# نبث (ن-ب-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%A8%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ب - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء والنون والباء معهما
ن ب ث، ب ث ن، ث ب ن مستعملات
نبث:
النَّبيثةُ: التُّراب الذي يُنبَثُ من البئْر والنَّهر، أي يُخرَجُ، والجمع النَّبائث.
وكانَ أبو دُلامةَ عند أبي لَيْلَى، وهو على القضاءِ، وكانت عنده شهادةٌ لرجلٍ، فقال ابن أبي لَيْلَى: لا تُقبَل شَهادتُه، فأبَى اِلاّ ان يَشهدَ. وكان ابن أبي ليلَى يَغمِزُ في نَسبَه، فلمّا جَلَس للشّهادة أنشد:
إنِ الناسُ غَطّوني تَغَطَّيْتُ عنهُمُ		وانْ بَحَثُوا عنّي ففيهِم مَباحِـثُ
وان حَفَروا بِئْري حَفَرْتُ بئارَهم		فسوف يُرَى آثارُهم والنّبـائث
فأجازَ شَهادَتَه.
بثن:
البَثْنَةُ اسمُ رَمْلةٍ لَيِّنةٍ، ويُصَغَّر بُثَيْنَةً، وبها سُمِّيَتِ المرأةُ بُثَينةَ لِلِينها.
والبَثنِيّةُ بلادٌ بالشام.
ثبن:
ثَبَنْت ثِباناً، وتَثَبَنتَ اذا جعَلْتَ شيئاً في الوِعاء ثم حَمَلتَه بينَ يَدَيْكَ.
والثِّبان: طَرَف الرِّداء، ثَبَنَه ثَبْناً وثِباناً.
وثَبنِةُ: موضعٌ.
والثبنِيّة: جِنسٌ من الحِنْطة.

##### Türkçe

باب **الثاء** و**النون** و**الباء** معهما
ن ب ث، ب ث ن، ث ب ن kullanımdadırlar.

**نبث**:
**النَّبيثةُ**: kuyudan ve nehirden **يُنبَثُ** edilen, yani çıkarılan toprak; çoğulu **النَّبائث**.
Ebû Dulâme, kadılık üzerinde bulunan Ebû Leylâ’nın yanında idi; yanında bir adam lehine bir şahitlik vardı. İbn Ebî Leylâ dedi ki: “Onun şahitliği kabul edilmez.” O ise ancak şahitlik etmeyi reddetti. İbn Ebî Leylâ onun nesebine dokunduruyordu; şahitlik için oturunca şu beyitleri okudu:
Eğer insanlar beni örterlerse onlardan örtünürüm		ve eğer beni araştırırlarsa, onların içinde araştırmalar vardır
Ve eğer kuyumu kazarlarsa ben de onların kuyularını kazarım		o zaman onların izleri ve **النّبائث** görülecektir
Bunun üzerine onun şahitliğini geçerli saydı.

**بثن**:
**البَثْنَةُ** yumuşak bir kumluğun adıdır; küçültmesi **بُثَيْنَةً** yapılır; yumuşaklığından dolayı kadına **بُثَينةَ** adı verilmiştir.
**البَثنِيّةُ** Şam’da bir beldedir.

**ثبن**:
**ثَبَنْت** **ثِباناً**; ve **تَثَبَنتَ**: bir şeyi kaba koyup sonra onu iki elinin arasında taşıdığında.
**الثِّبان**: ridânın ucu; onu **ثَبْناً** ve **ثِباناً** olarak **ثَبَنَه**.
**وثَبنِةُ**: bir yerdir.
**والثبنِيّة**: buğdaydan bir cinstir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: نَبَثَ يَنْبُثُ نَبْثاً مثل نَبَشَ يَنْبُشُ، وهو الحفر باليد. والنَبيثَةُ: تراب البئر والهر. قال الشاعر:
وإنْ نَبَثوا بِئري نَبَثْتُ بِئارَهُـمفسوفَ ترى ماذا تَرُدُّ النَبائِثُ
وخبيثٌ نَبيثٌ، إتباعٌ له.

