# نبث — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%A8%D8%AB/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نبث

نَبَثَ الترابَ يَنْبُثُه نَبْثاً، فهو مَنْبُوثٌ ونَبيثٌ: استخرجه من بئر أَو نهر، وهي النَّبيثَةُ والنَّبيثُ والنَّبَثُ، وجمع النَّبَثِ: أَنْباثٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
حتى إِذا وَقَعْنَ كالأَنْباثِ،
غَيرَ خَفِيفاتٍ ولا غِراثِ
وَقَعْنَ: اطْمَأْنَنَّ بالأَرض بعد الرّيّ.
الجوهري: نَبَثَ يَنْبُثُ مثل نَبَشَ يَنْبُشُ: وهو الحفر باليد. والنبيثة: تراب البئر والنهر؛ قال الشاعر أَبو دلامة:
إِنِ النَّاسُ غَطَّوني، تَغَطَّيْتُ عَنْهُمُ،
وإِن بَحَثُوني، كان فيهم مَباحِثُ
وإِنْ نَبَثُوا بِئري، نَبَثْتُ بِئارَهُمْ،
فَسَوْفَ تَرى ماذا تُرَدُّ النَّبائِثُ
أَبو عبيد: هي ثَلَّةُ البئر ونَبِيثَتُها، وهو ما يُسْتَخْرجُ من تراب البئر إِذا حُفِرت، وقد نُبثَتْ نَبْثاً. وذكر ابن سيده في خطبة كتابه مما قصد به الوضْعَ من أَبي عبيد القاسم بن سلام، في استشهاده بقول الهذلي:لَحقُّ بَني شِعارَةَ أَن يَقُولوا
لِصَخْرِ الغَيِّ: ماذا تَسْتَبيثُ؟
على النَّبيثَةِ التي هي كُناسة البئر، وقال: هيهات الأَرْوى من النَّعامِ الأَرْبَد، وأَين سُهَيْلٌ من الفرقد؟ والنَّبيثة من نَبَثَ، وتستبيث من بَوَثَ أَو من بَيَثَ. الجوهري: خَبيثٌ نَبِيثٌ إِتباع. وفلان يَنْبُثُ عن عيوب الناس أَي يُظْهِرها. ونَبَثَتِ الضبعُ التراب بقوائمها في مشيِها: اسْتَثارَتْهُ.
ويقال: ما رأَيتُ له عَيْناً ولا نَبْثاً، كقولك: ما رأَيت له عَيْناً ولا أَثَراً؛ قال الراجز:
فلا تَرى عَيْناً ولا أَنْباثا
إِلاَّ مَعاثَ الذِّئبِ، حين عاثا
فالأَنْباثُ: جمع نَبَث، وهو ما أُبْئِرَ وحُفِرَ واسْتُنْبِثَ؛ وقال زهير يصف عَيْراً وأُتُنَه:
يَخِرُّ نَبيثُها عن جانِبَيْهِ،
فَلَيْسَ لِوَجْهِهِ منها وِقاءُ
وقال ابن الأَعرابي: نَبيثُها ما نُبِثَ بأيديها أَي حفرت من التراب. قال: وهو النَّبِيثُ والنَّبيذُ والنَّحِيتُ، كله واحد.وخَبيثٌ نَبيثٌ يَنْبُثُ شَرَّهُ أَي يَسْتَخْرِجُه.
والأُنْبُوثَةُ: لُْعبَة يَلْعَبُ بها الصبيانُ، يَحْفِرون حَفِيراً ويَدْفِنون فيه شَيْئاً، فمن استَخْرجه فقد غَلَب. ابن الأَعرابي: النَّبِيثُ ضَرْب من سمك البحر.وفي حديث أَبي رافع: أَطْيَبُ طعامٍ أَكلتُ في الجاهليةِ نَبيثَةُ سَبُع؛ النبيثة: تراب يُخْرج من بئر أَو نهر، فكأَنه أَراد لحماً دفنه السبع لوقت حاجته في موضع، فاستخرجه أَبو رافع فأَكله.

