayrıldı). İbn Sîde: “Şeyi **مازَ** **مَيْزاً** ve **مِيزَةً** ve onu **مَيَّزَهُ**: onun bir kısmını bir kısmından ayırdı.” Aziz tenzilde: “ta ki **يَمِيزَ** **الخَبِيثَ**’i **الطَّيِّبِ**’den ayırsın”; “**يَمِيزَ**” diye, **مازَ** **يَمِيزُ**’den okunmuştur; ve “**يُمَيِّزْ**” diye, **مَيَّزَ** **يُمَيِّزُ**’den okunmuştur; ve **تَمَيَّزَ** ve **امَّازَ** ve **اسْتَمازَ** hepsi bir mânâdadır; ancak onlar “onu **مِزْتُ**” dediklerinde de o **يَنْمَزُ** (ayrılmadığında), ikisiyle birlikte konuşmazlar; ancak bu iki kalıp üzere (konuşurlar); nitekim onlar “onu **زِلْتُه**” dediklerinde de o **يَنْزَلْ** (ayrılmadığında), onunla ancak bu iki kalıp üzere konuşurlar; “onu **مَيَّزْته** de o **يَتَمَيَّزْ** (ayrılmadı)” demezler; ne de “onu **زَيَّلْتُه** de o **يَتَزَيَّلْ** (ayrılmadı)”; bu, el-Lihyânî’nin sözüdür.

**وتَمَيَّزَ** kavim ve **امْتازوا**: bir tarafta oldular. Aziz tenzilde: “**وامْتازوا** bugün, ey suçlular”; yani: **تَمَيَّزوا**; ve denildi ki: yani müminlerden **انْفَرِدُوا** (ayrı kalın). **واسْتَمازَ** bir şeyden: ondan uzaklaştı; ve o, bundandır. İbrâhîm en-Nehaî’nin hadisinde: “Bir adam, kendisinde belâ bulunan bir adamdan **اسْتَمازَ** etti de onunla **فابْتُلِيَ به**”; yani ondan ayrıldı ve uzaklaştı; ve o, **المَيْزِ**’den **اسْتَفْعَلَ**’dır. İbnü’l-A‘râbî: Adam **مازَ** eder; bir yerden bir yere intikal ettiğinde. Ve denilir: Kavim **امْتاز** etti; onlardan bir topluluk bir tarafa çekildiğinde; yine bunun gibi **اسْتَمازَ**; el-Ahtal dedi ki:

فإِن لا تُعَيِّرْها قريشٌ بِمَلْكِها،
يكن عن قُرَيْشٍ مُسْتَمازٌ ومَرْحَلُ

Ve denilir: Kavim **امتازَ** etti; onların bir kısmı bir kısmından **تميز** ettiğinde. Hadiste: “Ümmetim helâk olmaz; ta ki aralarında **التَّمايُلُ** ve **التَّمايُزُ** oluncaya kadar”; yani hiziplere hiziplenirler ve bir kısmı bir kısmından ayrılır ve çekişme vuku bulur. Denilir: “Şeyi şeyden **مِزْتُ**”; ikisi arasını ayırdığında; böylece **فانْمازَ** ve **امْتازَ**; ve onu **مَيَّزْتُه** de **فَتَمَيَّزَ**; bundan (da) hadistir: “Kim bir eziyeti **مازَ** ederse, hasene onun on misliyledir”; yani onu uzaklaştırdı ve giderdi; bundan (da) İbn Ömer hadisi: O, namaz kıldığında, **يَنْمازُ** ederdi; **مُصَلاَّه**’ından (ayrılırdı) da rükû ederdi; yani namaz kıldığı makamından başka bir yere geçerdi.