##### Türkçe

أبو زيد: **نَبَثَ يَنْبُثُ نَبْثاً**; **نَبَشَ يَنْبُشُ** gibi; o, elle kazmadır. Ve **النَبيثَةُ**: kuyu toprağı ve **الهر**. Şair dedi ki:
Ve eğer benim kuyumu kazarlarsa, ben de onların kuyularını kazarım; yakında **النَبائِثُ** neyi geri çevirir göreceksin
Ve **خبيثٌ نَبيثٌ**, ona tâbî kılmadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والباء وما يثلثهما)
(نبت)  النون والباء والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نماءٍ في مزروع، ثم يستعار. فالنَّبت معروفٌ، يقال نَبَت. وأنْبَتَتِ الأرض. ونَبَّتُّ الشَّجرَ: غَرستُه. ويقال: إنَّ [في([1])] بني فلانٍ لنابِتَةَ شرّ. ونبَتَتْ لبني فلانٍ نابتةٌ، إذا نشَأ لهم نَشْءٌ صِغار من الوَلَد. والنَّبيت: حيٌّ من اليمن. وما أحسَنَ نِبتةَ هذا الشَّجر. وهو في مَنبِتِ صدقٍ، أي أصلٍ كريم.
(نبث)  النون والباء والثاء أصلٌ يدلُّ على إبراز شيء. ونَبَثَ التُّرابَ: أخرَجَه من البِئرِ والنَّهر، وذلك المُستخْرَج نَبِيثةٌ، والجمع نبائث. والنَّابث: الحافر. وقَوْلهم: خبيثٌ نبيث، إنّما هو إتباع.
(نبج)  النون والباء والجيم. يقولون: النَّبّاج: الرَّفيع [الصَّوت([2])]، وهي كلمةٌ واحدة.
(نبح)  النون والباء والحاء كلمةٌ واحدة، وهي نُبَاح الكَلْب ونَبِيحه. وربَّما [قالوا] للظَّبْي نَبَح. قال أبو دُواد:
وقُصْرَى شَنِجِ الأنْسَا *** ءِ نبّاح من الشُّعْبِ([3])وفي الحديث: "اقْعُدْ منبوحاً"، أي مشتوماً.
(نبخ)  النون والباء والخاء أصلٌ يدلُّ على عِظَمٍ وتعظُّم. وأصل النَّبْخ ما نَفِخ([4]) من اليد فخَرَج شِبْهَ قَرْح ممتلئ([5]) ماءً. ويقال للمتعظِّم في نفسه: نابخة. قال الشاعر:
يَخْشَى عليهم من الأملاك نَابِخةً *** من النَّوابِخِ مثل الحادر الرُّزَمِ([6])
والنَّبْخاء: الأكَمة، سمِّيت لارتفاعها.
(نبذ)  النون والباء والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على طرحٍ وإلقاء. ونَبَذْتُ الشَّيءَ أنبِذُه نبذاً: ألقيتُه من يدي. والنَّبِيذُ: التَّمر يُلقَى في الآنيةِ ويُصَبُّ عليه الماء. يقال: نبذتُ أَنْبِذُ. والصَّبي المنبوذ: الذي تُلقِيه أمُّه. ويقال: بأرضِ كذا نَبْذٌ من مالٍ، أي شيءٌ يسير. وفي رأسه نَبْذٌ من الشَّيب، أي يسير، كأنَّه الذي يُنْبَذُ لِقلّته وصِغَره. وكذلك النَّبْذُ من المَطَر.
(نبر)  النون والباء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفْع وعُلُوّ. ونَبَر الغلامُ: صاحَ* أول ما يترعرع. ورجلٌ نَبَّارٌ: فصيحٌ جهير([7]). وسمِّي المنبرُ لأنَّه مرتفع ويُرفَع الصَّوتُ عليه. والنَّبْرُ في الكلامِ: الهَمْزُ أو قريبٌ منه. وكلُّ مَن رفع شيئاً فقد نَبَره. ومما يقاس على هذا النِّبر: دُوَيْبَّة، والجمع أنبار، لأنَّه إذا دبَّ على الإبل تورَّمت جلودُها وارتفَعت. قال:
كأنها مِنْ سِمَنٍ واستِيقَارْ *** دَبَّتْ عليها ذَرِبَاتُ الأنبارْ([8])(نبس)  النون والباء والسين كلمةٌ واحدة. يقال: ما نَبَسَ بكلمةٍ، أي ما تكلَّم. وما سمعت لهم نَبْساً ولا نَبْسَة.
(نبش)  النون والباء والشين أصلٌ وكلمةٌ واحدة تدلُّ على إبرازِ شيءٍ مستور. ونَبَشَ القَبْرَ، وهو نَبَّاشٌ يَنْبُشُه([9]). ومن قياسه أنابِيش الكَلأ: القطاع([10]) المتفرِّقة تبرُزُ على وجه الأرض.
(نبص)  النون والباء والصاد. يقولون: نَبَص الغلامُ بالكَلْبِ. ونَبَص الطائر: صَوَّت.
(نبض)  النون والباء والضاد أُصَيْلٌ يدلُّ على حركةٍ أو تحريك. ونَبَضَ العِرْقُ يَنْبِض، وتلك حركتُه. وما به حَبَضٌ ولا نَبَض. وأنْبَضْتُ عَن([11]) القوس إنباضاً من هذا. ونَبَضْتُ أيضاً. ويقولون: فؤاد نَبِضٌ([12])، كأنَّه من شهامته يَنْبِض، أي يتحرّك، قال:وإذا أطفْتَ بها أطفتَ بكلكلٍ *** نَبِض الفَرائصِ مُجْفَرِ الأضلاعِ([13])(نبط)  النون والباء والطاء كلمةٌ تدلُّ على استخراج شيء. واستنبَطْتُ الماءَ: استخرجتُه، والماء نَفْسُه إذا استُخرِجَ نَبَط. ويقال: إنَّ النَّبَط سُمُّوا به لاستنباطهم المِياه. ومن المحمول على هذا النُّبْطة: بياضٌ يكون تحت إبط الفرس. وفرسٌ أنْبَطُ، كأنَّ ذلك البياضَ مشبَّه بماءٍ نبط.
(نبع)  النون والباء والعين كلمتان:
إحداهُما نُبوع الماء، والموضع الذي يَنْبُع([14]) منه يَنْبُوع. والنَّوابع من البعير: المواضع التي يَسيل منها عرقُه. ومنابع الماء: مَخَارِجُه من الأرض.
والأخرى النَّبْع: شَجَر.
(نبغ)  النون والباء والغين كلمةٌ تدلُّ على بُروزٍ وظُهُور. ونَبغَ الشيءُ ظَهَرَ. والنَّبْغ([15]): ما تطايَرَ من الدَّقيق إذا طُحِن أو نُخل. ونَبَغ الرَّجُل([16])، إذا لم يكنْ في إرث الشِّعر([17]) ثم قال وأجاد. وكذلك سمِّي النابغةُ الشَّاعر. قال([18]):
وحَلّت في بني قيس بن جَسْرٍ *** وقد نبغَتْ لنا منهمْ شؤونُ
(نبق)  النون والباء والقاف كلمةٌ تدلُّ على تسويةٍ وتهذيب. والنخل إذا كان غِرَاسُه على استواءٍ منبَّق([19]). وقد نَبَّقه صاحبُه. وكذلك كلُّ شيءٍ مستوٍ مهذَّب. قال:
وحدِّثْ بأنْ زالت بلَيلٍ حُمولُهمْ *** كنخلٍ من الأعراض غير منبَّقِ([20])ولعل النَّبق([21])، وهو حَمْلُ السِّدْر من هذا. ويقال -وهو شاذٌّ عن هذا:
أنبَقَ الرّجُلُ، إذا حَصَمَ([22]) بها غيرَ شديدةٍ.
(نبك)  النون والباء والكاف كلمةٌ تدلُّ على ارتفاعٍ وهبوطٍ في الأرض. يقال نَبَكَةٌ، والجمع نِبَاكٌ.
(نبل)  النون والباء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على فَضْل وكِبَر، ثم يستعار منه الحِذْق في العمل، فيقال للفَضْل في الإنسان نُبْل. والنَّبَل: عِظام المَدَر([23]) والحِجارة. ويقال: نَبَلٌ ونُبَلٌ. وفي الحديث: "أعِدُّوا النَّبَل". ويقولون: إنَّ النَّبَل هاهنا الصِّغار، وإنَّها من الأضداد، ونبِّلْني أحجاراً للاستنجاء: أعْطِنِيها. ونبِّلْنِي عَرْقاً: أعطِنِيه. وحُجَّة أنَّها الصِّغار قول القائل([24]):
أفَرْحُ أن أُرزَأَ الكِرامَ وأن *** أُورَثَ ذَوداً شَصَائصا نَبَلا
وإذا كانت من الأضداد كان الوجه الأقلُّ خارجاً عن القياس.
والمعنى في الحِذْق قولُهم إنَّ النّابِل: الحاذقُ بالأمر، والفِعل النَّبَالة. وفلان أنْبَلُ النَّاسِ بالإبل، أي أعلمهم بما يُصلحها. قال:
تَدَلَّى عليها بالحِبالِ مُوَثِقَّاً *** شديدَُ الوَصاةِ نابلٌ وابنُ نابلِ([25])وفي الباب قياسٌ آخر يدلُّ على رَمْيِ الشّيءِ ونَبْذِه وخِفّةِ أمره. منه النَّبْل: السِّهام العربية. والنَّابل: صاحب النَّبْل*، والنَّبَّال: الذي يعملُه. ونبلْتُهُ: رمَيْتُه بالنَّبْل. ومن هذا القياس: تَنَبَّل البعيرُ: مات: والنَّبِيلة: الجِيفة، وسمِّيت بها لأنَّها ترمَى.
ومن القياس الذي يقارب هذا: نَبَلَ الإبلَ يَنْبُلُها: ساقَها سوقاً شديداً. قال:
* لا تأويَا للعِيسِ وانبُلاها([26]) *
(نبه)  النون والباء والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاع وسمُوّ. ومنه النُّبْه والانتباه، وهو اليَقَظة والارتفاع من النَّوم. ونَبَّهْتَه وأنْبهته. ومنه رجلٌ نَبِيه، أي شَرِيف. وقولهم: إنَّ النَّبَه من الأضداد، يقال للضَّائع نَبَهٌ وللموجود نَبَه، فهو عندنا صحيحٌ؛ لأنَّه إذا ضاع انتُبِه له وإذا وُجِد انتُبِه له([27]). قال أهلُ اللُّغة: النَّبَه: الضَّالَّة تُوجَد عن غفلة. تقول: وجدتُ هذا الشَّيءَ نَبَهاً وأضلَلْتُه نَبَها، إذا([28]) لم يعلم متى ضلّ. والقياس في الباب ما ذكرناه. قال:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضَّةٍ نَبَه *** في مَلْعَبٍ من عَذَارَى الحيِّ مفصومُ([29])(نبو)  النون والباء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ في الشيء عن غَيره أو تَنحٍّ عنه. [نبا بصرُه عن الشيء([30])] ينبو. ونبا السيف عن الضّريبة: تجافَى ولم يَمضِ فيها. ونبا به مَنزِلُه: لم يوافِقْه، وكذا فِراشه. ويقال نَبَا جنْبُه عن الفِراش. قال:إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لنَابِ *** كتَجافِي الأسَرِّ فوقَ الظِّرابِ([31])ويقال إنّ النبيّ صلى الله عليه وآله وسلم اسمُه من النَّبْوة، وهو الارتفاع، كأنَّه مفضّل على سائر الناس برَفْع منزلته. ويقولون النَّبيّ: الطريق. قال:
لأصْبَحَ رتماً دُقاقَ الحَصَى *** مكانَ النَّبِيِّ من الكاثِبِ([32])(نبأ)  النون والباء والهمزة قياسه الإتيانُ من مكانٍ إلى مكان. يقال للذي يَنْبأ من أرض إلى أرضٍ نابئ. وسيلٌ نابئ: أتَى من بلدٍ إلى بلد ورجل نابئ مثله. قال:
ولكن قَذَاها كلُّ أشعَثَ نابئٍ *** أتَتْنا به الأقدار من حيث لا ندرِي([33])ومن هذا القياس النَّبَأ: الخبر، لأنَّه يأتي من مكانٍ إلى مكان. والمُنبئ: المُخْبِر. وأنبأته ونَبّأته. ورَمَى الرّامي فأنبَأَ، إذا لم يَشْرِمْ([34])، كأنَّ سَهَمه عَدَل عن الخَدْشِ وسَقَط مكاناً آخَرَ. والنَّبْأة: الصَّوت. وهذا هو القياس، لأنَّ الصوتَ يجيءُ من مكانٍ إلى مكان. قال ذو الرمة:
وقد توحَّس رِكزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ	 *** بنبْأةِ الصوتِ ما في سمعِهِ كذبُ([35])ومن هَمَز النبيَّ فلأنه أنبأ عن الله تعالى. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) التكملة في المجمل.
([2])  التكملة من المجمل. وفي اللسان: "الشديد الصوت".
([3])  اللسان (قصر، شنج، نبح، شعب) والحيوان (1: 349/ 5: 214). وقد سبق في (شعب).
([4])  نفخ، بكسر الفاء، بمعنى انتفخ، وفي المجمل واللسان: "نفط".
([5])  في الأصل: "بمثلي"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. ديوان الهذليين (1: 202) واللسان (نبخ، رزم). والحادر، كذا وردت هنا بالحاء المهملة كما في اللسان. وفي المجمل والديوان: "الخادر" بالخاء المعجمة، وقد سبق بهذه الرواية في (رزم) ولكل وجه. فالخادر: الغليظ، أراد به الفيل. والحادر: الأسد في خدره، أي عرينه.
([7]) في المجمل: "فصيح بليغ".
([8]) الرجز في اللسان (ذرب، نبر، بدن) مع نسبته إلى شبيب بن البرصاء. وأنشده في (وقر) بدون نسبة وكذا في إصلاح المنطق 18.
([9]) في الأصل: "نيشة"، تحريف.
([10]) القطاع: جمع قطع بالكسر، وهو القطعة.
([11])  في الأصل: "من"، صوابه في المجمل على أنه يقال أنبض القوس، وأنبض بالوتر.
([12])  في القاموس "نبض" بالفتح والتحريك، وككتف وهذا الوصف مما فات صاحب اللسان.
([13])  للمسيب بن علس في المفضليات (1: 60).
([14])  يقال بتثليث الباء.
([15]) ورد في القاموس، ولم يرد في اللسان.
([16])مضارعه مثلث الباء.
([17]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "إذا لم يكن في إرثه الشعر".
([18]) أي النابغة، انظر المزهر (2: 346) واللسان (نبغ)، وصواب ما في اللسان: "سمي به زياد بن معاوية لقوله". وفي الأصل هنا: "النابغة قال الشاعر".
([19]) يقال بفتح المشددة وكسرها.
([20]) لامرئ القيس في ديوانه برواية الطوسي (مخطوطة دار الكتب) واللسان (نبق).
([21]) بفتح النون وكسرها، وككتف، وبالتحريك، أربع لغات.
([22]) حصم، أي ضرط. وفي الأصل: "خصم"، صوابه في المجمل.
([23]) في الأصل: "المطر"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) هو حضرمي بن عامر. البيان (3: 315) وأمالي القالي (1: 67) واللسان (جزأ، شصص، نبل). وانظر الأضداد لابن الأنباري 78.
([25]) لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 142) واللسان (نبل). وضبطت في اللسان بفتح ثاء "موثقاً"، وفي الديوان بكسرها، وفي شرح الديوان: "موثق: قد أوثق حبله بأعلى شيء مرتفع" و "شديد" في الديوان بالنصب، وفي اللسان مرة بالنصب وأخرى بالرفع.
([26])  لزفر بن الخيار المحاربي في اللسان (نبل).
([27])  في الأصل: "انتبه له وإذا وجد انبة له".
([28])  كذا على الصواب في المجمل. وفي الأصل: "أي".
([29])  لذي الرمة في ديوانه 572 واللسان (نبه، فصم). وقد سبق في (فصم).
([30])  التكملة من المجمل.
([31])  لمعد يكرب المعروف بغلفاء. اللسان (سرر، ظرب).
([32])  لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (رتم، نبا، كثب). وسبق في (كثب).
([33])  للأخطل في اللسان (قذا، نبأ)، وروايته في الموضع الأول: "ولكن قذاها زائر لا نحبه".
([34])  في المجمل: "إذا لم يخدش". وفي اللسان: "أي لم يشرم ولم يخدش".
([35])  ديوان ذي الرمة 21 واللسان (نبأ).

