# نبت (ن-ب-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%A8%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Bitki

- Harfler: ن - ب - ت
- Kur'an'da: 26 geçiş · 23 ayet · 17 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (17)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَأَنْبَتْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَأَفْعَلْنَا | Hemen bitki bitirdik | 4 | 4 | [27:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/27:60.md) |
| [وَأَنْبَتْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَأَفْعَلْنَا | Ve bitki bitirdik | 3 | 3 | [15:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/15:19.md) |
| [تُنْبِتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AA%D9%8F.md) | تُفْعِلُ | Bitki bitirir | 2 | 2 | [2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/2:61.md) |
| [نَبَاتًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَالًا | Bitki bitirmek | 2 | 2 | [3:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/3:37.md) |
| [نَبَاتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8F.md) | فَعَالُ | Bitki | 2 | 2 | [10:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/10:24.md) |
| [نَبَاتُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | فَعَالُهُ | Onun bitkisi | 2 | 2 | [7:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/7:58.md) |
| [أَنْبَتَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | أَفْعَلَتْ | Bitki bitirdi | 1 | 1 | [2:261](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/2:261.md) |
| [أَنْبَتَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلَكُمْ | Sizi yetiştirdi | 1 | 1 | [71:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/71:17.md) |
| [أَنْبَتْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَلْنَا | Bitki bitirdik | 1 | 1 | [26:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/26:7.md) |
| [تَنْبُتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%8F%D8%AA%D9%8F.md) | تَفْعُلُ | Bitki biter | 1 | 1 | [23:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/23:20.md) |
| [تُنْبِتُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AA%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تُفْعِلُوا | Bitki bitirirsiniz | 1 | 1 | [27:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/27:60.md) |
| [نَبَاتٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8D.md) | فَعَالٍ | Bitki | 1 | 1 | [20:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/20:53.md) |
| [نَبَاتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَالَ | Bitki | 1 | 1 | [6:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/6:99.md) |
| [وَأَنْبَتَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | وَأَفْعَلَتْ | Ve bitki bitirdi | 1 | 1 | [22:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/22:5.md) |
| [وَأَنْبَتَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | وَأَفْعَلَهَا | Ve onu büyüttü | 1 | 1 | [3:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/3:37.md) |
| [وَنَبَاتًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8B%D8%A7.md) | وَفَعَالًا | Ve bitki | 1 | 1 | [78:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/78:15.md) |
| [يُنْبِتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%AA%D9%8F.md) | يُفْعِلُ | Bitki bitirir | 1 | 1 | [16:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/16:11.md) |

## Mücavir kökler — 44 mücavir (205 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 8 ortak ayet · G² 46 · Su
2. [بهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 34 · Behic çiçekli otlak yer demektir
3. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 12 ortak ayet · G² 34 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
4. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 6 ortak ayet · G² 28 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
5. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 7 ortak ayet · G² 24 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
6. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 8 ortak ayet · G² 23 · “Nezle” konaklama yeri demektir
7. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 20 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
8. [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 20 · Sıra dağlar
9. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 7 ortak ayet · G² 16 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
10. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 5 ortak ayet · G² 16 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
11. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Ağaç
12. [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Hasad: Biçilen ekin demektir
13. [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Bulanık su demektir
14. [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Zeytindir
15. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 14 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
16. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · E’nab, Üzüm asması demektir
17. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
18. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Hurma ağacıdır
19. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
20. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Meyve demektir
21. [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kiriş demektir
22. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 6 ortak ayet · G² 8 · Şey
23. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
24. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
25. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Üzüm salkımıdır
26. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
27. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Örnek verdi
28. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
29. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Uyanık yılan demektir
30. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
31. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Onların malları
32. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır
33. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ekel pas demektir
34. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kıdr kazandır
35. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
36. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
37. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Bahçe demektir
38. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
39. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
40. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
41. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
42. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
43. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
44. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 7 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نبت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md), [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md), [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tohumun, embriyonun veya canlının toprağı/kabuğu delip dışarı çıkarak büyümesi ve boy atması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yaratma ve rızık iradesinin tabii ve insani varoluşta aşama aşama organik tezahürü |
| Çekirdek Özet 3 | Besleyen, geliştiren ve kemale erdiren organik terbiye ve neşet etme yasası |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziki ot ve bitki bitimine indirgeyerek insanın ve ahlakın manevi gelişimindeki varoluşsal yasayı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نب | İçeriden dışarıya doğru fırlama, kabarma, belirme ve yüzeye çıkma hareketi; nitekim [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) haberin dışa taşarak belirmesi, [نبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0.md) bir şeyin öne atılması, [نبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B7.md) suyun topraktan fışkırması, [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) kaynağın kaynaması anlamındadır. | ت | Çekirdekteki genel dışa taşma ve belirme hareketini sınırlandırarak bir kökten, asıldan ve zemin üzerinden dikey, organik ve aşamalı bir büyüme sürecine dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Balık, tohum veya filiz; süreklilik, gizli canlılık ve çoğalma potansiyeli | Toprak altında saklı bulunan canlı özü ve filizlenme istidadını temsil eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, korunaklı mekan | Filizin içinden çıkacağı tohum zarını, toprağın rahmini ve koruyucu muhafazayı ifade eder. |
| ت | İşaret, çarpı; sınır, sonlanma ve belirginleşme | Korunaklı mekanın dışına taşarak somut bir alamet, belirli bir form ve sınır kazanıp açığa çıkmayı imler. |
| نبت | Saklı canlılığın korunaklı iç alandan dışarıya doğru sınırlarını çizerek belirmesi | Toprak veya kabuk içindeki potansiyel tohumun yarılarak dışarı fırlaması, dikey yükselip kendi bağımsız formunu ve gövdesini kurması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağan yağmur sonrasında tohumun çatlayıp topraktan filiz vermesi, yeşillik ve otların yerden bitmesi, bir canlının veya çocuğun büyümesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın şiirinde bahar yağmuruyla otların bitmesini ve toprağın yeşermesini nitelemek üzere kullanılmıştır: حَتَّى إِذَا أَنْبَتَ البَقْلُ |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be'nin beytinde bitkinin yetişmediği kurak çölü tasvirde tınbît kalıbıyla geçmektedir: صَحْرَاءَ لَمْ يَنْبُتْ بِهَا تِنْبِيتُ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça نبت kökü, merkezi ve batı Sami dillerinde organik büyüme, tohumun topraktan baş vermesi ve genel olarak bitki örtüsü semantiğiyle geniş bir mutabakata sahiptir. İbranice n-b-t (נָבַט) kökü birincil olarak «dikkatle bakmak, dışarı doğru başını uzatıp seyretmek» ve türemiş anlamda «yeşermek, filizlenmek» manalarını taşır; bu durum tohumun topraktan dışarı göz atması veya başını çıkarması şeklindeki görsel-somut kök imgesine dayanır. Süryanice nebaṭ (ܢܒܛ) kökü doğrudan doğruya «parıldamak, baş vermek, filiz sürmek» anlamındadır. Arapçada bu kök, görme eyleminden ziyade bizzat organik neşet, toprak tabakasını yararak dışa çıkma ve boy atma manasında merkezileşmiştir. Akadca köklerde doğrudan birebir ses denkliği sınırlı olmakla birlikte, batı Sami zemininde kökün çekirdeği «içeriden dışarıya baş gösterme» fiziksel eylemine dayanmaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نب çekirdeğinden türeme dikey çıkış | Dışa fışkırma ve yarılma hareketinin ت harfiyle organik bir cisimleşmeye ve zemin üzerinde bitmeye dönüşmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice n-b-t (נָבַט), Süryanice nebaṭ (ܢܒܛ) | Tohumun ve filizin topraktan baş vermesi, dışa uzanması ve serpilmesi bağlamında ortak batı Sami mirası. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin fark tespit edilmedi | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan fonetik-semantik denklik bulunmamaktadır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نبت | Anlamlı | Bitmek, boy atmak, filizlenmek | Tohumun veya canlının zemin üzerinden boy atarak büyümesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [نتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AA%D8%A8.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız bir kullanım kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [بنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D8%AA.md) | Anlamlı | Kız evlat, neslin devamı olan dişi | Bir kökten, soydan neşet eden ve türeyen dişi evlat; bint kelimesinin aslıdır. | Hedef kökle türeme ve nesil bağı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [بتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AA%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb kayıtlarında mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [تنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%86%D8%A8.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük kaynaklarında terk edilmiş, mühmel diziliştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [تبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D9%86.md) | Anlamlı | Saman, kuru ekin sapı | Ekinin ve bitkinin kuruduktan sonra kırılıp ufalanmış gövde ve sap artığı. | نبت kökünün zıddı/sonucu; canlı bitkinin kurumuş kalıntısı; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نبت | Merkez | Organik büyüme ve filizlenme | Tohumun toprağı delip dikey olarak canlılıkla yükselmesi ve aşamalı gelişimi. | İlahi kudretin canlıyı yoktan veya tohumdan serbestçe boy attırması. |
| [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Tohum ekme ve tarım | İnsanın toprağa tohum atması ve ekin yetiştirme faaliyetini öncelemesi bakımından ayrılır. | [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) daha çok ekim fiiline ve ekinin geneline, نبت ise canlının filizlenip boy atmasına bakar. |
| [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) | Komşu | Toprağı işleme ve tarla sürme | Ekinin bizzat kendisinden ziyade toprağın hazırlanması, sürülmesi ve çaba harcanmasıdır. | Emek ve zemin hazırlığı boyutu ağır basar. |
| [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) | Komşu | Belirme, doğma ve yükselme | Bir şeyin alt kattan veya ufuktan yukarıya doğru görünür hale gelmesidir. | Büyüme ve organik terbiye şartı olmaksızın sadece belirmeyi ve zuhuru anlatır. |
| [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) | Zıt | Biçme, kesme ve sonlandırma | Bitkinin büyümesinin durdurulması, kökünden veya sapından kesilerek hasat edilmesidir. | نبت var etme ve büyütme iken [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) ömrü tamamlama ve kesip toplamadır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نبت | Filizlenmek, büyümek, boy atmak | Tohumdan veya topraktan organik canlılığın aşama aşama yükselmesi. | Kesin |
| Latince | germinare, crescere | Çimlenmek, serpilmek, büyümek | germinare çimlenip filiz sürmeyi, crescere ise organik olarak hacimce büyümeyi karşılar; kökün terbiye boyutunu kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to sprout, to vegetate, to rear/grow | Filizlenmek, bitmek, yetiştirmek | to sprout fiziksel filizlenmeyi verirken, insanın yetiştirilmesindeki terbiye edici boyutu to rear veya to nurture kelimeleri tamamlar. | Güçlü |
| Almanca | keimen, sprießen, heranwachsen | Çimlenmek, fışkırmak, serpilmek | keimen tohumun uyanmasını, sprießen boy atıp yeşermeyi, heranwachsen ise bir canlının yetişip gelişmesini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | germer, pousser, faire croître | Çimlenmek, bitmek, büyütmek | germer tohum aşamasını, pousser fışkırıp uzamayı, faire croître ise ilahi/harici büyütme fiilini ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَنْبَتَ / فَأَنْبَتْنَا | Yeryüzünü bitkilerle donatma, rızık çıkarma | Allah'ın gökten su indirerek yeryüzünde türlü çiftler, ekinler ve meyveler bitirmesi (En'âm [6:99](https://lisan.digital/tr/ayet/6:99.md), Neml [27:60](https://lisan.digital/tr/ayet/27:60.md), Kâf [50:9](https://lisan.digital/tr/ayet/50:9.md)). |
| تُنْبِتُ | Toprağın veya ağacın ürün vermesi | Yerin insan için sebze, bakliyat çıkarması veya zeytin ağacının yağ ile bitmesi (Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md), Mü'minûn [23:20](https://lisan.digital/tr/ayet/23:20.md)). |
| نَبَاتًا حَسَنًا | İnsanın ruhi ve ahlaki olarak terbiyesi ve yetiştirilmesi | Hz. Meryem'in manevi bir nezaket ve saflık içinde Allah tarafından kemale erdirilmesi (Âl-i İmrân [3:37](https://lisan.digital/tr/ayet/3:37.md)). |
| أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ | İnsanın ilk yaratılışı ve topraktan neşeti | İnsanın bir bitki gibi topraktan aşamalı olarak var edilmesi ve yaratılış kanununa tabi kılınması (Nûh [71:17](https://lisan.digital/tr/ayet/71:17.md)). |
| نَبَاتُهُ | Dünya hayatının geçiciliğini anlatan benzetme | Yağmurla coşan fakat ardından kuruyup çöpe dönen ekin metaforu (Yûnus [10:24](https://lisan.digital/tr/ayet/10:24.md), Kehf [18:45](https://lisan.digital/tr/ayet/18:45.md), Hadîd [57:20](https://lisan.digital/tr/ayet/57:20.md)). |
| أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ | İnfakın ve amelin manevi bereketi | Allah yolunda infak edilen bir danenin yedi başak bitirmesi şeklindeki ilahi bereket yasası (Bakara [2:261](https://lisan.digital/tr/ayet/2:261.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış, hüsün-kubuh ve diriliş delili | Bitkilerin bitirilmesinin öldükten sonra dirilmeye delil kılınması ve insanın topraktan neşeti (inbât) meselesi. | Kudretin tabii sebepler perdesi altında doğrudan tecellisi ve ba's akidesinin rasyonel temellendirilmesi. |
| Fıkıh | Ziraat, öşür ve ihram yasakları | Topraktan biten ürünlerin zekat ve öşür mükellefiyeti; harem bölgesinde biten ağaç ve otların koparılmasının hükmü. | Yerin tabii bitkisi ile insan emeğiyle biten ürün ayrımı ve mülkiyet hukuku. |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlilleri | Hz. Meryem'in bitki gibi yetiştirilmesi ve insanın topraktan bitirilmesi ifadelerinin mecaz veya hakikat boyutu. | Büyümenin maddeden manaya geçişi, nefsin arındırılarak fıtrat üzere kemale erdirilmesi. |
| Hadis | Ahlaki karakter ve fitne fırkaları | İnsanın aslı ve soyu için menbit-i sıdk tabiri; dinin esaslarını anlamadan türeyen fitne grupları için nâbite kullanımı. | Kökü sağlam ahlak ile sonradan türeyen zararlı ayrılıkçı unsurların tasviri. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi terbiye ve fıtrat | Organik inkişaf | Tohum halindeki kabiliyeti açığa çıkarma | Dinin vahiy yoluyla insan fıtratını bir tohum gibi sulayıp kemale erdirmesi işlevidir. | Kesin |
| İlmi | Biyolojik varoluş ve tekamül | Biyolojik ontogenez | Cansız maddeden canlı doku üretimi | Topraktaki minerallerin su vasıtasıyla bitkisel ve hayvansal hayata dönüşüm yasasıdır. | Kesin |
| Siyasi | Toplum inşası ve nesil yetiştirme | İnsan kaynağı terbiyesi | Toplumsal kadroların yetiştirilmesi | Sağlıklı bir toplumun mekanik dayatmalarla değil, tohumdan yetişen nesillerle kurulmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tarımsal bereket | Reel katma değer | Emek ve sermayenin tabii hasılaya dönüşümü | Bire yüz veren tohum gibi iktisadi girdinin katlanarak reel refah üretmesidir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal olmayan diferansiyel büyüme ve çatallanma | Bir tohumun çevresel girdilerle (su, ışık, ısı) potansiyel enerjisini kinetik ve yapısal kütleye dönüştürerek aşamalı büyüme fonksiyonu sergilemesi. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Pedagojik gelişim ve karakter inşası | Çocuğun veya bireyin dışarıdan mekanik bir montajla değil, kendi iç potansiyelinin uygun zemin ve besleme ile organik olarak serpilip olgunlaşması süreci. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | نبت kökünü yalnızca biyolojik bir hadise, tarımsal ot ve hububat üretimi olarak sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da sadece nebatatı değil; insanın topraktan ilk var edilişini, ahlaki ve manevi terbiyesini (Âl-i İmrân [3:37](https://lisan.digital/tr/ayet/3:37.md)), infakın manevi bereketini (Bakara [2:261](https://lisan.digital/tr/ayet/2:261.md)) ve dünya hayatının felsefi tasvirini kapsayan tümel bir varoluş ve büyüme yasasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın yaratılışındaki organik bağı koparmak; eğitimi mekanik bir bilgi aktarımı zannederek fıtri potansiyelin terbiye ile bitirilmesi esasına dayanan Kur'ani insan inşasını ıskalamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda tevhid, diriliş ve ahlak ilkelerinin tamamı organik bir büyüme ve bitme modeli üzerinden temellendirilir; vahiy ile yağmur, kalp ile toprak, amel ile tohum arasında doğrudan yapısal bir birlik kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış ve dirilişin tabiat üzerinden ispatlandığı ayetlerde, Hz. Meryem kıssasında ve infakın semeresini anlatan teşbihlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat olaylarını kör bir tesadüf veya insanın mutlak marifeti sayan anlayışı yıkar; bitirmeyi (inbât) insana değil Allah'a nispet ederek insanın rolünün yalnızca ekmek ve zemin hazırlamak (zer' ve hars) olduğunu hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Toprak altında saklı tohumun çatlayıp dışarı fırlaması, yeşerip boy atması ve organik bir gövdeye kavuşması.
- Soyut anlam: Gizli kalmış potansiyellerin uygun ilahi veya ahlaki vasatta aşama aşama inkişaf ederek kemale ermesi ve meyve verecek bir olgunluğa ulaşması.
- Sistematik karşılık: Varoluşun mekanik değil organik işlediğini, insanın ve tabiatın dış müdahalelerle değil, fıtri özün ilahi lütufla beslenmesi sonucu neşet ettiğini bildiren tekamül yasası.
- LaTeX modeli: $$B(t) = \int_{0}^{t} \left( P_0 \cdot \alpha(s) \cdot \beta(s) \right) ds$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $B(t)$, zaman ($t$) içinde gerçekleşen nihai organik büyüme ve bitişi (inbât); $P_0$, tohumda veya fıtratta saklı bulunan ilksel potansiyeli; $\alpha(s)$, ilahi lütuf, yağmur veya vahiy gibi dış besleyici unsurları; $\beta(s)$ ise uygun zemin, toprak veya kabul edici kalbi temsil eder. Büyüme, bu bileşenlerin zaman içerisindeki kümülatif ve kesintisiz entegrasyonuyla gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (23 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%A8%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/2:61.md) — تُنْبِتُ

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Hani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

### [Bakara 2:261](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/2:261.md) — أَنْبَتَتْ

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Mallarını Allah yolunda infak edenlerin durumu, her başağında yüz tane olmak üzere yedi başak veren tanenin durumu gibidir. Allah, dilediğine kat kat verir. Ve Allah, Vasi’dir, Alim’dir.

### [Ali İmran 3:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/3:37.md) — وَأَنْبَتَهَا · نَبَاتًا

فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ

Meal (IK): Bunun üzerine Rabbı onu güzel bir kabul ile karşıladı. Onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi. Zekeriyya’nın himayesine verdi. Zekeriyya mihraba her girişinde onun yanında bir yiyecek bulurdu. Ey Meryem, bu sana nereden? derdi. O da: Allah tarafından, derdi. Şüphe yok ki Allah, dilediğini hesapsız rızıklandırır.

### [En'am 6:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/6:99.md) — نَبَاتَ

وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): O’dur; gökten su indirmiş olan. Onunla her bitkiyi çıkardık. Ondan yeşillikler çıkardık. Ondan yığın yığın taneler, hurmaların tomurcuklarından sarkan salkımlar, birbirine hem benzeyen, hem benzemeyen üzümlerden, zeytinden ve nardan bahçeler yapıp çıkarıyoruz. Meyvesine; bir meyve verdikleri zaman, bir de olgunlaştıkları zaman bakın. Şüphesiz ki bunlarda; iman eden bir kavim için ayetler vardır.

### [Araf 7:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/7:58.md) — نَبَاتُهُ

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ

Meal (IK): İyi ve temiz memleketin bitkisi; Rabbının izniyle çıkar. Kötü olandan ise; faydası çok az olandan başkası çıkmaz. Şükreden bir kavim için ayetleri işte böyle yerli yerince açıklarız.

### [Yunus 10:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/10:24.md) — نَبَاتُ

إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالْأَنْعَامُ حَتَّى إِذَا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Dünya hayatının misali; sadece gökten indirdiğimiz su gibidir. Onunla, insan ve hayvanların yiyerek beslendikleri bitkiler bol bol yetişir; yeryüzü renk renk, çeşit çeşit masullerle süslenir. Ve yerin sahibleri bütün bunlara kadir olduklarını sandıkları sırada; geceleyin veya gündüzün emrimiz geliverirde orayı hiç birşey bitirmemişe çeviririz. Daha dün birşey yokmuş gibi olur. İşte Biz, ayetlerimizi düşünen insanlar için böylece açıklarız.

### [Hicr 15:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/15:19.md) — وَأَنْبَتْنَا

وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ

Meal (IK): Yeri de döşeyip yaydık. Oraya sabit dağlar yerleştirdik. Ve orada her şeyden ölçülü olarak yetiştirdik.

### [Nahl 16:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/16:11.md) — يُنْبِتُ

يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Onunla size ekinler, zeytin ve hurma ağaçları, üzümler ve türlü türlü ürünler bitirir. Düşünen bir kavim için bunda ayetler vardır.

### [Kehf 18:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/18:45.md) — نَبَاتُ

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا

Meal (IK): Dünya hayatının misalini de anlat onlara. Gökten indirdiğimiz su gibidir. Ki bununla yeryüzünde yetişen bitkiler birbirine karışır. Ama sonunda da rüzgarın savuracağı çörçöpe döner. Allah; her şeyin üstünde bir kudret sahibidir.

### [Taha 20:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/20:53.md) — نَبَاتٍ

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى

Meal (IK): O ki; sizin için, yeryüzünü döşemiş, orada sizin için yollar açmış, gökten su indirmiştir. Biz o su ile çeşitli bitkilerden çifter çifter çıkardık.

### [Hac 22:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/22:5.md) — وَأَنْبَتَتْ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ

Meal (IK): Ey insanlar; eğer dirilişten yana bir şüphede iseniz; gerçek şu ki: Size açıkça gösterelim diye Biz sizi; topraktan, sonra nutfeden, sonra pıhtılaşmış bir kandan, sonra da yaratılışı belli belirsiz bir çiğnem etten yarat tık. İstediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız. Böylece yetişip erginlik çağına gelirsiniz. Kiminiz öldürülür, kiminiz de bilirken hiç bir şey bilmez olsun diye ömrünün en fena zamanına geri itilir. Yeryüzünü kupkuru olarak görürsün. Ama Biz, ona su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her çeşit güzel bitkiden çift çift yetiştirir.

### [Müminun 23:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/23:20.md) — تَنْبُتُ

وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ

Meal (IK): Tur-u Sina’da yetişen, yiyenlere yağ ve katık veren bir ağaç da var ettik

### [Şuara 26:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/26:7.md) — أَنْبَتْنَا

أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ كَمْ أَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ

Meal (IK): Yeryüzüne bakmazlar mı ki; Biz, orada bitkilerden nice güzel çiftler bitirmişizdir.

### [Neml 27:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/27:60.md) — فَأَنْبَتْنَا · تُنْبِتُوا

أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ

Meal (IK): Yoksa gökleri ve yeri yaratan, gökten size su indirip onunla bir ağacını dahi bitiremeyeceğiniz nice güzel bahçeler meydana getiren mi? Allah yanında başka bir ilah mı? Hayır, onlar sapıklıkta ısrar eden bir güruhtur.

### [Lokman 31:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/31:10.md) — فَأَنْبَتْنَا

خَلَقَ السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ

Meal (IK): Gökleri, gördüğünüz gibi direksiz olarak yaratmış, sizi sarsar diye yere ağır baskılar koymuş, orada her türlü canlıyı yaymıştır. Biz, gökten su indirip orada her sınıf bitkiler yetiştirmişizdir.

### [Yasin 36:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/36:36.md) — تُنْبِتُ

سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yerin bitirdiklerinden, kendi nefislerinden ve daha bilmedikleri şeylerden, bütün çiftleri yaratanı tenzih ederiz.

### [Saffat 37:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/37:146.md) — وَأَنْبَتْنَا

وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ

Meal (IK): Ve onun için geniş yapraklı bir bitki yetiştirdik.

### [Kaf 50:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/50:7.md) — وَأَنْبَتْنَا

وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ

Meal (IK): Yeryüzünü de döşedik ve ona sabit dağlar koyduk. Orada her türden güzel çiftler yetiştirdik.

### [Kaf 50:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/50:9.md) — فَأَنْبَتْنَا

وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ

Meal (IK): Gökten bereketli bir su indirdik de onunla bahçeler ve biçilecek taneler bitirdik.

### [Hadid 57:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/57:20.md) — نَبَاتُهُ

اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ

Meal (IK): Bilin ki; dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlad sahibi olmak isteğinden ibarettir. Bu; yağmurun bitirdiği, ekicilerin de hoşuna giden bir bitki gibidir ki; sonra kurur da sapsarı olduğunu görürsün. Sonra da çörçöp olur. Ahirette şiddetli azab vardır. Allah’ın rızası ve mağfireti de vardır. Dünya hayatı, aldatıcı bir geçinmeden başka bir şey de değildir.

### [Nuh 71:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/71:17.md) — أَنْبَتَكُمْ · نَبَاتًا

وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا

Meal (IK): Ve Allah; sizi, yerden ot bitirir gibi bitirmiştir.

### [Nebe 78:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/78:15.md) — وَنَبَاتًا

لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَنَبَاتًا

Meal (IK): Ki onunla taneler ve bitkiler çıkaralım.

### [Abese 80:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/ayet/80:27.md) — فَأَنْبَتْنَا

فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا

Meal (IK): Böylece orada tane bitirdik.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والنون والباء معهما
ت ب ن، ب ن ت، ن ب ت مستعملات
تبن:
التِّبْنُ: يُروي العشرين وهو أعظمُ الأَقْداحِ، ثمّ الصَّحْنُ، مقاربٌ له، ثمّ العُسُّ يُروي الثّلاثةَ وأربعة.
والتِّبْنُ: العُسُّ الضَّخم في قول أبي المِقدام لقوله:
ثم تِبناً رأيتُه مكيالاً
ورجلٌ تَبِنٌ فَطِنٌ وطَبِنٌ، وقيل: التَّبِنُ: الفَطِن في الخَير، والطَّبِنُ في الشَّرِّ.
وتَبِنٌ: ذو تَبَنٍ وتَبانةٍ.
وتَبِنَ لفلانٍ أي فَطِنَ لوَجْه غِيلتِه وخَديعته.
وهو تَبِنٌ بالخَير، لا يقال منه فاعل.
ويقال: تَبَّنْتُ أي دقَّقْتُ النظَرَ في الأمور، ولا يقال للأمر اللاوم في القلب: إنّ في قَلبه لأمراً تَبِناً.
والتُّبّانُ: شِبْهُ سَراويلَ، والتَّبابينُ: الأقْيبةُ القِصارُ الأكْمام.
والتِّبنُ معروف، والواحدة تِبْنة، والتَّبْن لغةٌ.
بنت:
ومنه قول امرئ القيس:
غيرِ باناتٍ على وَتَرِه
ويقال: هو باناتٌ على هذا الأمر، أي مُقبلٌ عليه بنفسه، مُنْكَبٌّ.
ويقال: البانات ههنا كل قِطعةٍ من العَقَب بانهٌ.
ويقال: أراد: بائنة. ثم رَجَعَ إلى بانات بلغته.
نبت:
النَّبْتُ: الحشيش، والنَّباتُ فِعلهُ، ويُجرَي مُجرَى اسمِه. تقول: أَنْبَتَ الله النّباتَ إنباتاً ونباتاً، ونحو ذلك.
والرجلُ يُنَبِّتُ الحَبَّ تَنبيتاً، إذا غَرَسَه وزَرَعَه.
والنِّبْتَةُ: ضَرْبٌ من فِعل النَّبات كل شيءٍ، تقول: إنّه لحَسَن النِّبْتةِ.
والمَنبِتُ: الأصلُ، والموضع الذي يَنْبُتُ فيه الشيء، وقول الله تعالى: "واللهُ أنْبَتَكم من الأرض نَباتاً"، ويُفَسَّرُ كالنَّبات.
وأحسَنُ من ذلك قال:
تَرَى الفَتَى يَنْبُتُ إِنباتَ الشَّجَرْ
أي كما أَنيَتكم فنَبَتُّم نَباتاً، ورُبَّما رَفَعوا مصدراً إل فِعل غيره بعد إن يكون الاشتقاق واحداً، قال:
تَرَى الفَتَى ينبتُ إِنباتَ الشَّجَرْ
أي كما أَنْبَتَ اللهُ الشَّجَرَ، ونحو ذلك قول رؤبة:
صحراء لم يَنْبُتْ بها تِنْبيتُ
بكسْر الناء وتغيير النباء، وكلٌّ صوابٌ.
والرجلُ يُنبِتُ الجاريةَ، أي يَغذُوها ويُحسِنُ القيام عليها رجاءَ فَضْل رِيحها.
واليَنْبُوتُ: شَجَر الخَشخاش، والواحدة يَنْبُوتةٌ وخَشخاشَةٌ وخَرُّوبةٌ.
والنَّبيتُ: حَيٌّ من الأنصار.