Ve **تَمَيَّزَ** öfkeden: parçalandı. Aziz tenzilde: “Neredeyse öfkeden **تَمَيَّزُ**.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ي ز * * مَازَ * الشيء عزله وفرزه وبابه باع وكذا * مَيَّزهُ تَمْيِيزاً فَانْمَازَ * و * امْتَازَ * و * تَمَيَّزَ * و * اسْتَمَازَ * كله بمعنى يُقال * امْتَازَ * القوم إذا تميز بعضهم من بعض وفُلان يكاد يتميز من الغيظ أي يتقطع

##### Türkçe

* م ي ز * * **مَازَ** * şey: onu ayırdı ve seçti; babı **باع**’dır; bunun gibi * **مَيَّزهُ** تَمْيِيزاً فَانْمَازَ * ve * **امْتَازَ** * ve * **تَمَيَّزَ** * ve * **اسْتَمَازَ** *; hepsi “anlamı” üzeredir. Denilir ki: * **امْتَازَ** * kavim; bazıları bazılarından ayrılıp seçkinleştiği zaman. Ve falan, öfkeden neredeyse **يتميز**; yani parçalanır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مازه يميزه ميزا: عزله وفرزه، كأمازه وميزه، والاسم الميزة بالكسر، فامتاز وانماز وتميز واستماز، وكذلك اماز، وفي التنزيل العزيز:  حتى يميز الخبيث من الطيب  قرئ يميز من ماز يميز، وما ذكره المصنف من الأفعال المطاوعة كلها بمعنى واحد، إلا أنهم إذا قالوا: مزته فلم ينمز، لم يتكلموا بهما جميعا، إلا على هاتين الصيغتين، كما أنهم إذا قالوا: زلته فلم ينزل، لم يتكلموا به إلا على هاتين الصيغتين، لا يقولون: ميزته فلم يتميز، ولا زيلته فلم يتزيل، وهذا قول اللحياني. ماز الشيء يميزه ميزا: فضل بعضه على بعض، هكذا في سائر الأصول الموجودة، والذي في المحكم: فضل بعضه من بعض، وهذا هو الصواب. ماز فلان، إذا انتقل من مكان إلى مكان، عن ابن الأعرابي. يقال: رجل ميز وميز، كهين وهين: شديد العضل. واستماز القوم: تنحى عصابة منهم ناحية، كامتاز، قال الأخطل:
  فإن لا تغيرها قريش بملكـهـا                      يكن عن قريش مستماز ومزحل وتميز الرجل من الغيظ: تقطع، ومنه قوله تعالى:  تكاد تميز من الغيظ  وهو مجاز. وقول القاتل للمقتول: ماز رأسك - وقد يقول: ماز، ويسكت - معناه مد عنقك أو رأسك. قال الليث: فإذا قال: أخرج رأسك، فقد أخطأ. قال أبو منصور الأزهري: لا أدري ما هو، ونصه في التهذيب: لا أعرف ماز رأسك بهذا المعنى إلا أن يكون بمعنى مايز، فأخر الياء فقال: مازي، وحذف الياء للأمر، ونص التهذيب: وسقطت الياء في الأمر. ابن الأعرابي في نوادره: أصله أن رجلا أراد قتل رجل اسمه مازن فقال: ماز رأسك والسيف؛ ترخيم مازن، فصار مستعملا، وتكلمت به الفصحاء. واقتصر صاحب اللسان على ما ذكره الأزهري. ومما يستدرك عليه: الميز: التمييز بين الأشياء. والميز: الرفعة. والميزة، بالكسر: التنقل. وتميز القوم وامتازوا: صاروا في ناحية، وقيل انفردوا. واستماز عن الشيء: تباعد منه، واستماز عن الشيء: انفصل منه. وامتاز القوم: تميز بعضهم من بعض. والتمايز: التحزب والتنافس. وماز الأذى من الطريق: نحاه وأزاله. وانماز عن مصلاه: تحول عنه.

##### Türkçe

**مازه** **يميزه** **ميزا**: onu ayırdı ve seçti; **كأمازه** ve **ميزه** gibi; isim **الميزة** kesre iledir; böylece **فامتاز** ve **انماز** ve **تميز** ve **استماز**; yine **اماز** da (böyledir). Aziz tenzilde: **حتى يميز الخبيث من الطيب**; **يميز** diye okundu, **ماز**’dan **يميز** (şeklinde). Musannifin zikrettiği mutâvi‘ fiillerin hepsi tek bir mânâdadır; ancak onlar, “**مزته** de **فلم ينمز**” dediklerinde, ikisini birden konuşmazlar; ancak şu iki sigada (kullanırlar); nitekim “**زلته** de **فلم ينزل**” dediklerinde de, onu ancak şu iki sigada konuşurlar; “**ميزته** de **فلم يتميز**” demezler; ne de “**زيلته** de **فلم يتزيل**”. Bu, **اللحياني**’nin sözüdür.