### Türkçe

**نَبَثَ** toprağı **يَنْبُثُه** **نَبْثاً** (şeklinde) yaptı; o hâlde o **مَنْبُوثٌ** ve **نَبيثٌ**dur: onu bir kuyu yahut nehirden çıkardı; o da **النَّبيثَةُ** ve **النَّبيثُ** ve **النَّبَثُ**tur; **النَّبَثِ**’in çoğulu: **أَنْباثٌ**dur; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

حتى إِذا وَقَعْنَ كالأَنْباثِ،
غَيرَ خَفِيفاتٍ ولا غِراثِ

**وَقَعْنَ**: sulamadan sonra yerde yerleşip sakinleştiler.

el-Cevherî: **نَبَثَ يَنْبُثُ** tıpkı **نَبَشَ يَنْبُشُ** gibidir: ve o, elle kazmadır.

Ve **النبيثة**: kuyu ve nehir toprağıdır; şair Ebû Dulâme dedi:

إِنِ النَّاسُ غَطَّوني، تَغَطَّيْتُ عَنْهُمُ،
وإِن بَحَثُوني، كان فيهم مَباحِثُ
وإِنْ نَبَثُوا بِئري، نَبَثْتُ بِئارَهُمْ،
فَسَوْفَ تَرى ماذا تُرَدُّ النَّبائِثُ

Ebû Ubeyd: o, kuyunun **ثَلَّةُ**’si ve onun **نَبِيثَتُها**’sıdır; ve o, kuyu kazıldığında kuyu toprağından çıkarılan şeydir; ve gerçekten **نُبثَتْ** **نَبْثاً** (şeklinde) **نَبَثَ** edilmiştir. İbn Sîde, kitabının hutbesinde, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm’dan vaz‘ ile kastedilmiş olanlardan, Hüzellî’nin sözüyle istişhâdında zikretti:

لَحقُّ بَني شِعارَةَ أَن يَقُولوا
لِصَخْرِ الغَيِّ: ماذا تَسْتَبيثُ؟

**النَّبيثَةِ** üzerine ki o, kuyunun süpürüğüdür; ve dedi: **هيهات** **الأَرْوى**’nın **النَّعامِ الأَرْبَد**’den (olması); ve nerede **سُهَيْلٌ** nerede **الفرقد**? Ve **النَّبيثة** **نَبَثَ**’dendir; ve **تستبيث** **بَوَثَ**’tan yahut **بَيَثَ**’tandır. el-Cevherî: **خَبيثٌ نَبِيثٌ** tâbî‘ (peş peşe getirme)dir.

Ve falan, insanların ayıplarından **يَنْبُثُ** eder; yani onları ortaya çıkarır. Ve sırtlan, yürüyüşünde ayaklarıyla toprağı **نَبَثَتِ**: onu kımıldatıp kaldırdı.

Ve denilir: onun için ne bir göz gördüm ne de **نَبْثاً**; senin “onun için ne bir göz gördüm ne de bir iz” demen gibi; râciz dedi:

فلا تَرى عَيْناً ولا أَنْباثا
إِلاَّ مَعاثَ الذِّئبِ، حين عاثا

Böylece **الأَنْباثُ**: **نَبَث**’in çoğuludur; ve o, kuyu açılan, kazılan ve **اسْتُنْبِثَ** edilen şeydir; ve Züheyr, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:

يَخِرُّ نَبيثُها عن جانِبَيْهِ،
فَلَيْسَ لِوَجْهِهِ منها وِقاءُ

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: onun **نَبيثُها**’sı, elleriyle **نُبِثَ** edilen şeydir; yani topraktan kazdılar. Dedi: ve o, **النَّبِيثُ** ve **النَّبيذُ** ve **النَّحِيتُ**tir; hepsi birdir. Ve **خَبيثٌ نَبيثٌ** (kimse), şerrini **يَنْبُثُ** eder; yani onu çıkarır.

Ve **الأُنْبُوثَةُ**: çocukların oynadığı bir oyundur; bir çukur kazarlar ve içine bir şey gömerler; onu çıkaran kimse galip gelmiştir. İbnü’l-A‘râbî: **النَّبِيثُ** deniz balığından bir türdür. Ebû Râfi‘ hadîsinde: Câhiliye’de yediğim en hoş yemek, bir yırtıcının **نَبيثَةُ**’sı idi; **النبيثة**: bir kuyu yahut nehirden çıkarılan topraktır; sanki o, yırtıcının ihtiyacı vaktine (saklamak) için bir yerde gömdüğü eti kastetti; Ebû Râfi‘ onu çıkardı da yedi.