##### Türkçe

باب **التاء** و**النون** و**الباء** onlarla birlikte
**ت ب ن**، **ب ن ت**، **ن ب ت** kullanımdadırlar

**تبن**:
**التِّبْنُ**: yirmiyi sulayan (doyuran) (ölçü kabı) diye rivayet edilir; o, **الأَقْداحِ**’ın en büyüğüdür; sonra **الصَّحْنُ**, ona yakın (bir ölçü); sonra **العُسُّ** üçü ve dördü sular (doyurur).
Ve **التِّبْنُ**: Ebû’l-Mikdâm’ın sözüne göre iri **العُسُّ**’tur; onun sözü için:
ثم تِبناً رأيتُه مكيالاً
Ve bir adam **تَبِنٌ** (zekî) ve **طَبِنٌ**; ve denildi ki: **التَّبِنُ** hayırda zekîdir, **الطَّبِنُ** şerde (kötülükte).
Ve **تَبِنٌ**: **تَبَنٍ** ve **تَبانةٍ** sahibi.
Ve “**تَبِنَ** falan kimse için” yani onun hilesinin ve aldatmasının yönüne karşı zekî oldu.
Ve o, hayırda **تَبِنٌ**’dir; bundan **فاعل** (kalıbı) denilmez.
Ve denilir: “**تَبَّنْتُ**” yani işlerde bakışı incelttim; ve kalpte yerleşik olan iş için “Kalbinde mutlaka **تَبِناً** bir iş vardır” denilmez.
Ve **التُّبّانُ**: şalvara benzer (bir şey); ve **التَّبابينُ**: kısa kollu kısa elbiseler.
Ve **التِّبنُ** bilinen (şey)dir; bir tanesi **تِبْنة**’dir; ve **التَّبْن** bir dildir (lehçedir).

**بنت**:
Ve ondan İmru’ul-Kays’ın sözü:
غيرِ باناتٍ على وَتَرِه
Ve denilir: O, bu iş üzerine **باناتٌ**’tır; yani bizzat ona yönelmiş, üzerine kapanmış (kendini vermiş).
Ve denilir: Burada **البانات**; **العَقَب**’dan her parça, onun **بانهٌ**’udur.
Ve denilir: Muradı **بائنة** idi. Sonra dilinde (lehçesinde) **بانات**’a döndü.

**نبت**:
**النَّبْتُ**: ot; **النَّباتُ** onun fiilidir; ve isminin yürütüldüğü gibi yürütülür. Dersin ki: Allah bitkiyi **أَنْبَتَ**; **إنباتاً** ve **نباتاً** (olarak), ve bunun benzeri.
Ve adam tohumu **يُنَبِّتُ** **تَنبيتاً**; onu diktiği ve ektiği zaman.
Ve **النِّبْتَةُ**: her şeyin **النَّبات** fiilinden bir türdür; dersin ki: O, **النِّبْتةِ**si güzel (olan)dır.
Ve **المَنبِتُ**: asıl (kök); ve şeyin içinde bittiği yer; ve Allah’ın sözü: “واللهُ أنْبَتَكم من الأرض نَباتاً”; ve **النَّبات** gibi tefsir edilir.
Ve bundan daha güzel olanı dedi ki:
تَرَى الفَتَى يَنْبُتُ إِنباتَ الشَّجَرْ
yani sizi (yarattığı gibi) sizi bitirdi de **نَباتاً** bittiniz; ve bazen bir masdarı, türetme bir olunca, “**إن**”den sonra başka bir fiile yükseltirler; dedi ki:
تَرَى الفَتَى ينبتُ إِنباتَ الشَّجَرْ
yani Allah’ın ağacı bitirdiği gibi; ve bunun benzeri Ru’be’nin sözü:
صحراء لم يَنْبُتْ بها تِنْبيتُ
**النون**’un kesresiyle ve **النباء**’ın değiştirilmesiyle; ve hepsi doğrudur.
Ve adam cariyeyi **يُنبِتُ**; yani onu besler ve onunla iyi ilgilenmeyi, onun kokusunun fazlalığını umarak, güzel yapar.
Ve **اليَنْبُوتُ**: haşhaş ağacı; bir tanesi **يَنْبُوتةٌ** ve **خَشخاشَةٌ** ve **خَرُّوبةٌ**.
Ve **النَّبيتُ**: Ensar’dan bir kabiledir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النَبْتُ: النبات. يقال: نَبَتَتِ الأرض وأنْبَتَتْ، بمعنًى. ونَبَتَ البقل وأنْبَتَ بمعنى. وأنشد الفراء:
رأيتَ ذوي الحاجات حولَ بيوتهمقَطيناً لهمْ حتَّى إذا أنبتَ البَقْـلُ
 أي نَبَتَ. وأنْبَتَهُ الله فهو منبوتٌ، على غير قياس. وأنْبَتَ الغلامُ، أي نَبَتَتْ عانَتُه. ونَبَّتُّ الشجرَ تنبيتاً: غرسته. يقال: نَبِّتْ أجَلَكَ بين عينيك. ونَبَّتُّ الصبيَّ تنبيتاً: رَبَّيته. والمَنْبِتُ: موضع النبات. ويقال: ما أحسن نابِتَةَ بَني فلان، أي ما تَنْبُتُ عليه أموالُهم وأولادهم. ونَبَتَتْ لهم نابِتَةٌ، إذا نَشَأ لهم نَشَأٌ صِغار. وإنّ بني فلان لَنابِتَةُ شرٍّ. والنوابت من الأحداث: الأغمار.

##### Türkçe

**النَبْتُ**: **النبات**. Denilir: **نَبَتَتِ الأرض** ve **أنْبَتَتْ**, anlamca (aynıdır). Ve **نَبَتَ البقل** ve **أنْبَتَ** anlamca (aynıdır). Ve el-Ferrâ’ inşâd etti:
رأيتَ ذوي الحاجات حولَ بيوتهمقَطيناً لهمْ حتَّى إذا أنبتَ البَقْـلُ
 yani **نَبَتَ**. Ve **أنْبَتَهُ الله**; o hâlde o **منبوتٌ**dur, kıyasa göre olmaksızın. Ve **أنْبَتَ الغلامُ**, yani **نَبَتَتْ عانَتُه**. Ve **نَبَّتُّ الشجرَ تنبيتاً**: onu diktim. Denilir: **نَبِّتْ أجَلَكَ بين عينيك**. Ve **نَبَّتُّ الصبيَّ تنبيتاً**: onu yetiştirdim. Ve **المَنْبِتُ**: bitkinin yeri. Ve denilir: **ما أحسن نابِتَةَ بَني فلان**; yani mallarının ve çocuklarının üzerinde bittiği şey ne güzeldir. Ve **نَبَتَتْ لهم نابِتَةٌ**, onlara küçük bir yetişme/yetişenler yetiştiği zaman. Ve şüphesiz falan oğulları, **لَنابِتَةُ شرٍّ**dür. Ve gençlerden olan **النوابت**: toylar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب التاء والنّون مع الباء
تبن ، نبت ، بنت : ( مستعملة ) .
تبن : قال أبو عبيدة : رُوِيَ في حديث مرفوع إن الرجلَ ليتكلمُ بالكلمة يُتَبِّن فيها ، يَهْوِي بها في النار .
قال أبو عبيد : هو عندي إغماضُ الكلام والجَدلُ والخُصومات في الدِّين ، ومنه حديث مُعاذ : ( إياكَ ومُغَمّضَاتِ الأمور ) .
قال أبو عبيد : ورُوي عن سالم بنِ عبد الله أنه قال : كنا نقول في الحامِلِ المتوفَّى عنها زوجُها : إنه ينفق عليها من جميع المال حتى تَبَّنْتُم ما تَبَّنتُم .
قال أبو عبيد قال أبو عبيدة وأبو عمر : هذا من التَّبانَةِ والطَّبانة ، معناهما شِدَّةُ الفِطْنة ودِقَّةُ النظر يقال : رجل تَبِنٌ طبِنٌ إذا كان فطِناً دَقيقَ النظر في الأمور ، ومعنى قول سالم بن عبد الله : تَبَّنْتُم أي أَوْقَعْتُم النظر فقُلتم إنه يُنْفق عليها من نَصيبها .
وقال الليثُ : طَبِنَ له بالطاء في الشر وتَبِنَ له في الخير فَجعلَ الطَّبانَة في الخديعة والاغتِيال ، والتَّبانَة في الخير .
قلت : هما عند الأئمة واحد ، والعرب تُبْدِل التاءَ طاءً لقرب مَخرجيهما قالوا : مَطَّ ومَتّ إذا مَدّ ، وطرّ وتَرَّ إذا سَقَط ، ومثلُه كثير في الكلام .
وقال الليث : التِّبْن معروف والواحدة تِبْنةٌ والتَّبن لغة في التِّبن .
وقال ابن شميل : التَّبَنُ إنما هو في اللُّؤْم والدِّقة ، والطّبَن العِلمُ بالأمور والدهاءُ والفِقْه .
قلت : وهذا ضِدُّ ما قال الليث .
وروى شمر عن الهوازني قال : اللهم اشْغل عنا إتْبانَ الشعراء ، قال : وهو فِطْنَتُهم لِما لا يُفطَن له .
وقال الليث : التُّبّان شِبْهُ السّراويل الصغير ، تُذَكِّره العرب وجمعهُ التّبابِينُ .
أبو عبيد عن أبي زيد : التِّبْن القَدَح الكبير ، ونحو ذلك .
قال ابن الأعرابي : التِّبْن أكبرُ الأقداح .
وقال الليث : التِّبْن يُرْوِي العشرين ، وهو أَعْظمُ الأقداحِ ، ثم الصَّحْنُ مُقاربٌ له ، ثم العُسُّ يُرْوِي الثلاثةَ والأربعةَ .
نبت : قال الليث : كلُّ ما أَنْبَتَت الأرضُ فهو نَبْتٌ والنَّباتُ فِعْله ويجري مَجرى اسمه تقول : أنبتَ اللَّهُ النَّباتَ إنباتاً ونباتاً ، ونحو ذلك .
قال الفراء : إن النباتَ اسم يقوم مَقام المصدر .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا ) ( آل عمران : 37 ) ونَبتَ النَّبتُ يَنْبُتُ نُبتاً ونباتاً ، وأجاز بعضهم أنبتَ لِمعنى نَبت ، وأنكره الأصمعي ، وأجازه أبو زيد واحتجَّ
بقول زهير :
حتى إذا أنبتَ البَقْلُ
أي : نبتَ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ تَنبُتُ بِالدُّهْنِ ) ( المؤمنون : 20 ) قرأ ابن كثير وأبو عمرو والحضرمي : ( تُنبِتُ ) بضم التاء وكسْرِ الباء ، وقرأ نافع ، وعاصم ، وحمزة ، والكسائي ، وابن عامر : ( تَنبُتُ بالدهن ) بفتح التاء .
وقال الفراء : هما لُغتان نَبتَ وأَنبتَ .
وأنشد لزهير فقال :
رَأَيْتُ ذَوِي الحاجاتِ حَوْلَ بُيُوتِهِم
قَطِيناً لهم حتى إذا أَنْبَتَ البقلُ
ونَبَتَ أيضاً ، وهو كقولك : مَطَرَت السماءُ وأَمْطَرَت ، وكلهم يقول : أَنبَتَ اللَّهُ البقْلَ ، والصَّبيَّ إنْبَاتاً .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا ) ( آل عمران : 37 ) .
وقال ابن عرفة : ( تَنبُتُ بِالدُّهْنِ ) ( المؤمنون : 20 ) ، أي تنبت ما يكون فيه الدهن ويصطبغ به .
وقال الزجاج : معنى أنبتها نباتاً حسناً أي جعل نَشْوَهَا نَشْواً حَسَناً .
وقال الليث يقال : نَبَّتَ فلانٌ الحبّ والشجرَ تنبيتاً إذا غَرَسَه وزَرَعه ، والرجل يُنَبِّتُ الجارية يَغْذُوها ويُحسنُ القيامَ عليها رَجَاةَ فَضْلِ رِبحِهَا . قال : والتَّنْبِيتُ والتِّنْبِيتُ اسمٌ لما ينْبُتُ من دِقّ الشجر وكِبارِه ، وأنشد :
صَحْرَاءُ لم يَنْبُتْ بها تَنْبِيتُ
قال : واليَنْبُوتُ شجَرُ الخَشْخَاشِ الواحدة يَنْبُوتةٌ وخَرُّوبةٌ وخَشْخَاشَة .
قال الدينوري :
اليَنْبُوتُ ضَرَبان : أحدهما هذا الشوكُ القِصَارُ الذي يُسَمَّى الخَرُّوبَ النبطيّ ، له ثمرة كأنها نُفَّاخَة فيها حَبٌّ أحمرُ ، هو عَقُولٌ لِلْبَطْن ، يُتَدَاوَى به .
والضرب الآخر شجَرٌ عِظامٌ ولها ثمَرٌ مِثْلُ الزُّعْرُورِ أَسْوَدُ شديد الحلاوة مثل شجر التُّفَّاحِ في عِظَمِه .
والنِّبْتَةُ ضَرْبٌ من فِعْلِ النَّبَات لكل شيء تقول إنه لحسن النِّبْتَة ، والمَنْبِتُ الأصل والموضع الذي يَنبُتُ فيه الشيء .
وقال اللحياني يقال : رجلٌ خبِيتٌ نَبِيتٌ إذا كان خَسِيساً حقيراً ، وكذلك شيءٌ خَبيثٌ نَبيثٌ ويقال : إنَّه لَحسنُ النِّبْتَةِ أي الحالة التي يَنبُتُ عليها . وإنه لفي مَنْبِتِ صِدْق ، أي في أصل صِدْق ، جاء عن العرب بكسر الباء ، والقياس مَنْبَتٌ ، لأنه مِن نَبَتَ يَنْبُتُ . ومِثْلُه أحرف معدودة جاءت بالكسر منها المسجِدُ والمطلِعُ والمشرِقُ والمغرِبُ والمسكِنُ والمنسِكُ ؛ ونُباتةُ : اسم رجلٍ ، ونَبْتٌ من الأسماء ، ويُجْمَع النَّبْتُ نُبُوتاً .
وقال الأحنف لمعاوية : لولا عَزْمةُ أمير المؤمنين لأخبرتهُ أنَّ دافَّةً دفَّتْ ، وإنباتةً لحقت ، يعني بالنابتة ، ناساً ولدوا فلحقوا ، وصاروا زيادة في الحساب .
بنت : عمرو عن أبيه : بَنَّتَ فلانٌ عن فلان تَبْنِيتاً إذا اسْتَخْبَرَ عنه فهو مُنَبِّتٌ إذا أكْثَرَ السؤالَ عنه وأنشد :
أصبحتَ ذا بَغْيٍ وذا تَغَبُّشِ
مُبَنِّتاً عن نَسَباتِ الحِرْبِشِ
وعن مقال الكاذبِ الْمُرَقَّشِ .

##### Türkçe

باب **التاء** و**النّون** مع **الباء**
**تبن** ، **نبت** ، **بنت** : (kullanılan).

**تبن** : Ebû Ubeyde dedi: Merfû bir hadiste rivayet olundu ki adam, içinde **يُتَبِّن** bulunduğu bir kelime konuşur da onunla ateşe yuvarlanır.
Ebû Ubeyd dedi: O, benim yanımda sözün kapalılaştırılması, cedel ve dinde çekişmeler ve husumetlerdir; ondan da Muâz hadisi: (Sana **مُغَمّضَاتِ الأمور**’dan sakınmanı) [vardır].
Ebû Ubeyd dedi: Sâlim b. Abdullah’tan rivayet olundu ki o dedi: Biz, kocası ölmüş hamile hakkında şöyle derdik: Bütün maldan ona nafaka verilir; ta ki siz **تَبَّنْتُم** neyi **تَبَّنْتُم** ise.
Ebû Ubeyd dedi; Ebû Ubeyde ve Ebû Ömer dedi: Bu, **التَّبانَة** ve **الطَّبانة**’dendir; ikisinin manası, zekânın şiddeti ve bakışın inceliğidir. Denir ki: Adam **تَبِنٌ** **طبِنٌ**’dir; eğer işlerde zeki, ince bakışlı ise. Sâlim b. Abdullah’ın sözünün manası: **تَبَّنْتُم** yani siz bakışı yerleştirdiniz de “ona payından nafaka verilir” dediniz.
Leys dedi: Şerde ona **طَبِنَ** (ط ile) ve hayırda ona **تَبِنَ**; böylece **الطَّبانَة**’yi aldatma ve gizli öldürmede, **التَّبانَة**’yi hayırda kıldı.
Ben dedim: İkisi imamların yanında birdir; Araplar, çıkış yerlerinin yakınlığından dolayı **التاء**’yı **طاء** yapar. Dediler: **مَطَّ** ve **مَتّ** eğer uzattı ise; ve **طرّ** ve **تَرَّ** eğer düştü ise; bunun benzeri sözde çoktur.
Leys dedi: **التِّبْن** bilinir; bir tanesi **تِبْنةٌ**’dir; **التَّبن** de **التِّبن** hakkında bir dildir.
İbn Şümeyl dedi: **التَّبَنُ** ancak alçaklık ve inceliktedir; **الطّبَن** ise işlere dair bilgi, kurnazlık ve fıkıhtır.
Ben dedim: Bu, Leys’in dediğinin zıddıdır.
Şemmer, Hevâzinî’den rivayet etti; o dedi: Allah’ım, şairlerin **إتْبانَ**’ını bizden meşgul et. Dedi: O, onların, kendisine uyanık olunmayan şeye dair **فِطْنَتُهم**’idir.
Leys dedi: **التُّبّان** küçük şalvara benzer; Araplar onu müzekker yapar; çoğulu **التّبابِينُ**’dir.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **التِّبْن** büyük kadehtir; ve bunun benzeri.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **التِّبْن** kadehlerin en büyüğüdür.
Leys dedi: **التِّبْن** yirmiyi kandırır; o, kadehlerin en büyüğüdür; sonra **الصَّحْنُ** ona yakındır; sonra **العُسُّ** üçü ve dördü kandırır.

**نبت** : Leys dedi: Yerin bitirdiği her şey **نَبْتٌ**’tir; **النَّباتُ** onun fiilidir ve isminin yürüdüğü yer üzere yürür. Dersin ki: Allah **النَّباتَ**’ı **إنباتاً** ve **نباتاً** olarak bitirdi; ve bunun benzeri.
Ferrâ dedi: Şüphesiz **النباتَ** masdarın yerini tutan bir isimdir.
Allah, aziz ve celil dedi: ( **وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا** ) (Âl-i İmrân: 37). Ve **نَبتَ** **النَّبتُ** **يَنْبُتُ** **نُبتاً** ve **نباتاً**. Bazıları, **أنبتَ**’i **نَبت** manası için caiz gördü; Asmaî onu inkâr etti; Ebû Zeyd onu caiz gördü ve delil getirdi
Züheyr’in sözüyle:
حتى إذا أنبتَ البَقْلُ
yani: **نبتَ**.
Allah, aziz ve celil dedi: ( **وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ تَنبُتُ بِالدُّهْنِ** ) (Mü’minûn: 20). İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hadrâmî okudu: ( **تُنبِتُ** ) **التاء**’nın dammesi ve **الباء**’nın kesresiyle; Nâfi‘, Âsım, Hamza, Kisâî ve İbn Âmir okudu: ( **تَنبُتُ بالدهن** ) **التاء**’nın fethasıyla.
Ferrâ dedi: İkisi iki dildir: **نَبتَ** ve **أَنبتَ**.
Züheyr’den okuttu; şöyle dedi:
رَأَيْتُ ذَوِي الحاجاتِ حَوْلَ بُيُوتِهِم
قَطِيناً لهم حتى إذا أَنْبَتَ البقلُ
Ve **نَبَتَ** da; o, senin “gök **مَطَرَت** ve **أَمْطَرَت**” demen gibidir. Hepsi der: Allah **البقْلَ**’ı ve çocuğu **إنْبَاتاً** bitirdi.
Allah, aziz ve celil dedi: ( **وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا** ) (Âl-i İmrân: 37).
İbn Arafe dedi: ( **تَنبُتُ بِالدُّهْنِ** ) (Mü’minûn: 20), yani içinde yağ bulunanı bitirir ve onunla boyanılır.
Zeccâc dedi: “Onu güzel bir bitirişle bitirdi”nin manası: onun büyümesini güzel bir büyüme kıldı.
Leys dedi: Denir ki: Falan, tohumu ve ağacı **تنبيتاً** olarak **نَبَّتَ**; eğer onu dikti ve ekti ise. Adam, cariyeyi **يُنَبِّتُ**; onu besler ve onun üzerine iyi durur; onun kârının fazlasını umarak. Dedi: **التَّنْبِيتُ** ve **التِّنْبِيتُ**, ağacın incesinden ve büyüğünden biten şeye bir isimdir; ve inşad etti:
صَحْرَاءُ لم يَنْبُتْ بها تَنْبِيتُ
Dedi: **اليَنْبُوتُ** **الخَشْخَاشِ** ağacıdır; bir tanesi **يَنْبُوتةٌ** ve **خَرُّوبةٌ** ve **خَشْخَاشَة**.
Dîneverî dedi:
**اليَنْبُوتُ** iki türdür: birincisi, **الخَرُّوبَ النبطيّ** diye adlandırılan şu kısa diken; onun, içinde kırmızı tane bulunan, sanki bir **نُفَّاخَة** gibi bir meyvesi vardır; o, karın için bağlayıcıdır; onunla tedavi olunur.
İkinci tür ise büyük ağaçtır; onun, **الزُّعْرُورِ** gibi, siyah, çok şiddetli tatlı meyvesi vardır; büyüklüğünde elma ağacı gibi.
**النِّبْتَةُ**, her şey için **النَّبَات** fiilinden bir türdür; dersin ki: O, güzel **النِّبْتَة**’dir. **المَنْبِتُ** ise asıl ve şeyin içinde bittiği yerdir.
Lihyânî dedi: Denir ki: Adam **خبِيتٌ نَبِيتٌ**’tir; eğer alçak, hakir ise. Yine öyle: şey **خَبيثٌ نَبيثٌ**. Ve denir ki: O, güzel **النِّبْتَةِ**’dir; yani üzerinde bittiği hâl. Ve o, **مَنْبِتِ صِدْق** içindedir; yani doğruluğun aslı içinde. Araplardan **الباء**’nın kesriyle geldi; kıyas ise **مَنْبَتٌ**’tir; çünkü o, **نَبَتَ يَنْبُتُ**’tendir. Bunun benzeri, kesirle gelmiş sayılı harflerdir; onlardan: **المسجِدُ** ve **المطلِعُ** ve **المشرِقُ** ve **المغرِبُ** ve **المسكِنُ** ve **المنسِكُ**. **نُباتةُ**: bir adam adıdır. **نَبْتٌ** isimlerdendir. **النَّبْتُ** **نُبُوتاً** olarak cem‘ edilir.
Ahnef, Muâviye’ye dedi: Müminlerin emîrinin azmi olmasaydı, ona, bir **دافَّةً**’nın **دفَّتْ** ettiğini ve bir **إنباتةً**’nın yetiştiğini haber verirdim; **النابتة** ile, doğup yetişen, yetişip katılan ve sayımda artış olan insanları kasteder.