ـ

##### Türkçe

(نûn, bâ ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**نبت**)  **النون** ve **الباء** ve **التاء** bir tek asıldır; ekilmiş olanda bir büyümeye delâlet eder, sonra ödünçlenir. Şu hâlde **النَّبت** mâlûmdur; **نَبَت** denir. Ve yer **أنْبَتَتِ**. Ve **نَبَّتُّ الشَّجرَ**: onu diktim. Ve denir: Şüphesiz falan oğullarında elbette bir **نابِتَةَ شرّ** vardır. Ve falan oğullarına bir **نابتةٌ** **نبَتَتْ**, onlara çocuklardan küçük bir nesil türediği zaman. Ve **النَّبيت**: Yemen’den bir kabiledir. Ve bu ağacın **نِبتةَ**sı ne güzeldir. Ve o, **مَنبِتِ صدقٍ** içindedir; yani soylu bir asıl.

(**نبث**)  **النون** ve **الباء** ve **الثاء** bir asıldır; bir şeyi ortaya çıkarmaya delâlet eder. Ve **نَبَثَ التُّرابَ**: onu kuyudan ve nehirden çıkardı; ve o çıkarılan şey **نَبِيثةٌ**dur; çoğulu **نبائث**. Ve **النَّابث**: kazıcıdır. Ve onların sözü: **خبيثٌ نبيث**; ancak o, tâbî kılmadır.

(**نبج**)  **النون** ve **الباء** ve **الجيم**. Derler: **النَّبّاج**: yüksek **الصَّوت**lu; ve o tek bir kelimedir.

(**نبح**)  **النون** ve **الباء** ve **الحاء** tek bir kelimedir; o da köpeğin **نُبَاح**ı ve **نَبِيح**idir. Ve belki [derler] ceylana **نَبَح**. Ebû Duvâd dedi:
وقُصْرَى شَنِجِ الأنْسَا *** ءِ نبّاح من الشُّعْبِ([3])
Ve hadiste: “**اقْعُدْ منبوحاً**”, yani sövülmüş olarak.

(**نبخ**)  **النون** ve **الباء** ve **الخاء** bir asıldır; büyüklüğe ve büyüklük taslamaya delâlet eder. Ve **النَّبْخ**ın aslı, elden **نَفِخ** eden şeydir; böylece suyla dolu, yara benzeri bir şey çıkar. Ve kendinde büyüklük taslayana denir: **نابخة**. Şair dedi:
يَخْشَى عليهم من الأملاك نَابِخةً *** من النَّوابِخِ مثل الحادر الرُّزَمِ([6])
Ve **النَّبْخاء**: tepeciktir; yükselişinden dolayı adlandırıldı.

(**نبذ**)  **النون** ve **الباء** ve **الذال** sahih bir asıldır; atmaya ve fırlatmaya delâlet eder. Ve **نَبَذْتُ الشَّيءَ** **أنبِذُه** **نبذاً**: onu elimden attım. Ve **النَّبِيذُ**: kaplara atılan hurmadır; üzerine su dökülür. Denir: **نبذتُ أَنْبِذُ**. Ve **الصَّبي المنبوذ**: annesinin attığıdır. Ve denir: filan yerde maldan bir **نَبْذٌ** vardır; yani az bir şey. Ve başında ak saçtan bir **نَبْذٌ** vardır; yani az; sanki azlığı ve küçüklüğü için atılan şeydir. Ve yağmurdan **النَّبْذُ** da böyledir.

(**نبر**)  **النون** ve **الباء** ve **الراء** sahih bir asıldır; kaldırmaya ve yüceliğe delâlet eder. Ve **نَبَر** oğlan: ilk serpildiği zaman bağırdı. Ve **رجلٌ نَبَّارٌ**: fasih, gür sesli. Ve **المنبر** adlandırıldı; çünkü o yüksektir ve üzerinde ses yükseltilir. Ve sözde **النَّبْرُ**: hemze yahut ona yakın olandır. Ve her kim bir şeyi kaldırırsa onu **نَبَره**. Ve buna kıyas edilen şeylerden **النِّبر**: küçük bir canlıdır; çoğulu **أنبار**; çünkü develer üzerinde yürüdüğü zaman derileri şişer ve yükselir. Dedi:
كأنها مِنْ سِمَنٍ واستِيقَارْ *** دَبَّتْ عليها ذَرِبَاتُ الأنبارْ([8])

(**نبس**)  **النون** ve **الباء** ve **السين** tek bir kelimedir. Denir: **ما نَبَسَ بكلمةٍ**; yani konuşmadı. Ve onlardan ne bir **نَبْساً** ne de bir **نَبْسَة** işittim.

