# نبذ (ن-ب-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%A8%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Nebiz köpük demektir

- Harfler: ن - ب - ذ
- Kur'an'da: 12 geçiş · 12 ayet · 11 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (11)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَنَبَذْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/siga/%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B0%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَفَعَلْنَاهُمْ | Hemen onları fırlattık | 2 | 2 | [28:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/28:40.md) |
| [انْتَبَذَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/siga/%D8%A7%D9%86%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | افْتَعَلَتْ | Kendini uzaklaştırdı | 1 | 1 | [19:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/19:16.md) |
| [فَانْبِذْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B0%D9%92.md) | فَافْعِلْ | Öyleyse fırlat | 1 | 1 | [8:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/8:58.md) |
| [فَانْتَبَذَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَافْتَعَلَتْ | Hemen kendini uzaklaştırdı | 1 | 1 | [19:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/19:22.md) |
| [فَنَبَذُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/siga/%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | فَفَعَلُوهُ | Hemen onu fırlattılar | 1 | 1 | [3:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/3:187.md) |
| [فَنَبَذْتُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/siga/%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B0%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعَلْتُهَا | Hemen onu fırlattım | 1 | 1 | [20:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/20:96.md) |
| [فَنَبَذْنَاهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/siga/%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B0%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F.md) | فَفَعَلْنَاهُ | Hemen onu fırlattık | 1 | 1 | [37:145](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/37:145.md) |
| [لَنُبِذَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/siga/%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8F%D8%A8%D9%90%D8%B0%D9%8E.md) | لَفُعِلَ | Öyleyse fırlatıldı | 1 | 1 | [68:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/68:49.md) |
| [لَيُنْبَذَنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/siga/%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | لَيُفْعَلَنَّ | Kesinlikle fırlatılacak | 1 | 1 | [104:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/104:4.md) |
| [نَبَذَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/siga/%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B0%D9%8E.md) | فَعَلَ | Fırlattı | 1 | 1 | [2:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/2:101.md) |
| [نَبَذَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/siga/%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَعَلَهُ | Onu fırlattı | 1 | 1 | [2:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/2:100.md) |

