# نبث — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%A8%D8%AB/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AB.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نبث

النبث: النبش  ، قال الجوهري: نبث ينبث، مثل نبش ينبش، وهو الحفر باليد وجمعه: أنبأث. أنشد ابن الأعرابي:
  حتى إذا وقعن كالأنباث
  غير خفيفات ولا غراث وقعن: اطمأنن بالأرض بعد الرى.  كالانتباث  ، نبثه، وانتبثه, النبث:  : الغضب  ، وهو مجاز.  وبالتحريك: الأثر  . وفي الأساس وما رأيت بأرضهم نبيثا: أثر حفر. وفي اللسان: ويقال: ما رأيت له عينا ولا نبثا كقولك: ما رأيت له عينا ولا أثرا، قال الراجز:
  فلا ترى عينا ولا أنباثا
  إلا معاث الذئب حين عاثا فالأنباث: جمع نبث، وهوما أبئر وحفر، واستنبث.  والنبيثة: تراب البئر والنهر  ، قال الشاعر أبو دلامة:
  إن الناس غطوني تغطيت عنهم                      وإن بحثوني كان فيهم مباحث
  وإن نبثوا بئرى نبثت بئارهـم                      فسوف ترى ماذا ترد النبائث قال أبو عبيد: هي ثلة البئر ونبيثتها، وهو ما يستخرج من تراب البئر إذا حفرت، وقد نبثت نبثا. وفي اللسان: نبث التراب ينبثه نبثا، فهو منبوث، ونبيث: استخرجه من بئر أو نهر، وهي النبيثة، والنبيث والنبث. وذكر ابن سيده، في خطبة كتابه مما قصد به الوضع من أبي عبيد القاسم بن سلام في استشهاده بقول الهذلي:
  لحق بنى شعارة أن يقولوا                      لصخر الغى ماذا تستبيث على النبيثة التي هي كناسة البئر، وقال: هيهات الأروى من النعام الأربد، وأين سهيل من الفرقد، والنبيثة من نبث، وتستبيث من بوث أو بيث. انتهى. وقال زهير -يصف عيرا وأتنه:
  يخر نبيثها عن جانبـيه                      فليس لوجهه منها وقاء

  وقال ابن الأعرابي: نبيثها: ما نبث بأيديها، أي حفرت من التراب، قال: وهو النبيث والنبيذ والنجيث كله واحد.  والانتباث: التناول  لمثل العصا ونحوها،  وأن يربو السويق ونحوه في الماء  ، كالانتباذ،  والتقليص على الأرض حالة القعود  ، نقله الصاغاني: من المجاز: فلان  خبيث  نبيث أي  شرير  ، ومثله في الأساس، وفي بعض النسخ إتباع، ومثله في الصحاح.  والأنبوثة  : بالضم:  لعبة  للصبيان، وذلك أنهم  يدفنون شيئا في حفير، فمن استخرجه غلب  . ومن المجاز: نبثوا عن الأمر: بحثوا عنه. وهو يستنبت أخاه عن سره: يستبحثه. وأبدى فلان نبيثة القوم ونبائثهم. وبينهم شحناء ونبائث. ولا يزالون يتنابثون عن الأسرار، ويتباحثون عن الأخبار وتقول: ظهرت نبائثهم، ولم تخف خبائثهم، كل ذلك في الأساس. وفي النهاية لابن الأثير: وفي حديث أبي رافع:  أطيب طعام أكلت في الجاهلية نبيثة سبع أراد لحما دفنه السبع لوقت حاجته في موضع، فاستخرجه أبو رافع فأكله. وفي اللسان -عن ابن الأعرابي-: النبيث: ضرب من سمك البحر. قلت: وسيأتي في آخر هذا الباب، عنه أيضا، أنه الينبيث، بتقديم التحتية على الموحدة، وتقدم أيضا في ب ن ث ما يتعلق به، فراجعه، فإما أن أحدهما تصحيف عن الآخر أو لغتان.