**ماز الشيء يميزه ميزا**: onun bir kısmını bir kısmına üstün kıldı; mevcut bütün asıllarda böyledir. **المحكم**’de olan ise: onun bir kısmını bir kısmından üstün kıldı; doğru olan budur.

**ماز فلان**: bir yerden bir yere intikal ettiğinde; **ابن الأعرابي**’den.

Denir ki: **رجل ميز وميز**; **كهين وهين** gibi: kası şiddetli (olan).

**واستماز القوم**: onlardan bir grup bir tarafa çekildi; **كامتاز** gibi. **الأخطل** dedi ki:
فإن لا تغيرها قريش بملكـهـا                      يكن عن قريش مستماز ومزحل

**وتميز الرجل من الغيظ**: parçalandı; ondan (olarak) onun sözü, yüce Allah’ın sözü: **تكاد تميز من الغيظ**; bu mecazdır.

Öldürenin öldürülene sözü: “**ماز رأسك**” — ve bazen “**ماز**” der ve susar — mânâsı: boynunu yahut başını uzat. **الليث** dedi: “Başını çıkar” derse, hata etmiştir. **أبو منصور الأزهري** dedi: onun ne olduğunu bilmiyorum; **التهذيب**’deki lafzı: bu mânâ ile “**ماز رأسك**”ı, ancak **مايز** mânâsında olması ihtimaliyle bilirim; sonra **الياء**’yı geri bıraktı da “**مازي**” dedi; emirde **الياء**’yı hazf etti; **التهذيب**’in nassı: emirde **الياء** düştü.

**ابن الأعرابي** **نوادر**’inde: aslı şudur: bir adam, adı **مازن** olan bir adamı öldürmek istedi de “**ماز رأسك والسيف**” dedi; **مازن**’in terhîmi (kısaltması); böylece kullanılır oldu ve fasihler onunla konuştular.

**اللسان** sahibi, **الأزهري**’nin zikrettiğiyle yetindi.

Ona istidrâk edileceklerdendir: **الميز**: şeyler arasında ayırt etme. Ve **الميز**: yücelik. Ve **الميزة**, kesre ile: yer değiştirme. Ve **تميز القوم وامتازوا**: bir tarafta oldular; “ayrıldılar” da denildi. Ve **استماز عن الشيء**: ondan uzaklaştı; ve **استماز عن الشيء**: ondan ayrıldı. Ve **امتاز القوم**: onların bir kısmı bir kısmından ayrıştı. Ve **التمايز**: hizipleşme ve rekabet. Ve **ماز الأذى من الطريق**: onu (yoldan) uzaklaştırdı ve giderdi. Ve **انماز عن مصلاه**: ondan (namazgâhından) başka tarafa döndü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَازَهُ
1 مَازَهُ ذ , aor. يَمِيزُهُ, inf. n. مَيْزٌ; (S, A, Msb, K;) and ↓ ميّزهُ (S, K,) inf. n. تَمْيِيزٌ; (S;) or the latter has an intensive signification; (Msb;) He put it, or set it, apart, away, or aside; removed it; or separated it; (S, A, Msb, K;) from another thing, or other things; (Msb;) as also ↓ امازهُ: (K:) [or the second, rather, he did so much, or greatly, or widely; like زَيَّلَهُ.] You say, مَازَهُ مِنْهُ, and ↓ ميّزهُ. (A.) Ex. مَازَ الأَذَى مِنَ الطَّرِّيق He put aside, or removed, what was hurtful from the road. (TA.) And it is said in the Kur, [viii. 38,] لِيَمِيزَ اللّٰهُ الخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ [That God may separate, or sever, the evil from the good]. (Msb.) [It seems also, from what is said in the A, that مَايَزْتُ بَيْنَهُمَا signifies I separated them two: besides having another signification, which see below.] You say also مَازَ الشَّىْءَ, (aor. and inf. n. as above, TA,) meaning, He separated one part of the thing from another; فَصَلَ بَعْضَهُ مِنْ بَعْضٍ, (M, TA,) or عَنْ بَعْضٍ: (as in a copy of the A:) expl. in the K as signifying فَضَّلَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ [he judged, or made, part of the thing to excel, or to have excelled, another]; but the explanation in the M is the right. (TA.) And الأَشْيَآءَ ↓ ميّز He separated the things after knowledge of them. (Msb.) ― -b2- [Hence, He distinguished it, or discriminated it, or discerned it. And مَازَ بَيْنَ الأَشْيَآءِ, and بَيْنَهَا ↓ مَيَّزَ, He distinguished, or discriminated, or discerned, between the things. This is what is meant by its being said,] المَيْزُ also signifies التَّمْيِيزُ بَيْنَ الأَشْيَآءِ. (TA.) You say also, بَيْنَهُمَا ↓ مَايَزْتُ [I distinguished, or discriminated, or discerned, between them two]. (A.) From ميّز الاشيآء, meaning as explained above, is [also], app., derived the phrase سِنُّ التَّمْيِيزِ, used by the doctors of practical law, as signifying, [The age of discrimination;] the age at which one knows what things are beneficial to him and what are hurtful to him: or, accord. to some, التَّمْيِيز is a faculty in the brain whereby meanings are elicited. (Msb.) -A2- مَازَ [is also intrans., and signifies] He (a man) removed from one place to another. (IAar, K.) See also 8.