(**نبش**)  **النون** ve **الباء** ve **الشين** bir asıl ve tek bir kelimedir; örtülü bir şeyi ortaya çıkarmaya delâlet eder. Ve **نَبَشَ القَبْرَ**; ve o, onu **يَنْبُشُه** bir **نَبَّاشٌ**tır. Ve onun kıyasından: otun **أنابِيش**i; yeryüzü yüzünde beliren dağınık parçalar.

(**نبص**)  **النون** ve **الباء** ve **الصاد**. Derler: **نَبَص الغلامُ بالكَلْبِ**. Ve **نَبَص الطائر**: ses çıkardı.

(**نبض**)  **النون** ve **الباء** ve **الضاد** hareket yahut hareket ettirmeye delâlet eden bir köktür. Ve **نَبَضَ العِرْقُ** **يَنْبِض**; ve o, onun hareketidir. Ve onda ne **حَبَضٌ** vardır ne de **نَبَض**. Ve **أنْبَضْتُ عَن** yayı bundan **إنباضاً**. Ve ben **نَبَضْتُ** da. Ve derler: **فؤاد نَبِضٌ**; sanki yiğitliğinden **يَنْبِض**; yani hareket eder. Dedi:
وإذا أطفْتَ بها أطفتَ بكلكلٍ *** نَبِض الفَرائصِ مُجْفَرِ الأضلاعِ([13])

(**نبط**)  **النون** ve **الباء** ve **الطاء** bir şeyi çıkarmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **استنبَطْتُ الماءَ**: onu çıkardım; ve suyun kendisi çıkarıldığı zaman **نَبَط**tır. Ve denir: Şüphesiz **النَّبَط** suları çıkarmalarından dolayı onunla adlandırıldılar. Ve bunun üzerine taşınan şeylerden **النُّبْطة**: atın koltuğu altında bulunan bir beyazlıktır. Ve **فرسٌ أنْبَطُ**; sanki o beyazlık, çıkan bir suya benzetilmiştir: **ماءٍ نبط**.

(**نبع**)  **النون** ve **الباء** ve **العين** iki kelimedir:
Bunlardan biri suyun **نُبوع**udur; ve ondan **يَنْبُع** ettiği yer **يَنْبُوع**tur. Ve deveden **النَّوابع**: terinin aktığı yerlerdir. Ve suyun **منابع**ı: yerden çıkışlarıdır.
Diğeri **النَّبْع**: ağaçtır.

(**نبغ**)  **النون** ve **الباء** ve **الغين** çıkmaya ve görünmeye delâlet eden bir kelimedir. **نَبغَ** şey: göründü. Ve **النَّبْغ**: öğütüldüğü yahut elendiği zaman undan sıçrayan şey. Ve **نَبَغ الرَّجُل**: şiir mirasında değilken sonra söyledi ve güzel yaptı. Ve şair **النابغة** da böyle adlandırıldı. Dedi:
وحَلّت في بني قيس بن جَسْرٍ *** وقد نبغَتْ لنا منهمْ شؤونُ

(**نبق**)  **النون** ve **الباء** ve **القاف** düzeltmeye ve inceltmeye delâlet eden bir kelimedir. Hurma ağacı, dikimi düzgün bir düzende olursa **منبَّق**tır. Ve sahibi onu **نَبَّقه**. Ve düzgün, inceltilmiş her şey de böyledir. Dedi:
وحدِّثْ بأنْ زالت بلَيلٍ حُمولُهمْ *** كنخلٍ من الأعراض غير منبَّقِ([20])
Ve belki **النَّبق** —ki o, sedirin meyvesidir— bundandır. Ve denir —ve o, bundan şâzdır—:
**أنبَقَ الرّجُلُ**, eğer onunla şiddetli olmayan bir **حَصَمَ** yaptıysa.

(**نبك**)  **النون** ve **الباء** ve **الكاف** yerde yükselme ve alçalma delâlet eden bir kelimedir. **نَبَكَةٌ** denir; çoğulu **نِبَاكٌ**.

(**نبل**)  **النون** ve **الباء** ve **اللام** sahih bir asıldır; fazilete ve büyüklüğe delâlet eder; sonra ondan işte maharet ödünçlenir; böylece insandaki fazilete **نُبْل** denir. Ve **النَّبَل**: sert toprak ve taşların büyükleridir. Ve **نَبَلٌ** ve **نُبَلٌ** denir. Ve hadiste: “**أعِدُّوا النَّبَل**”. Ve derler: Şüphesiz burada **النَّبَل** küçüklerdir; ve şüphesiz o, zıtlardandır; ve **نبِّلْني** istincâ için taşlar: onları bana ver. Ve **نبِّلْنِي عَرْقاً**: onu bana ver. Ve onun küçükler olduğuna delil, söyleyenin sözü:
أفَرْحُ أن أُرزَأَ الكِرامَ وأن *** أُورَثَ ذَوداً شَصَائصا نَبَلا
Ve eğer zıtlardansa, daha az olan vech kıyasın dışına çıkar.
Ve maharetteki mânâ, onların sözü: Şüphesiz **النّابِل**: işte mahir olandır; fiil **النَّبَالة**dır. Ve falan, develer hususunda insanların en **أنْبَلُ**udur; yani onları ıslah eden şeyi en iyi bilendir. Dedi:
تَدَلَّى عليها بالحِبالِ مُوَثِقَّاً *** شديدَُ الوَصاةِ نابلٌ وابنُ نابلِ([25])
Ve bâbda başka bir kıyas vardır; bir şeyi atmaya, onu fırlatmaya ve işinin hafifliğine delâlet eder. Ondan **النَّبْل**: Arap oklarıdır. Ve **النَّابل**: **النَّبْل** sahibi; ve **النَّبَّال**: onu yapan. Ve **نبلْتُهُ**: onu **النَّبْل** ile attım. Ve bu kıyastan: **تَنَبَّل** deve: öldü; ve **النَّبِيلة**: leştir; atıldığı için onunla adlandırıldı.
Ve buna yaklaşan kıyastan: **نَبَلَ الإبلَ** **يَنْبُلُها**: onları şiddetli bir sevkle sürdü. Dedi:
* لا تأويَا للعِيسِ وانبُلاها([26]) *

(**نبه**)  **النون** ve **الباء** ve **الهاء** sahih bir asıldır; yükselmeye ve yüceliğe delâlet eder. Ondan **النُّبْه** ve **الانتباه**; o, uyanıklık ve uykudan yükselmedir. Ve **نَبَّهْتَه** ve **أنْبهته**. Ondan **رجلٌ نَبِيه**; yani şerefli. Ve onların sözü: Şüphesiz **النَّبَه** zıtlardandır; kaybolana **نَبَهٌ** denir ve bulunana **نَبَه**; o, bize göre sahihtir; çünkü kaybolduğu zaman ona dikkat edilir ve bulunduğu zaman ona dikkat edilir. Dil ehli dedi: **النَّبَه**: gafletten sonra bulunan kayıptır. Dersin: Bu şeyi **نَبَهاً** buldum ve onu **نَبَها** kaybettim; eğer ne zaman kaybolduğunu bilmediyse. Ve bâbdaki kıyas, zikrettiğimizdir. Dedi:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضَّةٍ نَبَه *** في مَلْعَبٍ من عَذَارَى الحيِّ مفصومُ([29])