## Mücavir kökler — 49 mücavir (76 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Alanda
2. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Büyük akarsu
3. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Ordu demektir
4. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Arka
5. [سقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sekm: Kusmuk, mide bulantısı, hastalıktır
6. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Kevn tepe demektir
7. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Arka demektir
8. [سول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sevil: “Seyl”den türemiştir
9. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
10. [ذمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Semm (Sin) ısırgan otuna benzeyen zehirli bitki demektir
11. [قصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Daha uzak
12. [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hutame : Kuru ot demektir
13. [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ve avuçlarlar
14. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
15. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
16. [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
17. [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ona yetişir
18. [لوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dilin arka tarafı, dil kemiği demektir
19. [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Güneşin doğduğu yerdir
20. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
21. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
22. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
23. [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Satın aldılar
24. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Anlaşma
25. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Meryem
26. [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Söz
27. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haml: İple yüklenen yük demektir
28. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bes besese dağınık taşlar demektir
29. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
30. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Az
31. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
32. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
33. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
34. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
35. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hilal yeni ay demektir
36. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
37. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
38. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
39. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
40. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beraber
41. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
42. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
43. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
44. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
45. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
46. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
47. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Zalimler
48. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
49. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نبذ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AD.md), [رمى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%8A.md), [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md), ألقى |
| Zıt Kök | [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Elde, bünyede veya koruma altında tutulan bir nesneyi itibar etmeyerek öne, arkaya veya bir kenara fırlatıp atmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyi, ahdi ve emaneti değersiz görerek arkaya atmak; ceza veya arınma amacıyla değersizleşen unsuru deniz, çöl veya ateşe savurmak; uzlete çekilmek |
| Çekirdek Özet 3 | Ahit ve sözleşmelerin bağlayıcılığını tek taraflı feshedip dışlama; değer hiyerarşisinde sıfırlanan varlığın sistemin dış çeperine fırlatılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt fiziksel bir fırlatmadan ibaret görülmesi, eylemin özündeki «değer vermeme, itibar etmeme ve bağ koparma» kastının göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نب | İçten dışa doğru kabarma, fışkırma, belirme ve bulunduğu kabı/ortamı aşarak ortaya çıkma hareketi. Bu çekirdek [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) kökünde gizli bilginin açığa çıkması, [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) kökünde tohumun toprağı delip fışkırması, [نبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B2.md) kökünde gizli vasfın lakapla dışa vurulması, [نبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B7.md) ve [نبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B9.md) köklerinde suyun kaynaktan taşkınla fışkırması anlamlarında somutlaşır. | ذ | Uç harfi olan ذ sesinin getirdiği ayrılma, kopuş ve sınırın ötesine yöneliş boyutuyla çekirdekteki taşkın hareket, eldeki veya bünyedeki nesnenin tamamen terk edilerek uzağa, kenara veya arkaya savrulup bırakılması yönünde daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Elde tutulan, hareket halindeki veya bünyede yer kaplayan canlı/faal bağ |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Korunaklı mekan, kabın içi, avucun içi veya himaye alanı |
| ذ | kapı (د ikizi); geçiş, hareket, sınırın ötesine geçme (türetme) | Eşiğin dışına çıkış, ayrılma, sınırın dışına yönelerek irtibatı kesme |
| نبذ | Korunaklı iç alandan eşiğin ötesine doğru koparıp fırlatma hareketi | Elde, kapta veya sözleşme dairesinde (ev/iç alan) tutulan bir varlığın, sınır dışına itilerek terk edilmesi eylemidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi elden çıkarıp öne veya arkaya fırlatmak; değersiz görülen eski nalı, çekirdeği yahut çocuğu sokağa/kenara bırakmak; hurma veya üzümü su dolu kabın içine atıp bırakmak (nebîz) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Asâs el-Belâga'da şahit getirilen eski beyitte kök, sırtlanların yükü fırlatıp dağıtması anlamında geçer: هلا غضبت لرحل جارك إذ تنبذه حضاجر |
| Erken Arapça kullanım | Klasik hadis rivayetinde Hz. Peygamber’in altın yüzüğünü parmağından çıkarıp atması ve sahâbenin de yüzüklerini çıkarması anlatılırken elden çıkarıp atma anlamında kullanılmıştır: فنبذ خاتمه فنبذ الناس خواتيمهم |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça نبذ kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde elden çıkarma, uzağa bırakma ve fırlatma eylemleriyle morfolojik ve semantik temas halindedir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan n-b-d şeklinde tam ses denkliği olan bir fırlatma kökü zayıf veya sınırlı kalsa da, kökün ikili çekirdeği olan *nb- kökü (fışkırma, dışarı doğru taşma, filizlenme) Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice nabaʿ נָבַע "fışkırmak, taşmak", Süryanice nbaʿ "kaynamak") ortaktır. Arapçada üçüncü kök harfi olan /dh/ (ذ) peltek sesinin katılımıyla kök, içten dışa doğru olan bu doğal kabarma hareketini iradi bir eylemle «bir nesneyi elden çıkarıp fırlatma, değersiz sayıp kenara atma» semantiğine kaydırmıştır. Çöl ve kabile hayatında nesnelerin veya çocukların bakımsızlık yahut meşruiyet sorunu sebebiyle bir kenara bırakılması (el-veledu’l-menbûz) ve su içine kuru meyve atılarak fermente içecek elde edilmesi (nebîz) pratikleri, kökün ilksel somut ufkunu oluşturur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Gesenius’ Hebrew and Chaldee Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نبذ / نب çekirdeğinden türeme | Bir şeyi itibar etmeyerek elden çıkarmak, savurmak, kenara bırakmak | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili *nb- köküyle ortaklık | Dışa taşma, kabarma ve püskürme eylemlerinden ayrışarak nesneyi dışarı savurma fiiline evrilmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış düzenli bir izomorfik köken tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نبذ | Anlamlı | Fırlatmak, elden çıkarıp atmak | Değersiz görerek veya ahdi bozarak kenara savurmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نذب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| بنذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| [بذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%86.md) | Anlamlı | Kısa, şişman ve etli olmak | Bedenin et toplayıp kalınlaşması, zırhın bedene oturması | Kur'an'da geçmez |
| [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) | Anlamlı | Kuyruk, takip etmek, suç/günah | Bir şeyin peşine takılan son kısım; sorumluluk doğuran suç | Kur'an'da geçer |
| [ذبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D9%86.md) | Anlamlı | İtmek, defetmek, uzaklaştırmak | [ذود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF.md) ve [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) gibi sürüp uzaklaştırma hareketi | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نبذ | Merkez | Elden çıkarma ve fırlatma | Bir şeyi değersiz bularak veya irtibatı keserek kenara, arkaya fırlatmak | İtibar etmeme, ahdi bozma ve kenara itme kastı esastır. |
| [طرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Yere veya uzağa atma | Bir nesneyi bulunduğu yerden alıp başka bir yere bırakmak/atmak | نبذ kökündeki değersizleştirme ve hakir görme vurgusu [طرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AD.md) kökünde her zaman bulunmaz. |
| [رمى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%8A.md) | Komşu | Hedefe doğru fırlatma | Bir nesneyi belirli bir menzile veya hedefe isabet ettirmek üzere fırlatmak | [رمى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%8A.md) kökünde hedef ve atış gayesi öne çıkar; نبذ kökünde ise elden çıkarıp savurma ve terk etme esastır. |
| [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) | Komşu | Şiddetle savurma | Nesneyi büyük bir güç ve süratle uzağa fırlatmak | [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) fiziki güç ve çarpma şiddetini vurgularken, نبذ bağın kopuşunu ve ilgisizliği vurgular. |
| ألقى | Komşu | Bırakma, koyma, iletme | Bir şeyi elden veya yüksekten aşağıya doğru salıvermek | ألقى kökünde bazen değer vererek tevdi etme anlamı varken, نبذ mutlaka dışlamayı içerir. |
| [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) | Zıt | Tutma, alma, sarılma | Bir şeyi sahiplenmek, benimsemek, sımsıkı kavramak ve taşımak | Fırlatıp terk etmenin tam zıddı olarak benimseyip himaye altına almaktır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نبذ | Elden çıkarıp değersiz bularak fırlatmak | Vahyi, ahdi arkaya atmak; kişiyi veya nesneyi ıssız alana savurmak | Kesin |
| Latince | abicere, reicere | Bir kenara fırlatmak, reddetmek | abicere elden çıkarmayı, reicere ise değersiz bularak geri çevirmeyi tam karşılar; ancak uzlete çekilme anlamını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | cast away, discard, repudiate | Fırlatıp atmak, ıskartaya çıkarmak, feshetmek | discard nesneyi değersiz sayıp atmayı, repudiate ise ahdi tek taraflı bozup atmayı karşılar. | Kesin |
| Almanca | verwerfen, wegwerfen, aufkündigen | Kenara atmak, değersiz bularak ıskartaya çıkarmak, feshetmek | wegwerfen fiziksel atmayı, aufkündigen sözleşmeden çekilip bağı fırlatmayı ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | rejeter, délaisser, répudier | Reddedip fırlatmak, terk etmek, feshetmek | rejeter kökün dışlayıcı fırlatma hareketini, répudier ise bağları koparıp arkaya atmayı karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَنَبَذْنَاهُمْ / لَنُبِذَ | Helak ve ceza olarak fırlatıp atılmak | Firavun ve ordusunun denize atılması (Kasas [28:40](https://lisan.digital/tr/ayet/28:40.md), Zâriyât [51:40](https://lisan.digital/tr/ayet/51:40.md)); Yûnus peygamberin balığın karnından çıplak sahile bırakılması (Sâffât [37:145](https://lisan.digital/tr/ayet/37:145.md), Kalem [68:49](https://lisan.digital/tr/ayet/68:49.md)) |
| فَنَبَذُوهُ / نَبَذَهُ | Ahdi ve vahyi değersiz görerek arkaya atmak | Kendilerine kitap verilenlerin emaneti ve ahitlerini arkalarına atıp çiğnemeleri bağlamı (Bakara [2:100](https://lisan.digital/tr/ayet/2:100.md), Bakara [2:101](https://lisan.digital/tr/ayet/2:101.md), Âl-i İmrân [3:187](https://lisan.digital/tr/ayet/3:187.md)) |
| فَانْبِذْ | Hıyanet endişesiyle antlaşmayı taraflara fırlatıp feshetmek | Düşmanın ahdi bozmasından korkulduğunda meşru müdafaa gereği antlaşmanın eşitlik üzere bozulup atılması (Enfâl [8:58](https://lisan.digital/tr/ayet/8:58.md)) |
| انْتَبَذَتْ / فَانْتَبَذَتْ | Toplumdan uzaklaşıp bir kenara çekilmek, inzivaya girmek | Hz. Meryem'in ailesinden ve kavminden ayrılarak doğu tarafında veya uzak bir mekanda uzlete çekilmesi (Meryem [19:16](https://lisan.digital/tr/ayet/19:16.md), Meryem [19:22](https://lisan.digital/tr/ayet/19:22.md)) |
| لَيُنْبَذَنَّ | Kıyamette cehennem azabına hakir görülerek savrulmak | Mal toplayıp onu ebedi kılıcı sanan kibirli insanın Hüteme ateşine bir çöp gibi fırlatılması (Hümeze [104:4](https://lisan.digital/tr/ayet/104:4.md)) |
| فَنَبَذْتُهَا | Büyü veya fitne maksadıyla bir izi alıp fırlatmak | Sâmirî'nin elçinin izinden bir avuç toprak alıp buzağı heykeline atması bağlamı (Tâhâ [20:96](https://lisan.digital/tr/ayet/20:96.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahit, mekr ve ceza | İnsanın fıtrat ve peygamber ahdini arkaya atması ile Allah'ın zalimleri azaba (denize veya ateşe) fırlatması arasındaki adalet ilişkisi | Kök, ilahi cezanın zalimi bir meta gibi değersizleştirerek sistem dışına itmesi şeklinde yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Münâbeze satışı, ahdin feshi ve laqît (buluntu çocuk) | Alışverişte belirsizliğe yol açan malı fırlatma akdinin yasaklanması; düşmanla yapılan barışın eşitlik üzere bozulması (nebz); terk edilmiş çocuğun (menbûz) hukuku | Hukuki bağların keyfi değil aleniyetle feshedilmesi ve sahipsiz bırakılanın himayesi ekseninde terimleşir. |
| Tefsir | وراء ظهورهم ifadesi ve Hz. Meryem'in uzleti | Vahyin arkaya atılmasının istiare yoluyla mutlak umursamazlığı anlatması; Hz. Meryem'in intibâzının bir kaçış değil ibadet amaçlı inziva oluşu | Tefsirde kök, bilerek gözden çıkarma, hafife alma ve kasti irtibat koparma semantiği kazanır. |
| Hadis | Nebîz içeceği ve yüzük atma rivayetleri | Hurma ve üzümün suda bekletilerek yapılan içeceğin mayalanıp sarhoşluk vermeden önceki helallik sınırı; Hz. Peygamber'in yasaklanan eşyayı elden fırlatıp atması | Nesnenin sıvıya bırakılması veya elden büsbütün çıkarılıp terk edilmesi eylemidir. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve teklif ilişkisi | Ahdi terk ve vurdumduymazlık | İnsanın ilahi emaneti değersiz bularak gündeminden düşürmesi | Hakikati arkaya atmak, kulun manevi sistemden dışlanmasına ve nihayetinde ateşe savrulmasına sebep olur. | Kesin |
| İlmi | Bilgi hiyerarşisi ve epistemoloji | Kanıtlanmış bilgiyi ıskartaya çıkarma | Doğrulanmış veriyi ideolojik veya sübjektif sebeplerle reddetme | Hakikatin bilindiği halde pratikte yok sayılması, cehalet değil kasti bir epistemolojik tasfiyedir. | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası hukuk ve ahitler | Antlaşmanın tek taraflı veya meşru feshi | Güvenliği tehdit eden hıyanet karşısında diplomatik bağı açıkça koparma | Kur'an hıyanet sezildiğinde gizlice saldırmayı değil, antlaşmayı muhatabın yüzüne fırlatarak açık feshi emreder. | Kesin |
| İktisadi | Ticaret ahlakı ve sözleşme | Belirsizliği ve aldanmayı tasfiye | Spekülatif ve denetimsiz mübadelenin (münâbeze) yasaklanması | Alışverişin görme ve rıza yerine bir eşyayı rastgele fırlatmaya bağlanması piyasa adaletini bozar. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Merkezkaç kuvveti ve sistem dışına fırlatma (ejection) | Kararsız veya yabancılaşmış bir parçacığın, sistemin merkezcil çekim alanından koparak dış uzaya veya çeper dışına savrulması süreci | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal dışlanma ve aforoz (ostrasizm / alienation) | Bir bireyin veya zümrenin, ortak normları çiğnemesi veya değersiz görülmesi sebebiyle toplumsal sözleşme dairesinden çıkarılıp marjinalleştirilmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir taş veya çöp atma gibi nötr bir fiziksel eylem saymak yahut fıkıhtaki "nebîz" kelimesine takılarak mayalanmayı kökün ana manası zannetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, ontolojik ve ahlaki bir değer kaybını ifade eder; fırlatılan şey ya değersiz görüldüğü için arkaya atılmıştır ya da Allah tarafından bir ceza olarak değersizleştirilip helak dairesine sürülmüştür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enfâl [8:58](https://lisan.digital/tr/ayet/8:58.md) ayetindeki "ahdi fırlatma" buyruğunun kalleşçe bir saldırı izni sanılması; oysa ayetin "eşitlik üzere, açıkça bildirerek" sözleşmeyi geçersiz kılma şartı koştuğunun gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan-vahiy ve insan-dünya ilişkisinde «değer verme ve sahiplenme» ile «arkaya atıp vurdumduymazlaşma» arasındaki ahlaki uçurumu bu kökle inşa etmesi bakımından temeldir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitab'ın ilahi fermanı unutup terk etmesini anlatan ayetlerde (Bakara [2:101](https://lisan.digital/tr/ayet/2:101.md)), Firavun ve ordusunun helak sahnelerinde (Kasas [28:40](https://lisan.digital/tr/ayet/28:40.md)) ve savaş hukuku ilkelerinde (Enfâl [8:58](https://lisan.digital/tr/ayet/8:58.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini yükümlülüklerin ihmal edilmesini basit bir unutkanlık gibi görme yanılgısını düzeltir; vahye sırt çevirmenin bilinçli bir "savurup atma" cürmü olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi elde veya koruma altında tutmaktan vazgeçerek itibar etmeksizin öne, arkaya veya boşluğa fırlatıp atmak.
- Soyut anlam: İlahi veya insani bir ahdi, bilgiyi veya bağı değersiz sayarak yürürlükten kaldırmak, terk etmek ve o bağın gerektirdiği sorumluluk dairesinden bilinçli olarak kopmak.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç tutarlılığını veya ahlaki dengesini bozan ya da sisteme yabancılaşan bir unsurun sınır dışına sürülmesi; hakikatin arkaya atılmasına karşılık ilahi adaletin suçluyu ateşe veya helake savurması.
- LaTeX modeli: $$S_{0} = \{x \in C \mid v(x) \ge \theta\} \xrightarrow{\quad \Delta v(x) < 0 \quad} S_{1} = \{C \setminus \{x\}\} \cup \{x \in U \mid d(x, C) > r\}$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $C$ meşru himaye dairesini, sözleşme alanını veya sistemi; $x$ sisteme dahil olan nesneyi, ahdi veya bireyi temsil eder. Başlangıç durumu olan $S_{0}$ evresinde $x$ unsuru, değeri $v(x)$ belirlenmiş bir kabul eşiğinin $\theta$ üzerinde olduğu için sistemin içindedir. Zamanla veya eylemle değerdeki değişim negatifleştiğinde ($\Delta v(x) < 0$, yani nesne değersizleştirildiğinde veya hıyanet zuhur ettiğinde), sistem $S_{1}$ durumuna geçer. Bu yeni durumda $x$ unsuru $C$ koruma alanından tamamen çıkarılır ($C \setminus \{x\}$) ve sistemin dışındaki belirsiz/ıssız alana $U$ fırlatılır; böylece sistem ile nesne arasındaki mesafe $d(x, C)$ kritik sınırın $r$ ötesine geçmiş olur. Bu denklem, vahyin arkaya atılmasını, antlaşmanın feshedilerek düşmana iade edilmesini ve Firavun ile ordusunun denize savrulmasını ortak bir topolojik dışlama hareketi olarak modeller.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%A8%D8%B0/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/2:100.md) — نَبَذَهُ

أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Onlar, ne zaman bir ahidle bağlandılarsa içlerinden bir güruh onu bozup atmadı mı? Hayır, onların bir çoğu iman etmezler.

### [Bakara 2:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/2:101.md) — نَبَذَ

وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onlara, ne zaman Allah tarafından yanlarındaki kitabı tasdik edici bir peygamber geldiyse, kendilerine kitab verilenlerden bir güruh, sanki bilmiyormuş gibi, Allah’ın kitabını arkalarına atıverdi.

### [Ali İmran 3:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/3:187.md) — فَنَبَذُوهُ

وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ

Meal (IK): Hani Allah, kendilerine kitab verilenlerden; onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz, diye söz almıştı. Onlar ise bunu arkalarına attılar ve az bir değere değiştiler. Satın aldıkları şey ne kötüdür.

### [Enfal 8:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/8:58.md) — فَانْبِذْ

وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ

Meal (IK): Eğer bir kavmin hiyanet etmesinden korkarsan; sen de onlara karşı aynı şekilde davran. Muhakkak ki Allah; hainleri sevmez.

### [Meryem 19:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/19:16.md) — انْتَبَذَتْ

وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا

Meal (IK): Kitab’da Meryem’i de an. Hani o, ailesinden ayrılarak Doğu tarafında bir yere çekilmişti.