2 مَيَّزَ see مَازَهُ, throughout.

3 مَاْيَزَ see مَازَهُ, in two places.

4 أَمْيَزَ see مَازَهُ, first signification.

5 تَمَيَّزَ see 8, throughout. ― -b2- You say also, فُلَانٌ يَكَادُ يَتَمَيَّزُ مِنَ الغَيْظِ Such a one almost bursts asunder with wrath, or rage. (S, K. *) The like is said in the Kur, lxvii. 8, tropically, of hell. (A, TA.)

6 تَمَاْيَزَ see 8, throughout.

7 اِنْمَيَزَ see 8, throughout.

امتاز
8 امتاز ذ , and ↓ تميّز, (S, A, Msb, K,) and ↓ انماز. (S, A, K,) and ↓ اِمَّازَ, (Lh, TA,) [the last being a variation of that immediately preceding,] and ↓ استماز, (S, A, K,) It was, or became, put, or set, apart, away, or aside; or removed; or separated; (S, A, * Msb, * K;) from another thing, or other things: (Msb:) and the last, ↓ استماز, he went, or withdrew, aside, or to a distance, (K, TA,) عَنِ الشَّىْءِ from the thing. (TA.) All these forms are syn.; but in the phrase مِزْتُهُ فَلَمْ يَمَّزْ [as though signifying I put it, or set it, apart, &c., but it did not remain so] Lh allows the verbs to be only in these two forms: (TA:) [though ↓ انماز is used in other cases; for] you say عَنْ ↓ انماز مُصَلَّاهُ He shifted from his place of prayer; or quitted it for another. (TA.) [See also 1, last signification.] You say also, امتار القَوْمُ, meaning, بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ ↓ تميّز [The people were, or became, put, or set, apart, &c., one from another]: (S, TA:) and, as also ↓ تميّزوا, they became on one side: or they became alone, or separate: and the former, they withdrew, in a company or troop, aside; as also ↓ استمازوا: (TA:) and [in like manner] ↓ تمايزوا they became separated: (A:) and they formed themselves into separate companies, or troops, and went away, one from another. (TA. [التَّمَايُزُ being there said to signify التَّحَزُّبُ وَالتَّنَافُرُ.]) ― -b2- [امتاز, and the other forms mentioned above, in the first sentence of the paragraph, as syn. with it, also signify It was, or became, distinguished, or discriminated, or discerned: in which sense, ↓ تميّز is the most common. You say also, فُلَانٌ ↓ تميّز بِالْكَرَمِ Such a one was, or became, distinguished by generosity. And الأَشْيَآءُ ↓ تَمَايَزَتِ and ↓ تُمَيَّزَت The things were, or became, distinguished, or discriminated, one from another; or distinct.]

10 اِسْتَمْيَزَ see 8, throughout.

مَيْزٌ
مَيْزٌ ذ inf. n. of 1, q. v. ― -b2- Also, High or elevated rank or condition or state [by which one is distinguished from others]. (TA.)

مِيزَةٌ
مِيزَةٌ ذ [The act of putting, or setting, apart, away, or aside; of removing, or separating]: a subst. from مَازَهُ. (TA.) ― -b2- [Discrimination, or discernment: and hence,] understanding. (TA.)