**بنت** : Amr, babasından: Falan, falan hakkında **تَبْنِيتاً** olarak **بَنَّتَ** etti; eğer onun hakkında haber araştırdı ise. O, onun hakkında soruyu çoğaltırsa **مُنَبِّتٌ**’tir. Ve inşad etti:
أصبحتَ ذا بَغْيٍ وذا تَغَبُّشِ
مُبَنِّتاً عن نَسَباتِ الحِرْبِشِ
وعن مقال الكاذبِ الْمُرَقَّشِ .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والباء وما يثلثهما)
(نبت)  النون والباء والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نماءٍ في مزروع، ثم يستعار. فالنَّبت معروفٌ، يقال نَبَت. وأنْبَتَتِ الأرض. ونَبَّتُّ الشَّجرَ: غَرستُه. ويقال: إنَّ [في([1])] بني فلانٍ لنابِتَةَ شرّ. ونبَتَتْ لبني فلانٍ نابتةٌ، إذا نشَأ لهم نَشْءٌ صِغار من الوَلَد. والنَّبيت: حيٌّ من اليمن. وما أحسَنَ نِبتةَ هذا الشَّجر. وهو في مَنبِتِ صدقٍ، أي أصلٍ كريم.
(نبث)  النون والباء والثاء أصلٌ يدلُّ على إبراز شيء. ونَبَثَ التُّرابَ: أخرَجَه من البِئرِ والنَّهر، وذلك المُستخْرَج نَبِيثةٌ، والجمع نبائث. والنَّابث: الحافر. وقَوْلهم: خبيثٌ نبيث، إنّما هو إتباع.
(نبج)  النون والباء والجيم. يقولون: النَّبّاج: الرَّفيع [الصَّوت([2])]، وهي كلمةٌ واحدة.
(نبح)  النون والباء والحاء كلمةٌ واحدة، وهي نُبَاح الكَلْب ونَبِيحه. وربَّما [قالوا] للظَّبْي نَبَح. قال أبو دُواد:
وقُصْرَى شَنِجِ الأنْسَا *** ءِ نبّاح من الشُّعْبِ([3])وفي الحديث: "اقْعُدْ منبوحاً"، أي مشتوماً.
(نبخ)  النون والباء والخاء أصلٌ يدلُّ على عِظَمٍ وتعظُّم. وأصل النَّبْخ ما نَفِخ([4]) من اليد فخَرَج شِبْهَ قَرْح ممتلئ([5]) ماءً. ويقال للمتعظِّم في نفسه: نابخة. قال الشاعر:
يَخْشَى عليهم من الأملاك نَابِخةً *** من النَّوابِخِ مثل الحادر الرُّزَمِ([6])
والنَّبْخاء: الأكَمة، سمِّيت لارتفاعها.
(نبذ)  النون والباء والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على طرحٍ وإلقاء. ونَبَذْتُ الشَّيءَ أنبِذُه نبذاً: ألقيتُه من يدي. والنَّبِيذُ: التَّمر يُلقَى في الآنيةِ ويُصَبُّ عليه الماء. يقال: نبذتُ أَنْبِذُ. والصَّبي المنبوذ: الذي تُلقِيه أمُّه. ويقال: بأرضِ كذا نَبْذٌ من مالٍ، أي شيءٌ يسير. وفي رأسه نَبْذٌ من الشَّيب، أي يسير، كأنَّه الذي يُنْبَذُ لِقلّته وصِغَره. وكذلك النَّبْذُ من المَطَر.
(نبر)  النون والباء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفْع وعُلُوّ. ونَبَر الغلامُ: صاحَ* أول ما يترعرع. ورجلٌ نَبَّارٌ: فصيحٌ جهير([7]). وسمِّي المنبرُ لأنَّه مرتفع ويُرفَع الصَّوتُ عليه. والنَّبْرُ في الكلامِ: الهَمْزُ أو قريبٌ منه. وكلُّ مَن رفع شيئاً فقد نَبَره. ومما يقاس على هذا النِّبر: دُوَيْبَّة، والجمع أنبار، لأنَّه إذا دبَّ على الإبل تورَّمت جلودُها وارتفَعت. قال:
كأنها مِنْ سِمَنٍ واستِيقَارْ *** دَبَّتْ عليها ذَرِبَاتُ الأنبارْ([8])(نبس)  النون والباء والسين كلمةٌ واحدة. يقال: ما نَبَسَ بكلمةٍ، أي ما تكلَّم. وما سمعت لهم نَبْساً ولا نَبْسَة.
(نبش)  النون والباء والشين أصلٌ وكلمةٌ واحدة تدلُّ على إبرازِ شيءٍ مستور. ونَبَشَ القَبْرَ، وهو نَبَّاشٌ يَنْبُشُه([9]). ومن قياسه أنابِيش الكَلأ: القطاع([10]) المتفرِّقة تبرُزُ على وجه الأرض.
(نبص)  النون والباء والصاد. يقولون: نَبَص الغلامُ بالكَلْبِ. ونَبَص الطائر: صَوَّت.
(نبض)  النون والباء والضاد أُصَيْلٌ يدلُّ على حركةٍ أو تحريك. ونَبَضَ العِرْقُ يَنْبِض، وتلك حركتُه. وما به حَبَضٌ ولا نَبَض. وأنْبَضْتُ عَن([11]) القوس إنباضاً من هذا. ونَبَضْتُ أيضاً. ويقولون: فؤاد نَبِضٌ([12])، كأنَّه من شهامته يَنْبِض، أي يتحرّك، قال:وإذا أطفْتَ بها أطفتَ بكلكلٍ *** نَبِض الفَرائصِ مُجْفَرِ الأضلاعِ([13])(نبط)  النون والباء والطاء كلمةٌ تدلُّ على استخراج شيء. واستنبَطْتُ الماءَ: استخرجتُه، والماء نَفْسُه إذا استُخرِجَ نَبَط. ويقال: إنَّ النَّبَط سُمُّوا به لاستنباطهم المِياه. ومن المحمول على هذا النُّبْطة: بياضٌ يكون تحت إبط الفرس. وفرسٌ أنْبَطُ، كأنَّ ذلك البياضَ مشبَّه بماءٍ نبط.
(نبع)  النون والباء والعين كلمتان:
إحداهُما نُبوع الماء، والموضع الذي يَنْبُع([14]) منه يَنْبُوع. والنَّوابع من البعير: المواضع التي يَسيل منها عرقُه. ومنابع الماء: مَخَارِجُه من الأرض.
والأخرى النَّبْع: شَجَر.
(نبغ)  النون والباء والغين كلمةٌ تدلُّ على بُروزٍ وظُهُور. ونَبغَ الشيءُ ظَهَرَ. والنَّبْغ([15]): ما تطايَرَ من الدَّقيق إذا طُحِن أو نُخل. ونَبَغ الرَّجُل([16])، إذا لم يكنْ في إرث الشِّعر([17]) ثم قال وأجاد. وكذلك سمِّي النابغةُ الشَّاعر. قال([18]):
وحَلّت في بني قيس بن جَسْرٍ *** وقد نبغَتْ لنا منهمْ شؤونُ
(نبق)  النون والباء والقاف كلمةٌ تدلُّ على تسويةٍ وتهذيب. والنخل إذا كان غِرَاسُه على استواءٍ منبَّق([19]). وقد نَبَّقه صاحبُه. وكذلك كلُّ شيءٍ مستوٍ مهذَّب. قال:
وحدِّثْ بأنْ زالت بلَيلٍ حُمولُهمْ *** كنخلٍ من الأعراض غير منبَّقِ([20])ولعل النَّبق([21])، وهو حَمْلُ السِّدْر من هذا. ويقال -وهو شاذٌّ عن هذا:
أنبَقَ الرّجُلُ، إذا حَصَمَ([22]) بها غيرَ شديدةٍ.
(نبك)  النون والباء والكاف كلمةٌ تدلُّ على ارتفاعٍ وهبوطٍ في الأرض. يقال نَبَكَةٌ، والجمع نِبَاكٌ.
(نبل)  النون والباء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على فَضْل وكِبَر، ثم يستعار منه الحِذْق في العمل، فيقال للفَضْل في الإنسان نُبْل. والنَّبَل: عِظام المَدَر([23]) والحِجارة. ويقال: نَبَلٌ ونُبَلٌ. وفي الحديث: "أعِدُّوا النَّبَل". ويقولون: إنَّ النَّبَل هاهنا الصِّغار، وإنَّها من الأضداد، ونبِّلْني أحجاراً للاستنجاء: أعْطِنِيها. ونبِّلْنِي عَرْقاً: أعطِنِيه. وحُجَّة أنَّها الصِّغار قول القائل([24]):
أفَرْحُ أن أُرزَأَ الكِرامَ وأن *** أُورَثَ ذَوداً شَصَائصا نَبَلا
وإذا كانت من الأضداد كان الوجه الأقلُّ خارجاً عن القياس.
والمعنى في الحِذْق قولُهم إنَّ النّابِل: الحاذقُ بالأمر، والفِعل النَّبَالة. وفلان أنْبَلُ النَّاسِ بالإبل، أي أعلمهم بما يُصلحها. قال:
تَدَلَّى عليها بالحِبالِ مُوَثِقَّاً *** شديدَُ الوَصاةِ نابلٌ وابنُ نابلِ([25])وفي الباب قياسٌ آخر يدلُّ على رَمْيِ الشّيءِ ونَبْذِه وخِفّةِ أمره. منه النَّبْل: السِّهام العربية. والنَّابل: صاحب النَّبْل*، والنَّبَّال: الذي يعملُه. ونبلْتُهُ: رمَيْتُه بالنَّبْل. ومن هذا القياس: تَنَبَّل البعيرُ: مات: والنَّبِيلة: الجِيفة، وسمِّيت بها لأنَّها ترمَى.
ومن القياس الذي يقارب هذا: نَبَلَ الإبلَ يَنْبُلُها: ساقَها سوقاً شديداً. قال:
* لا تأويَا للعِيسِ وانبُلاها([26]) *
(نبه)  النون والباء والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاع وسمُوّ. ومنه النُّبْه والانتباه، وهو اليَقَظة والارتفاع من النَّوم. ونَبَّهْتَه وأنْبهته. ومنه رجلٌ نَبِيه، أي شَرِيف. وقولهم: إنَّ النَّبَه من الأضداد، يقال للضَّائع نَبَهٌ وللموجود نَبَه، فهو عندنا صحيحٌ؛ لأنَّه إذا ضاع انتُبِه له وإذا وُجِد انتُبِه له([27]). قال أهلُ اللُّغة: النَّبَه: الضَّالَّة تُوجَد عن غفلة. تقول: وجدتُ هذا الشَّيءَ نَبَهاً وأضلَلْتُه نَبَها، إذا([28]) لم يعلم متى ضلّ. والقياس في الباب ما ذكرناه. قال:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضَّةٍ نَبَه *** في مَلْعَبٍ من عَذَارَى الحيِّ مفصومُ([29])(نبو)  النون والباء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ في الشيء عن غَيره أو تَنحٍّ عنه. [نبا بصرُه عن الشيء([30])] ينبو. ونبا السيف عن الضّريبة: تجافَى ولم يَمضِ فيها. ونبا به مَنزِلُه: لم يوافِقْه، وكذا فِراشه. ويقال نَبَا جنْبُه عن الفِراش. قال:إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لنَابِ *** كتَجافِي الأسَرِّ فوقَ الظِّرابِ([31])ويقال إنّ النبيّ صلى الله عليه وآله وسلم اسمُه من النَّبْوة، وهو الارتفاع، كأنَّه مفضّل على سائر الناس برَفْع منزلته. ويقولون النَّبيّ: الطريق. قال:
لأصْبَحَ رتماً دُقاقَ الحَصَى *** مكانَ النَّبِيِّ من الكاثِبِ([32])(نبأ)  النون والباء والهمزة قياسه الإتيانُ من مكانٍ إلى مكان. يقال للذي يَنْبأ من أرض إلى أرضٍ نابئ. وسيلٌ نابئ: أتَى من بلدٍ إلى بلد ورجل نابئ مثله. قال:
ولكن قَذَاها كلُّ أشعَثَ نابئٍ *** أتَتْنا به الأقدار من حيث لا ندرِي([33])ومن هذا القياس النَّبَأ: الخبر، لأنَّه يأتي من مكانٍ إلى مكان. والمُنبئ: المُخْبِر. وأنبأته ونَبّأته. ورَمَى الرّامي فأنبَأَ، إذا لم يَشْرِمْ([34])، كأنَّ سَهَمه عَدَل عن الخَدْشِ وسَقَط مكاناً آخَرَ. والنَّبْأة: الصَّوت. وهذا هو القياس، لأنَّ الصوتَ يجيءُ من مكانٍ إلى مكان. قال ذو الرمة:
وقد توحَّس رِكزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ	 *** بنبْأةِ الصوتِ ما في سمعِهِ كذبُ([35])ومن هَمَز النبيَّ فلأنه أنبأ عن الله تعالى. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) التكملة في المجمل.
([2])  التكملة من المجمل. وفي اللسان: "الشديد الصوت".
([3])  اللسان (قصر، شنج، نبح، شعب) والحيوان (1: 349/ 5: 214). وقد سبق في (شعب).
([4])  نفخ، بكسر الفاء، بمعنى انتفخ، وفي المجمل واللسان: "نفط".
([5])  في الأصل: "بمثلي"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. ديوان الهذليين (1: 202) واللسان (نبخ، رزم). والحادر، كذا وردت هنا بالحاء المهملة كما في اللسان. وفي المجمل والديوان: "الخادر" بالخاء المعجمة، وقد سبق بهذه الرواية في (رزم) ولكل وجه. فالخادر: الغليظ، أراد به الفيل. والحادر: الأسد في خدره، أي عرينه.
([7]) في المجمل: "فصيح بليغ".
([8]) الرجز في اللسان (ذرب، نبر، بدن) مع نسبته إلى شبيب بن البرصاء. وأنشده في (وقر) بدون نسبة وكذا في إصلاح المنطق 18.
([9]) في الأصل: "نيشة"، تحريف.
([10]) القطاع: جمع قطع بالكسر، وهو القطعة.
([11])  في الأصل: "من"، صوابه في المجمل على أنه يقال أنبض القوس، وأنبض بالوتر.
([12])  في القاموس "نبض" بالفتح والتحريك، وككتف وهذا الوصف مما فات صاحب اللسان.
([13])  للمسيب بن علس في المفضليات (1: 60).
([14])  يقال بتثليث الباء.
([15]) ورد في القاموس، ولم يرد في اللسان.
([16])مضارعه مثلث الباء.
([17]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "إذا لم يكن في إرثه الشعر".
([18]) أي النابغة، انظر المزهر (2: 346) واللسان (نبغ)، وصواب ما في اللسان: "سمي به زياد بن معاوية لقوله". وفي الأصل هنا: "النابغة قال الشاعر".
([19]) يقال بفتح المشددة وكسرها.
([20]) لامرئ القيس في ديوانه برواية الطوسي (مخطوطة دار الكتب) واللسان (نبق).
([21]) بفتح النون وكسرها، وككتف، وبالتحريك، أربع لغات.
([22]) حصم، أي ضرط. وفي الأصل: "خصم"، صوابه في المجمل.
([23]) في الأصل: "المطر"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) هو حضرمي بن عامر. البيان (3: 315) وأمالي القالي (1: 67) واللسان (جزأ، شصص، نبل). وانظر الأضداد لابن الأنباري 78.
([25]) لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 142) واللسان (نبل). وضبطت في اللسان بفتح ثاء "موثقاً"، وفي الديوان بكسرها، وفي شرح الديوان: "موثق: قد أوثق حبله بأعلى شيء مرتفع" و "شديد" في الديوان بالنصب، وفي اللسان مرة بالنصب وأخرى بالرفع.
([26])  لزفر بن الخيار المحاربي في اللسان (نبل).
([27])  في الأصل: "انتبه له وإذا وجد انبة له".
([28])  كذا على الصواب في المجمل. وفي الأصل: "أي".
([29])  لذي الرمة في ديوانه 572 واللسان (نبه، فصم). وقد سبق في (فصم).
([30])  التكملة من المجمل.
([31])  لمعد يكرب المعروف بغلفاء. اللسان (سرر، ظرب).
([32])  لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (رتم، نبا، كثب). وسبق في (كثب).
([33])  للأخطل في اللسان (قذا، نبأ)، وروايته في الموضع الأول: "ولكن قذاها زائر لا نحبه".
([34])  في المجمل: "إذا لم يخدش". وفي اللسان: "أي لم يشرم ولم يخدش".
([35])  ديوان ذي الرمة 21 واللسان (نبأ).

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** ve **الباء** ve ikisini üçleyen şey)

(**نبت**)  **النون** ve **الباء** ve **التاء** tek bir asıldır; ekili olanda bir büyümeye delâlet eder, sonra ödünç alınır. **النَّبت** bilinen (şey)dir; **نَبَت** denir. Ve yer **أنْبَتَت**. Ve **نَبَّتُّ الشَّجرَ**: onu diktim. Ve denir: Şüphesiz [**في**] falan oğullarında elbette bir **نابِتَةَ شرّ** vardır. Ve falan oğullarına bir **نابتةٌ** **نبَتَتْ**, yani onlara çocuklardan küçük bir nesil **نشَأ** ettiğinde. Ve **النَّبيت**: Yemen’den bir kabiledir. Ve bu ağacın **نِبتةَ**si ne güzeldir. Ve o, **مَنبِتِ صدقٍ** içindedir; yani soylu bir asıl(da).

(**نبث**)  **النون** ve **الباء** ve **الثاء** bir asıldır; bir şeyi ortaya çıkarmaya delâlet eder. Ve **نَبَثَ التُّرابَ**: onu kuyudan ve nehirden çıkardı; ve o çıkarılan şey **نَبِيثةٌ**dur; çoğulu **نبائث**. Ve **النَّابث**: kazıcıdır. Ve onların sözü: **خبيثٌ نبيث**; ancak o, tâbî kılmadır.

(**نبج**)  **النون** ve **الباء** ve **الجيم**. Derler: **النَّبّاج**: yüksek [**الصَّوت**]lu (kimse); ve o tek bir kelimedir.

(**نبح**)  **النون** ve **الباء** ve **الحاء** tek bir kelimedir; o da köpeğin **نُبَاح**ı ve **نَبِيح**idir. Ve belki [derler] ceylan için **نَبَح**. Ebû Duvâd dedi:
وقُصْرَى شَنِجِ الأنْسَا *** ءِ نبّاح من الشُّعْبِ([3])
Ve hadiste: “**اقْعُدْ منبوحاً**”, yani sövülmüş olarak.

(**نبخ**)  **النون** ve **الباء** ve **الخاء** bir asıldır; büyüklüğe ve büyüklük taslamaya delâlet eder. Ve **النَّبْخ**ın aslı, elden **نَفِخ** eden (şey)dir; böylece suyla dolu bir yara benzeri çıktı. Ve kendinde büyüklük taslayana **نابخة** denir. Şair dedi:
يَخْشَى عليهم من الأملاك نَابِخةً *** من النَّوابِخِ مثل الحادر الرُّزَمِ([6])
Ve **النَّبْخاء**: tepeciktir; yüksekliği sebebiyle adlandırıldı.

(**نبذ**)  **النون** ve **الباء** ve **الذال** sağlam bir asıldır; atmaya ve fırlatmaya delâlet eder. **نَبَذْتُ الشَّيءَ أنبِذُه نبذاً**: onu elimden attım. Ve **النَّبِيذُ**: hurmadır; kaplara atılır ve üzerine su dökülür. Denir: **نبذتُ أَنْبِذُ**. Ve **الصَّبي المنبوذ**: annesinin attığı (çocuk)tur. Ve denir: filan yerde maldan bir **نَبْذٌ** vardır; yani az bir şey. Ve başında aklıktan bir **نَبْذٌ** vardır; yani az; sanki azlığı ve küçüklüğü için atılan şeydir. Ve yağmurdan **النَّبْذُ** da böyledir.

(**نبر**)  **النون** ve **الباء** ve **الراء** sağlam bir asıldır; yükseltmeye ve yüceliğe delâlet eder. Ve oğlan **نَبَر**: ilk serpilip büyüdüğünde bağırdı. Ve **رجلٌ نَبَّارٌ**: fasih, gür sesli. Ve **المنبر** adlandırıldı; çünkü o yüksektir ve üzerinde ses yükseltilir. Ve sözde **النَّبْرُ**: hemze yahut ona yakın (şey)dir. Ve her kim bir şeyi yükseltirse onu **نَبَره**. Ve buna kıyas edilenlerden **النِّبر**: küçük bir canlıdır; çoğulu **أنبار**; çünkü develer üzerinde yürüdüğünde derileri şişer ve yükselir. Dedi:
كأنها مِنْ سِمَنٍ واستِيقَارْ *** دَبَّتْ عليها ذَرِبَاتُ الأنبارْ([8])

(**نبس**)  **النون** ve **الباء** ve **السين** tek bir kelimedir. Denir: **ما نَبَسَ بكلمةٍ**; yani konuşmadı. Ve onlardan ne bir **نَبْساً** ne de bir **نَبْسَة** işittim.

(**نبش**)  **النون** ve **الباء** ve **الشين** bir asıl ve tek bir kelimedir; örtülü bir şeyi ortaya çıkarmaya delâlet eder. **نَبَشَ القَبْرَ**; ve o, onu kazan bir **نَبَّاشٌ**tur. Ve onun kıyasından: otun **أنابِيش**i; yeryüzü yüzünde ortaya çıkan dağınık parçalar.

(**نبص**)  **النون** ve **الباء** ve **الصاد**. Derler: oğlan köpeğe **نَبَص** etti. Ve kuş **نَبَص**: ses çıkardı.

(**نبض**)  **النون** ve **الباء** ve **الضاد** hareket yahut hareket ettirmeye delâlet eden küçük bir asıldır. Ve damar **نَبَضَ يَنْبِض**; ve o, onun hareketidir. Ve onda ne **حَبَضٌ** vardır ne de **نَبَض**. Ve bu (babdan) **أنْبَضْتُ عَن** yayı **إنباضاً**. Ve ben de **نَبَضْتُ**. Ve derler: **فؤاد نَبِضٌ**; sanki yiğitliğinden **يَنْبِض** eder; yani hareket eder. Dedi:
وإذا أطفْتَ بها أطفتَ بكلكلٍ *** نَبِض الفَرائصِ مُجْفَرِ الأضلاعِ([13])

(**نبط**)  **النون** ve **الباء** ve **الطاء** bir şeyi çıkarmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **استنبَطْتُ الماءَ**: onu çıkardım; ve su, çıkarıldığında bizzat **نَبَط**tır. Ve denir: Şüphesiz **النَّبَط** suların çıkarılması sebebiyle bu adla adlandırıldı. Ve bunun üzerine taşınandan: **النُّبْطة**; atın koltuğu altında bulunan bir beyazlıktır. Ve **فرسٌ أنْبَطُ**; sanki o beyazlık, çıkan suya benzetilmiştir.

(**نبع**)  **النون** ve **الباء** ve **العين** iki kelimedir:
Birincisi suyun **نُبوع**udur; ve ondan **يَنْبُع** eden yer **يَنْبُوع**tur. Ve deveden **النَّوابع**: terinin aktığı yerlerdir. Ve suyun **منابع**ı: yerden çıkışlarıdır.
İkincisi **النَّبْع**: ağaçtır.

(**نبغ**)  **النون** ve **الباء** ve **الغين** çıkmaya ve görünmeye delâlet eden bir kelimedir. **نَبغَ الشيءُ**: göründü. Ve **النَّبْغ**: öğütüldüğünde yahut elendiğinde undan sıçrayan şeydir. Ve adam **نَبَغ**; yani şiir mirasında değilken sonra söyledi ve güzel yaptı. Ve şair **النابغة** da böyle adlandırıldı. Dedi:
وحَلّت في بني قيس بن جَسْرٍ *** وقد نبغَتْ لنا منهمْ شؤونُ

(**نبق**)  **النون** ve **الباء** ve **القاف** düzeltmeye ve arıtıp düzlemeye delâlet eden bir kelimedir. Hurma ağacı, dikimi düzgün bir düzlem üzere olursa **منبَّق**tır. Ve sahibi onu **نَبَّقه**. Ve düzgün, arıtılmış her şey de böyledir. Dedi:
وحدِّثْ بأنْ زالت بلَيلٍ حُمولُهمْ *** كنخلٍ من الأعراض غير منبَّقِ([20])
Ve belki **النَّبق**—ki o, sidr’in meyvesidir—bundandır. Ve denir—bu, bundan şâzdır—:
Adam **أنبَقَ** etti; yani şiddetli olmayan bir (şey)le **حَصَمَ** etti.

(**نبك**)  **النون** ve **الباء** ve **الكاف** yerde yükselme ve alçalmaya delâlet eden bir kelimedir. **نَبَكَةٌ** denir; çoğulu **نِبَاكٌ**.

(**نبل**)  **النون** ve **الباء** ve **اللام** sağlam bir asıldır; fazilete ve büyüklüğe delâlet eder; sonra ondan işte maharet ödünç alınır; insandaki fazilet için **نُبْل** denir. Ve **النَّبَل**: çamur topaklarının ve taşların büyükleridir. Ve **نَبَلٌ** ve **نُبَلٌ** denir. Ve hadiste: “**أعِدُّوا النَّبَل**”. Ve derler: Şüphesiz **النَّبَل** burada küçüklerdir; ve o, zıt anlamlılardandır. Ve “temizlenmek için bana taşlar **نبِّلْني**”: bana onları ver. Ve “bana bir damar **نبِّلْنِي**”: bana onu ver. Ve onun küçükler olduğuna delil, söyleyenin sözü([24]):
أفَرْحُ أن أُرزَأَ الكِرامَ وأن *** أُورَثَ ذَوداً شَصَائصا نَبَلا
Ve eğer zıt anlamlılardan ise, daha az olan yön kıyasın dışına çıkmış olur.
Ve maharetteki anlam, onların “Şüphesiz **النّابِل**: işte mahir olandır” sözüdür; fiil **النَّبَالة**dır. Ve falan, develer hususunda insanların en **أنْبَل**idir; yani onları ıslah eden şeyi en iyi bilendir. Dedi:
تَدَلَّى عليها بالحِبالِ مُوَثِقَّاً *** شديدَُ الوَصاةِ نابلٌ وابنُ نابلِ([25])
Ve babda, bir şeyi atmaya ve onu fırlatmaya ve işinin hafifliğine delâlet eden başka bir kıyas vardır. Ondan **النَّبْل**: Arap oklarıdır. Ve **النَّابل**: **النَّبْل** sahibi; ve **النَّبَّال**: onu yapan. Ve **نبلْتُهُ**: onu **النَّبْل** ile attım. Ve bu kıyastan: deve **تَنَبَّل** etti: öldü. Ve **النَّبِيلة**: leştir; atıldığı için onunla adlandırıldı.
Ve buna yaklaşan kıyastan: **نَبَلَ الإبلَ يَنْبُلُها**: onları şiddetli bir sevkle sürdü. Dedi:
* لا تأويَا للعِيسِ وانبُلاها([26]) *

(**نبه**)  **النون** ve **الباء** ve **الهاء** sağlam bir asıldır; yükselmeye ve yüceliğe delâlet eder. Ondan **النُّبْه** ve **الانتباه**; o, uyanıklık ve uykudan yükselmedir. Ve onu **نَبَّهْتُ** ve **أنْبهته**. Ondan **رجلٌ نَبِيه**; yani şerefli. Ve onların sözü: Şüphesiz **النَّبَه** zıt anlamlılardandır; kayıp olana **نَبَهٌ** denir ve bulunana **نَبَه** denir; o, bize göre doğrudur; çünkü kaybolduğunda ona dikkat edilir ve bulunduğunda ona dikkat edilir. Dil ehli dedi: **النَّبَه**: gafletle bulunan kayıptır. Dersin: Bu şeyi **نَبَهاً** buldum ve onu **نَبَها** kaybettim; yani ne zaman kaybolduğunu bilmediğinde. Ve babdaki kıyas, zikrettiğimizdir. Dedi:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضَّةٍ نَبَه *** في مَلْعَبٍ من عَذَارَى الحيِّ مفصومُ([29])

(**نبو**)  **النون** ve **الباء** ve illetli harf sağlam bir asıldır; bir şeyde başkasından yükselmeye yahut ondan uzaklaşmaya delâlet eder. **نبا بصرُه عن الشيء**: ondan **ينبو** eder. Ve kılıç darbeye karşı **نبا** etti: uzaklaştı ve onda ilerlemedi. Ve onun menzili ona **نبا** etti: ona uygun düşmedi; aynı şekilde yatağı. Ve denir: yanı yataktan **نَبَا** etti. Dedi:
إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لنَابِ *** كتَجافِي الأسَرِّ فوقَ الظِّرابِ([31])
Ve denir: Şüphesiz peygamber—Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun—adı **النَّبْوة**dendir; o, yükselmedir; sanki diğer insanların tümüne göre menzilesinin yükseltilmesiyle üstün kılınmıştır. Ve derler: **النَّبيّ**: yoldur. Dedi:
لأصْبَحَ رتماً دُقاقَ الحَصَى *** مكانَ النَّبِيِّ من الكاثِبِ([32])

(**نبأ**)  **النون** ve **الباء** ve **الهمزة**; onun kıyası bir yerden bir yere gelmektir. Bir diyardan bir diyara **يَنْبأ** eden kimseye **نابئ** denir. Ve **سيلٌ نابئ**: bir beldeden bir beldeye geldi; ve **رجل نابئ** de böyledir. Dedi:
ولكن قَذَاها كلُّ أشعَثَ نابئٍ *** أتَتْنا به الأقدار من حيث لا ندرِي([33])
Ve bu kıyastan **النَّبَأ**: haberdir; çünkü bir yerden bir yere gelir. Ve **المُنبئ**: haber verendir. Ve ona **أنبأته** ve **نَبّأته**. Ve okçu attı da **فأنبَأَ**; yani **يَشْرِمْ** etmediğinde; sanki oku çizikten saptı ve başka bir yere düştü. Ve **النَّبْأة**: sestir. Ve bu, kıyastır; çünkü ses bir yerden bir yere gelir. Zû’r-Rumme dedi:
وقد توحَّس رِكزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ	 *** بنبْأةِ الصوتِ ما في سمعِهِ كذبُ([35])
Ve her kim peygamberi hemze ile okursa, (bu) ancak Allah Teâlâ’dan haber verdiği içindir. Ve Allah, doğruya daha iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النبت والنبات: ما يخرج من الأرض من الناميات، سواء كان له ساق كالشجر، أو لم يكن له ساق كالنجم، لكن اختص في التعارف بما لا ساق له، بل قد اختص عند العامة بما يأكله الحيوان، وعلى هذا قوله تعالى: ﴿لنخرج به حبا ونباتا﴾ [النبأ/15] ومتى اعتبرت الحقائق فإنه يستعمل في كل نام؛ نباتا كان، أو حيوانا، أو إنسانا، والإنبات يستعمل في كل ذلك. قال تعالى: ﴿فأنبتنا فيها حبا * وعنبا وقضبا * وزيتونا ونخلا * وحدائق غلبا * وفاكهة وأبا﴾ [عبس/27 - 31]، ﴿فأنبتنا به حدائق ذات بهجة ما كان لكم أن تنبتوا شجرها﴾ [النمل/60]، ﴿ينبت لكم به الزرع والزيتون﴾ [النحل/11]، وقوله: ﴿والله أنبتكم من الأرض نباتا﴾ [نوح/17] فقال النحويون: قوله: (نباتا) موضوع موضع الإنبات (انظر: المدخل لعلم تفسير كتاب الله بتحقيقنا ص 290)، وهو مصدر. وقال غيرهم: قوله: (نباتا) حال لا مصدر، ونبه بذلك أن الإنسان هو من وجه نبات من حيث إن بدأه ونشأه من التراب، وإنه ينمو نموه، وإن كان له وصف زائد على النبات، وعلى هذا نبه بقوله: ﴿هو الذي خلقكم من تراب ثم من نطفة﴾ [غافر/67]، على ذلك قوله: ﴿وأنبتها نباتا حسنا﴾ [آل عمران/37]، وقوله: ﴿تنبت بالدهن﴾ [المؤمنون/20] الباء للحال لا للتعدية؛ لأن (نبت) متعد تقديره: تنبت حاملة للدهن. أي: تنبت والدهن موجود فيها بالقوة (تقدم للمؤلف الكلام على هذه الآية في مادة (الباء) )، ويقال: إن بني فلان لنابتة شر (انظر: المجمل 3/850)، ونبتت فيهم نابتة أي: نشأ فهم نشء صغار.

##### Türkçe

- **النبت** ve **النبات**: yerden çıkan, büyüyen şeylerden olan; ister ağaç gibi gövdesi olsun, ister yıldız otu gibi gövdesi olmasın; fakat örfte gövdesi olmayan şeye tahsis edilmiştir; bilakis halk katında hayvanın yediği şeye tahsis edilmiştir. Buna göre Yüce Allah’ın sözü: ﴿لنخرج به حبا ونباتا﴾ [النبأ/15]. Ne zaman hakikatler dikkate alınırsa, o takdirde her büyüyende kullanılır; ister bitki olsun, ister hayvan, ister insan; **الإنبات** de bunların hepsinde kullanılır. Yüce Allah dedi ki: ﴿فأنبتنا فيها حبا * وعنبا وقضبا * وزيتونا ونخلا * وحدائق غلبا * وفاكهة وأبا﴾ [عبس/27 - 31]، ﴿فأنبتنا به حدائق ذات بهجة ما كان لكم أن تنبتوا شجرها﴾ [النمل/60]، ﴿ينبت لكم به الزرع والزيتون﴾ [النحل/11]، ve O’nun sözü: ﴿والله أنبتكم من الأرض نباتا﴾ [نوح/17]. Nahivciler dediler ki: O’nun sözü: (**نباتا**) **الإنبات**’ın yerine konulmuştur (bak: Allah’ın Kitabını tefsir ilmine giriş, tahkikimizle, s. 290); ve o bir mastardır. Başkaları dedi ki: O’nun sözü: (**نباتا**) mastar değil, hâldir. Bununla, insanın bir yönden bitki olduğuna dikkat çekti: top­raktan başlaması ve meydana gelişi bakımından; ve onun büyümesi gibi büyür; her ne kadar bitki üzerine ziyade bir vasfı olsa da. Buna, O’nun sözüyle dikkat çekti: ﴿هو الذي خلقكم من تراب ثم من نطفة﴾ [غافر/67]. Bunun üzerine O’nun sözü: ﴿وأنبتها نباتا حسنا﴾ [آل عمران/37]. Ve O’nun sözü: ﴿تنبت بالدهن﴾ [المؤمنون/20]; **الباء** hâl içindir, ta‘diye için değildir; çünkü (**نبت**) müteaddîdir; takdiri: yağı taşıyarak biter. Yani: onda kuvve hâlinde mevcut olarak yağ bulunduğu hâlde biter (müellifin bu âyet üzerine sözü **(الباء)** maddesinde geçti). Ve denilir ki: “Şüphesiz falan oğulları, şerrin bir **نابتة**’sidir” (bak: **المجمل** 3/850). Ve “onların içinde bir **نابتة** bitti” yani: yetiştiler de küçük bir nesil olarak yetiştiler.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ب ت
ظهر النبت والنبات في الأرض ونبت البقل نباتاً وأنبته الله ونبّته ونبّت الناس الشجر‏:‏ غرسوه ونبّتوا الحبّ‏:‏ حرثوه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نبت فلان في منبت صدق وفي أكرم المنابت وإنّه لحسن النبتة وأنبته الله نباتاً حسناً ومن ثبت نبت ونبّت الصبي‏:‏ ربّاه وفلان ينبّت جاريته رجاء الرّبح فيها‏.‏
ونبّت أجلك بين عينيك‏.‏
ونبتت لبني فلان نابتة‏:‏ نشأ لهم نشأ صغار وإنّ بني فلان لنابتة شرّ وهذا قول النابتة والنوابت وهم الحشوية‏.‏
وتقول‏:‏ ألم ينبت حلم فلان‏.‏
قال النمر بن تولب‏:‏ على أنها قالت عشيّة زرتها هبلت ألم ينبت لهذا حلمه بعدي

##### Türkçe

ن ب ت
Yerde **النبت** ve **النبات** ortaya çıktı; **البقل** **نباتاً** olarak bitti; Allah onu bitirdi; onu bitirdi; insanlar ağacı bitirdiler: onu diktiler; ve **الحبّ**ı bitirdiler: onu sürdüler.