### [Meryem 19:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/19:22.md) — فَانْتَبَذَتْ

فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا

Meal (IK): Nihayet ona gebe kaldı ve bu sebeple uzak bir yere çekildi.

### [Taha 20:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/20:96.md) — فَنَبَذْتُهَا

قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي

Meal (IK): O da: Onların görmedikleri bir şey gördüm ve o elçinin bastığı yerden bir avuç avuçladım. Ve bunu ziynet eşyasının eritildiği potaya attım. Nefsim bana bunu hoş gösterdi, dedi.

### [Kasas 28:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/28:40.md) — فَنَبَذْنَاهُمْ

فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Biz de onu ve askerlerini yakalayıp suya attık. Zalimlerin sonunun nasıl olduğuna bir bak.

### [Saffat 37:145](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/37:145.md) — فَنَبَذْنَاهُ

فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ

Meal (IK): Rahatsız bir halde iken Biz, onu açıklık bir yere attık.

### [Zariyat 51:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/51:40.md) — فَنَبَذْنَاهُمْ

فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٌ

Meal (IK): Sonunda onu da, ordularını da yakalayıp denize attık. O, kınanacak işler yapıp durmaktaydı.

### [Kalem 68:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/68:49.md) — لَنُبِذَ

لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ

Meal (IK): Rabbının katında ona bir nimet erişmiş olmasaydı; mutlaka o, kınanmış olarak çıplak bir yere atılacaktı.

### [Hümeze 104:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/ayet/104:4.md) — لَيُنْبَذَنَّ

كَلَّا لَيُنْبَذَنَّ فِي الْحُطَمَةِ

Meal (IK): Hayır; andolsun ki o, Hutame’ye atılacaktır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Nebiz köpük demektir. Fiil olarak içkinin oluşurken çıkardığı köpükten dolayı şaraplaşmak için kullanılmıştır. Mayalanmak ve fırlatıp atmak anlamlarına da gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذّال والنّون والباء معهما
ذ ن ب، ن ب ذ يستعملان فقط
ذنب:
الأذناب جمع الذَّنَب.
والذَّنْب: الإِثْمُ والمَعصِية، والجمع الذُّنُوب.
والمِذْنَبُ: مَسيل الماء بحضيض الأرض وليس بجِدِّ واسعٍ، وإنْ كان في سَفْح أو سَنَدٍ فهو التَّلْعةُ.
ويقال لمِسيل ما بين التَّلْعَتَيْنِ ذَنَبُ التَّلْعة.
والذّانِبُ: التابِع للشيء على أَثَره.
والمُستَذنِبُ الذي يتلو الذَّنَب لا يُفارق أَثَرَه، قال:
مثل الأَجير استَذْنَبَ الرَّواحِلا
والذَّنوبُ: الفَرَسُ الواسعُ هُلْبِ الذَّنَب.
والذَّنوبُ: مِلءُ دَلْوٍ من ماءٍ، ويكون النَّصيبُ من كلِّ شيءٍ كذلك، قال:
لنا ذَنوبٌ ولكُمْ ذَنوبُ.
والذِّنابُ آخِر كلِّ شيءٍ، قال:
ونأخُذُ بعدَه بذِنابِ عـيشٍ		أجَبّ الظَّهْر ليس له سَنامُ
الذِّنَابُ أيضاً من مَذانِب المَسايل، وهو شبيه أن يكون جِماعَ الذَّنَب، وقد يجمَعُون على الذَّنائب.
والذُّنابَى: موضع مَنْبِت الذَّنَب.
والتَّذنوبُ، الواحدة تَذْنوبةٌ هي البُسْرَة المُذَنَّبةُ التي قد أرطَبَ طَرَفُها من قِبَل ذَنَبها.
وذَنَّبَ الجرادُ: سَمِنَ وسِمَنُه في أذنابه.
والتَّذنيب: التَّعاظُل للضِّبابِ والفَراش والجَراد ونحوها، والتَّذنيب: إخراجُها أذنابَها من جِحَرتِها وضَربها على أفواه جِحَرتِها.
نبذ:
النَّبْذُ: طّرْحُكَ الشيء من يدكَ أمامَك أو خلفك.
والمُنابَذَةُ: انتِباذ الفَريقَيْنِ للحَرْب، ونَبَذنا عليهم على سَواءٍ أي نابذناهم الحربَ إذا أنْذَرَهم وأنْذرُوه.
والمنبُوذُ: وَلَد الزِّنا المطروح.
والنِّبائِذُ: واحدُها نَبيذة، وهم المْبُوذون، منه المَنابِذةُ والمنبُوذة: المهزولةُ التي لا تُؤكَل.

##### Türkçe

باب **الذّال** و**النّون** و**الباء** معهما
**ذ ن ب**، **ن ب ذ** yalnızca kullanılırlar.

**ذنب**:
**الأذناب** **الذَّنَب**’in çoğuludur.
Ve **الذَّنْب**: günah ve mâsiyet; çoğulu **الذُّنُوب**.
Ve **المِذْنَبُ**: yerin alçağında suyun akıntı yatağıdır; geniş bir vadi değildir; eğer bir yamaçta yahut bir yükseltide ise o **التَّلْعةُ**’dır.
Ve **التَّلْعَتَيْنِ** arasındaki akıntı yatağına **ذَنَبُ التَّلْعة** denir.
Ve **الذّانِبُ**: bir şeyin izinin üzerinde ona tâbi olan.
Ve **المُستَذنِبُ**: **الذَّنَب**’i izleyen, izinden ayrılmayan; dedi ki:
مثل الأَجير استَذْنَبَ الرَّواحِلا
Ve **الذَّنوبُ**: kuyruğu gür ve geniş olan at.
Ve **الذَّنوبُ**: bir kova su dolusu; her şeyden pay da böyledir; dedi ki:
لنا ذَنوبٌ ولكُمْ ذَنوبُ.
Ve **الذِّنابُ**: her şeyin sonu; dedi ki:
ونأخُذُ بعدَه بذِنابِ عـيشٍ		أجَبّ الظَّهْر ليس له سَنامُ
**الذِّنَابُ** ayrıca akıntı yataklarının **مَذانِب**’indendir; **الذَّنَب**’in cem‘i olması benzer; ve **الذَّنائب** üzerine de çoğul yaparlar.
Ve **الذُّنابَى**: kuyruğun bittiği yerin mevkii.
Ve **التَّذنوبُ**; teki **تَذْنوبةٌ**’dur: kuyruğu olan **البُسْرَة** (hurma çağlası)dır; kuyruğu tarafından ucu yaşarmış olandır.
Ve **ذَنَّبَ الجرادُ**: semirdi; semizliği kuyruklarındadır.
Ve **التَّذنيب**: kertenkeleler, kelebekler, çekirgeler ve benzerleri için birbirine düğümlenme; ve **التَّذنيب**: onların kuyruklarını deliklerinden çıkarmaları ve deliklerinin ağızlarına vurmalarıdır.

**نبذ**:
**النَّبْذُ**: bir şeyi elinden önüne yahut arkana atmandır.
Ve **المُنابَذَةُ**: iki tarafın savaş için birbirinden ayrılıp çekilmesi; ve “**نَبَذنا عليهم على سَواءٍ**” yani onları savaşa karşı **نابذناهم**: onlara haber verip onlar da ona haber verdiklerinde.
Ve **المنبُوذُ**: atılmış zina çocuğu.
Ve **النِّبائِذُ**: teki **نَبيذة**’dir; onlar **المْبُوذون**’dur; ondan **المَنابِذةُ** ve **المنبُوذة**: yenmeyen zayıf (hayvan).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَبَذْتُ الشيءَ أنْبِذُهُ، إذا ألقيته من يدك. ونَبَّذْتَهُ، شدد للكثرة. والمَنْبوذُ: الصبيُّ تلقيه أمُّه في الطريق. ونابَذَهُ الحربَ: كاشَفَه. وجلس فلانٌ نَبْذَةً ونُبْذَةً، أي ناحيةً. وانْتَبَذَ فلانٌ، أي ذهبَ ناحيةً. ويقال: ذهَبَ مالُه وبقي نَبْذٌ منه، وبأرض كذا نَبْذٌ من مالٍ ومن كلأ، وفي رأسه نَبْذٌ من شَيْبٍ. وأصاب الأرضَ نَبْذٌ من مطر، أي شيءٌ يسيرٌ. والنَبيذُ: واحدُ الأنْبِذَةِ. يقال: نَبَذْتُ نَبيذاً، أي اتخذته. ونَبَذَ العِرْقُ نَبَذاناً: لغة في نَبَضَ. والمِنْبَذَةُ: الوِسادةُ.