(**نبو**)  **النون** ve **الباء** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde başkasından yükselmeye yahut ondan uzaklaşmaya delâlet eder. **نبا بصرُه عن الشيء** **ينبو**: (gözü) şeyden kaydı. Ve kılıç darbeye karşı **نبا**: uzaklaştı ve onda ilerlemedi. Ve onun menzili ona **نبا**: ona uygun düşmedi; ve yatağı da böyledir. Ve denir: **نَبَا جنْبُه عن الفِراش**. Dedi:
إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لنَابِ *** كتَجافِي الأسَرِّ فوقَ الظِّرابِ([31])
Ve denir: Şüphesiz Peygamber —Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun— ismi **النَّبْوة**dendir; ve o, yükselmedir; sanki diğer insanların üzerine menzilesinin yükseltilmesiyle üstün kılınmıştır. Ve derler: **النَّبيّ**: yoldur. Dedi:
لأصْبَحَ رتماً دُقاقَ الحَصَى *** مكانَ النَّبِيِّ من الكاثِبِ([32])

(**نبأ**)  **النون** ve **الباء** ve **الهمزة**; onun kıyası bir yerden bir yere gelmektir. Bir diyardan bir diyara **يَنْبأ** eden kimseye **نابئ** denir. Ve **سيلٌ نابئ**: bir beldeden bir beldeye geldi; ve **رجل نابئ** de böyledir. Dedi:
ولكن قَذَاها كلُّ أشعَثَ نابئٍ *** أتَتْنا به الأقدار من حيث لا ندرِي([33])
Ve bu kıyastan **النَّبَأ**: haberdir; çünkü bir yerden bir yere gelir. Ve **المُنبئ**: haber verendir. Ve **أنبأته** ve **نَبّأته**. Ve atıcı attı da **فأنبَأَ**; eğer **يَشْرِمْ** etmediyse; sanki oku çizikten saptı ve başka bir yere düştü. Ve **النَّبْأة**: sestir. Ve bu, kıyastır; çünkü ses bir yerden bir yere gelir. Zû’r-Rumme dedi:
وقد توحَّس رِكزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ	 *** بنبْأةِ الصوتِ ما في سمعِهِ كذبُ([35])
Ve her kim **النبيَّ**yi hemze ile okursa, o, Allah Teâlâ’dan haber verdiği içindir. Ve Allah doğruya daha iyi bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ب ث
نبث التراب من الحفرة‏:‏ استخرجه وركموا النبيثة والنبائث في جانبي النهر وحول البئر وهو تراب الحفر وما رأيت بأرضهم نبهثاً‏:‏ أثر حفر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نبثوا عن الأمر‏:‏ بحثوا عنه وهو يستنبث أخاه عن سرّه‏:‏ يستبحثه وأبدى فلانٌ نبيثة القوم ونبائثهم‏.‏
وبينهم شحناء ونبائث ولا يزالون يتنابثون عن الأسرار ويتباحثون عن الأخبار‏.‏
وتقول‏:‏ ظهرت نبائثهم ولم تخف خبائثهم‏.‏
وقال‏:‏ وفلان خبيث نبيث‏.‏

##### Türkçe

ن ب ث
**نبث** toprağı çukurdan: onu çıkardı; ve **النبيثة**’yi ve **النبائث**’i nehrin iki yanında ve kuyunun çevresinde yığdılar; o, kazı toprağıdır. Ve onların toprağında **نبهثاً** görmedim: kazı izi.

Mecazdan: **نبثوا عن الأمر**: onu araştırdular; ve o, kardeşini sırrı hakkında **يستنبث** eder: onu araştırır. Ve falan, kavmin **نبيثة**’sini ve **نبائث**’ini açığa vurdu.

Aralarında düşmanlık ve **نبائث** vardır; ve sırlar hakkında **يتنابثون** etmeyi ve haberler hakkında **يتباحثون** etmeyi sürdürürler.

Ve dersin: onların **نبائث**’i ortaya çıktı ve onların **خبائث**’i gizli kalmadı.

Ve dedi: ve falan **خبيث نبيث**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَبَثَ الترابَ يَنْبُثُه نَبْثاً، فهو مَنْبُوثٌ ونَبيثٌ: استخرجه من بئر أَو نهر، وهي النَّبيثَةُ والنَّبيثُ والنَّبَثُ، وجمع النَّبَثِ: أَنْباثٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
حتى إِذا وَقَعْنَ كالأَنْباثِ،
غَيرَ خَفِيفاتٍ ولا غِراثِ
وَقَعْنَ: اطْمَأْنَنَّ بالأَرض بعد الرّيّ.
الجوهري: نَبَثَ يَنْبُثُ مثل نَبَشَ يَنْبُشُ: وهو الحفر باليد. والنبيثة: تراب البئر والنهر؛ قال الشاعر أَبو دلامة:
إِنِ النَّاسُ غَطَّوني، تَغَطَّيْتُ عَنْهُمُ،
وإِن بَحَثُوني، كان فيهم مَباحِثُ
وإِنْ نَبَثُوا بِئري، نَبَثْتُ بِئارَهُمْ،
فَسَوْفَ تَرى ماذا تُرَدُّ النَّبائِثُ
أَبو عبيد: هي ثَلَّةُ البئر ونَبِيثَتُها، وهو ما يُسْتَخْرجُ من تراب البئر إِذا حُفِرت، وقد نُبثَتْ نَبْثاً. وذكر ابن سيده في خطبة كتابه مما قصد به الوضْعَ من أَبي عبيد القاسم بن سلام، في استشهاده بقول الهذلي:لَحقُّ بَني شِعارَةَ أَن يَقُولوا
لِصَخْرِ الغَيِّ: ماذا تَسْتَبيثُ؟
على النَّبيثَةِ التي هي كُناسة البئر، وقال: هيهات الأَرْوى من النَّعامِ الأَرْبَد، وأَين سُهَيْلٌ من الفرقد؟ والنَّبيثة من نَبَثَ، وتستبيث من بَوَثَ أَو من بَيَثَ. الجوهري: خَبيثٌ نَبِيثٌ إِتباع. وفلان يَنْبُثُ عن عيوب الناس أَي يُظْهِرها. ونَبَثَتِ الضبعُ التراب بقوائمها في مشيِها: اسْتَثارَتْهُ.
ويقال: ما رأَيتُ له عَيْناً ولا نَبْثاً، كقولك: ما رأَيت له عَيْناً ولا أَثَراً؛ قال الراجز:
فلا تَرى عَيْناً ولا أَنْباثا
إِلاَّ مَعاثَ الذِّئبِ، حين عاثا
فالأَنْباثُ: جمع نَبَث، وهو ما أُبْئِرَ وحُفِرَ واسْتُنْبِثَ؛ وقال زهير يصف عَيْراً وأُتُنَه:
يَخِرُّ نَبيثُها عن جانِبَيْهِ،
فَلَيْسَ لِوَجْهِهِ منها وِقاءُ
وقال ابن الأَعرابي: نَبيثُها ما نُبِثَ بأيديها أَي حفرت من التراب. قال: وهو النَّبِيثُ والنَّبيذُ والنَّحِيتُ، كله واحد.وخَبيثٌ نَبيثٌ يَنْبُثُ شَرَّهُ أَي يَسْتَخْرِجُه.
والأُنْبُوثَةُ: لُْعبَة يَلْعَبُ بها الصبيانُ، يَحْفِرون حَفِيراً ويَدْفِنون فيه شَيْئاً، فمن استَخْرجه فقد غَلَب. ابن الأَعرابي: النَّبِيثُ ضَرْب من سمك البحر.وفي حديث أَبي رافع: أَطْيَبُ طعامٍ أَكلتُ في الجاهليةِ نَبيثَةُ سَبُع؛ النبيثة: تراب يُخْرج من بئر أَو نهر، فكأَنه أَراد لحماً دفنه السبع لوقت حاجته في موضع، فاستخرجه أَبو رافع فأَكله.

##### Türkçe

**نَبَثَ** toprağı **يَنْبُثُه** **نَبْثاً** (şeklinde) yaptı; o hâlde o **مَنْبُوثٌ** ve **نَبيثٌ**dur: onu bir kuyu yahut nehirden çıkardı; o da **النَّبيثَةُ** ve **النَّبيثُ** ve **النَّبَثُ**tur; **النَّبَثِ**’in çoğulu: **أَنْباثٌ**dur; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

حتى إِذا وَقَعْنَ كالأَنْباثِ،
غَيرَ خَفِيفاتٍ ولا غِراثِ

**وَقَعْنَ**: sulamadan sonra yerde yerleşip sakinleştiler.

el-Cevherî: **نَبَثَ يَنْبُثُ** tıpkı **نَبَشَ يَنْبُشُ** gibidir: ve o, elle kazmadır.