Mecazdan: Falan kimse doğru bir bitiş yerinde ve bitiş yerlerinin en keremlisinde bitti; ve o, elbette güzel bir **النبتة**dir; Allah onu güzel bir **نباتاً** olarak bitirdi; ve “kim sebat ederse biter”; ve **الصبي**yi bitirdi: onu yetiştirdi; ve falan kimse câriyesini onda kâr umarak yetiştiriyor.

Ve “ecelin iki gözünün arasında yetişti.”

Falanın oğulları için bir **نابتة** bitti: onlar için küçük bir nesil türedi; ve şüphesiz falanın oğulları elbette bir şer **نابتة**dir; ve bu, **النابتة** ve **النوابت** sözüdür; ve onlar **الحشوية**dir.

Ve dersin ki: “Falanın **حلم**ü bitmedi mi?”

**النمر بن تولب** dedi ki:
“Onu ziyaret ettiğim akşamüstü, ‘Helâk oldun; benden sonra bunun **حلم**ü hâlâ bitmedi mi?’ dedi.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّبْتُ: النَّباتُ. الليث: كلُّ ما أَنْبَتَ الله في الأَرض، فهو نَبْتٌ؛ والنَّباتُ فِعْلُه، ويَجري مُجْرى اسمِه. يقال: أَنْبَتَ اللهُ النَّبات إِنْباتاً؛ ونحو ذلك قال الفرَّاءُ: إِنَّ النَّبات اسم يقوم مقامَ المَصْدَر. قال اللهُ تعالى: وأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً. ابن سيده: نَبَتَ الشيءُ يَنْبُت نَبْتاً ونَباتاً، وتَنَبَّتَ؛ قال: مَنْ كان أَشْرَكَ في تَفَرُّقِ فالِجٍ،
فَلُبونُه جَرِبَتْ معاً، وأَغَدَّتِ
إِلاَّ كناشِرَةِ الذي ضَيَّعْتُمُ،
كالغُصْنِ في غُلَوائِه المُتَنَبِّتِ
وقيل: المُتَنَبِّتُ هنا المُتَأَصِّلُ. وقوله إِلاَّ كناشِرة: أَراد إِلاّ ناشِرة، فزاد الكاف، كما قال رؤْبة:
لواحِقُ الأَقْرابِ فيه كالمَقَقْ
أَراد فيها المَقَقُ، وهو مذكور في موضعه. واختار بعضهم: أَنْبَتَ بمعنى نَبَتَ، وأَنكره الأَصمعي، وأَجازه أَبو عبيدة، واحتج بقول زهير: حتى إِذا أَنْبَتَ البَقْلُ، أَي نَبَتَ. وفي التنزيل العزيز: وشجرةً تخرجُ من طُورسَيْناءَ تَنْبُتُ بالدُّهْن؛ قرأَ ابن كثير وأَبو عمرو الحَضْرَميُّ تُنْبِتُ، بالضم في التاء، وكسر الباء؛ وقرأَ نافع وعاصم وحمزة والكسائي وابن عامر تَنْبُتُ، بفتح التاءِ؛ وقال الفراءُ: هما لغتان نَبَتَتِ الأَرضُ، وأَنْبَتَتْ؛ قال ابن سيده: أَما تُنْبِتُ فذهبَ كثير من الناس إِلى أَن معناه تُنْبِتُ الدُّهْنَ أَي شَجرَ الدُّهْن أَو حَبَّ الدُّهْن، وأَن الباءَ فيه زائدة؛ وكذلك قول عنترة:
شَرِبَِتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْن، فأَصْبَحَتْ
زَوْراءَ، تَنْفِرُ عن حِياضِ الدَّيْلَمِ
قالوا: أَراد شَرِبَتْ ماءَ الدُّحْرُضَيْن. قال: وهذا عند حُذَّاقِ أَصحابنا على غير وجه الزيادة، وإِنما تأْويله، والله أَعلم، تُنْبِتُ ما تُنْبِتُه والدُّهْنُ فيها، كما تقول: خرج زيدٌ بثيابه أَي وثيابُه عليه، ورَكِبَ الأَمير بسيفه أَي وسيفه معه؛ كما أَنشد الأَصمعي: ومُسْتَنَّةٍ كاسْتِنانِ الخَروفِ،
قد قَطَّعَ الحَبْلَ بالمِرْوَدِ
أَي قَطَع الحَبْلَ ومِرْوَدُه فيه؛ ونحو هذا قول أَبي ذُؤَيْب يصف الحمير:
يَعْثُرْنَ في حَدِّ الظُّباةِ، كأَنما
كُسِبَتْ بُرودَ بني تَزيدَ الأَذْرُعُ
أَي يَعْثُرْنَ، وهُنَّ مع ذلك قد نَشِبْنَ في حَدِّ الظُّباة، وكذلك قوله: شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَين، إِنما الباء في معنى في، كما تقولا: شربت بالبصرة وبالكوفة أَي في البصرة وفي الكوفة، أَي شَرِبَتْ وهي بماءِ الدُّحْرُضَين، كما تقول: ورَدْنا صَدْآءَ، ووافَينا شَحاةَ، ونَزَلْنا بواقِصَةَ. ونَبَت البَقْلُ، وأَنْبَتَ، بمعنى؛ وأَنشد لزهير بن أَبي سُلْمَى:
إِذا السنةُ الشَهْباءُ، بالناس، أَجْحَفَتْ،
ونال كرامَ النَّاسِ، في الجَحْرةِ، الأَكلُ
رأَيتَ ذوي الحاجاتِ، حَوْلَ بُيوتِهم،
قَطِيناً لهم، حتى إِذا أَنْبَتَ البَقْلُ
أَي نَبَتَ. يعني بالشهباء: البيضاءَ، من الجَدْبِ، لأَنها تَبْيَضُّ بالثلج أَو عدم النبات. والجَحْرَةُ: السَّنةُ الشديدة التي تَحْجُرُ الناسَ في بيوتهم، فيَنْحَرُون كرائمَ إِبلهم ليأْكلوها. والقَطينُ: الحَشَمُ وسُكَّانُ الدار. وأَجْحَفَتْ: أَضَرَّتْ بهم وأَهلكت أَموالهم. قال: ونَبَتَ وأَنْبَتَ مثل قولهم مَطَرَت السماءُ وأَمْطَرَتْ، وكلهم يقول: أَنْبَتَ اللهُ البَقْلَ والصَّبيَّ نَباتاً. قال اللهُ، عز وجل: وأَنْبتها نَباتاً حَسَناً؛ قال الزجاج: معنى أَنْبتها نَباتاً حَسَناً أَي جَعَلَ نَشْوَها نَشْواً حَسَناً، وجاءَ نَباتاً على لفظ نَبَتَ، على معنى نَبَتَتْ نَباتاً حَسَناً. ابن سيده: وأَنبَته الله، وفي التنزيل العزيز: والله أَنْبَتَكم من الأَرض نَباتاً؛ جاءَ المصدر فيه على غير وزن الفعل، وله نظائر.
والمَنْبِتُ: موضعُ النبات، وهو أَحد ما شَذَّ من هذا الضَّرْب، وقياسُه المَنْبَتُ. وقد قيل: حكى أَبو حنيفة: ما أَنْبَتَ هذه الأَرضَ فتَعَحَّبَ منه، بطرح الزائد. والمَنْبِتُ: الأَصْلُ.
والنِّبْتة: شَكْلُ النباتِ وحالتُه التي يَنْبُتُ عليها. والنِّبْتة: الواحدةُ من النَّبات؛ حكاه أَبو حنيفة، فقال: العُقَيْفاءُ نِبْتَةٌ، ورَقُها مثل وَرَق السَّذاب؛ وقال في موضع آخر: إِنما قدَّمناها لئلا يحتاج إِلى تكرير ذلك عند ذكر كل نَبْتٍ، أَراد عندكل نوع من النَّبْت. ونَبَّتَ فلانٌ الحَبَّ، وفي المحكم: نَبَّتَ الزرعَ والشَجر تَنْبِيتاً إِذا غَرَسَه وزَرَعه. ونَبَّتُّ الشجرَ تَنْبيتاً: غَرَسْتُه. والنَّابتُ من كل شيءٍ: الطَّريُّ حين يَنْبُتُ صغيراً؛ وما أَحْسَنَ نابتةَ بني فلان أَي ما يَنْبُتُ عليه أَموالُهم وأَولادُهم. ونَبَتَتْ لهم نابتةٌ إِذا نَشأَ لهم نَشءٌ صغارٌ. وإِنَّ بني فلان لنابتةُ شَرٍّ. والنوابتُ، من الأَحداثِ: الأَغْمارُ. وفي حديث أَبي ثعلبة قال: أَتيتُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: نُوَيْبِتةُ، فقلتُ: يا رسول الله، نُوَيْبتةُ خير، أَو نُوَيْبتة شَرٍّ؟ النُّوَيْبِتة: تصغيرُ نابتةٍ؛ يقال: نَبَتَتْ لهم نابتة أَي نَشأَ فيهم صغارٌ لَحِقوا الكِبار، وصاروا زيادة في العدد. وفي حديث الأَحْنَفِ: أَن معاوية قال لمن ببابه: لا تَتَكَلَّموا بحوائجكم، فقال: لولا عزْمةُ أَمير المؤْمنين، لأَخْبَرْتُه أَنَّ دافَّةً دَفَّتْ، وأَنَّ نابتة لَحِقَتْ.
وأَنْبَتَ الغلامُ: راهقَ، واسْتَبانَ شَعَرُ عانتِه ونَبَتَ. وفي حديث بني قُرَيْظةَ: فكلُّ من أَنْبَتَ منهم قُتل؛ أَراد نباتَ شعر العانة، فجعله علامة للبلوغ، وليس ذلك حَدّاً عند أَكثر أَهل العلم، إِلا في أَهل الشرك، لأَنه لا يُوقَفُ على بلوغهم من جهة السن، ولا يمكن الرجوع إِلى أَقوالهم، للتُّهمة في دفع القتل، وأَداءِ الجزية. وقال أَحمد: الإِنبات حدّ معتبر تقام به الحُدود على من أَنْبَتَ من المسلمين، ويُحْكى مثلُه عن مالك.
ونَبَّتَ الجاريةَ: غَذَّاها، وأَحْسنَ القيام عليها، رجاءَ فضل رِبحها. ونَبَّتُّ الصَّبيَّ تَنْبيتاً: رَبَّيته. يقال: نَبِّتْ أَجَلَك بين عينيك.
والتَّنْبِيتُ: أَوَّل خروج النبات. والتنبيت أَيضاً: ما نَبَتَ على الأَرض من النَّبات من دِقِّ الشجر وكِباره؛ قال:
بَيْداءُ لم يَنْبُتْ بها تَنْبِيتُ
والتَّنْبِيتُ: لغةٌ في التَّبْتيتِ،وهو قِطَعُ السَّنام. والتَّنْبِيتُ: ما شُذِّب على النخلة من شوكها وسَعَفها، للتخفيف عنها، عزاها أَبو حنيفة إِلى عيسى ابن عمر.
والنَّبائتُ: أَعْضادُ الفُلْجان، واحدتها نَبيتة.
واليَنْبُوتُ: شجر الخَشخاش؛ وقيل: هي شجرة شاكةٌ، لها أَغْصان وورقٌ، وثمرتها جِرْوٌ أَي مُدَوَّرة، وتُدْعى: نَعْمان الغافِ، واحدتُها يَنْبوتة. قال أَبو حنيفة: اليَنْبوت ضربان أَحدهما هذا الضَّوكُ القِصارُ الذي يسمى الخَرُّوبَ، له ثمرة كأَنها تفاحة فيها حب أَحمر، وهي عَقُولٌ للبَطْنِ يُتَداوى بها؛ قال: وهي التي ذكرها النابغة، فقال: يَمُدُّه كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لَجِبٍ،
فيه حُطامٌ من اليَنْبوتِ، والخَضَدِ
والضَّرْبُ الآخر شجرٌ عظام. قال ابن سيده: أَخبرني بعضُ أَعراب ربيعة قال: تكون اليَنْبوتةُ مثل شجرة التفاح العظيمة، وورقها أَصغر من ورق التفاح، ولها ثمرة أَصغر من الزُّعْرور، شديدة السَّواد، شديدة الحلاوة، ولها عَجَم يوضع في الموازين.
والنَّبيتُ: أَبو حي؛ وفي الصحاح: حَيّ من اليَمن. ونُباتةُ، ونَبْتٌ، ونابِتٌ: أَسماء.
اللحياني: رجل خَبيتٌ نَبِيتٌ إِذا كان خسيساً فقيراً، وكذلك شيء خبيثٌ نَبيثٌ.
ويقال: إِنه لَحسَنُ النِّبْتة أَي الحالة التي يَنْبُتُ عليها؛ وإِنه لفي مَنْبِتِ صِدْقٍ أَي في أَصلِ صِدْقٍ، جاء عن العرب بكسر الباء، والقياس مَنْبَتٌ، لأَنه من نَبَتَ يَنْبُتُ، قال: ومثله أَحرف معدودة جاءت بالكسر، منها: المسجِد، والمَطْلِع، والمَشْرِقُ، والمَغْرِبُ، والمَسْكِنُ، والمَنْسِك.
وفي حديث عليّ، عليه السلام: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال لقوم من العرب: أَنتم أَهلُ بَيْتٍ أَو نَبْتٍ؟ فقالوا: نحن أَهلُ بَيتٍ وأَهلُ نَبْتٍ أَي نحن في الشرف نهاية. وفي النَّبْتِ نهاية، أَي يَنْبُتُ المال على أَيدينا، فأَسْلَموا.
ونُباتَى: موضع؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّةَ:
فالسِّدْرُ مُخْتَلِجٌ، فَغُودِرَ طافِياً،
ما بَيْنَ عَيْنَ إِلى نُباتى الأَثْأَبِ
ويروى: نَباةَ كحَصاةٍ، عن أَبي الحسن الأخفش.

##### Türkçe

**النَّبْتُ**: **النَّباتُ**. el-Leys: Allah’ın yerde bitirdiği her şey; o **نَبْتٌ**tir; **النَّباتُ** ise onun fiilidir ve onun isminin yürüdüğü gibi yürür. Denilir: Allah **النَّبات**ı **إِنْباتاً** bitirdi; ve buna benzer şeyi el-Ferrâ’ söyledi: **إِنَّ النَّبات** masdarın makamında duran bir isimdir. Yüce Allah dedi: **وأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً**. İbn Sîde: **نَبَتَ** şey **يَنْبُت** **نَبْتاً** ve **نَباتاً**, ve **تَنَبَّتَ**; dedi:
مَنْ كان أَشْرَكَ في تَفَرُّقِ فالِجٍ،
فَلُبونُه جَرِبَتْ معاً، وأَغَدَّتِ
إِلاَّ كناشِرَةِ الذي ضَيَّعْتُمُ،
كالغُصْنِ في غُلَوائِه المُتَنَبِّتِ

Ve denildi: buradaki **المُتَنَبِّتُ** **المُتَأَصِّلُ**dir. Ve onun sözü **إِلاَّ كناشِرة**: **إِلاّ ناشِرة**yi kastetti; kâf’ı artırdı; Ru’be’nin dediği gibi:
لواحِقُ الأَقْرابِ فيه كالمَقَقْ

Orada **المَقَقُ**yu kastetti; o, yerinde zikredilmiştir. Bazıları **أَنْبَتَ**ı **نَبَتَ** manasında seçti; el-Asma‘î onu inkâr etti; Ebû ‘Ubeyde onu câiz gördü; Züheyr’in sözüyle delil getirdi: **حتى إِذا أَنْبَتَ البَقْلُ** yani **نَبَتَ**. Aziz tenzilde: **وشجرةً تخرجُ من طُورسَيْناءَ تَنْبُتُ بالدُّهْن**; İbn Kesîr ve Ebû ‘Amr el-Hadramî **تُنْبِتُ** okudu; tâ’da damme, bâ’da kesre ile; Nâfi‘, ‘Âsım, Hamza, el-Kisâî ve İbn ‘Âmir **تَنْبُتُ** okudu; tâ’nın fethasıyla; el-Ferrâ’ dedi: ikisi iki lehçedir: **نَبَتَتِ الأَرضُ** ve **أَنْبَتَتْ**; İbn Sîde dedi: **أَما تُنْبِتُ**ya gelince, insanların çoğu onun manasının **تُنْبِتُ الدُّهْنَ** yani yağ ağacını yahut yağ tanesini bitirir olduğuna gitti; ve içindeki bâ’nın زائد olduğuna; ‘Antere’nin sözü de böyledir:
شَرِبَِتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْن، فأَصْبَحَتْ
زَوْراءَ، تَنْفِرُ عن حِياضِ الدَّيْلَمِ

Dediler: **شَرِبَتْ ماءَ الدُّحْرُضَيْن**ı kastetti. Dedi: Bu, bizim ashabımızın mahirleri katında ziyadelik vechi üzere değildir; ancak onun te’vili, Allah daha iyi bilir, **تُنْبِتُ ما تُنْبِتُه** ve yağ onun içindedir; senin: “Zeyd elbiseleriyle çıktı” demen gibi, yani elbiseleri onun üzerindedir; ve “emîr kılıcıyla bindi” yani kılıcı onunladır; el-Asma‘î’nin inşad ettiği gibi:
ومُسْتَنَّةٍ كاسْتِنانِ الخَروفِ،
قد قَطَّعَ الحَبْلَ بالمِرْوَدِ

Yani ipi kesti ve onun içinde **مِرْوَدُه** vardır; buna benzer Ebû Zu’eyb’in eşekleri vasfederken sözü:
يَعْثُرْنَ في حَدِّ الظُّباةِ، كأَنما
كُسِبَتْ بُرودَ بني تَزيدَ الأَذْرُعُ

Yani tökezlerler; ve onlar bununla beraber kılıçların keskinliğine takılmışlardır; yine onun sözü: **شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَين**; bâ ancak **في** manasındadır; senin: “Basra’da ve Kûfe’de içtim” demen gibi, yani Basra’da ve Kûfe’de; yani o, **بماءِ الدُّحْرُضَين**de iken içti; senin: “Sadâ’ı vardık, Şahâ’yı bulduk, Vâkısa’ya indik” demen gibi. Ve **نَبَتَ البَقْلُ** ve **أَنْبَتَ** manaca birdir; Züheyr b. Ebî Sülmâ’dan inşad etti:
إِذا السنةُ الشَهْباءُ، بالناس، أَجْحَفَتْ،
ونال كرامَ النَّاسِ، في الجَحْرةِ، الأَكلُ
رأَيتَ ذوي الحاجاتِ، حَوْلَ بُيوتِهم،
قَطِيناً لهم، حتى إِذا أَنْبَتَ البَقْلُ

Yani **نَبَتَ**. **الشهباء** ile beyazı kasteder: kıtlıktan; çünkü karla yahut bitkinin yokluğuyla beyazlar. **الجَحْرَةُ**: insanların evlerinde hapsolduğu şiddetli yıl; develerinin kıymetlilerini keserler ki yesinler. **القَطينُ**: hizmetkârlar ve ev halkı. **أَجْحَفَتْ**: onlara zarar verdi ve mallarını helâk etti. Dedi: **ونَبَتَ** ve **أَنْبَتَ**, onların “gök yağmur yağdı” ve “yağdırdı” sözleri gibidir; ve hepsi der: Allah **البَقْلَ**ı ve çocuğu **نَباتاً** bitirdi. Aziz ve celîl Allah dedi: **وأَنْبتها نَباتاً حَسَناً**; ez-Zeccâc dedi: **أَنْبتها نَباتاً حَسَناً**ın manası, yani onun büyümesini güzel bir büyüme kıldı; ve **نَباتاً**, **نَبَتَ** lafzı üzere geldi; **نَبَتَتْ نَباتاً حَسَناً** manası üzerine. İbn Sîde: Allah onu **أَنبَته**; ve aziz tenzilde: **والله أَنْبَتَكم من الأَرض نَباتاً**; onda masdar fiilin vezni üzere olmayan bir şekilde geldi; onun benzerleri vardır.

**والمَنْبِتُ**: bitkinin yeri; bu türden şâz olanlardan biridir; kıyası **المَنْبَتُ**tur. Ve denildi: Ebû Hanîfe rivayet etti: **ما أَنْبَتَ هذه الأَرضَ**; ondan taaccüp etti; زائدı atmakla. **والمَنْبِتُ**: asıl.

**والنِّبْتة**: bitkinin şekli ve üzerinde bittiği hâli. **والنِّبْتة**: **النَّبات**tan bir tek; Ebû Hanîfe onu rivayet etti; şöyle dedi: **العُقَيْفاءُ نِبْتَةٌ**; yaprağı **السَّذاب** yaprağı gibidir; başka bir yerde dedi: ancak onu öne aldık ki her **نَبْتٍ** zikrinde bunu tekrara ihtiyaç olmasın; yani **النَّبْت**in her türü zikredildiğinde.

Falan kişi tohumu **نَبَّتَ** etti; ve **المحكم**de: ekini ve ağacı **نَبَّتَ** **تَنْبِيتاً**, onu diktiği ve ektiği zaman. Ağacı **نَبَّتُّ** **تَنْبيتاً**: onu diktim.

Her şeyden **النَّابتُ**: küçükken taze olarak bittiği sıradaki taze olan; “Falan oğullarının **نابتة**si ne güzeldir” yani malları ve çocukları üzerinde ne biterse. Onlara bir **نابتةٌ** bitti, onlara küçük bir nesil yetiştiği zaman. Ve şüphesiz falan oğulları, şerrin **نابتة**sidir. **والنوابتُ** (gençlerden): toylar. Ebû Sa‘lebe hadîsinde dedi: Allah’ın Resûlüne, صلى الله عليه وسلم, geldim; dedi: **نُوَيْبِتةُ**; dedim: ey Allah’ın Resûlü, **نُوَيْبتةُ** hayır mı, yoksa **نُوَيْبتة** şer mi? **النُّوَيْبِتة**: **نابتة**nin küçültmesidir; denilir: onlara bir **نابتة** bitti, yani içlerinde büyüklere yetişen küçükler yetişti ve sayıda artış oldular. **الأَحْنَفِ** hadîsinde: Muâviye kapısındakilere dedi ki: “İhtiyaçlarınızı konuşmayın”; o dedi: “Mü’minlerin emîrinin azmi olmasaydı, ona haber verirdim ki bir **دافَّةً** geldi ve bir **نابتة** yetişti.”

**وأَنْبَتَ الغلامُ**: ergenliğe yaklaştı; kasık kılları belirginleşti ve bitti. Benî Kurayza hadîsinde: “Onlardan **أَنْبَتَ** eden herkes öldürüldü”; kasık kılının bitmesini kastetti; onu bulûğa alâmet kıldı; bu, ilim ehlinin çoğu yanında bir حد değildir; ancak müşrikler hakkında; çünkü onların bulûğuna yaş cihetinden vakıf olunmaz; ve öldürülmeyi defetme ve cizye ödeme töhmeti sebebiyle sözlerine dönmek mümkün olmaz. Ahmed dedi: **الإِنبات** muteber bir حد’dir; Müslümanlardan **أَنْبَتَ** edene hadler onunla uygulanır; benzeri Mâlik’ten de rivayet edilir.

Cariyeyi **نَبَّتَ** etti: onu besledi ve onunla güzelce ilgilendi; kârının fazlasını umarak. Çocuğu **نَبَّتُّ** **تَنْبيتاً**: onu terbiye ettim. Denilir: **نَبِّتْ أَجَلَك بين عينيك**.

**والتَّنْبِيتُ**: bitkinin ilk çıkışı. **والتنبيت** ayrıca: yerde biten bitkiden, ince ağaçtan ve büyüğünden her ne bittiyse; dedi:
بَيْداءُ لم يَنْبُتْ بها تَنْبِيتُ

**والتَّنْبِيتُ**: **التَّبْتيتِ**te bir dildir; o da hörgüç parçalarıdır.
**والتَّنْبِيتُ**: hurma ağacında, hafifletmek için, dikeninden ve yaprağından budanan şey; Ebû Hanîfe onu Îsâ b. ‘Umer’e nisbet etti.

**والنَّبائتُ**: **الفُلْجان**ın yan direkleri; tekili **نَبيتة**.

**واليَنْبُوتُ**: haşhaş ağacı; ve denildi: o dikenli bir ağaçtır; onun dalları ve yaprağı vardır; meyvesi **جِرْوٌ** yani yuvarlaktır; ve “**نَعْمان الغافِ**” diye adlandırılır; tekili **يَنْبوتة**. Ebû Hanîfe dedi: **اليَنْبوت** iki türdür: birincisi, **الخَرُّوبَ** diye adlandırılan bu kısa dikenli olandır; onun meyvesi, içinde kırmızı taneler bulunan bir elma gibidir; o karın için bağlayıcıdır; onunla tedavi olunur; dedi: Nâbiga’nın zikrettiği odur; şöyle dedi:
يَمُدُّه كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لَجِبٍ،
فيه حُطامٌ من اليَنْبوتِ، والخَضَدِ

İkinci tür ise büyük ağaçtır. İbn Sîde dedi: Rebî‘a bedevîlerinden biri bana haber verdi; dedi: **اليَنْبوتةُ** büyük elma ağacı gibi olur; yaprağı elma yaprağından daha küçüktür; onun meyvesi **الزُّعْرور**dan daha küçüktür; çok siyah, çok tatlıdır; onun çekirdeği vardır; terazilere konur.

**والنَّبيتُ**: Ebû Hayy’dır; ve **الصحاح**ta: Yemen’den bir kabiledir. **ونُباتةُ** ve **ونَبْتٌ** ve **ونابِتٌ**: isimlerdir.

el-Lihyânî: **رجل خَبيتٌ نَبِيتٌ**: alçak, fakir olduğu zaman; ve aynı şekilde **شيء خبيثٌ نَبيثٌ**.

Ve denilir: şüphesiz o, **لَحسَنُ النِّبْتة**dir; yani üzerinde bittiği hâl; ve şüphesiz o, **لفي مَنْبِتِ صِدْقٍ**tur; yani doğruluk aslı içindedir; Araplardan bâ’nın kesriyle geldi; kıyas **مَنْبَتٌ**tur; çünkü o **نَبَتَ يَنْبُتُ**tandır; dedi: bunun benzeri, kesreyle gelen sayılı harflerdir; onlardan: **المسجِد** ve **المَطْلِع** ve **المَشْرِقُ** ve **المَغْرِبُ** ve **المَسْكِنُ** ve **المَنْسِك**.

Ali, عليه السلام, hadîsinde: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, Araplardan bir kavme dedi: “Siz **أَهلُ بَيْتٍ** misiniz yoksa **نَبْتٍ** mi?” Dediler: “Biz **أَهلُ بَيتٍ**iz ve **أَهلُ نَبْتٍ**iz”; yani biz şerefte nihayetiz. Ve **النَّبْتِ**te nihayet vardır; yani mal bizim ellerimiz üzerinde biter; böylece Müslüman oldular.