##### Türkçe

**نَبَذْتُ الشيءَ** **أنْبِذُهُ**, onu elinden attığın zaman (böyledir). Ve **نَبَّذْتَهُ**, çokluk için şeddeli (kullanılır). Ve **المَنْبوذُ**: annesinin onu yola attığı çocuk. Ve **نابَذَهُ الحربَ**: onu açığa vurdu. Ve falan kimse **نَبْذَةً** ve **نُبْذَةً** oturdu; yani bir taraf(ta). Ve falan kimse **انْتَبَذَ**, yani bir tarafa gitti. Ve denilir: malı gitti ve ondan **نَبْذٌ** kaldı; ve filan yerde maldan ve ottan **نَبْذٌ** vardır; ve onun başında aklıktan **نَبْذٌ** vardır. Ve yere yağmurdan **نَبْذٌ** isabet etti; yani az bir şey. Ve **النَبيذُ**: **الأنْبِذَةِ**’nin biridir. Denilir: **نَبَذْتُ نَبيذاً**, yani onu yaptım. Ve **نَبَذَ العِرْقُ نَبَذاناً**: **نَبَضَ** hakkında bir dildir (lehçedir). Ve **المِنْبَذَةُ**: yastıktır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ن ب
بذن ، ذنب ، ذبن ، نبذ : مستعملة .
بذن : قال ابن شميل في المنطق : بَأْذَنَ فلانٌ من الشر بَأْذَنَةً ، وهي المُبَأْذَنَةُ مَصدر .
ومثله قوله : أنائلاً تُريد أم مُعَتْرَسةً يريد بالمعَتْرسةِ الفِعْلَ ، مثل المُجاهدة تقوم مقام الاسم .
ذبن : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الذُّبْنَةُ ذبول الشفتين من العَطَشِ .
قال الأزهري : النون مُبْدَلةٌ من اللام أصلها الذُّبْلَة .
ذنب : قال الليث : الذَّنْبُ الإثْمُ والمَعْصِيةُ والجميع الذُّنوب ، والذَّنَب معروف وجمعه أَذْناب ، ويقال للمسيل ما بَين التَّلْعَتَيْنِ : ذَنَبُ التَّلْعة ، والذَّانِبُ التَّابِعُ للشيء على أَثَرِهِ ، يقال : هو يَذْنِبُهُ أي يتبعُه ، والمَسْتَذنِب الذي يَتْلُو الذنَبَ لا يفارقُ أثرَه ، وأنشد فقال :
مثل الأجيرِ اسْتَذنَبَ الرَّواحِلاَ
قال الأزهري : وذَنَبُ الرَّجُلِ أتْباعُه ، وأذنابُ القوم أتباعُ الرُّؤساء .
يقال : جاء فلان بِذَنبه أي بأتباعه .
وقال الحطيئةُ يمدح قوماً فقال :
قومٌ هم الأنفُ والأذنابُ غيرُهم
ومن يُسوِّي بأنفِ الناقةِ الذنَبَا
وهؤلاء قوم من بني سعدِ بن زيدِ مناةَ ، يُعرفون ببني أنفَ الناقة لقول الحطيئة هذا ، وهم يَفْتَخِرون به إلى اليوم .
وروي عن أمير المؤمنين عليّ بن أبي طالب كرم الله وجهه أنه ذكر فِتنة فقال : إذا كان ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّين بِذَنْبه فتجتمع الناس إليه ، أراد أنه يَضْرِبُ في الأرض مُسرعاً بأتباعه الذين يَرَون رأيَه ولم يُعرِّج على الفتنة ، والذَّنُوب في كلام العرب على وجوه ، من ذلك قول الله جلّ وعزّ : ( الْمَتِينُ فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ ذَنُوباً مِّثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ ) ( الذاريات : 59 ) .
روى سلمة عن الفراء أنه قال : الذَّنُوبُ من كلام العرب الدَّلْو العظيمةُ ، ولكن العرب تَذْهب به إلى النَّصيب والْحَظِّ ، وبذلك جاء في التفسير فإن الذين ظلموا ،
أي أشركوا حَظَّا من العذاب كما نزل بالذين من قبلهم ، وأنشد الفراء :
لها ذَنوبٌ ولكم ذَنوبُ
فإنْ أَبَيْتُم فلنا القَلِيبُ
قال : والذَّنوبُ بمعنى الدَّلْو يُذكَّر ويُؤنَّث .
وقال ابن السكيت : الذَّنوب فيها ماء قريب من المَلْءِ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الذَّنُوبُ لحم المَتْنِ .
وقال غيره : الذَّنُوبُ الفرسُ الطويل الذَّنَبِ ، والذَّنُوبُ موضعٌ بعينه .
وقال عَبِيد بن الأبرص :
أَقْفَرَ من أَهْلِه مَلْحُوبُ
فالقُطَبِيَّاتُ فالذنُوبُ
سلمة عن الفراء يقال : ذنَب الفرس وذُنَابَى الطائر وذُنابةُ الوادي ، ومِذَنبُ النهر ، ومِذنبُ القِدْر ، وجميع ذُنَابَة الوادي الذَّنائِب ، كأن الذُّنابةَ جمع ذَنبِ الوادي ، وذِنَابٌ وذِنابَةٌ مثل جَمَلٍ وجِمالٍ وجِمالَةٍ ثم جِمالات جمعُ الجمع .
قال الله عزّ وجلّ : ( كأنه جمالت صفر ) ( المرسلات : 33 ) وذَنَب كلِّ شيء آخره وجمعه ذِنَابٌ ومنه قول الشاعر :
ونَأْخُذ بعده بِذِنَابِ عَيْشٍ
أَجَبَّ الظهر ليسَ له سَنام
وقال ابن بزرج : قال الكلابي في طلبه جَمله : اللهم لا يهديني لذُنانته غيرك ، قال : ويقال : مَن لك بذنابِ لَوْ قال الشاعر :
فمن يَهْدِي أخاً لِذِنَابِ لوٍ
فأَرْشُوهُ فإنَّ الله جارُ
وقال أبو عبيدة : الذُّنابَى الذَّنَبُ وأنشد :
جَمُومُ الشَّدِّ شائِلَةُ الذُّنَابَى
والذنَبَانُ : نَبْتٌ معروف الواحدة ذنَبَانَةٌ .
وقال الليث : وبعض العرب تسميه : ذَنَبَ الثعلب ، قال : والتَّذنيبُ لِلضِّبابِ والفَراشِ ونحو ذلك ، إذا أرادتْ التَّعاظُلَ والسِّفادَ .
وأنشد :
مثل الضِّبَابِ إذ هَمّتْ بتذنيب
قال الأزهري : إنما يقال للضَّب مُذَنِّبٌ إذا ضَرَبَ بِذَنبه مَن يريدُه من مُحترِشٍ أو حَيَّةٍ ، وقد ذَنَّبَ تذنيباً ، إذا فعل ذلك ، وضَبٌّ أذْنبُ طويلُ الذنب .
وأنشد أبو الهيثم :
لم يَبق مِن سُنّة الفَاروق نَعرِفه
إلا الذُّنَيْبِي وإلا الدِّرةُ الخَلَقُ
قال : الذُّنَيْبِيُّ ضَرْب مِن البُرود .
قال : تَرَك ياءَ النسبة كقوله :
مَتى كُنَّا لأمك مُقْنوِينا
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا بدت نُكتٌ من الإرطاب ، في البُسْر من قِبَل ذِنبها قيل : قد ذَنَّبتْ فهي مُذَنِّبةٌ ، والرُّطَبُ
التَّذْنوب .
سلمة عن الفراء : جاءنا بتَذْنوبٍ ، وهي لغة بني أسد ، والتميمي يقول : التَّذْنوب والواحدة تَذْنُوبةٌ .
وقال ابن الأعرابي : يَوْمٌ ذَنوبٌ طويل الذَّنَب لا يَنْقَضِي طولُ شَرِّه .
ابن شميل : المِذْنَبُ كهيئة الجدول يَسيل عن الروضة ماؤها إلى غيرها فيتفرق ماؤها فيها ، والتي يسيل عليها الماء مِذْنَبٌ أيضاً ؛ وأَذنابُ القلاع مآخيرها .
وقال الليث : المِذْنَبُ مَسيلُ ماءٍ بحضيض الأرض وليس بِجُدَ طويلٌ واسعٌ ، فإذا كان في سَفْح أو سَند فهو تَلْعةٌ ، ومَسيلُ ما بين التَّلْعتين ذَنَبُ التلْعة .
أبو عبيد عن الأموي : المذَانِبُ المغَارِف واحدها مِذْنبة . وقال أبو ذؤيب :
وسودٍ مِن الصيدان فيها مَذانِب
أبو عبيد : فَرَس مُذانِبٌ ، وقد ذَانبتْ إذا وقع ولَدُها في القُحْقُح ، ودنا خروجُ السِّقْي وارتفع عَجْبُ ذنبها ، وعَلِق به فلم يَحْدِروه .
والعرب تقول : ركب فلان ذَنَبَ الريح إذا سبق فلم يُدْرَكْ ، وإذا رَضِيَ بحظٍ ناقصٍ قيل : ركب ذَنَب البعير ، واتَّبع ذَنَبَ أمرٍ مُدْبرٍ يَتَحَسَّر على ما فاته .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المُذَنَّبُ الذَّنَبُ الطويل ، والمُذَنِّب الضب ، والمِذْنبة والمِذْنَبِ المِغْرَفة ، وأَذناب السوائل أسافل الأودية وفي الحديث : لا تمنع فلاناً ذَنَبَ تَلْعةٍ ، إذا وُصف بالذُّل والضَّعف والخِسَّة .
نبذ : قال الليث : النّبْذُ : طرحُك الشيءَ من يدك أمامك أو خلفك ، قال : والمُنابذة انتباذ الفريقين للحق ، يقول : نابذناهم الحرب ونَبذْنا إليهم الحرب على سواء .
قال الأزهري : المُنَابَذَة أن تكون بين فئتين ، عهدٌ وهدنةٌ بعد القتال ، ثم أرادا نقض ذلك العهد فينبذ كلُّ فريق منهما إلى صاحبه العهدَ الذي توادَعا عليه ، ومنه قول الله عزّ وجلّ : ( وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِيَانَةً فَانبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَآءٍ ) ( الأنفال : 58 ) المعنى : إذا كان بينك وبين قوم هُدْنَةٌ فخِفتَ منهم نَقْضاً للعهد ، فلا تُبَادِرْ إلى النقْض والقتل ، حتى تُلقِيَ إليهم أنك قد نقَضْتَ ما بَيْنَك وبينهم فيكونوا معك في عِلْم النقْض والعَوْد إلى الحرب مُستَوِين ، ويقال : جلس فلان نَبْذَة ونُبذَة أي ناحية ، وانتبذ فلان ناحيةً : إذا انْتحى ناحيةً ، وقال الله عزّ جلّ في قصة مريم : ( انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَاناً شَرْقِياً ) ( مريم : 16 ) . وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نَهَى عن المُنابذة والمُلامسة . قال أبو عبيدة : المُنَابَذةُ : أن يقول الرجل لصاحبه : انْبِذْ إليَّ الثوبَ أو غيره من المتاع ، أَو أَنْبذُه إليكَ ، وقد وَجَبَ البيعُ بكذا وكذا ، قال ويقال : إنما
هي أن تقول : إذا نَبذتُ الحصاة إليك فقد وَجَبَ البيعُ ، ومما يحقّقه الحديث الآخر أنه نهَى عن بيع الحصاة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المِنْبذَة الوِسادة ، المنْبوذون هم أولاد الزِّنى الذين يُطرحون . قال الأزهري : المنْبوذ الولد الذي تَنْبِذُه والدتُه حِين تلده فَيلْتَقِطُه الرجل ، أو جماعة من المسلمين ويقومون بأمره ومؤونته ورَضاعه ، وسواء حملته أمه من نِكاح أو سِفاح ، ولا يجوز أن يقال له : وَلَدُ زِنى لما أمْكن في نَسَبه من الثبات ، والنَّبيذ معروف ؛ وإنما سُمِّي نبيذاً لأن الذي يَتخذه يأخذ تمراً أو زبيباً فيَنبذه ، أي يُلْقيه في وِعاء أو سِقاءٍ ، ويَصُبُّ عليه الماء ويتركه حتى يفورَ ويَهْدِر فيصير مُسكراً ، والنَّبْذُ الطرحُ ، وما لم يَصِرْ مُسْكراً حلال فإذا أسكر فهو حرام .
وفي الحديث أنه ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( لا يَحِلُّ لامرأةٍ تُؤْمن بالله واليوم الآخر أن تَحُدَّ على مَيِّت فوق ثلاث إلا على زوجٍ فإنها تَحُدُّ عليه أربعة أشهر وعَشْراً ، ولا تَكْتَحِل ولا تَلْبَس ثوباً مصبوغاً إلا ثوب عَصْب ولا تَمَسُّ طيباً إلا عند أَدنَى طهرها ، إذا اغتسلت من مَحيضها ) .
نُبْذَة قُسْطٍ وأظْفارٍ ، يَعْني قِطعةً منه .
ويقال للشاةِ المهزولة التي يُهملها أهلها : نَبِيذةٌ ؛ ويقال : لما يُنْبَثُ من تُراب الحفْرة : نبيثَةٌ ، ونبيذَة ، وجمعها النبائِتُ والنبائذُ ؛ ويقال : في هذا العِذْق نَبْذٌ قليلٌ من الرُّطَب ، ووَخْزٌ قليل ، وهو أن يُرْطب منه الخَطِيئة بعد الخَطِيئة .
وفي حديث عديّ بن حاتم أنه لما أتَى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أمر له بِمِنْبَذَةٍ ، وقال : إذا أتاكم كريم قوم فأكرموه ، والمنْبَذَة : الوسادة سميت مِنْبَذَةً لأنها تُنْبَذُ بالأرض أي تطرح للجلوس عليها .