رَجُلٌ مَيَّازٌ
رَجُلٌ مَيَّازٌ ذ , and ↓ مُمَيِّزٌ, [A man of much discrimination or discernment.] (A.)

مُمَيِّزٌ
مُمَيِّزٌ ذ [Distinguishing, or discriminating: and hence, a rational animal]. رَجُلٌ مُمَيِّزٌ: see مَيَّازٌ.

##### Türkçe

مَازَهُ
1 **مَازَهُ** ذ , muzari‘i **يَمِيزُهُ**, mastar ismi **مَيْزٌ**; (S, A, Msb, K;) ve ↓ **ميّزهُ** (S, K,) mastar ismi **تَمْيِيزٌ**; (S;) yahut ikincisi şiddetli bir anlam taşır; (Msb;) Onu ayırdı, uzaklaştırdı yahut bir yana koydu; onu giderdi; yahut onu ayırdı; (S, A, Msb, K;) başka bir şeyden yahut başka şeylerden; (Msb;) ↓ **امازهُ** da böyledir: (K:) [yahut ikincisi, daha doğrusu, bunu çokça, yahut büyükçe, yahut genişçe yaptı; **زَيَّلَهُ** gibi.] Dersin ki: **مَازَهُ مِنْهُ**, ve ↓ **ميّزهُ**. (A.) Örnek: **مَازَ الأَذَى مِنَ الطَّرِّيق** Yoldan incitici olanı bir yana koydu yahut giderdi. (TA.) Ve Kur’ân’da [viii. 38] şöyle denilmiştir: **لِيَمِيزَ اللّٰهُ الخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ** [Allah’ın kötüyü iyiden ayırması için]. (Msb.) [A’da söylenenden anlaşıldığına göre, **مَايَزْتُ بَيْنَهُمَا** “İkisini ayırdım” demektir: aşağıda bakılacak başka bir anlamı da olmakla beraber.] Yine dersin ki **مَازَ الشَّىْءَ**, (muzari‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, TA,) yani: Şeyin bir kısmını diğerinden ayırdı; **فَصَلَ بَعْضَهُ مِنْ بَعْضٍ**, (M, TA,) yahut **عَنْ بَعْضٍ**: (A’nın bir nüshasında olduğu üzere:) K’da, **فَضَّلَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ** [şeyin bir kısmını diğerine üstün kıldı yahut üstün görüp kıldı] anlamında açıklanmıştır; fakat M’daki açıklama doğrudur. (TA.) Ve **الأَشْيَآءَ** ↓ **ميّز**: Onları bildikten sonra şeyleri ayırdı. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı: Onu temyiz etti, ayırt etti, seçti. Ve **مَازَ بَيْنَ الأَشْيَآءِ**, ve **بَيْنَهَا** ↓ **مَيَّزَ**: Şeyler arasında ayırt etti, temyiz etti, seçti. Bununla kastedilen, şöyle denilmesidir:] **المَيْزُ** ayrıca **التَّمْيِيزُ بَيْنَ الأَشْيَآءِ** anlamına gelir. (TA.) Yine dersin ki: **بَيْنَهُمَا** ↓ **مَايَزْتُ** [İkisi arasında ayırt ettim, temyiz ettim, seçtim]. (A.) **ميّز الاشيآء**’dan, yukarıda açıklandığı anlamda, fıkıh âlimlerinin kullandığı **سِنُّ التَّمْيِيزِ** ibaresi de, görünüşe göre, türetilmiştir; [temyiz yaşı] yani kişinin kendisine faydalı olan şeyleri ve kendisine zararlı olan şeyleri bildiği yaş: yahut bazılarına göre **التَّمْيِيز**, manaların çıkarıldığı bir beyin kuvvesidir. (Msb.) -A2- **مَازَ** [ayrıca lâzımdır ve şu anlama gelir:] O (adam) bir yerden başka bir yere göçtü. (IAar, K.) 8’e de bak.

2 **مَيَّزَ**: baştan sona **مَازَهُ**’a bak.

3 **مَاْيَزَ**: iki yerde **مَازَهُ**’a bak.

4 **أَمْيَزَ**: ilk anlamda **مَازَهُ**’a bak.