**ونُباتَى**: bir yer; Sâ‘ide b. Cu’eyye dedi:
فالسِّدْرُ مُخْتَلِجٌ، فَغُودِرَ طافِياً،
ما بَيْنَ عَيْنَ إِلى نُباتى الأَثْأَبِ

Ve rivayet olunur: Ebû’l-Hasen el-Ahfeş’ten, **نَباةَ كحَصاةٍ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ب ت * * نَبَتَ * الشيء من باب نصر و * نَبَاتاً * أيضا و * نَبَتَت * الأرض و * أَنْبَتَتْ * بمعنى وكذا البقل ز و * أَنْبَتَهُ * الله فهو * مَنْبُوتٌ * على غير قياس و * المَنبِتُ * بكسر الباء موضع النبات

##### Türkçe

* ن ب ت * **نَبَتَ** şey, نصر babından; ayrıca **نَبَاتاً** (olarak da). Ve yer **نَبَتَت** ve **أَنْبَتَتْ** aynı anlamdadır; yine ot da (böyledir) ز. Ve Allah onu **أَنْبَتَهُ**; o hâlde o, القياس dışı olarak **مَنْبُوتٌ**tur. Ve **المَنبِتُ**, باء’nın kesresiyle, bitkinin yeridir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النبت: النبات  ، قال الليث: كل ما أنبت الله في الأرض فهو نبت، والنبات فعله، ويجري مجرى اسمه، يقال: أنبت الله النبات إنباتا، ونحو ذلك. قال الفراء: إن النبات اسم يقوم مقام المصدر، قال الله تعالى:  وأنبتها نباتا حسنا  وفي المحكم: نبت الشيء ينبت نبتا ونباتا، وتنبت.  وقد  اختار بعضهم أنبت بمعنى نبت، وأنكره الأصمعي، وأجازه أبو عبيدة واحتج بقول زهير:
  حتى إذا أنبت البقل

  أي نبت، وفي- التنزيل العزيز:  وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن  قرأ ابن كثير وأبو عمرو الحضرمي: تنبت، بالضم في التاء وكسر الباء، وقرأ نافع وعاصم وحمزة والكسائي وابن عامر: تنبت، بفتح التاء، وقال الفراء: هما لغتان.  نبتت الأرض وأنبتت  ، قال ابن سيده: أما تنبت فذهب كثير من الناس إلى أن معناه تنبت الدهن، أي شجر الدهن أو حب الدهن، وأن الباء فيه زائدة، وكذلك قول عنترة:
  شربت بماء الدحرضين فأصبحت                      زوراء تنفر عن حياض الديلـم قالوا: أراد شربت ماء الدحرضين قال: وهذا عند حذاق أصحابنا على غير وجه الزيادة، وإنما تأويله والله أعلم: تنبته ما تنبته، والدهن فيها، كما تقول: خرج زيد بثيابه، أي وثيابه عليه، وركب الأمير بسيفه، أي وسيفه معه.  والمنبت، كمجلس: موضعه  أي النبات، وهو  شاذ  ، وجه الشذوذ لأن المفعل من الثلاثي إذا كان غير مكسور المضارع لا يكون إلا بالفتح مصدرا، أو زمانا، أو مكانا  والقياس  منبت  كمقعد  وقد قيل، ومثله أحرف معدودة جاءت بالكسر، منها: المسجد، والمطلع، والمشرق، والمغرب، والمسكن، والمنسك.  ونبت البقل، كأنبت  ، بمعنى. وأنشد لزهير بن أبي سلمى:
  إذا السنة الشهباء بالناس أجحفتونال كرام الناس في الحجرة الأكل
  رأيت ذوي الحاجات حول بيوتهمقطينا لهم حتى إذا أنبت البقـل

  أي نبت، يعني بالشهباء البيضاء من الجدب؛ لأنها تبيض بالثلج، أو عدم النبات، والحجرة: السنة الشديدة التي تحجر الناس في بيوتهم، فينحروا كرائم إبلهم ليأكلوها، والقطين: الحشم وسكان الدار، وأجحفت: أضرب بهم، وأهلكت أموالهم، قال: نبت وأنبت مثل قولهم: مطرت السماء وأمطرت، وكلهم يقول: أنبت الله البقل والصبي نباتا، قال عز وجل:  وأنبتها نباتا حسنا  وهو مجاز، قال الزجاج: معنى أنبتها نباتا حسنا، أي جعل نشوها نشوا حسنا، وجاء  نباتا  على لفظ نبت، على معنى نبتت نباتا حسنا، وفي التنزيل العزيز:  والله أنبتكم من الأرض نباتا  جاء المصدر فيه على غير وزن الفعل، وله نظائر. من المجاز: نبت  ثدي الجارية نبوتا: نهد  وارتفع. قالوا:  أنبته الله  ، فتعدى،  فهو منبوت  ، على غير قياس، كما نبه عليه الجوهري.  وأنبت الغلام:  راهق و  نبتت عانته  واستبان شعرها، وفي حديث بني قريظة:  فكل من أنبت منهم قتل  أراد نبات شعر العانة، فجعله علامة للبلوغ، وليس ذلك حدا عند أكثر أهل العلم إلا في أهل الشرك؛ لأنه لا يوقف على بلوغهم من جهة السن، ولا يمكن الرجوع إلى أقوالهم للتهمة في دفع القتل وأداء الجزية، وقال أحمد: الإنبات حد معتبر تقام به الحدود على من أنبت من المسلمين، ويحكى مثله عن مالك: من المجاز:  التنبيت: التربية  ، ونبت الصبي تنبيتا: ربيته، يقال: نبت أجلك بين عينيك. ونبت الجارية: غذاها وأحسن القيام عليها؛ رجاء فضل ربحها. التنبيت  :الغرس  يقال: نبت الناس الشجر، إذا غرسوه. ونبتوا الحب: حرثوه، كذا في الأساس. وفي المحكم: نبت الزرع والشجر تنبيتا، إذا غرسه وزرعه، ونبت الشجر تنبيتا: غرسته. التنبيت أيضا  اسم لما ينبت  على الأرض من النبات  من دق الشجر  ، بكسر الدال، أي صغاره  وكباره  قال رؤبة:
  مرت يناضى خرقها مروت
  بيداء لم ينبت بها تـنـبـيت

   ويكسر أوله  قال شيخنا: وذكر أوله مستدرك، ونقل عن أبي حيان أن كسره إتباع، لا على جهة الأصالة. وقال ابن القطاع: التنبيت: فسيل النخل. وفي اللسان: التنبيت: قطع السنام. والتنبيت: ما شذب على النخلة من شوكها وسعفها للتخفيف عنها، عزاها أبو حنيفة إلى عيسى بن عمر. والنابت من كل شيء: الطرى حين ينبت صغيرا.  ونابت بن يزيد  سمع الأوزاعي. أبو عمرو  أحمد بن نابت الأندلس  ، عن عبيد الله بن يحيى الليثي.  وعلي بن نابت الواعظ  الطالقاني، سمع شهدة، وهو من شيوخ الفخر ابن البخاري،  محدثون  عن اللحياني: رجل  خبيت نبيت  أي  خسيس حقير  وفي بعض النسخ: فقير- بالفاء بدل الحاء- وكذلك شيء خبيت نبيت. من المجاز يقال:  نبتت لهم نابتة  ، إذا  نشأ لهم نشء صغار  لحقوا الكبار وصاروا زيادة في العدد. وما أحسن نابتة بني فلان، أي ما نبتت عليه أموالهم وأولادهم. وإن بني فلان لنابتة شر، وفي حديث الأحنف  أن معاوية قال لمن ببابه: لا تتكلموا بحولائجكم، فقال: لولا عزمة أمير المؤمنين لأخبرته أن دافة دفت، وأن نابتة لحقت  من المجاز: هذا قول النابتة و  النوابت  هم  الأغمار من الأحداث  وفي الأساس: النوابت طائفة من الحشوية أي أنهم أحدثوا بدعا غريبة في الإسلام، قال شيخنا: وللجاحظ فيهم رسالة قرنهم فيها بالرافضة.  والينبوت شجر الخشخاش  وقيل: هي شجرة شاكة، لها أغصان وورق، وثمرتها جرو، أي مدور، ويدعى بعمان: الغاف، واحدتها ينبوتة، قال أبو حنيفة: الينبوت ضربان: أحدهما هذا الشوك القصار، وسيأتي.  وشجر آخر عظام أو شجر الخروب  وهو الضرب الأول في قول أبي حنيفة الذي عبر عنه بالشوك القصار، له ثمرة كأنها تفاحة، فيها حب أحمر وهي عقول للبطن يتداوى بها، قال: وهي التي ذكرها النابغة فقال:
  يمده كل واد متـرع لـجـب                      فيه حطام من الينبوت والخضد وقال ابن سيده: أخبرني بعض أعراب ربيعة قال: تكون الينبوتة مثل شجرة التفاح العظيمة، وورقها أصغر من ورق التفاح، ولها ثمرة أصغر من الزعرور، شديدة السواد شديدة الحلاوة، ولها عجم يوضع في الموازين.  والنبائت: أغصان  ، هكذا في نسختنا، وصوابه أعضاد  الفلجان  كما في لسان العرب وغيره،  الواحد نبيتة  .  والنبيت: أبوحى  وفي الصحاح: حي  باليمن اسمه عمرو بن مالك  ابن الأوس بن حارثة بن ثعلبة بن عمرو بن عامر، وهو من أجداد أسيد ابن حضير، وغيره من الصحابة. قلت: وفاته إبراهيم بن هبة الله بن محمد بن إبراهيم البغدادي، عرف بابن النبيت، عن أبي الفضل الأرموي، وكان من العدول بمصر، مات سنة 605.  ونابت: ع بالبصرة، منه إسحاق ابن إبراهيم  بن أحمد بن يعيش الهمداني  النابتي  ، عن محمود ابن غيلان وطبقته، وعنه أبو أحمد الغساني، هكذا في نسختنا، وهو الصحيح، وفي بعضها: منه علي بن عبد العزيز النابتي، وهو خطأ؛ لأنه سيأتي في- ن ى ت.  وذات النابت  موضع  من عرفات  نقله الصاغاني.  ونباتي كسكارى: ع بالبصرة  قال ساعدة بن جؤية:
  فالسدر مختلج فغودر طافـيا                      ما بين عين إلى نباتي الأثأب

  ويروى. نباة كحصاة، عن أبي الحسن الأخفش، وسيأتي في المعتل، ويروى أيضا: نبات، كسحاب، كل ذلك عن السكرى.  وسموا نباتا، كسحاب، ونباتة  بالفتح، منهم: نباتة بن حنظلة، من بني بكر بن كلاب، كان فارس أهل الشام، وولى جرجان والري لمروان.  ونباتة  بالضم. نبيت،  كزبير  نبيتة، مثل  جهينة  .  ونبتا، ونابتا  منهم: النبت بن مالك بن زيد بن كهلان بن سبإ، أبو حي باليمن. ونابت بن اسماعيل، عليه السلام، ولي بعد أبيه، أمه السيدة بنت مضاض ابن عمرو الجرهمي، قاله ابن قتيبة في المعارف. نبيتة،  كجهينة، بنت الضحاك  ، كذا قيده ابن ماكولا  صحابية  ، أوردها في المعجم ابن فهد  أو هي بالثاء  المثلثة قد  تقدم.  ومحمد بن سعيد بن نبات النباتي، نسبة إلى جده  وهو شيخ لأبي محمد بن حزم وقد روى عن أبي عبد الله بن مفرج وغيره. أبو العباس  أحمد بن محمد  بن مفرج الأندلسي  النباتي، لمعرفته بالنباتات  والحشائش،  محدثان  ، سمع الأخير عن ابن زرقون، ورحل فلقيه ابن نقطة، وكان مجموع الفضائل، ويعرف أيضا بابن الرومية، وكان غاية في معرفة النبات. نباتة،  بالضم  ، إليه ينتسب  الحسين بن عبد الرحمن النباتي الشاعر؛ لأنه تلميذ أبي نصر  ، وفي نسخة: لأنه تلمذ أبا نصر،  عبد العزيز بن عمر بن نباتة  الشاعر، وكانت وفاة أبي نصر سنة 405، وله ثمان وسبعون سنة.  واختلف في نباتة جد الخطيب  أبي يحيى  عبد الرحيم بن محمد بن  محمد بن  إسماعيل  الفارقي الجذامي، خطيب الخطباء، الذي رأى النبي صلى الله عليه وسلم في منامه، وتفل في فمه،  والضم أكثر وأثبت  ، ومن ولده: القاضي الأجل تاج الدين أبو سالم طاهر، ابن القاضي علم الدين علي، ابن القاضي أبي القاسم يحيى ابن طاهر بن عبد الرحيم.  وعبدان بن نبيت المروزي، كزبير، محدث  ، عن عبد الله بن المبارك، وعنه حاجب بن أحمد الطواشي.
 وفاته نبيت مولى سويد بن غفلة، شيخ لمحمد بن طلحة بن مصرف، قال الدار قطني: ضبطناه عن أبي سعيد الإصطخري، بالنون، وذكره البخاري في تاريخه في المثلثة. وأحمد بن عمر بن أحمد بن محمد بن نبيت القاضي، أبو الحسن الشيرازي، ذكره القصار في طبقات أهل شيراز، وقال: له روايات عن أبي بكر بن سعدان وغيره. قال شيخنا: وأما الجمال محمد بن نباتة المصري الشاعر، فإنه بالفتح، كما جزم به أئمة من شيوخنا؛ لأنه كان يورى في شعره بالقطر النباتي، وهو بالفتح؛ لأنه نسبة للنباتى، وهو نوع من السكر العجيب يعمل منه قطع كالبلور، شديد البياض والصقالة، والظاهر أنه فارسي حادث، وكان الأولى بالمصنف أن ينبه عليه، ولكنه أغفله. قلت: وقال الحافظ: وشاعر الوقت الجمال أبو بكر محمد بن محمد بن محمد بن نباتة النباتي بالفتح، نسب إلى جده، وهو من ذرية الخطيب عبد الرحيم. قلت: وروى عن عبد العزيز بن عبد المنعم الحراني، وغيره، فانظره مع قول المصنف في جده: إن الضم فيه أثبت وأكثر، وكذا مع قول شيخنا: لأنه كان يورى في شعره، إلى آخره. ثم قال شيخنا: وأنشدني شيخنا الإمام ابن الشاذلي أعز الله ذاته:
  حلا نبات الشعر يا عاذلي                      لما غدا في خده الأحمر

  فشاقني ذاك العذار الذي                      نباته أحلى من السكـر ومما يستدرك عليه من المحكم: نبت الشيء ينيت نبتا ونباتا وتنبت. قال:
  من كان أشرك في تفرق فالج                      فلبونه جربت معا وأغـدت
  إلا كناشرة الذي ضـيعـتـم                      كالغصن في غلوائه المتنبت وقيل: المتنبت هنا: المتأصل. والنبتة بالكسر شكل النبات، وحالته التي نبت عليها. والنبتة: الواحدة من النبات، حكاه أبو حنيفة، فقال: العقيفاء نبتة ورقها مثل ورق السذاب، وقال في موضع آخر: إنما قدمناها لئلا يحتاج إلى تكرير ذلك عند ذكر كل نبت، أراد: عند كل نوع من النبت. والنويبتة، تصغير نابتة، وقد جاء ذكرها في حديث أبي ثعلبة. ويقال: إنه لحسن النبتة، أي الحالة التي ينبت عليها. وإنه لفي منبت صدق، أي في أصل صدق، وكذا في أكرم المنابت. وهو مجاز. ومن ثبت نبت. وتقول: ألم ينبت حلم فلان?: كذا في الأساس. ونبات بن عمرو الفارسي كسحاب، حدث بمصر، سمع منه ابن مسرور. ونبات، جارية الحسن بن وهب، له معها أخبار. ومنية نابت قرية بمصر، وقد نسب إليها جماعة من أهل القرن التاسع ممن أخذ عن الحافظ ابن حجر. وأبو محمد عبد الله بن أحمد المالقي، عرف بابن البيطار، وبالنباتي، وهو مؤلف المفردات في النباتات وغيرها، مات سنة 646. وفي حديث علي رضي الله عنه  أن النبي صلى الله عليه وسلم  قال لقوم من العرب: أنتم أهل بيت وأهل نبت  ، أي نحن في الشرف نهاية، وفي النبت نهاية، أي ينبت المال على أيدينا. فأسلموا. والنبتيت: قرية بمصر، منها أبو الحسن علي بن محمد الضرير، من شيوخ شيخ الإسلام زكريا. ومن المتأخرين أبو محمد عبد المنعم النبتيتي، إمام المشهد الحسيني، ومدرسه، سمع منه بعض شيوخ مشايخنا، مات سنة 1084 والنبوت كتنور: الفرع النابت من الشجر، ويطلق على العصا المستوية، لغة مصرية.

##### Türkçe

**النبت**: **النبات**; el-Leys dedi: Allah’ın yerde bitirdiği her şey **نبت**tir; **النبات** ise onun fiilidir ve isminin yürüdüğü yolda yürür. Denir ki: Allah **النبات**ı **إنباتا** bitirdi, ve bunun benzeri. el-Ferrâ dedi: **النبات** masdarın yerini tutan bir isimdir. Allah Teâlâ dedi ki: “Ve onu güzel bir **نباتا** ile bitirdi.” **المحكم**’de: Bir şey **نبت** eder, **نبتا** ve **نباتا** olarak; ve **تنبت** eder. Bazıları **أنبت**’i **نبت** mânasında seçti; el-Asma‘î bunu inkâr etti; Ebû ‘Ubeyde ise caiz gördü ve Züheyr’in sözüyle delil getirdi:

  حتى إذا أنبت البقل

yani: **نبت** etti. Aziz tenzilde: “Ve Sînâ dağı tarafından çıkan bir ağaç; yağ ile **تنبت**.” İbn Kesîr ve Ebû ‘Amr el-Hadramî okudu: **تنبت**; **التاء**’da damme ve **الباء**’da kesre ile. Nâfi‘, ‘Âsım, Hamza, el-Kisâî ve İbn ‘Âmir okudu: **تنبت**; **التاء**’yı fetha ile. el-Ferrâ dedi: İkisi iki lehçedir. “Yer **نبتت** etti ve **أنبتت** etti.” İbn Sîde dedi: **تنبت** hakkında insanların çoğu, mânasının “yağı bitirir” olduğuna gitti; yani yağ ağacı yahut yağ tanesi; ve içindeki **الباء**’nın زائد olduğuna; ve ‘Antere’nin sözü de böyledir:

  شربت بماء الدحرضين فأصبحت                      زوراء تنفر عن حياض الديلـم

Dediler ki: “**شربت ماء الدحرضين**”i kastetti. Dedi: Bu, bizim ashabımızın mahirleri katında ziyadelik yönü üzere değildir; ancak te’vili—Allah daha iyi bilir—şudur: “Onun bitirdiğini bitirir; ve yağ onun içindedir”; tıpkı senin “Zeyd elbiseleriyle çıktı” demen gibi; yani elbiseleri onun üzerindeyken; ve “Emîr kılıcıyla bindi”; yani kılıcı onunla beraberken.

Ve **المنبت**, **كمجلس**: onun yeri; yani **النبات**; ve o şâzdır. Şüzûzun yönü: üçlüden **المفعل** (eğer muzâri‘i meksûr değilse) ancak fetha ile masdar, yahut zaman, yahut mekân olur. Kıyas ise **منبت**tir, **كمقعد**. Denilmiştir; ve onun benzeri, kesre ile gelen sayılı harflerdir; onlardan: **المسجد**، **المطلع**، **المشرق**، **المغرب**، **المسكن**، **المنسك**.

Ve **نبت البقل**; **كأنبت**; mânaca. Ve Züheyr b. Ebî Sülmâ’dan okundu:

  إذا السنة الشهباء بالناس أجحفتونال كرام الناس في الحجرة الأكل
  رأيت ذوي الحاجات حول بيوتهمقطينا لهم حتى إذا أنبت البقـل

yani: **نبت** etti. **الشهباء** ile, kıtlıktan beyaz olanı kasteder; çünkü karla yahut bitkinin yokluğuyla beyazlar. **الحجرة**: insanları evlerinde alıkoyan şiddetli yıl; böylece yemek için develerinin kıymetlilerini boğazlarlar. **القطين**: hizmetkârlar ve ev halkı. **أجحفت**: onlara vurdu ve mallarını helâk etti. Dedi: **نبت** ve **أنبت**, onların “gök **مطرت** etti ve **أمطرت** etti” sözleri gibidir. Hepsi der ki: Allah **البقل**ı ve çocuğu **نباتا** bitirdi. Aziz ve celîl dedi ki: “Ve onu güzel bir **نباتا** ile bitirdi.” Bu mecazdır. ez-Zeccâc dedi: “Onu güzel bir **نباتا** ile bitirdi”nin mânası: onun büyümesini güzel bir büyüme kıldı, demektir. **نباتا**, **نبت** lafzı üzere geldi; “güzel bir **نباتا** olarak **نبتت** etti” mânası üzere. Aziz tenzilde: “Ve Allah sizi yerden bir **نباتا** olarak bitirdi.” Orada masdar, fiilin vezni üzere olmaksızın geldi; onun benzerleri vardır.

Mecazdan: **نبت**; genç kızın memesi **نبوتا**: kabardı ve yükseldi. Dediler ki: “Allah onu **أنبته** etti”; böylece müteaddî oldu; o hâlde o **منبوت**tur; kıyasa aykırı olarak; el-Cevherî’nin işaret ettiği üzere.

Ve **أنبت الغلام**: ergenliğe yaklaştı. Ve **نبتت عانته**: onun kılları belirdi ve onun kılı açığa çıktı. Benî Kurayza hadîsinde: “Onlardan **أنبت** eden herkes öldürüldü.” Kasık kıllarının bitmesini kastetti; onu bulûğa alâmet kıldı. Bu, ilim ehlinin çoğu katında bir had değildir; ancak şirk ehli hakkında; çünkü onların bulûğuna yaş yönünden vakıf olunmaz; ve öldürmeyi defetmek ve cizyeyi eda etmek hususunda töhmet sebebiyle sözlerine dönmek mümkün olmaz. Ahmed dedi: **الإنبات** muteber bir haddir; Müslümanlardan **أنبت** edene onunla hadler ikame edilir. Benzeri Mâlik’ten de rivayet olunur.

Mecazdan: **التنبيت**: terbiye. Ve çocuk **تنبيتا** **نبت** etti: onu terbiye ettim. Denir ki: “Senin ecelin iki gözünün arasında **نبت** etti.” Ve kız **نبت** etti: onu besledi ve onunla güzelce ilgilendi; kârının fazlasını umarak.

**التنبيت**: dikme. Denir ki: İnsanlar ağacı **نبت** ettiler; onu diktikleri zaman. Ve tohumu **نبتوا** ettiler: onu sürdüler; **الأساس**’ta böyle. **المحكم**’de: Ekin ve ağaç onu **تنبيتا** **نبت** etti; onu diktiği ve ektiği zaman. Ve ağacı **تنبيتا** **نبت** etti: onu diktim.

**التنبيت** ayrıca, yerde bitkiden biten şeyin ismidir; **دق الشجر**’den; **الدال**’ın kesresiyle; yani onun küçükleri ve büyükleri. Ru’be dedi:

  مرت يناضى خرقها مروت
  بيداء لم ينبت بها تـنـبـيت

Onun evveli de kesrelenir. Şeyhimiz dedi: Evvelini zikretmek müstedrektir. Ebû Hayyân’dan nakledildi ki onun kesrelenmesi, aslîlik yönü üzere değil, ittibâ‘dır. İbn el-Kattâ‘ dedi: **التنبيت**: hurmanın fidanı. **اللسان**’da: **التنبيت**: hörgücü kesmek. Ve **التنبيت**: hurma ağacından hafifletmek için dikeninden ve yaprağından budanan şey. Ebû Hanîfe onu ‘Îsâ b. ‘Umer’e nisbet etti. Ve her şeyden **النابت**: küçükken bitip çıktığı vakitteki taze olan.

Ve **نابت بن يزيد** el-Evzâ‘î’yi işitti. Ebû ‘Amr **أحمد بن نابت الأندلس**; ‘Ubeydullah b. Yahyâ el-Leysî’den. Ve **علي بن نابت الواعظ** et-Tâlekânî; Şehde’yi işitti; ve o, Fahr İbn el-Buhârî’nin şeyhlerindendir; **محدثون**. el-Lihyânî’den: “**خبيت نبيت** adam”; yani: alçak, hakir. Bazı nüshalarda: “fakir”—**الفاء** ile, **الحاء** yerine—ve “**خبيت نبيت** şey” de böyledir.

Mecazdan denir ki: “Onlara bir **نابتة** **نبتت** etti”; yani onlara küçük bir nesil yetişti; büyüklere yetiştiler ve sayıda artış oldular. “Falancaların oğullarının **نابتة**si ne güzeldir”; yani malları ve çocukları üzerinde ne bitip yetişti. Ve “Falancaların oğulları elbette şerrin **نابتة**sidir.” el-Ahnef hadîsinde: Muâviye kapısındakilere dedi ki: “Hâcetlerinizle konuşmayın.” O dedi: “Müminlerin emîrinin azmi olmasaydı, ona haber verirdim ki bir **دافة** geldi ve bir **نابتة** yetişti.”

Mecazdan: Bu, **النابتة**nin sözüdür. Ve **النوابت**: gençlerin hamlarıdır. **الأساس**’ta: **النوابت** haşeviyeden bir taifedir; yani İslâm’da garip bid‘atlar ihdas ettiler. Şeyhimiz dedi: Câhiz’in onlar hakkında bir risalesi vardır; onda onları Râfıza ile birlikte zikretti.

Ve **الينبوت**: haşhaş ağacı. Ve denildi ki: O, dikenli bir ağaçtır; onun dalları ve yaprakları vardır; meyvesi **جرو**dur; yani yuvarlaktır. Umân’da ona **الغاف** denir; onun bir tanesi **ينبوتة**dir. Ebû Hanîfe dedi: **الينبوت** iki çeşittir: birisi bu kısa diken; ve gelecektir. Ve başka bir ağaç: iri olanlar; yahut keçiboynuzu ağacı. Bu, Ebû Hanîfe’nin sözünde “kısa diken” diye ifade ettiği birinci çeşittir. Onun meyvesi, sanki bir elma gibidir; içinde kırmızı taneler vardır; ve onlar karın için bağlayıcıdır; onunla tedavi olunur. Dedi: Nâbiga’nın zikrettiği odur; şöyle dedi:

  يمده كل واد متـرع لـجـب                      فيه حطام من الينبوت والخضد

İbn Sîde dedi: Rebî‘a bedevilerinden biri bana haber verdi; dedi ki: **الينبوتة** büyük elma ağacı gibi olur; yaprağı elma yaprağından daha küçüktür; ve onun meyvesi alıçtan daha küçüktür; çok siyah, çok tatlıdır; ve onun çekirdeği vardır; terazilerde konur.

Ve **النبائت**: dallar; nüshamızda böyle. Doğrusu: **أعضاد الفلجان**dır; **لسان العرب** ve başkasında olduğu gibi. Tekili **نبيتة**dir.

Ve **النبيت**: Ebû Hayy. **الصحاح**’ta: Yemen’de bir kabile; adı ‘Amr b. Mâlik; **ابن الأوس بن حارثة بن ثعلبة بن عمرو بن عامر**; ve o, Useyd b. Hudayr’ın ve başka sahâbîlerin dedelerindendir. Ben derim: Onun vefatı: İbrâhîm b. Hibetullah b. Muhammed b. İbrâhîm el-Bağdâdî; İbn **النبيت** diye bilindi; Ebû’l-Fadl el-Ermevî’den; Mısır’da adillerden idi; 605 yılında öldü.

Ve **نابت**: Basra’da bir yer. Ondandır: İshâk b. İbrâhîm b. Ahmed b. Ya‘îş el-Hemdânî **النابتي**; Mahmûd b. Ghaylân ve onun tabakasından; ondan da Ebû Ahmed el-Gassânî. Nüshamızda böyle; ve o doğrudur. Bazısında: “ondan Ali b. Abdülazîz en-Nâbitî”; bu hatadır; çünkü **ن ى ت**’te gelecektir.

Ve **ذات النابت**: Arafat’tan bir yer; es-Sâgânî nakletti.

Ve **نباتي** **كسكارى**: Basra’da bir yer. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:

  فالسدر مختلج فغودر طافـيا                      ما بين عين إلى نباتي الأثأب

Ve rivayet olunur. **نباة** ( **حصاة** gibi), Ebü’l-Hasen el-Ahfeş’ten; ve mu‘tel’de gelecektir; ve yine rivayet olunur: **نبات** ( **سحاب** gibi); bunların hepsi es-Sükrâ’dan.

Ve **نباتا** ( **سحاب** gibi) ve **نباتة** (fetha ile) diye adlandırdılar; onlardan: **نباتة بن حنظلة**; Benî Bekr b. Kilâb’dandır; Şam ehlinin süvarisi idi; ve Mervân için Cürcân ve Rey’i üstlendi.

Ve **نباتة** (damme ile). **نبيت** ( **زبير** gibi). **نبيتة**; **جهينة** gibi.

Ve **نبتا** ve **نابتا**; onlardan: **النبت بن مالك بن زيد بن كهلان بن سبإ**; Yemen’de bir kabilenin babası. Ve **نابت بن اسماعيل** (aleyhi’s-selâm); babasından sonra velâyeti üstlendi; annesi, Cürhümî **عمرو**’nun oğlu **مضاض**’ın kızı **السيدة** idi; bunu İbn Kuteybe **المعارف**’te söyledi. **نبيتة** ( **جهينة** gibi): **الضحاك**’ın kızı; İbn Mâkûlâ onu böyle kaydetti; sahâbîdir; onu el-Mu‘cem’de İbn Fehd zikretti; yahut o, üç noktalı **الثاء** iledir; daha önce geçti.

Ve **محمد بن سعيد بن نبات النباتي**; nisbeti dedesinedir; ve o, Ebû Muhammed b. Hazm’a şeyhtir; ve Ebû Abdillâh b. Müferric ve başkasından rivayet etmiştir. Ebü’l-Abbâs **أحمد بن محمد بن مفرج الأندلسي النباتي**; bitkileri ve otları bilmesi sebebiyle; ikisi de muhaddistir; sonuncusu İbn Zerkûn’dan semâ etti; ve yolculuk etti, İbn Nukta onu buluşup gördü; ve faziletlerin toplamı idi; ve ayrıca **ابن الرومية** diye de bilinir; ve bitki bilgisinde nihayet idi.

**نباتة** (damme ile); ona nisbet olunur **الحسين بن عبد الرحمن النباتي** şair; çünkü o, Ebû Nasr’ın öğrencisidir; ve bir nüshada: çünkü Ebû Nasr’a talebelik etti. **عبد العزيز بن عمر بن نباتة** şair; Ebû Nasr’ın vefatı 405 senesidir; ve onun yetmiş sekiz senesi vardı.

Ve hatîb Ebû Yahyâ **عبد الرحيم بن محمد بن محمد بن إسماعيل الفارقي الجذامي**’nin dedesi **نباتة** hakkında ihtilaf edildi; hatîbü’l-hutabâdır; rüyasında Nebî’yi (sallallahu aleyhi ve sellem) gördü; ve ağzına tükürdü; ve damme daha çok ve daha sabittir. Ve onun evlâdından: kadıların en yücesi Tâcüddîn Ebû Sâlim Tâhir; kadı Alâüddîn Ali’nin oğlu; kadı Ebü’l-Kâsım Yahyâ’nın oğlu; Tâhir b. Abdürrahîm’in oğlu.