##### Türkçe

ذ ن ب
**بذن** ، **ذنب** ، **ذبن** ، **نبذ** : kullanımdadır.

**بذن** : İbn Şümeyl mantıkta dedi ki: Falanca, şerden **بَأْذَنَ** eder, **بَأْذَنَةً** (eder); ve o **المُبَأْذَنَةُ** bir mastardır.
Ve bunun benzeri onun sözü: “**أنائلاً** تُريد أم **مُعَتْرَسةً**” (sözü)dür; **المعَتْرسةِ** ile fiili kasteder; **المُجاهدة** gibi, isim makamında durur.

**ذبن** : Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الذُّبْنَةُ** susuzluktan dudakların solmasıdır.
Ezherî dedi ki: **النون** **اللام**’dan بدل edilmiştir; aslı **الذُّبْلَة**’dir.

**ذنب** : Leys dedi ki: **الذَّنْبُ** günah ve isyan (ma‘siyet)tir; çoğulu **الذُّنوب**’dur. **الذَّنَب** bilinen (şey)dir; çoğulu **أَذْناب**’dır. Ve iki **التَّلْعَتَيْنِ** arasındaki akıntıya: **ذَنَبُ التَّلْعة** denir. **الذَّانِبُ** bir şeyin izinin üzerinde ona tâbi olandır; “o, onu **يَذْنِبُهُ**” denir, yani ona tâbi olur. **المَسْتَذنِب** ise **الذنَبَ**’i izleyen, izinden ayrılmayan kimsedir. Şiir okudu, dedi ki:
مثل الأجيرِ اسْتَذنَبَ الرَّواحِلاَ

Ezherî dedi ki: **ذَنَبُ الرَّجُلِ** onun tâbileridir; **أذنابُ القوم** reislerin tâbileridir.
“Falanca **بِذَنبه** geldi” denir; yani tâbileriyle.

Hutay’e bir kavmi överken dedi ki:
قومٌ هم الأنفُ والأذنابُ غيرُهم
ومن يُسوِّي بأنفِ الناقةِ الذنَبَا

Bunlar Sa‘d b. Zeyd Menât oğullarından bir kavimdir; Hutay’e’nin bu sözü sebebiyle **بني أنفَ الناقة** diye bilinirler; ve onlar bugün(e kadar) onunla övünürler.

Müminlerin emîri Ali b. Ebî Tâlib’den—Allah yüzünü keremli kılsın—rivayet edildi: bir fitneyi andı da dedi ki: “**يَعْسُوبُ الدِّين** kuyruğuyla vurduğu zaman, insanlar ona toplanır.” Onun muradı: görüşünü gören tâbileriyle yeryüzünde hızlıca gider; fitneye dönüp bakmadı. Ve **الذَّنُوب** Arapların كلامında çeşitli vecihler üzeredir; bunlardan biri, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: **( الْمَتِينُ فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ ذَنُوباً مِّثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ )** (الذاريات: 59).

Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: dedi ki: **الذَّنُوبُ** Arapların كلامından büyük kovadır; fakat Araplar onu nasîb ve paya götürürler; tefsirde de bununla gelmiştir: zulmedenler—
yani şirk koşanlar—öncekilere inen gibi azaptan bir pay (alırlar). Ferrâ şu şiiri okudu:
لها ذَنوبٌ ولكم ذَنوبُ
فإنْ أَبَيْتُم فلنا القَلِيبُ

Dedi ki: **الذَّنوبُ** kova manasında müzekker de gelir, müennes de.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الذَّنوب** içinde dolmaya yakın su bulunan (kovadır).
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الذَّنُوبُ** sırtın eti (metin eti)dir.
Başkası dedi ki: **الذَّنُوبُ** uzun kuyruklu attır; ve **الذَّنُوبُ** belirli bir yerdir.
Ubeyd b. el-Ebras dedi ki:
أَقْفَرَ من أَهْلِه مَلْحُوبُ
فالقُطَبِيَّاتُ فالذنُوبُ

Seleme, Ferrâ’dan: “Atın **ذنَب**’i, kuşun **ذُنَابَى**’sı, vadinin **ذُنابةُ**’si, nehrin **مِذَنبُ**’i, tencerenin **مِذنبُ**’i” denir. Vadinin **ذُنَابَة**’lerinin hepsi **الذَّنائِب**’dir; sanki **الذُّنابةَ** vadinin **ذَنب**’inin çoğuludur. Ve **ذِنَابٌ** ve **ذِنابَةٌ**; **جَمَلٍ** ve **جِمالٍ** ve **جِمالَةٍ** gibidir; sonra **جِمالات** çoğulun çoğuludur.
Allah عزّ وجلّ dedi ki: **( كأنه جمالت صفر )** (المرسلات: 33). Ve her şeyin **ذَنَب**’i onun sonudur; çoğulu **ذِنَابٌ**’dır. Şairin sözü de bundandır:
ونَأْخُذ بعده بِذِنَابِ عَيْشٍ
أَجَبَّ الظهر ليسَ له سَنام

İbn Büzerc dedi ki: Kelâbî, devesini ararken dedi ki: “Allah’ım, onun **ذُنانته**’sine beni senden başkası hidayet etmesin.” Dedi ki: “Senin için **بذنابِ لَوْ** kim var?” denir. Şair şöyle demiş olsaydı:
فمن يَهْدِي أخاً لِذِنَابِ لوٍ
فأَرْشُوهُ فإنَّ الله جارُ

Ebû Ubeyde dedi ki: **الذُّنابَى** kuyruktur; ve şu şiiri okudu:
جَمُومُ الشَّدِّ شائِلَةُ الذُّنَابَى

**والذنَبَانُ**: bilinen bir bitkidir; teki **ذنَبَانَةٌ**’dır.
Leys dedi ki: Bazı Araplar ona **ذَنَبَ الثعلب** adını verir. Dedi ki: **التَّذنيبُ** kertenkeleler, kelebekler ve bunun benzeri için olur; birbirine dolanmayı ve çiftleşmeyi istedikleri zaman.
Şu şiiri okudu:
مثل الضِّبَابِ إذ هَمّتْ بتذنيب

Ezherî dedi ki: **الضَّب**’a ancak, kendisini isteyen bir saldırgana yahut bir yılana kuyruğuyla vurduğu zaman **مُذَنِّبٌ** denir; bunu yaptığı zaman **ذَنَّبَ تذنيباً** etmiştir. Ve **ضَبٌّ أذْنبُ**: uzun kuyruklu (kertenkele).

Ebû’l-Heysem şu şiiri okudu:
لم يَبق مِن سُنّة الفَاروق نَعرِفه
إلا الذُّنَيْبِي وإلا الدِّرةُ الخَلَقُ

Dedi ki: **الذُّنَيْبِيُّ** bürdelerden bir türdür.
Dedi ki: Nisbet **ياء**’sını terk etti; şu sözü gibi:
مَتى كُنَّا لأمك مُقْنوِينا

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الإرطاب**’dan noktalar göründüğü zaman, **البُسْر**’da kuyruğu tarafından olursa: “**ذَنَّبتْ**” denir; o hâlde o **مُذَنِّبةٌ**’dir. Ve **الرُّطَبُ**: **التَّذْنوب**’dur.

Seleme, Ferrâ’dan: “Bize **بتَذْنوبٍ** geldi”; bu Benî Esed’in dilidir. Temîmî ise: **التَّذْنوب** der; teki **تَذْنُوبةٌ**’dır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **يَوْمٌ ذَنوبٌ**: uzun kuyruklu, şerrinin uzunluğu bitmeyen (gün).

İbn Şümeyl: **المِذْنَبُ** küçük kanal gibi bir şeydir; çayırın suyu ondan başkasına akar da suyu orada dağılır; suyun üzerinde aktığı şeye de **مِذْنَبٌ** denir. Ve kalelerin **أَذنابُ**’ı onların arka taraflarıdır.

Leys dedi ki: **المِذْنَبُ** yerin alçağında bir su akıntısıdır; uzun, geniş bir **جُدَ** değildir. Eğer bir yamaçta yahut yükseltide olursa o **تَلْعةٌ**’dır. İki **التَّلْعتين** arasındaki akıntı: **ذَنَبُ التلْعة**’dır.

Ebû Ubeyd, Emevî’den: **المذَانِبُ** kepçelerdir; teki **مِذْنبة**’dir. Ebû Züeyb dedi ki:
وسودٍ مِن الصيدان فيها مَذانِب

Ebû Ubeyd: **فَرَس مُذانِبٌ**; ve **ذَانبتْ** etmiştir: yavrusu **القُحْقُح**’a düştüğü, su kesesinin çıkışı yaklaştığı, kuyruğunun kökü yükseldiği ve ona yapıştığı hâlde onu indirmedikleri zaman.

Araplar der ki: Falanca, yakalanmadan önce geçtiği zaman **ذَنَبَ الريح**’e bindi. Eksik bir paya razı olduğu zaman: **ذَنَبَ البعير**’e bindi denir. Ve geri dönüp giden bir işin **ذَنَبَ**’ine tâbi oldu; kaçırdığı şeye hasretlenir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُذَنَّبُ** uzun kuyruktur; **المُذَنِّب** kertenkeledir; **المِذْنبة** ve **المِذْنَبِ** kepçedir. Ve akıntıların **أَذناب**’ı vadilerin aşağılarıdır. Hadiste: “Falancaya **ذَنَبَ تَلْعةٍ**’yı engelleme” (vardır); zillet, zayıflık ve alçaklıkla vasfedildiği zaman.

**نبذ** : Leys dedi ki: **النّبْذُ** bir şeyi elinden önüne yahut arkasına atmandır. Dedi ki: **المُنابذة** iki tarafın haktan birbirine atmasıdır; “Onlarla savaşı **نابذناهم** ettik ve onlara savaşı **نَبذْنا** ettik, eşitlik üzere” der.