5 **تَمَيَّزَ**: baştan sona 8’e bak. ― -b2- Yine dersin ki: **فُلَانٌ يَكَادُ يَتَمَيَّزُ مِنَ الغَيْظِ** Böyle biri öfkeden neredeyse parçalanır. (S, K. *) Kur’ân’da lxvii. 8’de cehennem hakkında mecazen bunun benzeri söylenmiştir. (A, TA.)

6 **تَمَاْيَزَ**: baştan sona 8’e bak.

7 **اِنْمَيَزَ**: baştan sona 8’e bak.

امتاز
8 **امتاز** ذ , ve ↓ **تميّز**, (S, A, Msb, K,) ve ↓ **انماز**. (S, A, K,) ve ↓ **اِمَّازَ**, (Lh, TA,) [sonuncusu, hemen öncekinin bir varyantıdır,] ve ↓ **استماز**, (S, A, K,) O, ayrılmış yahut bir yana konmuş oldu; yahut giderilmiş oldu; yahut ayrılmış oldu; (S, A, * Msb, * K;) başka bir şeyden yahut başka şeylerden: (Msb:) ve sonuncusu, ↓ **استماز**, o bir yana yahut uzağa gitti yahut çekildi, (K, TA,) **عَنِ الشَّىْءِ** şeyden. (TA.) Bu şekillerin hepsi eş anlamlıdır; fakat **مِزْتُهُ فَلَمْ يَمَّزْ** ibaresinde [sanki “Onu ayırdım vb., fakat öyle kalmadı” anlamında] Lh fiillerin yalnız bu iki şekil üzere olmasına cevaz verir: (TA:) [gerçi ↓ **انماز** başka durumlarda kullanılır; zira] dersin ki: **عَنْ** ↓ **انماز مُصَلَّاهُ** Namaz kıldığı yerden kaydı; yahut onu bırakıp başka bir yere geçti. (TA.) [1’in son anlamına da bak.] Yine dersin ki: **امتار القَوْمُ**, yani: **بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ** ↓ **تميّز** [Kavim birbirinden ayrıldı yahut ayrılmış oldu]: (S, TA:) ve ↓ **تميّزوا** da böyledir: bir tarafta oldular: yahut yalnız oldular, yahut ayrı oldular: ve birincisi, bir cemaat yahut bölük hâlinde bir yana çekildiler; ↓ **استمازوا** da böyledir: (TA:) ve [aynı şekilde] ↓ **تمايزوا** ayrıldılar: (A:) ve ayrı cemaatler yahut bölükler hâlinde oldular ve birbirlerinden ayrılarak gittiler. (TA. [Orada **التَّمَايُزُ**’un **التَّحَزُّبُ وَالتَّنَافُرُ** anlamına geldiği söylenmiştir.]) ― -b2- [**امتاز** ve yukarıdaki paragrafın ilk cümlesinde onunla eş anlamlı olarak zikredilen diğer şekiller, ayrıca “temyiz edilmiş, ayırt edilmiş, seçilmiş oldu” anlamına da gelir: bu anlamda ↓ **تميّز** en yaygındır. Yine dersin ki: **فُلَانٌ** ↓ **تميّز بِالْكَرَمِ** Böyle biri cömertlikle temayüz etti. Ve **الأَشْيَآءُ** ↓ **تَمَايَزَتِ** ve ↓ **تُمَيَّزَت**: Şeyler birbirinden ayırt edilmiş oldu; yahut ayrı oldu.]

10 **اِسْتَمْيَزَ**: baştan sona 8’e bak.

مَيْزٌ
**مَيْزٌ** ذ 1’in mastar ismidir; ona bak. ― -b2- Ayrıca, yüksek yahut yüce mertebe yahut hâl yahut durum [ki onunla kişi başkalarından ayırt edilir]. (TA.)

مِيزَةٌ
**مِيزَةٌ** ذ [ayırmanın, bir yana koymanın; gidermenin yahut ayırmanın fiili]: **مَازَهُ**’dan bir isimdir. (TA.) ― -b2- [Ayırt etme yahut seçme: ve bundan dolayı,] anlayış. (TA.)

رَجُلٌ مَيَّازٌ
**رَجُلٌ مَيَّازٌ** ذ , ve ↓ **مُمَيِّزٌ**, [çokça temyiz ve ayırt etme sahibi bir adam.] (A.)