Ve **عبدان بن نبيت المروزي** ( **زبير** gibi); muhaddis; Abdullâh b. el-Mübârek’ten; ve ondan Hâcib b. Ahmed et-Tavâşî.

Ve vefatı: **نبيت**; Süveyd b. Gafle’nin mevlâsı; Muhammed b. Talha b. Musarrif’e şeyh. ed-Dârakutnî dedi: Onu Ebû Saîd el-İstahrî’den **النون** ile ضبط ettik; ve el-Buhârî onu **تاريخه**’inde üç noktalı ile zikretti. Ve kadı **أحمد بن عمر بن أحمد بن محمد بن نبيت**; Ebü’l-Hasen eş-Şîrâzî; el-Kassâr onu Şîrâz ehlinin tabakalarında zikretti; ve dedi: Ebû Bekr b. Sa‘dân ve başkasından rivayetleri vardır.

Şeyhimiz dedi: Amma şair el-Cemmâl **محمد بن نباتة المصري**; o, fetha iledir; şeyhlerimizden imamlar bununla kesin hüküm verdiler; çünkü o, şiirinde **القطر النباتي** ile tevriye yapardı; ve o, fetha iledir; çünkü o, **النباتى**’ye nisbettir; ve o, acayip şekerden bir türdür; ondan billur gibi parçalar yapılır; çok şiddetli beyazlık ve parlaklıktadır; ve zâhir olan, onun sonradan ortaya çıkmış Farsî olduğudur; ve musannif için ona dikkat çekmesi daha evlâ idi; fakat onu ihmal etti.

Ben dedim: Hâfız dedi: Vaktin şairi el-Cemmâl Ebû Bekr **محمد بن محمد بن محمد بن نباتة النباتي** fetha iledir; dedesine nisbet edildi; ve o, hatîb Abdürrahîm’in zürriyetindendir. Ben dedim: Ve Abdülazîz b. Abdülmün‘im el-Harrânî ve başkasından rivayet etti; öyleyse onu, musannifin dedesi hakkında söylediği sözle birlikte gör: “Damme onda daha sabit ve daha çoktur”; ve yine şeyhimizin sözüyle birlikte: “Çünkü o, şiirinde tevriye yapardı...” sonuna kadar.

Sonra şeyhimiz dedi: Ve bana şeyhim imam İbn eş-Şâzelî (Allah zâtını aziz kılsın) inşâd etti:

حلا نبات الشعر يا عاذلي                      لما غدا في خده الأحمر

فشاقني ذاك العذار الذي                      نباته أحلى من السكـر

Ve **المحكم**’den ona istidrâk olunacak şeylerden: **نبت** şey’ **ينيت**; **نبتا** ve **نباتا** ve **تنبت**. Dedi:

من كان أشرك في تفرق فالج                      فلبونه جربت معا وأغـدت
إلا كناشرة الذي ضـيعـتـم                      كالغصن في غلوائه المتنبت

Ve denildi: Burada **المتنبت**: kök salmış olan. Ve **النبتة** (kesra ile): bitkinin şekli ve onun üzerinde bittiği hâli. Ve **النبتة**: bitkiden bir tek; bunu Ebû Hanîfe nakletti; şöyle dedi: **العقيفاء** bir **نبتة**dir; yaprağı **السذاب** yaprağı gibidir. Ve başka bir yerde dedi: Onu ancak, her bir **نبت** zikredildiğinde bunun tekrarına ihtiyaç olmasın diye öne aldık; muradı: **النبت**in her bir türü yanında.

Ve **النويبتة**; **نابتة**’nin küçültmesi; ve onun zikri Ebû Sa‘lebe hadîsinde gelmiştir. Ve denilir: O, güzel **النبتة** sahibidir; yani üzerinde bittiği hâl. Ve o, **منبت صدق** içindedir; yani doğru bir asılda; ve yine **أكرم المنابت** içinde. Ve o, mecazdır. Ve “**ثبت**”den “**نبت**” gelir.

Ve dersin: “Falanın **حلم**’i bitmedi mi?”: **الأساس**’ta böyledir.

Ve **نبات بن عمرو الفارسي** ( **سحاب** gibi); Mısır’da hadis rivayet etti; İbn Mesrûr ondan semâ etti. Ve **نبات**; el-Hasen b. Vehb’in câriyesi; onunla birlikte haberleri vardır. Ve **منية نابت**; Mısır’da bir köy; dokuzuncu asır ehlinden, Hâfız İbn Hacer’den alan bir cemaat ona nisbet edildi.

Ve Ebû Muhammed **عبد الله بن أحمد المالقي**; **ابن البيطار** diye ve **بالنباتي** diye bilindi; bitkiler ve başkaları hakkında **المفردات**’ın müellifidir; 646 senesinde öldü.

Ve Ali (radıyallahu anh) hadîsinde: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) Araplardan bir kavme dedi: “Siz **أهل بيت** ve **أهل نبت**siniz”; yani biz şerefte nihayetiz, ve **النبت**te nihayetiz; yani mal bizim ellerimiz üzerinde biter. Böylece Müslüman oldular.

Ve **النبتيت**: Mısır’da bir köy; ondan Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed ed-Darîr; Şeyhü’l-İslâm Zekeriyyâ’nın şeyhlerindendir. Ve müteahhirînden Ebû Muhammed Abdülmün‘im **النبتيتي**; el-Meşhedü’l-Hüseynî’nin imamı ve müderrisi; şeyhlerimizin şeyhlerinden bazısı ondan semâ etti; 1084 senesinde öldü.

Ve **النبوت** ( **تنور** gibi): ağaçtan biten dal; ve düzgün değnek üzerine de إطلاق olunur; Mısır lügatidir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَبَتَ
1 نَبَتَ ذ , (S, M, K,) aor. نَبُتَ , inf. n. نَبْتٌ and نَبَاتٌ; [which two ns. see mentioned as substs.;] and ↓ تنبّت; (M;) and ↓ انبت; (Fr, S, K;) [respecting which last see below;] It (a thing, M, or a leguminous [or other] plant, S, K,) grew; grew forth; sprouted; vegetated; or germinated. (S, M, K.) As disallows ↓ انبت in this sense; but AO allows it, alleging the words of Zuheyr, البَقْلُ ↓ حَتَّى اِذَا أَنْبَتَ [Until, when the leguminous plants grew]. نَبَتَ and ↓ أَنْبَتَ are said to be like مَطَرَتِ السَّمآءُ and أَمْطَرَت. In the Kur, xxiii. 20, Ibn-Ketheer, Aboo-'Amr and El-Hadremee read تُنْبِتُ: others, تَنْبُتُ: but ISd says, that, accord. to the former reading, some hold ب, which follows تُنْبِتُ, to be redundant; and others hold that مَا تُنْبُتُ is understood after تُنْبِتُ. Fr holds them to be syn. (TA.) ― -b2- نَبَتَ عَلَىَ حَالَةٍ حَسَنَةٍ He, or it, grew in a good manner, condition, or state. (L.) ― -b3- نَبَتَ, inf. n. نُبُوتٌ, (tropical:) It (a girl's breast) became swelling, prominent, or protuberant. (K.) ― -b4- نَبَتَتِ الأَرْضُ, and ↓ أَنْبَتَت, The land produced, or gave growth to, plants, or herbage. (S, K.)

نبّت
2 نبّت ذ , inf. n. تَنْبِيتٌ, (tropical:) He fed or nourished, or reared or brought up, a child: (S, K:) he nourished a girl, and nursed her up well, hoping that she might profit excellently. (TA.) ― -b2- نَبِّتْ أَجَلَكَ بَيْنَ عَيْنَيْكَ [(tropical:) Plant the term of thy life before (lit. between) thine eyes; i. e., keep it ever before thee]. (S.) ― -b3- نبّت, inf. n. تَنْبِيتٌ, He planted a tree. (M, S, K.) ― -b4- He sowed seed, (M,) or grain. (A.)

انبتهُ
4 انبتهُ ذ , (S, K,) inf. n. اِنْبَاتٌ [for which نَبَاتٌ occurs, as shown below], (TA,) He (God) caused it, or made it, (a plant) to grow, vegetate, or germinate. (S, K.) ― -b2- انبت, inf. n. اِنْبَاْتٌ; for which inf. n. نَبَاتٌ occurs in the Kur, iii. 32; and lxxi. 16; (tropical:) He (God) caused a child to grow. (TA.) ― -b3- See 1. ― -b4- انبت His (a boy's) hair of the pubes grew forth; (S, K;) he having nearly attained the age of puberty. (TA.) He (a boy) became hairy: and in like manner a girl. (Msb.)

5 تَنَبَّتَ see 1.

استنبتهُ
10 استنبتهُ ذ [He endeavoured to make it grow, or vegetate, or germinate]. (TA, art. بلس.) استنبتهُ بالبَذْرِ [He grew it, or raised it, by means of seed], and بِالنَّوَى [by means of date-stones], and بالغَرْسِ [by means of planting]. (Mgh, art. حرث.)

نَبْتٌ
نَبْتٌ ذ and ↓ نَبَاتٌ [properly coll. gen. ns.] are syn., (S, K,) [signifying A plant, a herb: and plants, herbs, or herbage:] whatever God causes to grow, vegetate, or germinate, in the earth: (Lth:) the latter is an inf. n. used as a subst.: (Lth:) or it is a subst. which is used in the place of an inf. n. of أَنْبَتَ: (Fr:) n. un. of the former نَبْتَةٌ; (AHn;) [and of the latter نَبَاتَةٌ of which the pl. نَبَاتَاتٌ is mentioned in the K in this art., and frequently occurs in other works]. ― -b2- أَهْلُ بَيْتٍ وَأَهْلُ نَبْتٍ A people of the highest rank, or nobility, and a people whose property has grown to the most flourishing state by means of their own exertions. (L, from a trad.)

نِبْتَةٌ
نِبْتَةٌ ذ The manner, form, state, or condition, in which a thing grows, or germinates. (L.) ― -b2- اِنَّهُ لَحَسَنُ النِّبْتَةِ Verily he, or it, is of a goodly manner, &c., of growth. (L.)

نَبَاتٌ
نَبَاتٌ ذ : see نَبْتٌ. ― -b2- سُكَّر نَبَات [Sugar-candy; so called in the present day;] an admirable kind of sugar, of which are made pieces resembling crystal, intensely white and lustrous: app. Persian, and post-classical. (MF.)

خَبِيتٌ نَبِيتٌ
خَبِيتٌ نَبِيتٌ ذ Vile, and contemptible, or despicable: (Lh, K:) said of a man, and of a thing. (TA.) In some copies of the K, and in the L, instead of حَقِيرٌ, we read فَقِيرٌ, [accord. to which, the meaning is vile, and poor]. (TA.)

نَبِيتَةٌ
نَبِيتَةٌ ذ sing. of نَبَائِتُ, which latter signifies the ridges that are raised along the edges of rivulets such as are called فُلْجَان (in the CK, فَلْجَان) to retain the water: النبائت being expl. by أَعْضَادُ الفُلْجَانِ: so in the L, &c.: in several copies of the K we read, in the place of اعضاد, اغصان: but this is a mistake. (TA.)

نَابِتٌ كُلِّ شَىْءٍ
نَابِتٌ كُلِّ شَىْءٍ ذ What is fresh, or new, of anything, when it is growing forth small. (TA.)

نَبَتَتْ لَهُمْ نَابِتَةٌ
نَبَتَتْ لَهُمْ نَابِتَةٌ ذ There grew up unto them young offspring, (S, K,) that became conjoined to the old, and increased their number. (TA.) Dim. نُوَيْبِتَةٌ. (L.) ― -b2- اِنَّ بَنِى فُلَانٍ لَنَابِتَةُ شَرٍّ [Verily the sons of such a one are an evil offspring]. (S.) ― -b3- مَا أَحْسَنَ نَابِتَةَ بَنِى فُلَانٍ How good is the manner, condition, or state, in which grow (مَا تَنْبُتُ عَلَيْهِ, see 1,) the camels &c., (أَمْوَال) and children of the sons of such a one! ― -b4- نَابِتَةٌ (TA) and نَوَابِتُ [pl. of the former] (S, K) Inexperienced young men. (S, K.) You say, هٰذَا قَوْلُ النَّابِتَةِ, and النَّوَابِتِ, This is the saying of inexperienced young men. (TA.) ― -b5- النَّوَابِتُ The name of a certain sect who introduced strange innovations in El-Islám. (A, TA.) El-Jáhidh couples them with the رَافِضَة. (MF.)

مَنْبَتٌ
مَنْبَتٌ ذ : see مَنْبِتٌ.

مَنْبِتٌ
مَنْبِتٌ ذ (tropical:) Origin, or race, [from which a man springs;] syn. أَصْلٌ. (L.) So in the phrase اِنَّهُ لَفِى مَنْبِتِ صِدْقٍ (tropical:) Verily he belongs to an excellent race; is of an excellent origin]: and so in the phrase فِى أَكْرَمِ المَنَابِتِ [of the most generous of origins, or races.] (TA.) ― -b2- مَنْبِتٌ A place in which plants, or herbs, grow: (S, K:) dev. from the constant course of speech: analogically it should be ↓ مَنْبَتٌ: (K:) as the aor. of the verb from which it is derived is not يَنْبِتُ, with kesreh: but there are other examples like it; as مَسجِدٌ and مَطْلِعٌ &c.: ↓ مَنْبَتٌ, however, also sometimes occurs. (TA.) [Pl. مَنَابِتُ.]

أَرْضٌ مِنْبَاتٌ
أَرْضٌ مِنْبَاتٌ ذ [Land abounding with plants, or herbage]. (K, voce رَحَبَةٌ, &c.)

مَنْبُوتٌ
مَنْبُوتٌ ذ (contr. to analogy, S, [for مُنْبَتٌ,]) A plant caused to grow, or germinate. (S, K.)

مُتَنَبِّتٌ
مُتَنَبِّتٌ ذ Firmly rooted; syn. مُتَأَصِّلٌ. (TA.)

تَنْبِيتٌ
تَنْبِيتٌ ذ and ↓ تِنْبِيتٌ, (K,) the latter so written, not as being so originally, but for the sake of agreement in sound [with respect to the first and second vowels], (AHei,) a subst., signifying What grows or germinates, of slender (i. e. small, TA,) trees, [or shrubs,] and large: (K:) ex.,
بَيْدَآءُ لَمْ يَنْبُتْ بِهَا تَنْبِيتُ
[A desert in which there grew not aught of shrubs or of large trees]: (TA:) young shoots of palmtrees: (IKtt:) the prickles and branches that are cut off from a palm-tree, to lighten it. (AHn, as from 'Eesa Ibn-'Omar.) ― -b2- Pieces of the hump of a camel. (L.)

تِنْبِيثٌ
تِنْبِيثٌ ذ : see تَنْبِيثٌ.

يَنْبُوتٌ
يَنْبُوتٌ ذ [coll. gen. n.] A certain species of trees: (S:) poppy-plants; syn. شَجَرُ الخَشْخَاش: and other trees of a large kind: or the trees called خرّوب [see below]: (K:) or a kind of thorny trees, having branches and leaves, with a fruit of the kind called جِرْو, i. e., round; called in 'Omán غاف: n. un. with ة: AHn says that there are two species of ينبوت; one of these is a kind of thorny and short trees, also called خَرُّوب [q. v.] having a fruit resembling a bubble, in which are red grains, having an astringent effect upon the bowels, used as a medicine; the other species is a large species of trees: ISd says, An Arab of the desert, of the tribe of Rabeea, described to me the ينبوتة as [a tree] resembling a large apple-tree, the leaves of which are smaller than those of the apple, having a fruit smaller than the زُعْرُور, intensely black and intensely sweet, with grains, or stones, which are put into scales, or balances: [evidently meaning the carob, or locust-tree, (see خَرُّوب,) whence our term “ carob, ” applied to a small weight, the twenty-fourth part of a grain]. (L [See غَافٌ and فُرْفُورٌ].)

##### Türkçe

**نَبَتَ**
1 **نَبَتَ** ذ , (S, M, K,) muzâri‘i **نَبُتَ** , mastar ismi **نَبْتٌ** ve **نَبَاتٌ**; [ki bu iki isim, isim olarak kullanılmışlar diye zikredilmiş olarak görülür;] ve ↓ **تنبّت**; (M;) ve ↓ **انبت**; (Fr, S, K;) [ki bu sonuncuya dair aşağıya bak;] O (bir şey, M, yahut baklagil [veya başka] bir bitki, S, K,) büyüdü; dışarı çıktı; filizlendi; bitkisel olarak gelişti; yahut çimlendi. (S, M, K.) As bu mânada ↓ **انبت**’i caiz görmez; fakat AO onu caiz görür, Zuheyr’in sözlerini delil getirerek: **البَقْلُ** ↓ **حَتَّى اِذَا أَنْبَتَ** [Baklagiller, ne vakit büyüdü ise, o vakte kadar]. **نَبَتَ** ve ↓ **أَنْبَتَ**, **مَطَرَتِ السَّمآءُ** ve **أَمْطَرَت** gibidir denilmiştir. Kur’ân’da, xxiii. 20’de, İbn-Ketheer, Aboo-’Amr ve El-Hadremee **تُنْبِتُ** okurlar: diğerleri, **تَنْبُتُ**: fakat ISd der ki, birinci kıraate göre, bazıları **تُنْبِتُ**’den sonra gelen ب’nin زائد olduğunu kabul eder; diğerleri ise **تُنْبِتُ**’den sonra **مَا تُنْبُتُ**’un takdir edildiğini kabul eder. Fr bunları müteradif sayar. (TA.) ― -b2- **نَبَتَ عَلَىَ حَالَةٍ حَسَنَةٍ** O, yahut o şey, iyi bir tarzda, hâlde, yahut durumda büyüdü. (L.) ― -b3- **نَبَتَ**, mastar ismi **نُبُوتٌ**, (mecaz:) O (bir kızın memesi) şişkin, belirgin, yahut çıkıntılı oldu. (K.) ― -b4- **نَبَتَتِ الأَرْضُ**, ve ↓ **أَنْبَتَت**, Arazi bitkiler, yahut otlar çıkardı, yahut bitirdi. (S, K.)

**نبّت**
2 **نبّت** ذ , mastar ismi **تَنْبِيتٌ**, (mecaz:) O, bir çocuğu besledi yahut gıdalandırdı, yahut büyüttü yahut yetiştirdi: (S, K:) bir kızı besledi, ve onu iyice büyüttü; onun pek güzelce fayda vermesini umarak. (TA.) ― -b2- **نَبِّتْ أَجَلَكَ بَيْنَ عَيْنَيْكَ** [(mecaz:) Ömrünün ecelini gözlerinin önüne (lafzen: iki gözünün arasına) dik; yani onu daima önünde tut]. (S.) ― -b3- **نبّت**, mastar ismi **تَنْبِيتٌ**, O bir ağaç dikti. (M, S, K.) ― -b4- O tohum ekti, (M,) yahut hububat ekti. (A.)

**انبتهُ**
4 **انبتهُ** ذ , (S, K,) mastar ismi **اِنْبَاتٌ** [ki bunun yerine, aşağıda gösterildiği üzere, **نَبَاتٌ** vâki olur], (TA,) O (Allah) onu, yahut onu (bir bitkiyi) büyüttü, bitkisel olarak geliştirdi, yahut çimlendirdi. (S, K.) ― -b2- **انبت**, mastar ismi **اِنْبَاْتٌ**; bunun yerine Kur’ân’da, iii. 32; ve lxxi. 16’da mastar ismi **نَبَاتٌ** vâki olur; (mecaz:) O (Allah) bir çocuğu büyüttü. (TA.) ― -b3- 1’e bak. ― -b4- **انبت** Onun (bir oğlanın) kasık kılları çıktı; (S, K;) o, bulûğ yaşına yaklaşmış iken. (TA.) O (bir oğlan) kıllandı: ve aynı şekilde bir kız. (Msb.)

5 **تَنَبَّتَ** 1’e bak.

**استنبتهُ**
10 **استنبتهُ** ذ [O, onu büyütmeye, yahut bitkisel olarak geliştirmeye, yahut çimlendirmeye çalıştı]. (TA, md. **بلس**.) **استنبتهُ بالبَذْرِ** [O, onu tohum vasıtasıyla büyüttü yahut yetiştirdi], ve **بِالنَّوَى** [hurma çekirdekleri vasıtasıyla], ve **بالغَرْسِ** [dikme vasıtasıyla]. (Mgh, md. **حرث**.)

**نَبْتٌ**
**نَبْتٌ** ذ ve ↓ **نَبَاتٌ** [aslında cem‘ cins isimlerdir] müteradiftir, (S, K,) [mânası: Bir bitki, bir ot: ve bitkiler, otlar, yahut otlak:] Allah’ın yerde büyüttüğü, bitkisel olarak geliştirdiği, yahut çimlendirdiği her şey: (Lth:) ikincisi, isim olarak kullanılan bir mastar ismidir: (Lth:) yahut o, **أَنْبَتَ**’ın mastar isminin yerine kullanılan bir isimdir: (Fr:) birincinin tekili **نَبْتَةٌ**’dir; (AHn;) [ve ikincinin tekili **نَبَاتَةٌ**’dir; bunun çoğulu **نَبَاتَاتٌ** K’de bu maddede zikredilmiştir ve başka eserlerde sıkça vâki olur]. ― -b2- **أَهْلُ بَيْتٍ وَأَهْلُ نَبْتٍ** En yüksek mertebenin, yahut asaletin ehli olan bir topluluk; ve malları kendi gayretleriyle en müreffeh hâle büyümüş bir topluluk. (L, bir rivayetten.)

**نِبْتَةٌ**
**نِبْتَةٌ** ذ Bir şeyin büyüdüğü, yahut çimlendiği tarz, şekil, hâl, yahut durum. (L.) ― -b2- **اِنَّهُ لَحَسَنُ النِّبْتَةِ** Şüphesiz o, büyümenin iyi bir tarzı vb. üzeredir. (L.)

**نَبَاتٌ**
**نَبَاتٌ** ذ : **نَبْتٌ**’e bak. ― -b2- **سُكَّر نَبَات** [Günümüzde böyle adlandırılan şekerleme şekeri;] pek güzel bir şeker türü; ondan billûra benzeyen parçalar yapılır; pek beyaz ve parlaktır: görünüşe göre Farsça, ve klasik-sonrası. (MF.)

**خَبِيتٌ نَبِيتٌ**
**خَبِيتٌ نَبِيتٌ** ذ Alçak, ve hakir, yahut aşağılık: (Lh, K:) bir adam hakkında ve bir şey hakkında söylenir. (TA.) K’nin bazı nüshalarında ve L’de, **حَقِيرٌ** yerine **فَقِيرٌ** okuruz; [buna göre mânâ, alçak ve fakirdir]. (TA.)

**نَبِيتَةٌ**
**نَبِيتَةٌ** ذ **نَبَائِتُ**’un tekilidir; bu sonuncu, suyu tutmak için **فُلْجَان** (CK’de, **فَلْجَان**) denilen küçük su arklarının kenarları boyunca yükseltilen sırtlar mânasınadır: **النبائت**’in **أَعْضَادُ الفُلْجَانِ** ile açıklanması böyledir: L’de vb. böyledir: K’nin birkaç nüshasında, **أَعْضَاد** yerine **اغصان** okuruz: fakat bu bir hatadır. (TA.)

**نَابِتٌ كُلِّ شَىْءٍ**
**نَابِتٌ كُلِّ شَىْءٍ** ذ Herhangi bir şeyin, küçük olarak dışarı çıkıp büyürken, taze yahut yeni olanı. (TA.)

**نَبَتَتْ لَهُمْ نَابِتَةٌ**
**نَبَتَتْ لَهُمْ نَابِتَةٌ** ذ Onlara genç bir nesil yetişti, (S, K,) ki yaşlılara katıldı ve sayılarını artırdı. (TA.) Küçültmesi **نُوَيْبِتَةٌ**. (L.) ― -b2- **اِنَّ بَنِى فُلَانٍ لَنَابِتَةُ شَرٍّ** [Şüphesiz falanın oğulları kötü bir nesildir]. (S.) ― -b3- **مَا أَحْسَنَ نَابِتَةَ بَنِى فُلَانٍ** Falanın oğullarının develeri vb. ( **أَمْوَال** ) ve çocukları, üzerinde büyüdükleri ( **مَا تَنْبُتُ عَلَيْهِ**, 1’e bak,) tarz, hâl, yahut durum ne güzeldir! ― -b4- **نَابِتَةٌ** (TA) ve **نَوَابِتُ** [birincinin çoğulu] (S, K) Tecrübesiz gençler. (S, K.) Şöyle dersin: **هٰذَا قَوْلُ النَّابِتَةِ**, ve **النَّوَابِتِ**, Bu, tecrübesiz gençlerin sözüdür. (TA.) ― -b5- **النَّوَابِتُ** İslâm’da garip bid‘atlar ortaya koyan belli bir fırkanın adıdır. (A, TA.) El-Jáhidh onları **رَافِضَة** ile birlikte zikreder. (MF.)

**مَنْبَتٌ**
**مَنْبَتٌ** ذ : **مَنْبِتٌ**’e bak.

**مَنْبِتٌ**
**مَنْبِتٌ** ذ (mecaz:) Menşe, yahut soy, [bir adamın ondan çıktığı;] müteradifi **أَصْلٌ**. (L.) Şu ibarede böyledir: **اِنَّهُ لَفِى مَنْبِتِ صِدْقٍ** (mecaz:) Şüphesiz o, pek seçkin bir soya mensuptur; pek seçkin bir menşedendir]: ve şu ibarede de böyledir: **فِى أَكْرَمِ المَنَابِتِ** [menşelerin yahut soyların en keremlisinde.] (TA.) ― -b2- **مَنْبِتٌ** Bitkilerin yahut otların büyüdüğü yer: (S, K:) sözün sürekli gidişinden türetilmiştir: kıyasen onun ↓ **مَنْبَتٌ** olması gerekir: (K:) zira ondan türetildiği fiilin muzâri‘i kesre ile **يَنْبِتُ** değildir: fakat onun benzeri başka örnekler vardır; **مَسجِدٌ** ve **مَطْلِعٌ** vb. gibi: bununla beraber ↓ **مَنْبَتٌ** de bazen vâki olur. (TA.) [Çoğulu **مَنَابِتُ**.]

**أَرْضٌ مِنْبَاتٌ**
**أَرْضٌ مِنْبَاتٌ** ذ [Bitkisi yahut otu bol arazi]. (K, **رَحَبَةٌ** vb. maddesinde.)

**مَنْبُوتٌ**
**مَنْبُوتٌ** ذ (kıyasa aykırı olarak, S, [**مُنْبَتٌ** yerine,]) Büyütülmüş, yahut çimlendirilmiş bitki. (S, K.)

**مُتَنَبِّتٌ**
**مُتَنَبِّتٌ** ذ Sağlamca kök salmış; müteradifi **مُتَأَصِّلٌ**. (TA.)

**تَنْبِيتٌ**
**تَنْبِيتٌ** ذ ve ↓ **تِنْبِيتٌ**, (K,) ikincisi böyle yazılır; aslında böyle olduğundan değil, fakat [birinci ve ikinci hareke bakımından] ses uyumu için, (AHei,) bir isimdir; mânası: ince (yani küçük, TA,) ağaçlardan [yahut çalılardan] ve büyüklerden, büyüyen yahut çimlenen şey: (K:) örn.,
**بَيْدَآءُ لَمْ يَنْبُتْ بِهَا تَنْبِيتُ**
[İçinde ne çalıdan ne de büyük ağaçlardan hiçbir şey bitmeyen bir çöl]: (TA:) hurma ağaçlarının genç sürgünleri: (IKtt:) hurma ağacından, onu hafifletmek için kesilip atılan dikenler ve dallar. (AHn, ‘Eesa İbn-’Omar’dan olarak.) ― -b2- Devenin hörgücünden parçalar. (L.)

**تِنْبِيثٌ**
**تِنْبِيثٌ** ذ : **تَنْبِيثٌ**’e bak.

**يَنْبُوتٌ**
**يَنْبُوتٌ** ذ [cem‘ cins isim] Belli bir ağaç türü: (S:) haşhaş bitkileri; müteradifi **شَجَرُ الخَشْخَاش**: ve büyük türden başka ağaçlar: yahut **خرّوب** denilen ağaçlar [aşağıya bak]: (K:) yahut dalları ve yaprakları olan dikenli ağaçlardan bir tür; **جِرْو** denilen türden, yani yuvarlak, bir meyvesi vardır; ‘Omân’da **غاف** diye adlandırılır: tekili ة ile: AHn der ki, **ينبوت**’un iki türü vardır; bunlardan biri, dikenli ve kısa ağaçlardan bir türdür; ayrıca **خَرُّوب** [bk.] diye de adlandırılır; içinde kırmızı taneler bulunan, kabarcığa benzeyen bir meyvesi vardır; bağırsaklar üzerinde büzücü etkisi vardır; ilaç olarak kullanılır; diğer tür ise büyük bir ağaç türüdür: ISd der ki, Rabeea kabilesinden bir çöl Arabı bana **ينبوتة**’yi, büyük bir elma ağacına benzeyen [bir ağaç] olarak vasfetti; yaprakları elmanınkinden daha küçüktür; meyvesi **زُعْرُور**’dan daha küçüktür; pek siyah ve pek tatlıdır; içinde taneler yahut çekirdekler vardır; bunlar terazi kefelerine yahut tartılara konur: [açıkça **خَرُّوب**’un, yani keçiboynuzu yahut harnup ağacının kastedilmesi, (bk. **خَرُّوب**,) buradan da “carob” terimimizin, küçük bir ağırlık için, bir tanenin yirmi dördüncü parçası olarak kullanılması]. (L [**غَافٌ** ve **فُرْفُورٌ**’a bak].)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَبَتَ
نَبَتَ U ( n. ac. نَبْت 1 ,  نَبَاْت 22 ),
a.  Grew; sprouted. germinated; vegetated.