Ezherî dedi ki: **المُنَابَذَة** iki fırka arasında, savaşmadan sonra bir ahit ve ateşkes olması; sonra o ahdi bozmayı istemeleri; böylece her bir fırka, üzerinde anlaşarak seviştikleri ahdi arkadaşına atar. Bundan Allah عزّ وجلّ’ün sözü: **( وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِيَانَةً فَانبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَآءٍ )** (الأنفال: 58). Mana: Seninle bir kavim arasında bir ateşkes varsa da onlardan ahdi bozma korkusu duyarsan, bozmaya ve öldürmeye acele etme; onlara, aranızdakini bozduğunu atıncaya kadar; böylece onlar da seninle, bozmayı bilmede ve savaşa dönmede eşit olurlar. Ve “Falanca **نَبْذَة** ve **نُبذَة** oturdu” denir; yani bir yan. “Falanca bir yana **انتبذ** etti”: bir yana çekildiği zaman. Allah عزّ جلّ Meryem kıssasında dedi ki: **( انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَاناً شَرْقِياً )** (مريم: 16). Hadiste, Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **المُنابذة** ve **المُلامسة**’yi yasakladı. Ebû Ubeyde dedi ki: **المُنَابَذةُ**: kişinin arkadaşına “Elbiseyi yahut metadan başka bir şeyi bana **انْبِذْ** et; yahut onu sana **أَنْبذُه** ederim; ve satış şu kadar şu kadarla vacip oldu” demesidir. Dedi ki: Denilir ki: Ancak şu(dur): “Çakıl taşını sana attığım zaman satış vacip oldu” demendir. Bunu doğrulayan şey, diğer hadistir: **بيع الحصاة**’yi yasakladı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المِنْبذَة** yastıktır. **المنْبوذون** zina çocuklarıdır; atılanlardır. Ezherî dedi ki: **المنْبوذ** annesinin onu doğurduğu sırada attığı çocuktur; sonra bir adam yahut Müslümanlardan bir topluluk onu alır ve onun işi, masrafı ve emzirilmesiyle ilgilenir. Annesi onu nikâhtan yahut zinadan taşımış olsun, eşittir. Nesebinde sabitlik mümkün olduğundan ona “zina çocuğu” denmesi caiz değildir. **النَّبيذ** bilinen (şey)dir; ancak ona **نبيذاً** adı verildi, çünkü onu yapan kimse hurma yahut kuru üzüm alır da onu **يَنبذه** eder; yani onu bir kaba yahut kırbaya atar; üzerine su döker ve onu köpürüp gürleyinceye kadar bırakır; böylece sarhoş edici olur. **النَّبْذُ** atmadır. Sarhoş edici hâle gelmemiş olan helâldir; sarhoş ederse haramdır.

Hadiste, onun ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle dediği (gelmiştir): “Allah’a ve âhiret gününe iman eden bir kadına, üç günden fazla bir ölü için yas tutması helâl değildir; ancak kocası için, ona dört ay on gün yas tutar. Sürme çekmez, boyalı elbise giymez; ancak **ثوب عَصْب** hariç. En az temizliğinde, hayzından yıkandığı zaman dışında kokuya dokunmaz.”

**نُبْذَة** **قُسْطٍ** ve **أظْفارٍ**; yani ondan bir parça.

Ve zayıf koyuna—ehlinin ihmal ettiği—**نَبِيذةٌ** denir. Ve çukur toprağından dışarı çıkarılana: **نبيثَةٌ** ve **نبيذَة** denir; çoğulları **النبائِتُ** ve **النبائذُ**’dür. Ve “Bu salkımda az bir **نَبْذٌ** taze hurma vardır ve az bir **وَخْزٌ** vardır” denir; o, ondan bir hatadan sonra bir hatanın tazelenmesidir.