مُمَيِّزٌ
**مُمَيِّزٌ** ذ [ayırt eden, temyiz eden: ve bundan dolayı, akıllı hayvan]. **رَجُلٌ مُمَيِّزٌ**: **مَيَّازٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَازَ
مَازَ ( y )  I ( n. ac. مَيْز 1 )
a.  [ acc. &  Min ], Separated, removed from.

b.  Distinguished; discriminated; discerned.

c.  Gave preference to.

d.  [ Min &  Ila ], Removed from.... to.

مَيَّزَ
مَيَّزَ II ,  أَمْيَزَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ).

تَمَيَّزَ
تَمَيَّزَ V ,
a.  Pass. of I ( a ), ( b ).

c.  [ Min ], Burst with ( rage ).

d.  [ 'Ala or Bi ], Was preferred before.

اِنْمَيَزَ
اِنْمَيَزَ VII ,  اِمْتَيَزَ VIII ,
a.  Pass. of I ( a ), ( b ).

اِسْتَمْيَزَ
اِسْتَمْيَزَ X ,
a.  Pass. of I ( a ), ( b ),

c.  Kept aloof.

مَيْز
مَيْز 1 ,
a.  Muscular; brawny.

مَيِيْز
مَيِيْز 25 ,
a.  see 1 .

مَيَّزَ
N. Ag. .
a.  II, Discriminating; rational.

b.  Specificative, determinative.

N. Ac. مَيَّزَ II ,
a.  Separation; distinction.

b.  Discernment, discrimination.

c.  Determination; specification; classification.

تَمَيَّزَ
N. Ag. تَمَيَّزَ V ,
a.  Separate, distinct.

b.  Distinguished, remarkable.

مُمْتَاز
مُمْتَاز [ N. P.
a.  VIII],  see N. Ag. تَمَيَّزَ V .

اِمْتِيَاز
اِمْتِيَاز [ N. Ac.
a.  VIII], Distinction; privilege.

b.  ( pl. اِمْتِيَازَات ), [ coll. ], Warrant, commission &c.

مِيْزَاب
مِيْزَاب P. ,
a.  see under أَزَبَ

##### Türkçe

مَازَ
**مَازَ** ( y ) I ( n. ac. **مَيْز** 1 )
a.  [ acc. & Min ], -den ayırdı, -den uzaklaştırdı.

b.  Ayırt etti; tefrik etti; seçti.

c.  -i tercih etti.

d.  [ Min & Ila ], ...-den ...-e uzaklaştırdı.

مَيَّزَ
**مَيَّزَ** II ,  **أَمْيَزَ** IV ,
a.  I (a), (b)’ye bak.

تَمَيَّزَ
**تَمَيَّزَ** V ,
a.  I (a), (b)’nin edilgeni.

c.  [ Min ], (öfke ile) patladı.

d.  [ 'Ala or Bi ], -den önce tercih edildi.

اِنْمَيَزَ
**اِنْمَيَزَ** VII ,  **اِمْتَيَزَ** VIII ,
a.  I (a), (b)’nin edilgeni.

اِسْتَمْيَزَ
**اِسْتَمْيَزَ** X ,
a.  I (a), (b)’nin edilgeni,

c.  Uzak durdu.

مَيْز
**مَيْز** 1 ,
a.  Adaleli; pazılı.

مَيِيْز
**مَيِيْز** 25 ,
a.  1’e bak.

مَيَّزَ
İsm-i fâil.
a.  II, ayırt eden; akıllı.

b.  Tahsis edici, belirleyici.

İsm-i mef‘ûl **مَيَّزَ** II ,
a.  Ayırma; ayrım.

b.  Seçme, ayırt etme.

c.  Belirleme; tahsis; sınıflandırma.

تَمَيَّزَ
İsm-i fâil **تَمَيَّزَ** V ,
a.  Ayrı, farklı.

b.  Seçkin, dikkate değer.

مُمْتَاز
**مُمْتَاز** [ ism-i mensûb.
a.  VIII], ism-i fâil **تَمَيَّزَ** V’ye bak.

اِمْتِيَاز
**اِمْتِيَاز** [ ism-i mef‘ûl.
a.  VIII], Ayrım; imtiyaz.

b.  (çoğ. **اِمْتِيَازَات** ), [ toplu ], berat, komisyon vb.

مِيْزَاب
**مِيْزَاب** Farsça,
a.  **أَزَبَ** maddesi altında bak.