Ve **النبيثة**: kuyu ve nehir toprağıdır; şair Ebû Dulâme dedi:

إِنِ النَّاسُ غَطَّوني، تَغَطَّيْتُ عَنْهُمُ،
وإِن بَحَثُوني، كان فيهم مَباحِثُ
وإِنْ نَبَثُوا بِئري، نَبَثْتُ بِئارَهُمْ،
فَسَوْفَ تَرى ماذا تُرَدُّ النَّبائِثُ

Ebû Ubeyd: o, kuyunun **ثَلَّةُ**’si ve onun **نَبِيثَتُها**’sıdır; ve o, kuyu kazıldığında kuyu toprağından çıkarılan şeydir; ve gerçekten **نُبثَتْ** **نَبْثاً** (şeklinde) **نَبَثَ** edilmiştir. İbn Sîde, kitabının hutbesinde, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm’dan vaz‘ ile kastedilmiş olanlardan, Hüzellî’nin sözüyle istişhâdında zikretti:

لَحقُّ بَني شِعارَةَ أَن يَقُولوا
لِصَخْرِ الغَيِّ: ماذا تَسْتَبيثُ؟

**النَّبيثَةِ** üzerine ki o, kuyunun süpürüğüdür; ve dedi: **هيهات** **الأَرْوى**’nın **النَّعامِ الأَرْبَد**’den (olması); ve nerede **سُهَيْلٌ** nerede **الفرقد**? Ve **النَّبيثة** **نَبَثَ**’dendir; ve **تستبيث** **بَوَثَ**’tan yahut **بَيَثَ**’tandır. el-Cevherî: **خَبيثٌ نَبِيثٌ** tâbî‘ (peş peşe getirme)dir.

Ve falan, insanların ayıplarından **يَنْبُثُ** eder; yani onları ortaya çıkarır. Ve sırtlan, yürüyüşünde ayaklarıyla toprağı **نَبَثَتِ**: onu kımıldatıp kaldırdı.

Ve denilir: onun için ne bir göz gördüm ne de **نَبْثاً**; senin “onun için ne bir göz gördüm ne de bir iz” demen gibi; râciz dedi:

فلا تَرى عَيْناً ولا أَنْباثا
إِلاَّ مَعاثَ الذِّئبِ، حين عاثا

Böylece **الأَنْباثُ**: **نَبَث**’in çoğuludur; ve o, kuyu açılan, kazılan ve **اسْتُنْبِثَ** edilen şeydir; ve Züheyr, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:

يَخِرُّ نَبيثُها عن جانِبَيْهِ،
فَلَيْسَ لِوَجْهِهِ منها وِقاءُ

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: onun **نَبيثُها**’sı, elleriyle **نُبِثَ** edilen şeydir; yani topraktan kazdılar. Dedi: ve o, **النَّبِيثُ** ve **النَّبيذُ** ve **النَّحِيتُ**tir; hepsi birdir. Ve **خَبيثٌ نَبيثٌ** (kimse), şerrini **يَنْبُثُ** eder; yani onu çıkarır.

Ve **الأُنْبُوثَةُ**: çocukların oynadığı bir oyundur; bir çukur kazarlar ve içine bir şey gömerler; onu çıkaran kimse galip gelmiştir. İbnü’l-A‘râbî: **النَّبِيثُ** deniz balığından bir türdür. Ebû Râfi‘ hadîsinde: Câhiliye’de yediğim en hoş yemek, bir yırtıcının **نَبيثَةُ**’sı idi; **النبيثة**: bir kuyu yahut nehirden çıkarılan topraktır; sanki o, yırtıcının ihtiyacı vaktine (saklamak) için bir yerde gömdüğü eti kastetti; Ebû Râfi‘ onu çıkardı da yedi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النبث: النبش  ، قال الجوهري: نبث ينبث، مثل نبش ينبش، وهو الحفر باليد وجمعه: أنبأث. أنشد ابن الأعرابي:
  حتى إذا وقعن كالأنباث
  غير خفيفات ولا غراث وقعن: اطمأنن بالأرض بعد الرى.  كالانتباث  ، نبثه، وانتبثه, النبث:  : الغضب  ، وهو مجاز.  وبالتحريك: الأثر  . وفي الأساس وما رأيت بأرضهم نبيثا: أثر حفر. وفي اللسان: ويقال: ما رأيت له عينا ولا نبثا كقولك: ما رأيت له عينا ولا أثرا، قال الراجز:
  فلا ترى عينا ولا أنباثا
  إلا معاث الذئب حين عاثا فالأنباث: جمع نبث، وهوما أبئر وحفر، واستنبث.  والنبيثة: تراب البئر والنهر  ، قال الشاعر أبو دلامة:
  إن الناس غطوني تغطيت عنهم                      وإن بحثوني كان فيهم مباحث
  وإن نبثوا بئرى نبثت بئارهـم                      فسوف ترى ماذا ترد النبائث قال أبو عبيد: هي ثلة البئر ونبيثتها، وهو ما يستخرج من تراب البئر إذا حفرت، وقد نبثت نبثا. وفي اللسان: نبث التراب ينبثه نبثا، فهو منبوث، ونبيث: استخرجه من بئر أو نهر، وهي النبيثة، والنبيث والنبث. وذكر ابن سيده، في خطبة كتابه مما قصد به الوضع من أبي عبيد القاسم بن سلام في استشهاده بقول الهذلي:
  لحق بنى شعارة أن يقولوا                      لصخر الغى ماذا تستبيث على النبيثة التي هي كناسة البئر، وقال: هيهات الأروى من النعام الأربد، وأين سهيل من الفرقد، والنبيثة من نبث، وتستبيث من بوث أو بيث. انتهى. وقال زهير -يصف عيرا وأتنه:
  يخر نبيثها عن جانبـيه                      فليس لوجهه منها وقاء

  وقال ابن الأعرابي: نبيثها: ما نبث بأيديها، أي حفرت من التراب، قال: وهو النبيث والنبيذ والنجيث كله واحد.  والانتباث: التناول  لمثل العصا ونحوها،  وأن يربو السويق ونحوه في الماء  ، كالانتباذ،  والتقليص على الأرض حالة القعود  ، نقله الصاغاني: من المجاز: فلان  خبيث  نبيث أي  شرير  ، ومثله في الأساس، وفي بعض النسخ إتباع، ومثله في الصحاح.  والأنبوثة  : بالضم:  لعبة  للصبيان، وذلك أنهم  يدفنون شيئا في حفير، فمن استخرجه غلب  . ومن المجاز: نبثوا عن الأمر: بحثوا عنه. وهو يستنبت أخاه عن سره: يستبحثه. وأبدى فلان نبيثة القوم ونبائثهم. وبينهم شحناء ونبائث. ولا يزالون يتنابثون عن الأسرار، ويتباحثون عن الأخبار وتقول: ظهرت نبائثهم، ولم تخف خبائثهم، كل ذلك في الأساس. وفي النهاية لابن الأثير: وفي حديث أبي رافع:  أطيب طعام أكلت في الجاهلية نبيثة سبع أراد لحما دفنه السبع لوقت حاجته في موضع، فاستخرجه أبو رافع فأكله. وفي اللسان -عن ابن الأعرابي-: النبيث: ضرب من سمك البحر. قلت: وسيأتي في آخر هذا الباب، عنه أيضا، أنه الينبيث، بتقديم التحتية على الموحدة، وتقدم أيضا في ب ن ث ما يتعلق به، فراجعه، فإما أن أحدهما تصحيف عن الآخر أو لغتان.