Adiyy b. Hâtim hadîsinde: Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldiği zaman, ona bir **بِمِنْبَذَةٍ** verilmesini emretti ve dedi ki: “Size bir kavmin kerîmi geldiği zaman ona ikram edin.” **المنْبَذَة**: yastıktır; ona **مِنْبَذَةً** adı verildi, çünkü yere **تُنْبَذُ** edilir; yani üzerine oturmak için atılır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والباء وما يثلثهما)
(نبت)  النون والباء والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نماءٍ في مزروع، ثم يستعار. فالنَّبت معروفٌ، يقال نَبَت. وأنْبَتَتِ الأرض. ونَبَّتُّ الشَّجرَ: غَرستُه. ويقال: إنَّ [في([1])] بني فلانٍ لنابِتَةَ شرّ. ونبَتَتْ لبني فلانٍ نابتةٌ، إذا نشَأ لهم نَشْءٌ صِغار من الوَلَد. والنَّبيت: حيٌّ من اليمن. وما أحسَنَ نِبتةَ هذا الشَّجر. وهو في مَنبِتِ صدقٍ، أي أصلٍ كريم.
(نبث)  النون والباء والثاء أصلٌ يدلُّ على إبراز شيء. ونَبَثَ التُّرابَ: أخرَجَه من البِئرِ والنَّهر، وذلك المُستخْرَج نَبِيثةٌ، والجمع نبائث. والنَّابث: الحافر. وقَوْلهم: خبيثٌ نبيث، إنّما هو إتباع.
(نبج)  النون والباء والجيم. يقولون: النَّبّاج: الرَّفيع [الصَّوت([2])]، وهي كلمةٌ واحدة.
(نبح)  النون والباء والحاء كلمةٌ واحدة، وهي نُبَاح الكَلْب ونَبِيحه. وربَّما [قالوا] للظَّبْي نَبَح. قال أبو دُواد:
وقُصْرَى شَنِجِ الأنْسَا *** ءِ نبّاح من الشُّعْبِ([3])وفي الحديث: "اقْعُدْ منبوحاً"، أي مشتوماً.
(نبخ)  النون والباء والخاء أصلٌ يدلُّ على عِظَمٍ وتعظُّم. وأصل النَّبْخ ما نَفِخ([4]) من اليد فخَرَج شِبْهَ قَرْح ممتلئ([5]) ماءً. ويقال للمتعظِّم في نفسه: نابخة. قال الشاعر:
يَخْشَى عليهم من الأملاك نَابِخةً *** من النَّوابِخِ مثل الحادر الرُّزَمِ([6])
والنَّبْخاء: الأكَمة، سمِّيت لارتفاعها.
(نبذ)  النون والباء والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على طرحٍ وإلقاء. ونَبَذْتُ الشَّيءَ أنبِذُه نبذاً: ألقيتُه من يدي. والنَّبِيذُ: التَّمر يُلقَى في الآنيةِ ويُصَبُّ عليه الماء. يقال: نبذتُ أَنْبِذُ. والصَّبي المنبوذ: الذي تُلقِيه أمُّه. ويقال: بأرضِ كذا نَبْذٌ من مالٍ، أي شيءٌ يسير. وفي رأسه نَبْذٌ من الشَّيب، أي يسير، كأنَّه الذي يُنْبَذُ لِقلّته وصِغَره. وكذلك النَّبْذُ من المَطَر.
(نبر)  النون والباء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفْع وعُلُوّ. ونَبَر الغلامُ: صاحَ* أول ما يترعرع. ورجلٌ نَبَّارٌ: فصيحٌ جهير([7]). وسمِّي المنبرُ لأنَّه مرتفع ويُرفَع الصَّوتُ عليه. والنَّبْرُ في الكلامِ: الهَمْزُ أو قريبٌ منه. وكلُّ مَن رفع شيئاً فقد نَبَره. ومما يقاس على هذا النِّبر: دُوَيْبَّة، والجمع أنبار، لأنَّه إذا دبَّ على الإبل تورَّمت جلودُها وارتفَعت. قال:
كأنها مِنْ سِمَنٍ واستِيقَارْ *** دَبَّتْ عليها ذَرِبَاتُ الأنبارْ([8])(نبس)  النون والباء والسين كلمةٌ واحدة. يقال: ما نَبَسَ بكلمةٍ، أي ما تكلَّم. وما سمعت لهم نَبْساً ولا نَبْسَة.
(نبش)  النون والباء والشين أصلٌ وكلمةٌ واحدة تدلُّ على إبرازِ شيءٍ مستور. ونَبَشَ القَبْرَ، وهو نَبَّاشٌ يَنْبُشُه([9]). ومن قياسه أنابِيش الكَلأ: القطاع([10]) المتفرِّقة تبرُزُ على وجه الأرض.
(نبص)  النون والباء والصاد. يقولون: نَبَص الغلامُ بالكَلْبِ. ونَبَص الطائر: صَوَّت.
(نبض)  النون والباء والضاد أُصَيْلٌ يدلُّ على حركةٍ أو تحريك. ونَبَضَ العِرْقُ يَنْبِض، وتلك حركتُه. وما به حَبَضٌ ولا نَبَض. وأنْبَضْتُ عَن([11]) القوس إنباضاً من هذا. ونَبَضْتُ أيضاً. ويقولون: فؤاد نَبِضٌ([12])، كأنَّه من شهامته يَنْبِض، أي يتحرّك، قال:وإذا أطفْتَ بها أطفتَ بكلكلٍ *** نَبِض الفَرائصِ مُجْفَرِ الأضلاعِ([13])(نبط)  النون والباء والطاء كلمةٌ تدلُّ على استخراج شيء. واستنبَطْتُ الماءَ: استخرجتُه، والماء نَفْسُه إذا استُخرِجَ نَبَط. ويقال: إنَّ النَّبَط سُمُّوا به لاستنباطهم المِياه. ومن المحمول على هذا النُّبْطة: بياضٌ يكون تحت إبط الفرس. وفرسٌ أنْبَطُ، كأنَّ ذلك البياضَ مشبَّه بماءٍ نبط.
(نبع)  النون والباء والعين كلمتان:
إحداهُما نُبوع الماء، والموضع الذي يَنْبُع([14]) منه يَنْبُوع. والنَّوابع من البعير: المواضع التي يَسيل منها عرقُه. ومنابع الماء: مَخَارِجُه من الأرض.
والأخرى النَّبْع: شَجَر.
(نبغ)  النون والباء والغين كلمةٌ تدلُّ على بُروزٍ وظُهُور. ونَبغَ الشيءُ ظَهَرَ. والنَّبْغ([15]): ما تطايَرَ من الدَّقيق إذا طُحِن أو نُخل. ونَبَغ الرَّجُل([16])، إذا لم يكنْ في إرث الشِّعر([17]) ثم قال وأجاد. وكذلك سمِّي النابغةُ الشَّاعر. قال([18]):
وحَلّت في بني قيس بن جَسْرٍ *** وقد نبغَتْ لنا منهمْ شؤونُ
(نبق)  النون والباء والقاف كلمةٌ تدلُّ على تسويةٍ وتهذيب. والنخل إذا كان غِرَاسُه على استواءٍ منبَّق([19]). وقد نَبَّقه صاحبُه. وكذلك كلُّ شيءٍ مستوٍ مهذَّب. قال:
وحدِّثْ بأنْ زالت بلَيلٍ حُمولُهمْ *** كنخلٍ من الأعراض غير منبَّقِ([20])ولعل النَّبق([21])، وهو حَمْلُ السِّدْر من هذا. ويقال -وهو شاذٌّ عن هذا:
أنبَقَ الرّجُلُ، إذا حَصَمَ([22]) بها غيرَ شديدةٍ.
(نبك)  النون والباء والكاف كلمةٌ تدلُّ على ارتفاعٍ وهبوطٍ في الأرض. يقال نَبَكَةٌ، والجمع نِبَاكٌ.
(نبل)  النون والباء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على فَضْل وكِبَر، ثم يستعار منه الحِذْق في العمل، فيقال للفَضْل في الإنسان نُبْل. والنَّبَل: عِظام المَدَر([23]) والحِجارة. ويقال: نَبَلٌ ونُبَلٌ. وفي الحديث: "أعِدُّوا النَّبَل". ويقولون: إنَّ النَّبَل هاهنا الصِّغار، وإنَّها من الأضداد، ونبِّلْني أحجاراً للاستنجاء: أعْطِنِيها. ونبِّلْنِي عَرْقاً: أعطِنِيه. وحُجَّة أنَّها الصِّغار قول القائل([24]):
أفَرْحُ أن أُرزَأَ الكِرامَ وأن *** أُورَثَ ذَوداً شَصَائصا نَبَلا
وإذا كانت من الأضداد كان الوجه الأقلُّ خارجاً عن القياس.
والمعنى في الحِذْق قولُهم إنَّ النّابِل: الحاذقُ بالأمر، والفِعل النَّبَالة. وفلان أنْبَلُ النَّاسِ بالإبل، أي أعلمهم بما يُصلحها. قال:
تَدَلَّى عليها بالحِبالِ مُوَثِقَّاً *** شديدَُ الوَصاةِ نابلٌ وابنُ نابلِ([25])وفي الباب قياسٌ آخر يدلُّ على رَمْيِ الشّيءِ ونَبْذِه وخِفّةِ أمره. منه النَّبْل: السِّهام العربية. والنَّابل: صاحب النَّبْل*، والنَّبَّال: الذي يعملُه. ونبلْتُهُ: رمَيْتُه بالنَّبْل. ومن هذا القياس: تَنَبَّل البعيرُ: مات: والنَّبِيلة: الجِيفة، وسمِّيت بها لأنَّها ترمَى.
ومن القياس الذي يقارب هذا: نَبَلَ الإبلَ يَنْبُلُها: ساقَها سوقاً شديداً. قال:
* لا تأويَا للعِيسِ وانبُلاها([26]) *
(نبه)  النون والباء والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاع وسمُوّ. ومنه النُّبْه والانتباه، وهو اليَقَظة والارتفاع من النَّوم. ونَبَّهْتَه وأنْبهته. ومنه رجلٌ نَبِيه، أي شَرِيف. وقولهم: إنَّ النَّبَه من الأضداد، يقال للضَّائع نَبَهٌ وللموجود نَبَه، فهو عندنا صحيحٌ؛ لأنَّه إذا ضاع انتُبِه له وإذا وُجِد انتُبِه له([27]). قال أهلُ اللُّغة: النَّبَه: الضَّالَّة تُوجَد عن غفلة. تقول: وجدتُ هذا الشَّيءَ نَبَهاً وأضلَلْتُه نَبَها، إذا([28]) لم يعلم متى ضلّ. والقياس في الباب ما ذكرناه. قال:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضَّةٍ نَبَه *** في مَلْعَبٍ من عَذَارَى الحيِّ مفصومُ([29])(نبو)  النون والباء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ في الشيء عن غَيره أو تَنحٍّ عنه. [نبا بصرُه عن الشيء([30])] ينبو. ونبا السيف عن الضّريبة: تجافَى ولم يَمضِ فيها. ونبا به مَنزِلُه: لم يوافِقْه، وكذا فِراشه. ويقال نَبَا جنْبُه عن الفِراش. قال:إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لنَابِ *** كتَجافِي الأسَرِّ فوقَ الظِّرابِ([31])ويقال إنّ النبيّ صلى الله عليه وآله وسلم اسمُه من النَّبْوة، وهو الارتفاع، كأنَّه مفضّل على سائر الناس برَفْع منزلته. ويقولون النَّبيّ: الطريق. قال:
لأصْبَحَ رتماً دُقاقَ الحَصَى *** مكانَ النَّبِيِّ من الكاثِبِ([32])(نبأ)  النون والباء والهمزة قياسه الإتيانُ من مكانٍ إلى مكان. يقال للذي يَنْبأ من أرض إلى أرضٍ نابئ. وسيلٌ نابئ: أتَى من بلدٍ إلى بلد ورجل نابئ مثله. قال:
ولكن قَذَاها كلُّ أشعَثَ نابئٍ *** أتَتْنا به الأقدار من حيث لا ندرِي([33])ومن هذا القياس النَّبَأ: الخبر، لأنَّه يأتي من مكانٍ إلى مكان. والمُنبئ: المُخْبِر. وأنبأته ونَبّأته. ورَمَى الرّامي فأنبَأَ، إذا لم يَشْرِمْ([34])، كأنَّ سَهَمه عَدَل عن الخَدْشِ وسَقَط مكاناً آخَرَ. والنَّبْأة: الصَّوت. وهذا هو القياس، لأنَّ الصوتَ يجيءُ من مكانٍ إلى مكان. قال ذو الرمة:
وقد توحَّس رِكزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ	 *** بنبْأةِ الصوتِ ما في سمعِهِ كذبُ([35])ومن هَمَز النبيَّ فلأنه أنبأ عن الله تعالى. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) التكملة في المجمل.
([2])  التكملة من المجمل. وفي اللسان: "الشديد الصوت".
([3])  اللسان (قصر، شنج، نبح، شعب) والحيوان (1: 349/ 5: 214). وقد سبق في (شعب).
([4])  نفخ، بكسر الفاء، بمعنى انتفخ، وفي المجمل واللسان: "نفط".
([5])  في الأصل: "بمثلي"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. ديوان الهذليين (1: 202) واللسان (نبخ، رزم). والحادر، كذا وردت هنا بالحاء المهملة كما في اللسان. وفي المجمل والديوان: "الخادر" بالخاء المعجمة، وقد سبق بهذه الرواية في (رزم) ولكل وجه. فالخادر: الغليظ، أراد به الفيل. والحادر: الأسد في خدره، أي عرينه.
([7]) في المجمل: "فصيح بليغ".
([8]) الرجز في اللسان (ذرب، نبر، بدن) مع نسبته إلى شبيب بن البرصاء. وأنشده في (وقر) بدون نسبة وكذا في إصلاح المنطق 18.
([9]) في الأصل: "نيشة"، تحريف.
([10]) القطاع: جمع قطع بالكسر، وهو القطعة.
([11])  في الأصل: "من"، صوابه في المجمل على أنه يقال أنبض القوس، وأنبض بالوتر.
([12])  في القاموس "نبض" بالفتح والتحريك، وككتف وهذا الوصف مما فات صاحب اللسان.
([13])  للمسيب بن علس في المفضليات (1: 60).
([14])  يقال بتثليث الباء.
([15]) ورد في القاموس، ولم يرد في اللسان.
([16])مضارعه مثلث الباء.
([17]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "إذا لم يكن في إرثه الشعر".
([18]) أي النابغة، انظر المزهر (2: 346) واللسان (نبغ)، وصواب ما في اللسان: "سمي به زياد بن معاوية لقوله". وفي الأصل هنا: "النابغة قال الشاعر".
([19]) يقال بفتح المشددة وكسرها.
([20]) لامرئ القيس في ديوانه برواية الطوسي (مخطوطة دار الكتب) واللسان (نبق).
([21]) بفتح النون وكسرها، وككتف، وبالتحريك، أربع لغات.
([22]) حصم، أي ضرط. وفي الأصل: "خصم"، صوابه في المجمل.
([23]) في الأصل: "المطر"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) هو حضرمي بن عامر. البيان (3: 315) وأمالي القالي (1: 67) واللسان (جزأ، شصص، نبل). وانظر الأضداد لابن الأنباري 78.
([25]) لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 142) واللسان (نبل). وضبطت في اللسان بفتح ثاء "موثقاً"، وفي الديوان بكسرها، وفي شرح الديوان: "موثق: قد أوثق حبله بأعلى شيء مرتفع" و "شديد" في الديوان بالنصب، وفي اللسان مرة بالنصب وأخرى بالرفع.
([26])  لزفر بن الخيار المحاربي في اللسان (نبل).
([27])  في الأصل: "انتبه له وإذا وجد انبة له".
([28])  كذا على الصواب في المجمل. وفي الأصل: "أي".
([29])  لذي الرمة في ديوانه 572 واللسان (نبه، فصم). وقد سبق في (فصم).
([30])  التكملة من المجمل.
([31])  لمعد يكرب المعروف بغلفاء. اللسان (سرر، ظرب).
([32])  لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (رتم، نبا، كثب). وسبق في (كثب).
([33])  للأخطل في اللسان (قذا، نبأ)، وروايته في الموضع الأول: "ولكن قذاها زائر لا نحبه".
([34])  في المجمل: "إذا لم يخدش". وفي اللسان: "أي لم يشرم ولم يخدش".
([35])  ديوان ذي الرمة 21 واللسان (نبأ).

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**الباء** وما يثلثهما)

(**نبت**)  **النون** ve**الباء** ve**التاء** tek bir asıldır; ekilmiş olanda bir büyümeye delâlet eder, sonra ödünç alınır. Artık **النَّبت** bilinir; **نَبَت** denir. Ve yer **أنْبَتَت**. Ve **نَبَّتُّ الشَّجرَ**: onu diktim. Ve denir: Şüphesiz falan oğullarında elbette bir **نابِتَةَ شرّ** vardır. Ve **نبَتَتْ** falan oğullarına bir **نابتةٌ**, eğer onlara çocuklardan küçük bir nesil türemişse. Ve **النَّبيت**: Yemen’den bir kabiledir. Ve bu ağacın **نِبتةَ**si ne güzeldir. Ve o, bir **مَنبِتِ صدقٍ** içindedir; yani soylu bir asıl.

(**نبث**)  **النون** ve**الباء** ve**الثاء** bir asıldır; bir şeyi ortaya çıkarmaya delâlet eder. Ve **نَبَثَ التُّرابَ**: onu kuyudan ve nehirden çıkardı; ve o çıkarılan şey **نَبِيثةٌ**dur; çoğulu **نبائث**. Ve **النَّابث**: kazıcıdır. Ve onların sözü: **خبيثٌ نبيث**; ancak o, tâbî kılmadır.

(**نبج**)  **النون** ve**الباء** ve**الجيم**. Derler: **النَّبّاج**: yüksek **الصَّوت**lu; ve o tek bir kelimedir.

(**نبح**)  **النون** ve**الباء** ve**الحاء** tek bir kelimedir; o da köpeğin **نُبَاح**ı ve **نَبِيح**idir. Ve bazen ceylana **نَبَح** dediler. Ebû Duvâd dedi:
وقُصْرَى شَنِجِ الأنْسَا *** ءِ نبّاح من الشُّعْبِ([3])
Ve hadiste: “**اقْعُدْ منبوحاً**”, yani sövülmüş olarak.

(**نبخ**)  **النون** ve**الباء** ve**الخاء** bir asıldır; büyüklüğe ve büyüklük taslamaya delâlet eder. Ve **النَّبْخ**ın aslı, elden **نَفِخ** eden şeydir; böylece suyla dolu bir yara benzeri çıktı. Ve kendinde büyüklük taslayana **نابخة** denir. Şair dedi:
يَخْشَى عليهم من الأملاك نَابِخةً *** من النَّوابِخِ مثل الحادر الرُّزَمِ([6])
Ve **النَّبْخاء**: tepeciktir; yükselişinden dolayı adlandırıldı.