نَبَّتَ
نَبَّتَ II ,
a.  Planted; sowed.

b.  Reared, brought up.

c.  [ coll. ], Quilted.

أَنْبَتَ
أَنْبَتَ IV ,
a.  see I .

b.  Made to grow.

اِسْتَنْبَتَ
اِسْتَنْبَتَ X ,
a.  Endeavoured to make grow; grew, raised.

نَبْت
نَبْت 1 ,
a.  see 22 .

نَبْتَة
نَبْتَة 1t ,
a.  Plant.

b.  Germination; growth.

نِبْتَة
نِبْتَة 2t ,
a.  Growth.

مَنْبَت
مَنْبَت 17 ,
a.  see 18 (a) .

مَنْبِت
مَنْبِت 18 , ( pl. مَنَاْبِتُ 44 ),
a.  Planted, cultivated ( land ); plantation.

b.  Origin, race, stock.

نَاْبِت
نَاْبِت 21 ,
a.  Growing &c.

نَاْبِتَة
نَاْبِتَة 21t , ( pl. نَوَاْبِتُ 41 ),
a.  fem. of نَاْبِت 21 .

b.  Young one, little one; child; offspring.

نَبَاْت
نَبَاْت 22 , ( pl. نَبَاتَات ),
a.  Plant; vegetable; herb.

b.  Vegetation; herbage, grass.

نَبَاْتِيّ
نَبَاْتِيّ 22yi ,
a.  Vegetable.

b.  Botanist.

نَبِيْتَة
نَبِيْتَة 25t , ( pl. نَبَاْئِتُ 46 ),
a.  Stream, rivulet.

نَبُّوْت
نَبُّوْت 31
a.  [ coll. ], Club, mace.

نَوَاْبِتُ
نَوَاْبِتُ 41 ,
a.  Raw youths.

مِنْبَاْت
مِنْبَاْت 45 ,
a.  Verdant.

نَبَاْئِتُ
نَبَاْئِتُ 46 ,
a.  Ridges.

نَبَّتَ
N. Ac. نَبَّتَ II , ( pl. تَنَاْبِيْت 64 ),
a.  Trees, shrubs.

تَنَبَّتَ
N. Ag. تَنَبَّتَ V ,
a.  Firmly rooted.

عِلْم النَّبَات
عِلْم النَّبَات
a.  Botany.

تِنْبِيْت
تِنْبِيْت
a.  see N. Ac. نَبَّتَ II .

أَهْل نَبْت
أَهْل نَبْت
a.  A flourishing community.

سُكَّر نَبَات
سُكَّر نَبَات
a.  Sugar-candy.

يَنْبُوْت
يَنْبُوْت
a.  A certain tree; poppy plant.

نَبْتَل
نَبْتَل
a.  Strong, hardy.

##### Türkçe

**نَبَتَ**
**نَبَتَ** U (n. ac. **نَبْت** 1, **نَبَاْت** 22),
a. Büyüdü; filizlendi; çimlendi; yeşerdi.

**نَبَّتَ**
**نَبَّتَ** II,
a. Ekti; tohum ekti.

b. Yetiştirdi, büyüttü.

c. [topl.], Kapitone etti.

**أَنْبَتَ**
**أَنْبَتَ** IV,
a. I’e bak.

b. Büyüttü; büyümesini sağladı.

**اِسْتَنْبَتَ**
**اِسْتَنْبَتَ** X,
a. Büyütmeye çabaladı; büyüttü, yetiştirdi.

**نَبْت**
**نَبْت** 1,
a. 22’ye bak.

**نَبْتَة**
**نَبْتَة** 1t,
a. Bitki.

b. Çimlenme; büyüme.

**نِبْتَة**
**نِبْتَة** 2t,
a. Büyüme.

**مَنْبَت**
**مَنْبَت** 17,
a. 18 (a)’ya bak.

**مَنْبِت**
**مَنْبِت** 18, (pl. **مَنَاْبِتُ** 44),
a. Ekilmiş, işlenmiş (arazi); ekim yeri.

b. Asıl, soy, nesep.

**نَاْبِت**
**نَاْبِت** 21,
a. Büyüyen vb.

**نَاْبِتَة**
**نَاْبِتَة** 21t, (pl. **نَوَاْبِتُ** 41),
a. **نَاْبِت** 21’in müennesi.

b. Küçük; çocuk; döl, nesil.

**نَبَاْت**
**نَبَاْت** 22, (pl. **نَبَاتَات**),
a. Bitki; sebze; ot.

b. Bitki örtüsü; otluk, çimen.

**نَبَاْتِيّ**
**نَبَاْتِيّ** 22yi,
a. Sebze(ye ait); bitkisel.

b. Botanikçi.

**نَبِيْتَة**
**نَبِيْتَة** 25t, (pl. **نَبَاْئِتُ** 46),
a. Dere, küçük akarsu.

**نَبُّوْت**
**نَبُّوْت** 31
a. [topl.], Sopa, topuz.

**نَوَاْبِتُ**
**نَوَاْبِتُ** 41,
a. Ham delikanlılar.

**مِنْبَاْت**
**مِنْبَاْت** 45,
a. Yemyeşil.

**نَبَاْئِتُ**
**نَبَاْئِتُ** 46,
a. Sırtlar.

**نَبَّتَ**
N. Ac. **نَبَّتَ** II, (pl. **تَنَاْبِيْت** 64),
a. Ağaçlar, çalılar.

**تَنَبَّتَ**
N. Ag. **تَنَبَّتَ** V,
a. Sağlam kök salmış.

**عِلْم النَّبَات**
**عِلْم النَّبَات**
a. Botanik.

**تِنْبِيْت**
**تِنْبِيْت**
a. N. Ac. **نَبَّتَ** II’ye bak.

**أَهْل نَبْت**
**أَهْل نَبْت**
a. Gelişen bir topluluk.

**سُكَّر نَبَات**
**سُكَّر نَبَات**
a. Akide şekeri.

**يَنْبُوْت**
**يَنْبُوْت**
a. Belli bir ağaç; haşhaş bitkisi.

**نَبْتَل**
**نَبْتَل**
a. Güçlü, dayanıklı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نبت
نَبَتَ - يَنْبُتُ - نَبَات - نَبَاتاً - أَنْبَتَ - يُنْبِتُ
نَبَتَ - يَنْبُتُ + الكائن أو الشيء: ينمو: يُولَد ويتكون ثم يكبر ويربى ويزداد خلقه طولاً وعظماً
نَبَتَ - يَنْبُتُ + الكائن أو الشيء (الأرض - الشجر) + بـِ شيء: يحمل بالشيء ثم يكبر ويزداد هذا الشيء طولاً أو عِظَماً
﴿وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين﴾
نَبَات - النبات: على وزن " فَعال " اسم فعل مبالغة من " نَبَتَ - يَنْبُتُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المولود أو الحمل الذي وُلِدَ ثم كبر وزاد طولاً وعِظَماً: واصطلاحاً هو الزرع الذي ينبت
نَبَاتاً: حال من " نبات "
أَنْبَتَ - يُنْبِتُ + كائن + شيئاً + بِشيء: على وزن " أفعلَ " من " نَبَتَ - يَنْبُتُ ": جعله " يَنْبُتُ " باستعمال الشيء: يوَلِّده أو يربيه حتى يكبر ويعظم بالاستعانة واستخدام الشيء
﴿ونزلنا من السماء ماء مباركا فأنبتنا به جنات وحب الحصيد﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نمو النبات بحسب تسلسل نموه ودرجته "وهي
نَوَى - يَنْوِي، نَبَتَ - يَنْبُتُ، أبَّ - يَؤُبُّ، لَحا - يَلْحو، بَقَلَ - يَبْقُلُ، سَنْبَلَ -  يُسَنْبِلُ