### Türkçe

**النبث**: **النبش**; el-Cevherî dedi: **نبث ينبث**; **نبش ينبش** gibi; o, elle kazmadır; onun çoğulu: **أنبأث**. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  “Hattâ izâ vaka‘ne ke’l-**أنباث**
  Gayru hafîfâtin ve lâ girâth”
**وقعن**: sulamadan sonra yere yerleştiler. **كالانتباث**; **نبثه** ve **انتبثه**. **النبث**: öfke; bu mecazdır. Hareke ile: iz. **الأساس**’ta: “Onların yurdunda **نبيثا** görmedim”: kazı izi. **اللسان**’da: ve denir ki: “Onun için ne göz gördüm ne de **نبثا**”; senin “Onun için ne göz gördüm ne de iz” demen gibi. Râciz dedi:
  “Felâ terâ ‘aynan ve lâ **أنباثا**
  İllâ mu‘âthu’z-zi’bi hîne ‘âthâ”
**الأنباث**: **نبث**’in çoğuludur; o da kuyular ve kazılardır; ve **استنبث**. **النبيثة**: kuyu ve nehir toprağı; şair Ebû Dulâme dedi:
  “İnne’n-nâse gattavnî tagattaytu ‘anhum                      Ve in bahathûnî kâne fîhim mebâhith
  Ve in **نبثوا** bi’rî **نبثت** bi’ârahum                      Fesevfe terâ mâdhâ teruddu’n-**نبائث**”
Ebû Ubeyd dedi: o, kuyunun yığını ve **نبيثتها**’dır; o, kuyu kazıldığında kuyu toprağından çıkarılandır; ve ben **نبثت** **نبثا** yaptım. **اللسان**’da: **نبث** toprağı **ينبثه** **نبثا**; o halde o **منبوث**tur; ve **نبيث**: onu bir kuyudan veya nehirden çıkardı; o da **النبيثة**’dir; ve **النبيث** ve **النبث**. İbn Sîde, kitabının hutbesinde, Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm’dan, Hüzellî’nin sözüyle istişhâdında, vaz‘ için kastettiği şeylerden olarak zikretti:
  “Lehıka benî Şa‘ârate en yekûlû                      Li-Sahrı’l-gayyı mâdhâ تستبيث على **النبيثة**”
**النبيثة** ki o kuyunun süpürüğüdür; ve dedi: “Heyhât el-ervâ mine’n-ne‘âmi’l-erbed; ve eyne Süheyl mine’l-ferkad”; ve **النبيثة** **نبث**’tendir; ve **تستبيث** **بوث** veya **بيث**’tendir. Bitti. Züheyr dedi —bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederken—:
  “Yehurru **نبيثها** ‘an cânibeyhi                      Feleyse li-vechihi minhâ vikâ’”

İbnü’l-A‘râbî dedi: **نبيثها**: onun elleriyle **نبث** ettiği şeydir; yani topraktan kazdığıdır. Dedi: o, **النبيث** ve **النبيذ** ve **النجيث**; hepsi birdir. **الانتباث**: değnek ve benzeri gibi bir şeyi alma; ve **السويق** ve benzerinin suda kabarması; **كالانتباذ**; ve oturma hâlinde yerde büzülme; bunu es-Sâgânî nakletti. Mecazdan: falan **خبيث نبيث**; yani şerli; bunun benzeri **الأساس**’tadır; bazı nüshalarda itbâ‘dır; bunun benzeri **الصحاح**’tadır. **الأنبوثة**: damme ile: çocuklar için bir oyun; o da şudur: bir çukura bir şeyi gömerler; onu çıkaran galip gelir. Mecazdan: **نبثوا عن الأمر**: onu araştırdılar. O, kardeşini sırrı hakkında **يستنبت** eder: onu araştırır. Falan, kavmin **نبيثة**sini ve onların **نبائث**lerini açığa vurdu. Aralarında kin ve **نبائث** vardır. Onlar sırlar hakkında sürekli **يتنابثون** ederler ve haberler hakkında **يتباحثون** ederler. Ve dersin ki: “Onların **نبائث**leri ortaya çıktı”; ve “Onların **خبائث**leri gizli kalmadı”; bunların hepsi **الأساس**’tadır. İbnü’l-Esîr’in **النهاية**’sinde: Ebû Râfi‘ hadîsinde: “Câhiliyyede yediğim en hoş yemek, bir yırtıcının eti isteme vaktine kadar bir yere gömdüğü et olan **نبيثة** idi; Ebû Râfi‘ onu çıkardı da yedi.” **اللسان**’da —İbnü’l-A‘râbî’den—: **النبيث**: deniz balığından bir türdür. Dedim: bu bâbın sonunda, ondan da, onun **الينبيث** olduğu; **التحتية**’nin **الموحدة**’den önce getirilmesiyle, gelecektir; ve ayrıca **ب ن ث**’te onunla ilgili olan şey de geçti; ona müracaat et. Şu hâlde ya ikisinden biri ötekinden tashîftir ya da iki lugattır.