##### Türkçe

**النبث**: **النبش**; el-Cevherî dedi: **نبث ينبث**; **نبش ينبش** gibi; o, elle kazmadır; onun çoğulu: **أنبأث**. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  “Hattâ izâ vaka‘ne ke’l-**أنباث**
  Gayru hafîfâtin ve lâ girâth”
**وقعن**: sulamadan sonra yere yerleştiler. **كالانتباث**; **نبثه** ve **انتبثه**. **النبث**: öfke; bu mecazdır. Hareke ile: iz. **الأساس**’ta: “Onların yurdunda **نبيثا** görmedim”: kazı izi. **اللسان**’da: ve denir ki: “Onun için ne göz gördüm ne de **نبثا**”; senin “Onun için ne göz gördüm ne de iz” demen gibi. Râciz dedi:
  “Felâ terâ ‘aynan ve lâ **أنباثا**
  İllâ mu‘âthu’z-zi’bi hîne ‘âthâ”
**الأنباث**: **نبث**’in çoğuludur; o da kuyular ve kazılardır; ve **استنبث**. **النبيثة**: kuyu ve nehir toprağı; şair Ebû Dulâme dedi:
  “İnne’n-nâse gattavnî tagattaytu ‘anhum                      Ve in bahathûnî kâne fîhim mebâhith
  Ve in **نبثوا** bi’rî **نبثت** bi’ârahum                      Fesevfe terâ mâdhâ teruddu’n-**نبائث**”
Ebû Ubeyd dedi: o, kuyunun yığını ve **نبيثتها**’dır; o, kuyu kazıldığında kuyu toprağından çıkarılandır; ve ben **نبثت** **نبثا** yaptım. **اللسان**’da: **نبث** toprağı **ينبثه** **نبثا**; o halde o **منبوث**tur; ve **نبيث**: onu bir kuyudan veya nehirden çıkardı; o da **النبيثة**’dir; ve **النبيث** ve **النبث**. İbn Sîde, kitabının hutbesinde, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm’dan, Hüzellî’nin sözüyle istişhâdında, vaz‘ için kastettiği şeylerden olarak zikretti:
  “Lehıka benî Şa‘ârate en yekûlû                      Li-Sahrı’l-gayyı mâdhâ تستبيث على **النبيثة**”
**النبيثة** ki o kuyunun süpürüğüdür; ve dedi: “Heyhât el-ervâ mine’n-ne‘âmi’l-erbed; ve eyne Süheyl mine’l-ferkad”; ve **النبيثة** **نبث**’tendir; ve **تستبيث** **بوث** veya **بيث**’tendir. Bitti. Züheyr dedi —bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederken—:
  “Yehurru **نبيثها** ‘an cânibeyhi                      Feleyse li-vechihi minhâ vikâ’”

İbnü’l-A‘râbî dedi: **نبيثها**: onun elleriyle **نبث** ettiği şeydir; yani topraktan kazdığıdır. Dedi: o, **النبيث** ve **النبيذ** ve **النجيث**; hepsi birdir. **الانتباث**: değnek ve benzeri gibi bir şeyi alma; ve **السويق** ve benzerinin suda kabarması; **كالانتباذ**; ve oturma hâlinde yerde büzülme; bunu es-Sâgânî nakletti. Mecazdan: falan **خبيث نبيث**; yani şerli; bunun benzeri **الأساس**’tadır; bazı nüshalarda itbâ‘dır; bunun benzeri **الصحاح**’tadır. **الأنبوثة**: damme ile: çocuklar için bir oyun; o da şudur: bir çukura bir şeyi gömerler; onu çıkaran galip gelir. Mecazdan: **نبثوا عن الأمر**: onu araştırdılar. O, kardeşini sırrı hakkında **يستنبت** eder: onu araştırır. Falan, kavmin **نبيثة**sini ve onların **نبائث**lerini açığa vurdu. Aralarında kin ve **نبائث** vardır. Onlar sırlar hakkında sürekli **يتنابثون** ederler ve haberler hakkında **يتباحثون** ederler. Ve dersin ki: “Onların **نبائث**leri ortaya çıktı”; ve “Onların **خبائث**leri gizli kalmadı”; bunların hepsi **الأساس**’tadır. İbnü’l-Esîr’in **النهاية**’sinde: Ebû Râfi‘ hadîsinde: “Câhiliyyede yediğim en hoş yemek, bir yırtıcının eti isteme vaktine kadar bir yere gömdüğü et olan **نبيثة** idi; Ebû Râfi‘ onu çıkardı da yedi.” **اللسان**’da —İbnü’l-A‘râbî’den—: **النبيث**: deniz balığından bir türdür. Dedim: bu bâbın sonunda, ondan da, onun **الينبيث** olduğu; **التحتية**’nin **الموحدة**’den önce getirilmesiyle, gelecektir; ve ayrıca **ب ن ث**’te onunla ilgili olan şey de geçti; ona müracaat et. Şu hâlde ya ikisinden biri ötekinden tashîftir ya da iki lugattır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَبَثَ
1 نَبَثَ ذ , aor. نَبُثَ , inf. n. نَبْثٌ; (and ↓ انتبث, K;) i. q. نَبَشَ; (AZ, S, K;) i. e., He dug with the hand. (AZ, S.) ― -b2- نَبَثَ, aor. نَبُثَ , inf. n. نَبْثٌ, He took forth, or dug out, dust, or earth, from a well or a river. (L.) ― -b3- نَبَثُوا عَنِ الأَمْرِ (tropical:) They searched, or sought, for, or after, the thing; inquired respecting it; sought for information respecting it; searched into, inquired into, investigated, scrutinized, or examined, it. (TA.) -A2- نَبَثَ, [aor. نَبُثَ ,] inf. n. نَبْثٌ, (tropical:) He was angry. (K.)

تَنَابَثُوا عَنِ الأَسْرَارِ
6 تَنَابَثُوا عَنِ الأَسْرَارِ ذ (tropical:) They searched into each other's secrets. (A.)

انتبث
8 انتبث ذ : see 1. ― -b2- He took; received into his hand. (K.) ― -b3- He tucked up the skirts of his shirt, or the like, when sitting on the ground. (K.) ― -b4- It (سَوِيق or the like) increased in size (رَبَا) in the water: (K:) as also انتبذ. (TA.)

استنبث أَخَاهُ عَنْ سِرِّهِ
10 استنبث أَخَاهُ عَنْ سِرِّهِ ذ (tropical:) He examined his brother respecting his secret. (A.)

نَبَثٌ
نَبَثٌ ذ A trace, vestige, or mark: (K:) a trace, or mark, of digging: (A:) pl. أَنْبَاثٌ. (TA.) ― -b2- مَا رَأَيْتُ لَهُ عَيْنًا وَلَا نَبَثًا I saw not the man himself, or the thing itself, nor any trace of him, or it. (L.) ― -b3- See نَبِيثٌ.

نَبِيثٌ
نَبِيثٌ ذ The dust that an animal digs up with its feet in running. (IAar.) ― -b2- ↓ نَبِيثَةٌ (S, K) and نَبِيثٌ and ↓ نَبَثٌ (L) The dust, or earth, that is taken forth, or dug out, from a well or a river: (S, L, K:) pl. of the first, نَبَائِثُ. (A.) ― -b3- نَبِيثٌ and ↓ مَنْبُوثٌ Earth, or dust, taken forth, or dug out, from a well or a river. (L.) ― -b4- سَبُعٍ ↓ نَبيثَةُ Flesh-meat buried by a beast of prey against the time of want. (IAth, from a trad.) -A2- نَبِيثٌ A species of sea-fish; accord. to IAar; but it is also said, on his authority, that it is called يَنْبِيثٌ; therefore it seems that one of these two words is a mistake for the other, or that they are two dial. forms. See also بَيْنِيثٌ, in art. بنث. (TA.) -A3- خَبِيثٌ نَبِيثٌ (tropical:) Very bad, evil, wicked, or corrupt: (K:) applied to a man: (TA:) the latter word is an imitation sequent to the former. (S, and some copies of the K.) -A4- أَبْدَى نَبِيثَةَ القَوْمِ, and نَبَائِثَهُمْ, (tropical:) [He revealed the elicited secret of the people, and their elicited secrets]. (A.) ― -b2- بَيْنَهُمْ شَحْنَآءُ وَنَبَائِثُ (tropical:) [Between them are enmity and secrets elicited]. (A.)

نَبِيثَةٌ
نَبِيثَةٌ ذ : see نَبِيث.

أَنْبُوثَةٌ
أَنْبُوثَةٌ ذ A certain game (played by children, TA,) in which something is buried in a hole dug in the ground, and he who takes it forth wins the game. (K.)

مَنْبُوثٌ
مَنْبُوثٌ ذ : see نَبِيثٌ.

ظَهَرَتْ مَنَابِثُهُمْ وَلَمْ تَخْفَ خَبَائِثُهُمْ
ظَهَرَتْ مَنَابِثُهُمْ وَلَمْ تَخْفَ خَبَائِثُهُمْ ذ (tropical:) [The occasions for the scrutiny of their conduct appeared, and their evil qualities were not hidden]. (A.)