نبت - ينبت - تنبت
﴿وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)﴾ المؤمنون
نبات  نباته
﴿اعلموا أنما الحياة الدنيا لعب ولهو وزينة وتفاخر بينكم وتكاثر في الأموال والأولاد كمثل غيث أعجب الكفار نباته ثم يهيج فتراه مصفرا ثم يكون حطاما وفي الآخرة عذاب شديد ومغفرة من الله ورضوان وما الحياة الدنيا إلا متاع الغرور(20)﴾ الحديد
 	﴿والبلد الطيب يخرج نباته بإذن ربه والذي خبث لا يخرج إلا نكدا كذلك نصرف الآيات لقوم يشكرون(58)﴾ الأعراف
نبات الأرض
 ﴿إنما مثل الحياة الدنيا كماء أنزلناه من السماء فاختلط به نبات الأرض مما يأكل الناس والأنعام حتى إذا أخذت الأرض زخرفها وازينت وظن أهلها أنهم قادرون عليها أتاها أمرنا ليلا أو نهارا فجعلناها حصيدا كأن لم تغن بالأمس كذلك نفصل الآيات لقوم يتفكرون(24)﴾ يونس ﴿واضرب لهم مثل الحياة الدنيا كماء أنزلناه من السماء فاختلط به نبات الأرض فأصبح هشيما تذروه الرياح وكان الله على كل شيء مقتدرا(45)﴾ الكهف
الله يخرج نبات
 ﴿وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون(99)﴾ الأنعام ﴿الذي جعل لكم الأرض مهدا وسلك لكم فيها سبلا وأنزل من السماء ماء فأخرجنا به أزواجا من نبات شتى (53)﴾ طه
 	﴿ونزلنا من السماء ماء مباركا فأنبتنا به جنات وحب الحصيد (9)﴾ ق ﴿وأنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا(14)لنخرج به حبا ونباتا(15)وجنات ألفافا (16)﴾ النبأ
 	﴿الذي جعل لكم الأرض مهدا وسلك لكم فيها سبلا وأنزل من السماء ماء فأخرجنا به أزواجا من نبات شتى (53)﴾ طه ﴿خلق السماوات بغير عمد ترونها وألقى في الأرض رواسي أن تميد بكم وبث فيها من كل دابة وأنزلنا من السماء ماء فأنبتنا فيها من كل زوج كريم (10)﴾ لقمان
أنبت
الله أنبت
 ﴿فتقبلها ربها بقبول حسن وأنبتها نباتا حسنا وكفلها زكريا كلما دخل عليها زكريا المحراب وجد عندها رزقا قال يامريم أنى لك هذا قالت هو من عند الله إن الله يرزق من يشاء بغير حساب(37)﴾ آل عمران ﴿والله أنبتكم من الأرض نباتا (17)﴾ نوح
الأرض أنبتنا فيها	﴿والأرض مددناها وألقينا فيها رواسي وأنبتنا فيها من كل شيء موزون (19)﴾ الحجر ﴿والأرض مددناها وألقينا فيها رواسي وأنبتنا فيها من كل زوج بهيج (7)﴾ ق
زوج كريم	﴿خلق السماوات بغير عمد ترونها وألقى في الأرض رواسي أن تميد بكم وبث فيها من كل دابة وأنزلنا من السماء ماءفأنبتنا فيها من كل زوج كريم (10)﴾ لقمان ﴿أولم يروا إلى الأرض كم أنبتنا فيها من كل زوج كريم (7)﴾ الشعراء
 	﴿أولم يروا إلى الأرض كم أنبتنا فيها من كل زوج كريم (7)﴾ الشعراء ﴿فأنبتنا فيها حبا (27)﴾ عبس
 	﴿وأنبتنا عليه شجرة من يقطين (146)﴾ الصافات
 	﴿أمن خلق السماوات والأرض وأنزل لكم من السماء ماء فأنبتنا به حدائق ذات بهجة ما كان لكم أن تنبتوا شجرهاأئله مع الله بل هم قوم يعدلون(60)﴾ النمل ﴿ونزلنا من السماء ماء مباركا فأنبتنا به جنات وحب الحصيد (9)﴾ ق
 	﴿ينبت لكم به الزرع والزيتون والنخيل والأعناب ومن كل الثمرات إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون(11)﴾ النحل
 	﴿ونزلنا من السماء ماء مباركا فأنبتنا به جنات وحب الحصيد (9)﴾ ق ﴿وأنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا(14)لنخرج به حبا ونباتا(15)وجنات ألفافا (16)﴾ النبأ
الأرض تنبت
﴿سبحان الذي خلق الأزواج كلها مما تنبت الأرض ومن أنفسهم ومما لا يعلمون (36)﴾ يس ﴿وإذ قلتم ياموسى لن نصبر على طعام واحد فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من الله ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير الحق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون(61)﴾ البقرة
       	﴿ياأيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج (5)﴾ الحج
حبة أنبتت
﴿مثل الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله كمثل حبة أنبتت سبع سنابل في كل سنبلة مائة حبة والله يضاعف لمن يشاء والله واسع عليم(261)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [نبت] ن ب ت: نَبَتَ الشيء من باب نصر و نَبَاتاً أيضا و نَبَتَت الأرض و أَنْبَتَتْ بمعنى وكذا البقل , و أَنْبَتَهُ الله فهو مَنْبُوتٌ على غير قياس و المَنبِتُ بكسر الباء موضع النبات
الراغب
نبت
- النبت والنبات: ما يخرج من الأرض من الناميات، سواء كان له ساق كالشجر، أو لم يكن له ساق كالنجم، لكن اختص في التعارف بما لا ساق له، بل قد اختص عند العامة بما يأكله الحيوان، وعلى هذا قوله تعالى: }لنخرج به حبا ونباتا﴿[النبأ/15] ومتى اعتبرت الحقائق فإنه يستعمل في كل نام؛ نباتا كان، أو حيوانا، أو إنسانا، والإنبات يستعمل في كل ذلك. قال تعالى:﴾فأنبتنا فيها حبا * وعنبا وقضبا * وزيتونا ونخلا * وحدائق غلبا * وفاكهة وأبا﴿[عبس/27 - 31]،﴾فأنبتنا به حدائق ذات بهجة ما كان لكم أن تنبتوا شجرها﴿[النمل/60]،﴾ينبت لكم به الزرع والزيتون﴿[النحل/11]، وقوله:﴾والله أنبتكم من الأرض نباتا﴿[نوح/17] فقال النحويون: قوله: (نباتا) موضوع موضع الإنبات (انظر: المدخل لعلم تفسير كتاب الله بتحقيقنا ص 290)، وهو مصدر. وقال غيرهم: قوله: (نباتا) حال لا مصدر، ونبه بذلك أن الإنسان هو من وجه نبات من حيث إن بدأه ونشأه من التراب، وإنه ينمو نموه، وإن كان له وصف زائد على النبات، وعلى هذا نبه بقوله:﴾هو الذي خلقكم من تراب ثم من نطفة﴿[غافر/67]، على ذلك قوله:﴾وأنبتها نباتا حسنا﴿[آل عمران/37]، وقوله:﴾تنبت بالدهن{ [المؤمنون/20] الباء للحال لا للتعدية؛ لأن (نبت) متعد تقديره: تنبت حاملة للدهن. أي: تنبت والدهن موجود فيها بالقوة (تقدم للمؤلف الكلام على هذه الآية في مادة (الباء) )، ويقال: إن بني فلان لنابتة شر (انظر: المجمل 3/850)، ونبتت فيهم نابتة أي: نشأ فهم نشء صغار.
ملخص اللسان:
1.     النَّبْتُ: النَّباتُ. الليث:كلُّ ما أَنْبَتَ الله في الأَرض،  فهو نَبْتٌ؛ والنَّباتُ فِعْلُه، ويَجري مُجْرى اسمِه ،نَبَتَ الشيءُ يَنْبُت نَبْتاً ونَباتاً
2.     نبَتَتْ لهم نابتة أَي نَشأَ فيهم صغارٌ لَحِقوا الكِبار، وصاروا زيادة  في العدد
3.     ونَبَّتُّ الصَّبيَّ تَنْبيتاً: رَبَّيته. يقال: نَبِّتْ أَجَلَك بين عينيك
لسان العرب
● -   نبت: النَّبْتُ: النَّباتُ. الليث: كلُّ ما أَنْبَتَ الله في الأَرض،  فهو نَبْتٌ؛ والنَّباتُ فِعْلُه، ويَجري مُجْرى اسمِه. يقال: أَنْبَتَ  اللهُ النَّبات إِنْباتاً؛ ونحو ذلك قال الفرَّاءُ: إِنَّ النَّبات اسم يقوم  مقامَ المَصْدَر. قال اللهُ تعالى: وأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً. ابن  سيده: نَبَتَ الشيءُ يَنْبُت نَبْتاً ونَباتاً، وتَنَبَّتَ؛ قال:  مَنْ كان أَشْرَكَ في تَفَرُّقِ فالِجٍ،  فَلُبونُه جَرِبَتْ معاً، وأَغَدَّتِ  إِلاَّ كناشِرَةِ الذي ضَيَّعْتُمُ،  كالغُصْنِ في غُلَوائِه المُتَنَبِّتِ  وقيل: المُتَنَبِّتُ هنا المُتَأَصِّلُ. وقوله إِلاَّ كناشِرة: أَراد  إِلاّ ناشِرة، فزاد الكاف، كما قال رؤْبة:  لواحِقُ الأَقْرابِ فيه كالمَقَقْ  أَراد فيها المَقَقُ، وهو مذكور في موضعه. واختار بعضهم: أَنْبَتَ بمعنى  نَبَتَ، وأَنكره الأَصمعي، وأَجازه أَبو عبيدة، واحتج بقول زهير: حتى  إِذا أَنْبَتَ البَقْلُ، أَي نَبَتَ. وفي التنزيل العزيز: وشجرةً تخرجُ من  طُورسَيْناءَ تَنْبُتُ بالدُّهْن؛ قرأَ ابن كثير وأَبو عمرو الحَضْرَميُّ  تُنْبِتُ، بالضم في التاء، وكسر الباء؛ وقرأَ نافع وعاصم وحمزة والكسائي  وابن عامر تَنْبُتُ، بفتح التاءِ؛ وقال الفراءُ: هما لغتان نَبَتَتِ  الأَرضُ، وأَنْبَتَتْ؛ قال ابن سيده: أَما تُنْبِتُ فذهبَ كثير من الناس  إِلى أَن معناه تُنْبِتُ الدُّهْنَ أَي شَجرَ الدُّهْن أَو حَبَّ الدُّهْن،  وأَن الباءَ فيه زائدة؛ وكذلك قول عنترة:  شَرِبَِتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْن، فأَصْبَحَتْ  زَوْراءَ، تَنْفِرُ عن حِياضِ الدَّيْلَمِ  قالوا: أَراد شَرِبَتْ ماءَ الدُّحْرُضَيْن. قال: وهذا عند حُذَّاقِ  أَصحابنا على غير وجه الزيادة، وإِنما تأْويله، والله أَعلم، تُنْبِتُ ما  تُنْبِتُه والدُّهْنُ فيها، كما تقول: خرج زيدٌ بثيابه أَي وثيابُه عليه،  ورَكِبَ الأَمير بسيفه أَي وسيفه معه؛ كما أَنشد الأَصمعي:  ومُسْتَنَّةٍ كاسْتِنانِ الخَروفِ،  قد قَطَّعَ الحَبْلَ بالمِرْوَدِ  أَي قَطَع الحَبْلَ ومِرْوَدُه فيه؛ ونحو هذا قول أَبي ذُؤَيْب يصف  الحمير:  يَعْثُرْنَ في حَدِّ الظُّباةِ، كأَنما  كُسِبَتْ بُرودَ بني تَزيدَ الأَذْرُعُ  أَي يَعْثُرْنَ، وهُنَّ مع ذلك قد نَشِبْنَ في حَدِّ الظُّباة، وكذلك  قوله: شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَين، إِنما الباء في معنى في، كما تقولا:  شربت بالبصرة وبالكوفة أَي في البصرة وفي الكوفة، أَي شَرِبَتْ وهي بماءِ  الدُّحْرُضَين، كما تقول: ورَدْنا صَدْآءَ، ووافَينا شَحاةَ، ونَزَلْنا  بواقِصَةَ. ونَبَت البَقْلُ، وأَنْبَتَ، بمعنى؛ وأَنشد لزهير بن أَبي  سُلْمَى:  إِذا السنةُ الشَهْباءُ، بالناس، أَجْحَفَتْ،  ونال كرامَ النَّاسِ، في الجَحْرةِ، الأَكلُ  رأَيتَ ذوي الحاجاتِ، حَوْلَ بُيوتِهم،  قَطِيناً لهم، حتى إِذا أَنْبَتَ البَقْلُ  أَي نَبَتَ. يعني بالشهباء: البيضاءَ، من الجَدْبِ، لأَنها تَبْيَضُّ  بالثلج أَو عدم النبات. والجَحْرَةُ: السَّنةُ الشديدة التي تَحْجُرُ  الناسَ في بيوتهم، فيَنْحَرُون كرائمَ إِبلهم ليأْكلوها. والقَطينُ: الحَشَمُ  وسُكَّانُ الدار. وأَجْحَفَتْ: أَضَرَّتْ بهم وأَهلكت أَموالهم. قال:  ونَبَتَ وأَنْبَتَ مثل قولهم مَطَرَت السماءُ وأَمْطَرَتْ، وكلهم يقول:  أَنْبَتَ اللهُ البَقْلَ والصَّبيَّ نَباتاً. قال اللهُ، عز وجل: وأَنْبتها  نَباتاً حَسَناً؛ قال الزجاج: معنى أَنْبتها نَباتاً حَسَناً أَي جَعَلَ  نَشْوَها نَشْواً حَسَناً، وجاءَ نَباتاً على لفظ نَبَتَ، على معنى  نَبَتَتْ نَباتاً حَسَناً. ابن سيده: وأَنبَته الله، وفي التنزيل العزيز: والله  أَنْبَتَكم من الأَرض نَباتاً؛ جاءَ المصدر فيه على غير وزن الفعل، وله  نظائر.  والمَنْبِتُ: موضعُ النبات، وهو أَحد ما شَذَّ من هذا الضَّرْب، وقياسُه  المَنْبَتُ. وقد قيل: حكى أَبو حنيفة: ما أَنْبَتَ هذه الأَرضَ  فتَعَحَّبَ منه، بطرح الزائد. والمَنْبِتُ: الأَصْلُ.  والنِّبْتة: شَكْلُ النباتِ وحالتُه التي يَنْبُتُ عليها. والنِّبْتة:  الواحدةُ من النَّبات؛ حكاه أَبو حنيفة، فقال: العُقَيْفاءُ نِبْتَةٌ،  ورَقُها مثل وَرَق السَّذاب؛ وقال في موضع آخر: إِنما قدَّمناها لئلا يحتاج  إِلى تكرير ذلك عند ذكر كل نَبْتٍ، أَراد عندكل نوع من النَّبْت.  ونَبَّتَ فلانٌ الحَبَّ، وفي المحكم: نَبَّتَ الزرعَ والشَجر تَنْبِيتاً  إِذا غَرَسَه وزَرَعه. ونَبَّتُّ الشجرَ تَنْبيتاً: غَرَسْتُه.  والنَّابتُ من كل شيءٍ: الطَّريُّ حين يَنْبُتُ صغيراً؛ وما أَحْسَنَ  نابتةَ بني فلان أَي ما يَنْبُتُ عليه أَموالُهم وأَولادُهم. ونَبَتَتْ  لهم نابتةٌ إِذا نَشأَ لهم نَشءٌ صغارٌ. وإِنَّ بني فلان لنابتةُ شَرٍّ.  والنوابتُ، من الأَحداثِ: الأَغْمارُ. وفي حديث أَبي ثعلبة قال: أَتيتُ  رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: نُوَيْبِتةُ، فقلتُ: يا رسول الله،  نُوَيْبتةُ خير، أَو نُوَيْبتة شَرٍّ؟ النُّوَيْبِتة: تصغيرُ نابتةٍ؛ يقال:  نَبَتَتْ لهم نابتة أَي نَشأَ فيهم صغارٌ لَحِقوا الكِبار، وصاروا زيادة  في العدد. وفي حديث الأَحْنَفِ: أَن معاوية قال لمن ببابه: لا  تَتَكَلَّموا بحوائجكم، فقال: لولا عزْمةُ أَمير المؤْمنين، لأَخْبَرْتُه أَنَّ  دافَّةً دَفَّتْ، وأَنَّ نابتة لَحِقَتْ.  وأَنْبَتَ الغلامُ: راهقَ، واسْتَبانَ شَعَرُ عانتِه ونَبَتَ. وفي حديث  بني قُرَيْظةَ: فكلُّ من أَنْبَتَ منهم قُتل؛ أَراد نباتَ شعر العانة،  فجعله علامة للبلوغ، وليس ذلك حَدّاً عند أَكثر أَهل العلم، إِلا في أَهل  الشرك، لأَنه لا يُوقَفُ على بلوغهم من جهة السن، ولا يمكن الرجوع إِلى  أَقوالهم، للتُّهمة في دفع القتل، وأَداءِ الجزية. وقال أَحمد: الإِنبات  حدّ معتبر تقام به الحُدود على من أَنْبَتَ من المسلمين، ويُحْكى مثلُه عن  مالك.  ونَبَّتَ الجاريةَ: غَذَّاها، وأَحْسنَ القيام عليها، رجاءَ فضل رِبحها.  ونَبَّتُّ الصَّبيَّ تَنْبيتاً: رَبَّيته. يقال: نَبِّتْ أَجَلَك بين  عينيك.  والتَّنْبِيتُ: أَوَّل خروج النبات. والتنبيت أَيضاً: ما نَبَتَ على  الأَرض من النَّبات من دِقِّ الشجر وكِباره؛ قال:  بَيْداءُ لم يَنْبُتْ بها تَنْبِيتُ  والتَّنْبِيتُ: لغةٌ في التَّبْتيتِ،وهو قِطَعُ السَّنام.  والتَّنْبِيتُ: ما شُذِّب على النخلة من شوكها وسَعَفها، للتخفيف عنها، عزاها أَبو  حنيفة إِلى عيسى ابن عمر.  والنَّبائتُ: أَعْضادُ الفُلْجان، واحدتها نَبيتة.  واليَنْبُوتُ: شجر الخَشخاش؛ وقيل: هي شجرة شاكةٌ، لها أَغْصان وورقٌ،  وثمرتها جِرْوٌ أَي مُدَوَّرة، وتُدْعى: نَعْمان الغافِ، واحدتُها  يَنْبوتة. قال أَبو حنيفة: اليَنْبوت ضربان أَحدهما هذا الضَّوكُ القِصارُ الذي  يسمى الخَرُّوبَ، له ثمرة كأَنها تفاحة فيها حب أَحمر، وهي عَقُولٌ  للبَطْنِ يُتَداوى بها؛ قال: وهي التي ذكرها النابغة، فقال:  يَمُدُّه كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لَجِبٍ،  فيه حُطامٌ من اليَنْبوتِ، والخَضَدِ  والضَّرْبُ الآخر شجرٌ عظام. قال ابن سيده: أَخبرني بعضُ أَعراب ربيعة  قال: تكون اليَنْبوتةُ مثل شجرة التفاح العظيمة، وورقها أَصغر من ورق  التفاح، ولها ثمرة أَصغر من الزُّعْرور، شديدة السَّواد، شديدة الحلاوة، ولها  عَجَم يوضع في الموازين.  والنَّبيتُ: أَبو حي؛ وفي الصحاح: حَيّ من اليَمن. ونُباتةُ، ونَبْتٌ،  ونابِتٌ: أَسماء.  اللحياني: رجل خَبيتٌ نَبِيتٌ إِذا كان خسيساً فقيراً، وكذلك شيء خبيثٌ  نَبيثٌ.  ويقال: إِنه لَحسَنُ النِّبْتة أَي الحالة التي يَنْبُتُ عليها؛ وإِنه  لفي مَنْبِتِ صِدْقٍ أَي في أَصلِ صِدْقٍ، جاء عن العرب بكسر الباء،  والقياس مَنْبَتٌ، لأَنه من نَبَتَ يَنْبُتُ، قال: ومثله أَحرف معدودة جاءت  بالكسر، منها: المسجِد، والمَطْلِع، والمَشْرِقُ، والمَغْرِبُ، والمَسْكِنُ،  والمَنْسِك.  وفي حديث عليّ، عليه السلام: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال لقوم  من العرب: أَنتم أَهلُ بَيْتٍ أَو نَبْتٍ؟ فقالوا: نحن أَهلُ بَيتٍ وأَهلُ  نَبْتٍ أَي نحن في الشرف نهاية. وفي النَّبْتِ نهاية، أَي يَنْبُتُ  المال على أَيدينا، فأَسْلَموا.  ونُباتَى: موضع؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّةَ:  فالسِّدْرُ مُخْتَلِجٌ، فَغُودِرَ طافِياً،  ما بَيْنَ عَيْنَ إِلى نُباتى الأَثْأَبِ  ويروى: نَباةَ كحَصاةٍ، عن أَبي الحسن الأخفش.
مقاييس اللغة:
(نبت) النون والباء والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نماءٍ في مزروع، ثم يستعار. فالنَّبت معروفٌ، يقال نَبَت. وأنْبَتَتِ الأرض. ونَبَّتُّ الشَّجرَ: غَرستُه. ويقال: إنَّ [في([1])] بني فلانٍ لنابِتَةَ شرّ. ونبَتَتْ لبني فلانٍ نابتةٌ، إذا نشَأ لهم نَشْءٌ صِغار من الوَلَد. والنَّبيت: حيٌّ من اليمن. وما أحسَنَ نِبتةَ هذا الشَّجر. وهو في مَنبِتِ صدقٍ،
أي أصلٍ كريم.
القاموس المحيط:
النَّبْتُ النَّباتُ، وقد نَبَتَتِ الأرضُ وأنْبَتَتْ. والمَنْبِتُ، كمَجْلِسٍ مَوْضِعُهُ، شاذٌّ، والقياسُ كمَقْعَدٍ. ونَبَتَ البَقْلُ كأَنْبَتَ، وثَدْيُ الجارِيَةِ نُبوتاً نَهَدَ. وأنْبَتَه اللَّهُ فهو مَنْبوتٌ. وأنْبَتَ الغُلامُ نَبَتَتْ عانَتُه. والتَّنْبيتُ التَّرْبِيَةُ، والغَرْسُ، واسْمٌ لما يَنْبُتُ من دِقِّ الشَّجَرِ وكِبارِه، ويكْسَرُ أوَّلُه. ونابِتُ بنُ يَزيدَ، وأحمدُ بنُ نابِتٍ الْأَنْدَلُسِي، وعليُّ بنُ نابِتٍ الواعِظُ مُحَدِّثونَ. وخَبيثٌ نَبِيتٌ خَسيسٌ حَقيرٌ. ونَبَتَتْ لهم نابِتَةٌ نَشَأ لهم نَشْءٌ صِغارٌ. والنَّوابِتُ الْأَغْمارُ من الْأَحْداثِ. واليَنْبوتُ شَجَرُ الخشخاشِ، وشجرٌ آخرُ عِظامٌ، أو شَجَرُ الخَرُّوبِ. والنَّبائتُ أغْصانُ الفُلْجانِ، الواحدُ نَبيتةٌ. والنَّبِيتُ أبو حَيٍّ باليَمَنِ، اسمُهُ عَمْرُو بنُ مالكٍ. ونابِتٌ ع بالبَصْرَةِ، منه إسحاقُ بنُ إبراهيمَ النَّابِتِيُّ. وذاتُ النَّابِتِ من عَرَفاتٍ. ونُباتى، كسُكارى ع بالبَصْرَةِ. وسَمَّوْا نَباتاً، كسَحابٍ، ونَباتَةَ ونُباتَةَ، وكزُبَيْرٍ وجُهَيْنَةَ، ونَبْتاً ونابتاً. وكجُهَينةَ، بنتُ الضَّحاكِ صحابِيَّةٌ، أو هي بالثاءِ، وتقدَّم. ومحمدُ بنُ سعيدِ بنِ نَباتٍ النَّباتِيُّ، نِسْبَةٌ إلى جَدِّه، وأحمدُ بنُ محمدٍ النَّباتِيُّ، لمَعْرِفَتِهِ بالنَّباتاتِ مُحَدِّثان، وبالضم الحُسَيْنُ بنُ عبدِ الرحمنِ النُّباتِيُّ الشاعِرُ، لأِنَّه تِلْميذُ أبي نَصْرٍ عبد العَزيزِ بنِ عُمَرَ بنِ نُباتةَ، واخْتُلِفَ في نُباتةَ جدِّ الخَطيبِ عبد الرَّحيمِ بنِ محمدِ بنِ إسماعيل، والضم أكْثَرُ وأثْبَتُ. وعبدانُ بنُ نُبَيْت المَرْوَزِي، كزُبَيْرٍ مُحَدِّثٌ.
تاج العروس:
ن - ب - ت
" النَّبْتُ : النَّبَاتُ " قال اللَّيْث : كلُّ ما أَنْبَتَ اللهُ في الأَرْضِ فهو نَبْتٌ والنَّبَاتُ فِعْلُه ويَجْري مَجْرى اسمِه يقال : أَنْبَتَ اللهُ النَّبَاتَ إِنْباتاً ونحو ذلك . قال الفَرّاءُ : إِنَّ النَّبَاتَ اسمٌ يَقُومُ مَقامَ المَصْدَرِ قال الله تعالى : " وأَنْبَتَها نَبَاتاً حَسَناً " وفي المُحْكَم : نَبَتَ الشَّيْءُ يَنْبُتُ نَبْتاً ونَبَاتاً وتَنَبَّتَ . " وقد " اخْتَارَ بعضُهم أَنْبَتَ بمعنى نَبَتَ وأَنْكَرَه الأَصمعيُّ وأَجازَه أَبو عُبَيْدَةَ واحتجّ بقولِ زُهيرٍ :
" حتى إِذَا أَنْبَتَ البَقْلُ
أَي نَبَتَ وفي - التنزيل العزيز : " وشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بالدُّهْنِ " قَرَأَ ابنُ كَثِير وأَبو عَمْرو الحَضْرَمِيّ : تُنْبِتُ بالضّم في التاءِ وكسر الباءِ وقرأَ نافِعٌ وعاصِمٌ وحَمْزةُ والكِسائِيّ وابنُ عامرٍ : تَنْبُتُ بفتح التاءِ وقال الفرّاءُ : هما لُغَتانِ . " نَبَتَتِ الأَرْضُ وأَنْبَتَتْ " قال ابنُ سِيدَه : أَمّا تُنْبِتُ فذَهَب كَثيرٌ من النّاس إِلى أَن معناه تُنْبِتُ الدُّهْنَ أَي شَجَرَ الدُّهْنِ أَو حَبَّ الدُّهْنِ وأَن الباءَ فيه زائدةٌ وكذلك قولُ عنترة :
شَرِبَتْ بمَاءِ الدُّحْرُضَيْنِ فأَصْبَحَتْ ... زَوْرَاءَ تَنْفِرُ عن حِياضِ الدَّيْلَمِ قالوا : أَرادَ شَرِبَتْ ماءَ الدُّحْرُضَيْنِ قال : وهذا عند حُذَّاقِ أَصحابِنا على غيرِ وجهِ الزّيادةِ وإِنما تأْويلُه والله أَعلم : تُنْبِتُه ما تُنْبِتُه والدُّهْنُ فيهَا كما تقولُ : خرَجَ زيْدٌ بثِيابِه أَي وثِيابُه علَيْه وركِبَ الأَميرُ بِسَيْفِه أَي وسَيْفُه مَعَه . " والمَنْبِتُ كمَجْلِسٍ : مَوْضِعُه " أَي النّباتِ وهو " شاذٌّ " وَجْهُ الشذوذِ لأَنّ المَفْعلَ من الثّلاثيّ إِذا كان غير مكسورِ المُضارع لا يكون إلا بالفَتْح مَصْدَراً أَو زَماناً أَو مَكاناً " والقياسُ " مَنْبَتٌ " كمَقْعَد " وقد قيل ومثلُه أَحْرُفٌ معدودةٌ جاءَت بالكَسْرِ مِنْها : المَسْجِدُ والمَطْلِعُ والمَشْرِقُ والمَغْرِبُ والمَسْكِنُ والمَنْسِكُ . " ونَبَتَ البَقْلُ كأَنْبَتَ " بمعنىً . وأَنْشَد لزُهَيْرِ بنِ أَبي سُلْمَى :
" إِذا السَّنَةُ الشَّهْباءُ بالنَّاسِ أَجْحَفَتْونالَ كِرامَ النّاسِ في الحَجْرَةِ الأَكْلُ
" رَأَيْتَ ذَوِي الحَاجَاتِ حَوْلَ بُيُوتِهْمقَطِيناً لَهُمْ حتَّى إِذا أَنْبَتَ البَقْلُ
أَي نَبَتَ يعني بالشَّهْباءِ البَيْضَاءَ من الجَدْبِ ؛ لأَنّها تَبْيَضُّ بالثَّلْج أو عَدَم النَّبات والحَجْرَةُ : السَّنَةُ الشَّدِيدةُ التي تَحْجُرُ النَّاسَ في بُيوتِهم فيَنْحَرُوا كرائِمَ إِبِلِهِمْ ليَأْكُلُوها والقَطِينُ : الحَشَمُ وسُكَّانُ الدَّارِ وأَجْحَفَتْ : أَضَرَّبْ بهم وأَهْلَكَتْ أَمْوالَهم قال : نَبَتَ وأَنْبَتَ مثلُ قولِهم : مَطَرَتِ السَّماءُ وأَمْطَرَتْ وكُلُّهم يَقُول : أَنْبَتَ اللهُ البَقْلَ والصَّبِيَّ نَبَاتاً قال عزّ وجلّ : " وأَنْبَتَها نَبَاتاً حَسَناً " وهو مجازٌ قال الزَّجَّاجُ : معنَى أَنْبَتَها نَبَاتاً حَسَناً أَي جَعَل نَشْوَها نَشْواً حَسَناً وجاءَ " نَبَاتاً " على لفظ نَبَتَ على معنَى نَبَتَتْ نَباتاً حَسَناً وفي التنزيل العزيز : " واللهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الأَرْضِ نَبَاتاً " جاءَ المصدَرُ فيه على غَيْرِ وَزْنِ الفِعْل وله نَظَائِرُ . من المَجازِ : نَبَتَ " ثَدْيُ الجَارِيَةِ نُبُوتاً : نَهَدَ " وارْتَفَعَ . قالوا : " أَنْبَتَهُ اللهُ " فَتَعَدّى " فهو مَنْبُوتٌ " على غير قياس كما نَبّه عليه الجوهريّ . " وأَنْبَتَ الغُلامُ : " رَاهَقَ و " نَبَتَتْ عانَتُه " واسْتَبانَ شَعُرها وفي حديث بَنِي قُرَيْظَةَ : " فَكُلُّ مَنْ أَنْبَتَ مِنْهُم قُتِلَ " أَرادَ نَبَاتَ شَعَر العَانَةِ فجَعَله علامةً للبُلُوغِ وليس ذلك حَدّاً عندَ أَكْثَرِ أَهلِ العِلْمِ إِلّا في أَهلِ الشِّرْكِ ؛ لأَنّه لا يُوقَفُ على بُلُوغِهِم من جِهةِ السِّنِّ ولا يُمْكِنٌ الرُجوعُ إِلى أَقوالهم للتُّهَمَةِ في دَفْعِ القَتْلِ وأَداءِ الجِزْيَةِ وقالَ أَحْمَدُ : الإِنْباتُ حَدُّ مُعْتَبَرٌ تُقَام به الحُدودُ علَى من أَنْبَتَ من المسلمين ويحكى مثلُه عن مالِك : من المَجازِ : " التَّنْبِيتُ : التَّرْبِيَةُ " وَنَبَّتُّ الصَّبِيَّ تَنْبِيتاً : رَبَّيْتُه يقال : نَبِّتْ أَجَلَكَ بَيْنَ عَيْنَيكَ . ونَبَّتَ الجارِيةَ : غَذَّاها وأَحْسَنَ القيامَ عليها ؛ رَجَاءَ فَضْلِ رِبْحِها . التَّنْبِيتُ " : الغَرْسُ " يقال : نَبَّتَ الناسُ الشَّجَرَ إِذا غَرَسُوه . ونَبَّتُوا الحَبَّ : حَرَثُوه كذا في الأَساس . وفي المُحْكَم : نَبَّتَ الزَّرْعَ والشَّجَرَ تَنْبِيتاً إِذا غَرَسَه وزَرَعَه ونَبَّتُّ الشَّجَرَ تَنْبِيتاً : غَرَسْتُه . التَّنْبِيتُ أَيضاً " اسْمٌ لمَا يَنْبُتُ " على الأَرْضِ من النَّباتِ " مِنْ دِقِّ الشَّجَرِ " بكسر الدال أَي صِغارِه " وكِبارِه " قال رُؤْبة :
" مَرْت يُناضى خَرْقَها مُرُوتُ
" بَيْداءَ لم يَنْبُتْ بها تَنْبِيتُ
" ويُكْسَرُ أَوَّلهُ " قال شيخُنا : وذِكْر أَوّلهِ مسْتَدْرَك ونُقِل عن أَبِي حَيّانَ أَنّ كَسْرَه إِتْباعٌ لا على جِهَةِ الأَصالَة . وقال ابنُ القَطّاع : التَّنْبِيتُ : فَسيلُ النَّخْلِ . وفي اللسان : التَّنْبيتُ : قِطَعُ السَّنامِ . والتَّنْبِيتُ : ما شُذِّبَ على النَّخْلَةِ من شَوْكِها وسَعَفها للتَّخْفِيف عنها عَزَاها أَبو حَنِيفَةَ إِلى عِيسَى بن عُمَرَ . والنَّابِتُ من كُلّ شَيْءٍ : الطَّرِىُّ حين يَنْبُت صَغِيراً . " ونَابِتُ بنُ يَزِيدَ " سَمِعَ الأَوْزاعِي . أَبُو عَمْرٍو " أَحمدُ بنُ نابِتٍ الأَنْدَلُسِ " ّ عن عُبَيْد الله بن يَحْيى اللَّيْثِيّ . " وعليُّ بنُ نابِت الوَاعِظُ " الطَّالَقانِيّ سَمعَ شُهْدَةَ وهو من شُيُوخ الفَخْرِ ابنِ البُخَارِيّ " مُحَدِّثُون " عن اللّحيانِيّ : رَجُلٌ " خَبِيتٌ نَبِيتٌ " أَي " خَسِيسٌ حَقِيرٌ " وفي بعض النسخ : فقيرٌ - بالفاءِ بدلَ الحاءِ - وكذلك شَيْءٍ خَبِيتٌ نَبِيتٌ . من المجاز يُقال : " نَبَتَتْ لَهُم نَابِتَةُ " إِذا " نَشَأَ لَهُمْ نَشْءٌ صِغَارٌ " لَحِقُوا الكِبارَ وصارُوا زيادَةً في العَدَدِ . وما أَحْسَنَ نابِتَةَ بني فُلانٍ أَي ما نَبَتَتْ عليهِ أَمْوالُهم وأَوْلادُهم . وإِنّ بَنِي فُلانٍ لنَابِتَةُ شَرٍّ وفي حديث الأَحْنَفِ " أَنّ معاوِيَةَ قال لِمَنْ بِبابِهِ : لا تَتَكَلَّموا بحولائِجِكْم فقال : لولا عَزْمَةُ أَميرِ المُؤمِنينَ لأَخْبَرْتُه أَنّ دَافَّةً دَفَّتْ وأَنّ نابِتَةً لَحِقَتْ " من المَجازِ : هذا قَوْلُ النَّابِتَةِ و " النَّوابِتُ " هُم " الأَغْمَارُ من الأَحْداثِ " وفي الأَساس : النَّوابِتُ طائِفَةٌ من الحَشْوِيَّة أَي أَنهم أَحْدَثُوا بِدَعاً غَرِيبةً في الإِسلام قال شيْخُنا : وللجاحِظِ فيهم رِسالةٌ قَرَنَهُم فيها بالرَّافِضَةِ . " واليَنْبُوتُ شَجَرُ الخَشْخَاشِ " وقيل : هي شجرَةٌ شاَكّة لها أَغْصانٌ وَوَرقٌ وثمرَتُها جِرْوٌ أَي مُدَوَّر ويُدْعَى بِعُمَانَ : الغَافَ واحدتُها يَنْبُوتَةٌ قال أَبو حَنيفةَ : اليَنْبُوتُ ضَرْبانِ : أَحَدُهما هذا الشَّوْكُ القِصَارُ وسيأْتي . " وشَجَرٌ آخرُ عِظَامٌ أَو شَجَرُ الخَرُّوبِ " وهو الضَّرْبُ الأَوّل في قولِ أَبي حَنِيفةَ الذي عَبّر عنه بالشَّوْكِ القِصار له ثَمَرةٌ كأَنَّهَا تُفَّاحَة فيها حَبٌّ أَحمَرُ وهي عَقُولٌ للبَطْنِ يَتَدَاوَى بها قال : وهي التي ذَكَرَهَا النّابِغَةُ فقال :
يَمْدُّه كُلُّ واد مُتْرَعٍ لَجِبٍ ... فيه حُطَامٌ مِنَ اليَنْبُوتِ والخَضَدِ وقال ابنُ سِيده : أَخْبَرنِي بعضُ أَعرابِ رَبِيعَةَ قال : تكون اليَنْبُوتَةُ مثلَ شجرةِ التُّفّاحِ العظيمةِ وورقُها أَصغَرُ من وَرَق التُّفَّاحِ ولها ثَمَرَةٌ أَصغَرُ من الزُّعْرُورِ شديدةُ السَّوَادِ شديدةُ الحَلاَوَةِ ولها عَجَمٌ يُوضَعُ في المَوَازِينِ . " والنَّبَائتُ : أَغْصَانُ " هكذا في نسختنا وصوابه أَعْضَادُ " الفُلْجَانِ " كما في لسان العرب وغيره " الواحِدُ نَبِيتَةٌ " . " والنَّبِيتُ : أَبوحَىٍّ " وفي الصّحاح : حَيٌّ " باليَمَنِ اسمُه عَمْرُو بنُ مالِكِ " ابنِ الأَوْسِ بن حَارِثَةَ بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ عَمْرِو بنِ عامِرٍ وهو من أَجْدَادِ أُسَيْدِ ابنِ حُضَيْرٍ وغيرِه من الصَّحابَة . قلت : وفاتَه إِبراهيمُ بنُ هِبَةِ اللهِ بن محمّد بنِ إِبراهِيمَ البَغْدَادِيّ عُرِف بابنِ النَّبِيتِ عن أَبي الفضْل الأُرْمَوِيّ وكان من العُدولِ بِمصر مات سنة 605 . " ونابِتٌ : ع بالبَصْرَةِ منه إِسحاقُ ابنُ إِبراهِيمَ " بنِ أَحمدَ بن يَعِيشَ الهَمْدَانِيّ " النَّابِتِيّ " عن محمودِ ابنِ غَيْلان وَطبَقتِه وعنه أَبو أَحْمَدَ الغَسّانِيّ هكذا في نسختنا وهو الصحيح وفي بعضِها : منه علّي بن عبد العزيزِ النَّابِتِّي وهو خطأٌ ؛ لأَنّه سيأْتي في - ن ى ت . " وذاتُ النّابِتِ " مَوْضعٌ " مِنْ عَرَفاتٍ " نقله الصّاغانيّ . " ونُبَاتَي كسُكارَى : ع بالبَصْرَةِ " قال ساعِدَةُ بنُ جُؤَيَّةَ :
فالسِّدْرُ مُخْتِلجٌ فغُودِرَ طافياً ... ما بَيْن عَيْنَ إِلى نُبَاتَي الأَثْأَبُ
ويُرْوَى . نُبَاةَ كحَصَاة عن أَبي الحسن الأَخفش وسيأْتي في المُعْتَلّ ويروى أَيضاً : نَبَاتَ كَسَحَابٍ كلّ ذلك عن السُّكَّرِىّ . " وسَمَّوْا نَبَاتاً كَسَحَابٍ ونَبَاتَةَ " بالفتح منهم : نَبَاتَةُ بنُ حَنْظَلَةَ من بني بَكْرِ بنِ كِلابٍ كان فارِسَ أَهلِ الشّام ووَلِىَ جُرْجَانَ والرَّيَّ لمَرْوَانَ . " ونُبَاتَةَ " بالضَّم . نُبَيْتُ " كزُبَيْرٍ " نُبَيْتَةَ مثل " جُهَيْنَة " . " ونَبْتاً ونَابِتاً " منهم : النَّبْتُ بنُ مَالِكِ بنِ زيدِ بن كَهْلانَ بنِ سَبَإٍ أَبو حَيٍّ باليَمَن . ونابِتُ بنُ اسماعيلَ عليه السّلام وَلِيَ بعد أَبِيه أُمّه السيّدةُ بنْتُ مضَاضِ ابنِ عَمْرٍو الجُرْهُمِيّ قاله ابنُ قُتَيْبَةَ في المَعَارف . نُبَيْتَةُ " كجُهَيْنَةَ بنتُ الضَّحَّاكِ " كذا قَيَّدهُ ابنُ ماكُولا " صحابيّة " أَوْرَدَها في المُعْجَمِ ابنُ فَهْد " أَو هي بالثَّاءِ " المثَلَّثَة قد " تَقَدّم . " ومُحَمَّدُ بنُ سَعِيدِ بنُ نَبَات النَّبَاتِيّ نِسْبَةٌ إِلى جَدِّه " وهو شيخٌ لأَبي محمدِ بنِ حَزْمٍ وقد رَوَى عن أَبِي عَبْدِ اللهِ بنِ مُفَرِّجٍ وغيرِه . أَبُو العَبّاسِ " أَحْمَدُ بنُ مُحَمَّدِ " بنِ مُفَرِّج الأَنْدَلُسِيّ " النَّبَاتِيُّ لمَعْرِفَتِه بالنَّبَاتَاتِ " والحَشَائِشِ " مُحَدِّثانِ " سمع الأَخِيرُ عن ابنِ زَرقون ورَحَل فلَقِيَهُ ابنُ نُقْطَةَ وكان مجموعَ الفَضَائِل ويعُرَف أَيضاً بابنِ الرُّومِيّة وكان غايَةً في معرفةِ النَّباتِ . نُبَاتَةُ " بالضَّمِّ " إِليه ينْتَسِبُ " الحُسَيْنُ بنُ عبدِ الرَّحمنِ النُّباتِيّ الشَّاعِر ؛ لأَنَّه تِلْمِيذُ أَبي نَصْرٍ " وفي نسخة : لأَنّه تَلْمَذَ أَبَا نَصْرٍ " عبد العَزِيزِ بن عُمَرَ بنِ نُبَاتَةَ " الشّاعر وكانت وَفَاةُ أَبي نَصْرٍ سنة 405 ، وله ثَمان وسَبْعُون سنة . " واخْتُلِف في نُبَاتَةَ جَدِّ الخَطِيبِ " أَبي يَحْيى " عبدِ الرَّحِيمِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ " محمَّدِ بنِ " إِسْماعِيلَ " الفَارِقِيّ الجُذامِيّ خطيب الخطَباءِ الذي رأَى النَّبيَّ صلّى الله عليه وسلّم في مَنامِه وتَفَلَ في فَمِه " والضمُّ أَكثَرُ وأَثبَتُ " ومن ولدِه : القَاضِي الأَجَلُّ تاجُ الدين أَبو سالمٍ طاهرُ ابنُ القاضِي عَلَمِ الدِّين علّي ابنِ القاضِي أَبِي القاسِمِ يَحْيى ابنِ طاهرِ بنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ . " وعَبْدَانُ بنُ نُبَيْتٍ المَروَزِيّ كزُبَيْرٍ مُحدِّثٌ " عن عبدِ الله بن المُبارَكِ وعنه حاجِبُ بنُ أَحْمَدَ الطَّوَاشِيّ
وفاتَه نُبَيْتٌ مولى سُوَيْدِ بنِ غَفْلَةَ شيخٌ لمُحَمَّدِ بنِ طَلْحَةَ بنِ مُصَرِّف قال الدَّارَ قُطْنّي : ضَبطْنَاه عن أَبي سعيد الإِصْطَخْرِيّ بالنون وذكره البُخاريّ في تاريخه في المُثَلَّثَةِ . وأَحْمَدُ بنُ عُمرَ بنِ أَحْمَدَ بنِ مُحَمَّدِ بن نُبَيْتٍ القَاضي أَبْو الحَسَن الشِّيرازِيّ ذكره القَصَّارُ في طبقاتِ أَهلِ شِيرازَ وقال : له رِواياتٌ عن أَبي بَكْرِ بنِ سَعْدانَ وغيرِه . قال شيخنا : وأَمّا الجَمَالُ مُحَمَّدُ بنُ نَبَاتَةَ المِصْريُّ الشّاعر فإِنه بالفَتْح كما جَزمَ به أَئمّةٌ من شيوخنا ؛ لأَنّه كان يُوَرِّى في شعرِه بالقَطْرِ النَّبَاتِيّ وهو بالفتح ؛ لأَنَّه نِسْبَةٌ للنَّبَاتِىّ وهو نَوْعٌ من السُّكَّرِ العَجيبِ يُعْمَلُ مِنْه قِطَعٌ كالبَلُّورِ شَدِيدُ البَياض والصَّقالَةِ والظاهِرُ أَنه فارِسِيّ حادِثٌ وكان الأَوْلَى بالمُصَنِّفِ أَن يُنَبِّهَ عليهِ ولكنه أَغْفَلَه . قلت : وقال الحَافِظ : وشاعرُ الوَقْتِ الجَمَالُ أَبو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ نَبَاتَةَ النَّباتِيُّ بالفَتْح نُسِبَ إِلى جَدِّهِ وهو من ذُرِّيَّةِ الخَطيب عبْدِ الرَّحِيمِ . قلت : ورَوى عن عبد العَزِيزِ بنِ عبدِ المُنْعِمِ الحَرَّانِيِّ وغيرِه فانظُرْه مع قولِ المُصَنِّفِ في جَدِّهِ : إِنَّ الضَّمّ فيه أَثْبتُ وأَكثَرُ وكذا مع قولِ شَيْخِنا : لأَنّه كان يُوَرِّى في شِعْرِه إِلى آخره . ثم قال شَيْخُنا : وأَنشدني شيخُنا الإِمامُ ابنُ الشَّاذِلِيّ أَعزّ اللهُ ذاتَه :
حَلاَ نَباتُ الشَّعْرِ يا عَاذِلي ... لمّا غَدَا في خَدِّهِ الأَحْمَرِ
فشَاقَنِي ذاكَ العِذَارُ الّذِي ... نَبَاتُه أَحْلَى مِن السُّكَّرِ ومما يُستدرك عليه من المحكم : نَبَتَ الشَّيْءُ يَنْيُتُ نَبْتاً ونَبَاتاً وتَنَبَّتَ . قال :
مَنْ كَانَ أَشْرَكَ في تَفَرُّقِ فَالِج ... فَلَبُونُه جَرِبَتْ مَعاً وأَغدَّتِ
إِلاّ كَناشِرَةَ الّذي ضَيَّعْتُمُ ... كالغُصْنِ في غُلَوائِهِ المُتَنَبِّتِ وقيل : المُتَنَبِّتُ هنا : المُتأَصِّلُ . والنِّبْتَةُ بالكَسْرِ شَكْلُ النَّباتِ وحَالتُه التي نَبَتَ عَلَيْها . والنَّبْتَةُ : الواحِدَةُ من النَّبات حكاه أَبُو حَنِيفَة فقال : العُقَيْفاءُ نَبْتَةٌ ورَقُها مِثلُ وَرَقِ السَّذَابِ وقال في موضع آخر : إِنما قَدَّمْنَاها لِئَلاّ يُحْتاجَ إِلى تَكْرِيرِ ذلك عند ذِكْر كُلِّ نَبْتٍ أَرادَ : عِنْدَ كُلِّ نوعٍ من النَّبْتِ . والنُّوَيْبِتَةُ تصغِيرُ نَابِتَةٍ وقد جاءَ ذِكرُها في حديثِ أَبي ثَعْلَبَةَ . ويُقَال : إِنّه لَحَسَنُ النِّبْتَةِ أَي الحَالَةِ التي يَنْبُتُ عليْهَا . وإِنَّهُ لَفِي مَنْبِتِ صِدْقٍ أَي في أَصْلِ صِدْقٍ وكذا في أَكْرَمِ المَنَابِتِ . وهو مجاز . ومَنْ ثَبَتَ نَبَتَ . وتَقُولُ : أَلَمْ يَنْبُتْ حِلْمُ فُلانٍ ؟ : كذا في الأَساس . ونَبَاتُ بنُ عَمْرٍو الفارِسِيّ كسَحَاب حَدَّثَ بِمصرَ سَمِع منه ابنُ مَسْرُور . ونَبَاتُ جاريةُ الحَسَنِ بنِ وَهْبٍ له معهَا أَخْبَارٌ . ومُنْيَةُ نَابِتٍ قَرْيَةٌ بمصرَ وقد نُسِب إِليها جماعَةٌ من أَهلِ القَرْنِ التَّاسِعِ مّمن أَخذَ عن الحَافِظِ ابنِ حَجَرٍ . وأَبو مُحَمَّد عبدُ الله بنُ أَحْمَدَ المَالَقِيّ عُرِف بابنِ البَيْطَارِ وبالنَّبَاتِيّ وهو مُؤَلّف المُفْردَاتِ في النّباتَات وغيرِهَا ماتَ سنة 646 . وفي حديثِ عليٍّ رضي الله عَنْه " أَنَّ النَّبيَّ صلّى الله عَلَيْه وسلّم " قالَ لِقَوْمٍ منَ العَرَبِ : أَنتُم أَهْلُ بَيْتٍ وأَهْلُ نَبْتٍ " أَي نحنُ في الشَّرفِ نِهايَةٌ وفي النَّبْتِ نِهايَةٌ أَي يَنْبُتُ المَالُ على أَيْدِينَا . فأَسْلَمُوا . والنَّبْتِيتُ : قريةٌ بمِصْر منها أَبُو الحَسَنِ عَلِيُّ بن محمَّدٍ الضَّريرُ من شُيُوخِ شيخِ الإِسْلامِ زَكَرِيّا . ومن المُتَأَخِّرينَ أَبُو محمد عبدُ المُنْعِمِ النَّبْتِيتِيُّ إِمَامُ المَشْهَدِ الحُسَينِيّ ومُدَرِّسُه سَمع منهُ بعضُ شيوخِ مشَايِخنا مات سنة 1084 والنَّبُّوتُ كتَنُّورٍ : الفَرْعُ النّابِتُ من الشَّجَرِ ويُطْلَقُ عَلَى العَصَا المُسْتَوِيَة لُغَةٌ مِصْرِيّة

_Türkçe çeviri henüz yok_