##### Türkçe

**نَبَثَ**
1 **نَبَثَ** ذ , muzâri‘ **نَبُثَ** , mastar ismi **نَبْثٌ**; (ve ↓ **انتبث**, K;) **نَبَشَ** ile aynı mânâdadır; (AZ, S, K;) yani, eliyle kazdı. (AZ, S.) ― -b2- **نَبَثَ**, muzâri‘ **نَبُثَ** , mastar ismi **نَبْثٌ**, bir kuyudan yahut bir ırmaktan toz yahut toprağı dışarı çıkardı, yahut kazıp çıkardı. (L.) ― -b3- **نَبَثُوا عَنِ الأَمْرِ** (mecaz:) Şeyi aradılar yahut peşine düştüler; onun hakkında soruşturma yaptılar; onun hakkında bilgi aradılar; onu araştırdılar, soruşturdular, tahkik ettiler, didiklediler yahut incelediler. (TA.) -A2- **نَبَثَ**, [muzâri‘ **نَبُثَ** ,] mastar ismi **نَبْثٌ**, (mecaz:) öfkelendi. (K.)

**تَنَابَثُوا عَنِ الأَسْرَارِ**
6 **تَنَابَثُوا عَنِ الأَسْرَارِ** ذ (mecaz:) Birbirlerinin sırlarını araştırdılar. (A.)

**انتبث**
8 **انتبث** ذ : bkz. 1. ― -b2- Aldı; eline aldı. (K.) ― -b3- Yerde otururken gömleğinin yahut benzerinin eteklerini topladı. (K.) ― -b4- O (**سَوِيق** yahut benzeri) suda (رَبَا) büyüdü: (K:) **انتبذ** da böyledir. (TA.)

**استنبث أَخَاهُ عَنْ سِرِّهِ**
10 **استنبث أَخَاهُ عَنْ سِرِّهِ** ذ (mecaz:) Kardeşini sırrı hakkında yokladı. (A.)

**نَبَثٌ**
**نَبَثٌ** ذ Bir iz, eser yahut alâmet: (K:) kazmanın izi yahut alâmeti: (A:) çoğulu **أَنْبَاثٌ**. (TA.) ― -b2- **مَا رَأَيْتُ لَهُ عَيْنًا وَلَا نَبَثًا** Adamın kendisini yahut şeyin kendisini ve onun yahut onun herhangi bir izini görmedim. (L.) ― -b3- bkz. **نَبِيثٌ**.

**نَبِيثٌ**
**نَبِيثٌ** ذ Koşarken bir hayvanın ayaklarıyla kazıp çıkardığı toz. (IAar.) ― -b2- ↓ **نَبِيثَةٌ** (S, K) ve **نَبِيثٌ** ve ↓ **نَبَثٌ** (L) Bir kuyudan yahut bir ırmaktan dışarı çıkarılan yahut kazılıp çıkarılan toz yahut toprak: (S, L, K:) birincinin çoğulu **نَبَائِثُ**. (A.) ― -b3- **نَبِيثٌ** ve ↓ **مَنْبُوثٌ** Bir kuyudan yahut bir ırmaktan dışarı çıkarılan yahut kazılıp çıkarılan toprak yahut toz. (L.) ― -b4- **سَبُعٍ** ↓ **نَبيثَةُ** Yırtıcı bir hayvanın ihtiyaç zamanı için gömdüğü et. (IAth, bir rivayetten.) -A2- **نَبِيثٌ** Bir deniz balığı türü; IAar’a göre; fakat onun rivayetine göre bunun **يَنْبِيثٌ** diye adlandırıldığı da söylenmiştir; bu sebeple bu iki kelimeden birinin öteki yerine hata olduğu, yahut ikisinin iki lehçe şekli olduğu anlaşılır. Ayrıca bkz. **بَيْنِيثٌ**, madde **بنث**’te. (TA.) -A3- **خَبِيثٌ نَبِيثٌ** (mecaz:) Pek kötü, şerli, habis yahut bozuk: (K:) bir adama uygulanır: (TA:) ikinci kelime birincinin ardından gelen taklit (müteâkib)tir. (S, ve K’nın bazı nüshaları.) -A4- **أَبْدَى نَبِيثَةَ القَوْمِ**, ve **نَبَائِثَهُمْ**, (mecaz:) [kavmin ortaya çıkarılmış sırrını ve onların ortaya çıkarılmış sırlarını açığa vurdu]. (A.) ― -b2- **بَيْنَهُمْ شَحْنَآءُ وَنَبَائِثُ** (mecaz:) [Aralarında düşmanlık ve ortaya çıkarılmış sırlar vardır]. (A.)

**نَبِيثَةٌ**
**نَبِيثَةٌ** ذ : bkz. **نَبِيث**.

**أَنْبُوثَةٌ**
**أَنْبُوثَةٌ** ذ Yerde kazılan bir çukura bir şeyin gömüldüğü ve onu çıkaranın oyunu kazandığı belirli bir oyun (çocukların oynadığı, TA,). (K.)

**مَنْبُوثٌ**
**مَنْبُوثٌ** ذ : bkz. **نَبِيثٌ**.

**ظَهَرَتْ مَنَابِثُهُمْ وَلَمْ تَخْفَ خَبَائِثُهُمْ**
**ظَهَرَتْ مَنَابِثُهُمْ وَلَمْ تَخْفَ خَبَائِثُهُمْ** ذ (mecaz:) [Onların hâllerinin didiklenmesine vesile olan şeyler ortaya çıktı ve onların kötü huyları gizli kalmadı]. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَبَثَ
نَبَثَ U ( n. ac. نَبْث 1 ),
a.  Dug; cleaned out ( well ).

b.  [ 'An ], Investigated; unearthed; elicited.

c.  Was   angry.

نَاْبَثَ
نَاْبَثَ III ,
a.  Dug with.

اِنْتَبَثَ
اِنْتَبَثَ VIII ,
a.  see I (a) .

b.  Took.

c.  Swelled.

اِسْتَنْبَثَ
اِسْتَنْبَثَ X
a.  [ acc. &  'An ], Examined respecting.

نَبَث
نَبَث 4 , ( pl. أَنْبَاْث 38 ),
a.  Trace, vestige, mark.

b.  see 25 .

نَبِيْث
نَبِيْث 25 ,  نَبِيْثَة 25t , ( pl. نَبَاْئِثُ 46 ),
a.  Earth, soil, mud; dust.

نَبڤثَ
N. P. نَبڤثَ I ,
a.  see 25 .

أُنْبُوْثَة
أُنْبُوْثَة
a.  Children's game.

خَبِيْث نَبِيْث
خَبِيْث نَبِيْث
a.  Bad, depraved, vile.

أَبْدَى نَبِيْثَة اَلقَوْم
أَبْدَى نَبِيْثَة اَلقَوْم
a.  He revealed the secret of the people.

##### Türkçe

نَبَثَ
نَبَثَ U ( mastar-ı aslî: **نَبْث** 1 ),
a. Kazdı; (kuyuyu) temizledi.

b. [ **عَنْ** ile ], Araştırdı; ortaya çıkardı; (söz/cevap) elde etti.

c. Öfkelendi.

نَاْبَثَ
نَاْبَثَ III ,
a. Birlikte kazdı.

اِنْتَبَثَ
اِنْتَبَثَ VIII ,
a. I (a)’ya bak.

b. Aldı.

c. Şişti.

اِسْتَنْبَثَ
اِسْتَنْبَثَ X
a. [ mef‘ûl ile ve **عَنْ** ile ], Hakkında inceledi.

نَبَث
نَبَث 4 , (çoğulu **أَنْبَاْث** 38 ),
a. İz, eser, alâmet.

b. 25’e bak.

نَبِيْث
نَبِيْث 25 , **نَبِيْثَة** 25t , (çoğulu **نَبَاْئِثُ** 46 ),
a. Toprak, yer, çamur; toz.

نَبڤثَ
N. P. **نَبڤثَ** I ,
a. 25’e bak.

أُنْبُوْثَة
أُنْبُوْثَة
a. Çocuk oyunu.

خَبِيْث نَبِيْث
خَبِيْث نَبِيْث
a. Kötü, bozuk, alçak.

أَبْدَى نَبِيْثَة اَلقَوْم
أَبْدَى نَبِيْثَة اَلقَوْم
a. Kavmin sırrını açığa vurdu.