(**نبذ**)  **النون** ve**الباء** ve**الذال** sahih bir asıldır; atmaya ve fırlatmaya delâlet eder. Ve **نَبَذْتُ الشَّيءَ** **أنبِذُه** **نبذاً**: onu elimden attım. Ve **النَّبِيذُ**: hurmadır; kaplara atılır ve üzerine su dökülür. Denir: **نبذتُ** **أَنْبِذُ**. Ve **الصَّبي المنبوذ**: annesinin attığıdır. Ve denir: filan yerde maldan bir **نَبْذٌ** vardır; yani az bir şey. Ve başında ak saçtan bir **نَبْذٌ** vardır; yani az; sanki azlığı ve küçüklüğü için atılan şeydir. Ve yağmurdan **النَّبْذُ** da böyledir.

(**نبر**)  **النون** ve**الباء** ve**الراء** sahih bir asıldır; yükseltmeye ve yüceliğe delâlet eder. Ve **نَبَر** oğlan: ilk serpilip büyüdüğünde bağırdı. Ve **رجلٌ نَبَّارٌ**: fasih, gür sesli. Ve **المنبر** onun için adlandırıldı; çünkü o yüksektir ve üzerinde ses yükseltilir. Ve sözde **النَّبْرُ**: hemze yahut ona yakın olandır. Ve her kim bir şeyi yükseltirse onu **نَبَره**. Ve buna kıyas edilenlerden **النِّبر**: küçük bir canlıdır; çoğulu **أنبار**; çünkü develer üzerinde yürüdüğünde derileri şişer ve yükselir. Dedi:
كأنها مِنْ سِمَنٍ واستِيقَارْ *** دَبَّتْ عليها ذَرِبَاتُ الأنبارْ([8])

(**نبس**)  **النون** ve**الباء** ve**السين** tek bir kelimedir. Denir: **ما نَبَسَ بكلمةٍ**; yani konuşmadı. Ve onlardan ne bir **نَبْساً** ne de bir **نَبْسَة** işittim.

(**نبش**)  **النون** ve**الباء** ve**الشين** bir asıl ve tek bir kelimedir; örtülü bir şeyi ortaya çıkarmaya delâlet eder. Ve **نَبَشَ القَبْرَ**; ve o, onu **يَنْبُشُه** bir **نَبَّاشٌ**tır. Ve onun kıyasından: **أنابِيش الكَلأ**: yeryüzü yüzünde ortaya çıkan dağınık parçalar.

(**نبص**)  **النون** ve**الباء** ve**الصاد**. Derler: **نَبَص الغلامُ بالكَلْبِ**. Ve **نَبَص الطائر**: ses çıkardı.

(**نبض**)  **النون** ve**الباء** ve**الضاد** hareket yahut hareket ettirmeye delâlet eden bir köktür. Ve **نَبَضَ العِرْقُ** **يَنْبِض**; ve o, onun hareketidir. Ve onda ne **حَبَضٌ** vardır ne de **نَبَض**. Ve bu yaydan bir **إنباضاً** olarak **أنْبَضْتُ عَن**. Ve ben de **نَبَضْتُ**. Ve derler: **فؤاد نَبِضٌ**; sanki yiğitliğinden **يَنْبِض**; yani hareket eder. Dedi:
وإذا أطفْتَ بها أطفتَ بكلكلٍ *** نَبِض الفَرائصِ مُجْفَرِ الأضلاعِ([13])

(**نبط**)  **النون** ve**الباء** ve**الطاء** bir kelimedir; bir şeyi çıkarmaya delâlet eder. Ve **استنبَطْتُ الماءَ**: onu çıkardım; ve suyun kendisi, çıkarıldığında **نَبَط**tır. Ve denir: Şüphesiz **النَّبَط** suları çıkarmalarından dolayı bununla adlandırıldılar. Ve bunun üzerine taşınandan **النُّبْطة**: atın koltuğu altında bulunan bir beyazlıktır. Ve **فرسٌ أنْبَطُ**; sanki o beyazlık, çıkan bir suya benzetilmiştir.

(**نبع**)  **النون** ve**الباء** ve**العين** iki kelimedir:
Bunlardan biri suyun **نُبوع**udur; ve ondan **يَنْبُع** olan yer **يَنْبُوع**tur. Ve deveden **النَّوابع**: terinin aktığı yerlerdir. Ve suyun **منابع**ı: onun yerden çıkış yerleridir.
Diğeri **النَّبْع**: ağaçtır.

(**نبغ**)  **النون** ve**الباء** ve**الغين** bir kelimedir; belirginleşmeye ve görünmeye delâlet eder. **نَبغَ** şey: göründü. Ve **النَّبْغ**: öğütüldüğünde yahut elendiğinde undan sıçrayan şey. Ve **نَبَغ الرَّجُل**: eğer şiirin mirasında değilken sonra söyledi ve güzel yaptıysa. Ve şair **النابغة** da böyle adlandırıldı. Dedi:
وحَلّت في بني قيس بن جَسْرٍ *** وقد نبغَتْ لنا منهمْ شؤونُ

(**نبق**)  **النون** ve**الباء** ve**القاف** bir kelimedir; düzleştirmeye ve düzeltmeye delâlet eder. Ve hurma ağacı, dikimi düzgün bir düzlem üzere olursa **منبَّق**tır. Ve sahibi onu **نَبَّقه**. Ve düzgün, düzeltilmiş her şey de böyledir. Dedi:
وحدِّثْ بأنْ زالت بلَيلٍ حُمولُهمْ *** كنخلٍ من الأعراض غير منبَّقِ([20])
Ve belki **النَّبق**—ki o, sidr’in meyvesidir—bundandır. Ve denir—ve o, bundan şâzdır:
**أنبَقَ الرّجُلُ**, eğer şiddetli olmayan bir **حَصَمَ** ettiyse.

(**نبك**)  **النون** ve**الباء** ve**الكاف** bir kelimedir; yerde yükselme ve alçalmaya delâlet eder. **نَبَكَةٌ** denir; çoğulu **نِبَاكٌ**.

(**نبل**)  **النون** ve**الباء** ve**اللام** sahih bir asıldır; fazilete ve büyüklüğe delâlet eder; sonra ondan işte maharet ödünç alınır; böylece insandaki fazilete **نُبْل** denir. Ve **النَّبَل**: çamurun ve taşların büyükleridir. Ve **نَبَلٌ** ve **نُبَلٌ** denir. Ve hadiste: “**أعِدُّوا النَّبَل**”. Ve derler: Şüphesiz **النَّبَل** burada küçüklerdir; ve şüphesiz o, zıt anlamlılardandır. Ve **نبِّلْني أحجاراً للاستنجاء**: onları bana ver. Ve **نبِّلْنِي عَرْقاً**: onu bana ver. Onun küçükler olduğuna delil, söyleyenin sözü:
أفَرْحُ أن أُرزَأَ الكِرامَ وأن *** أُورَثَ ذَوداً شَصَائصا نَبَلا
Ve eğer zıt anlamlılardan olursa, daha az olan yön kıyasın dışına çıkmış olur.
Ve maharetteki anlam, onların “Şüphesiz **النّابِل**: işte mahir olandır” sözüdür; fiil **النَّبَالة**dır. Ve falan, develer hususunda insanların en **أنْبَلُ**udur; yani onları ıslah eden şeyi en iyi bilendir. Dedi:
تَدَلَّى عليها بالحِبالِ مُوَثِقَّاً *** شديدَُ الوَصاةِ نابلٌ وابنُ نابلِ([25])
Ve باب içinde başka bir kıyas vardır; bir şeyi atmaya ve onu **نَبْذ** etmeye ve işinin hafifliğine delâlet eder. Ondan **النَّبْل**: Arap oklarıdır. Ve **النَّابل**: **النَّبْل** sahibi; ve **النَّبَّال**: onu yapan. Ve **نبلْتُهُ**: onu **النَّبْل** ile attım. Ve bu kıyastan: **تَنَبَّل البعيرُ**: öldü. Ve **النَّبِيلة**: leştir; atıldığı için bununla adlandırıldı.
Ve buna yaklaşan kıyastan: **نَبَلَ الإبلَ** **يَنْبُلُها**: onları şiddetli bir sürüşle sürdü. Dedi:
* لا تأويَا للعِيسِ وانبُلاها([26]) *

(**نبه**)  **النون** ve**الباء** ve**الهاء** sahih bir asıldır; yükselmeye ve yüceliğe delâlet eder. Ondan **النُّبْه** ve **الانتباه**; o, uyanıklık ve uykudan yükselmedir. Ve onu **نَبَّهْتَه** ve **أنْبهته**. Ondan **رجلٌ نَبِيه**; yani şerefli. Ve onların sözü: Şüphesiz **النَّبَه** zıt anlamlılardandır; kaybolana **نَبَهٌ** denir ve bulunana **نَبَه** denir; artık o, bize göre sahihtir; çünkü kaybolduğunda ona dikkat edilir ve bulunduğunda ona dikkat edilir. Dil ehli dedi: **النَّبَه**: gafletten sonra bulunan kayıptır. Dersin: Bu şeyi **نَبَهاً** buldum ve onu **نَبَها** kaybettim; eğer ne zaman kaybolduğunu bilmediyse. Ve بابtaki kıyas, zikrettiğimizdir. Dedi:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضَّةٍ نَبَه *** في مَلْعَبٍ من عَذَارَى الحيِّ مفصومُ([29])

(**نبو**)  **النون** ve**الباء** ve illetli harf sahih bir asıldır; şeyde başkasından bir yükselmeye yahut ondan uzaklaşmaya delâlet eder. **نبا بصرُه عن الشيء** **ينبو**: bakışı şeyden saptı. Ve kılıç darbeye karşı **نبا**: uzaklaştı ve onda ilerlemedi. Ve onun menzili ona **نبا** etti: ona uygun düşmedi; aynı şekilde döşeği. Ve denir: **نَبَا جنْبُه عن الفِراش**. Dedi:
إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لنَابِ *** كتَجافِي الأسَرِّ فوقَ الظِّرابِ([31])
Ve denir: Şüphesiz peygamber—Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun—adı **النَّبْوة**dandır; ve o, yükselmedir; sanki diğer insanların tümüne göre menzilesinin yükseltilmesiyle üstün kılınmıştır. Ve derler: **النَّبيّ**: yoldur. Dedi:
لأصْبَحَ رتماً دُقاقَ الحَصَى *** مكانَ النَّبِيِّ من الكاثِبِ([32])

(**نبأ**)  **النون** ve**الباء** ve**الهمزة**; onun kıyası bir yerden bir yere gelmektir. Bir diyardan bir diyara **يَنْبأ** eden kimseye **نابئ** denir. Ve **سيلٌ نابئ**: bir beldeden bir beldeye geldi; ve **رجل نابئ** de böyledir. Dedi:
ولكن قَذَاها كلُّ أشعَثَ نابئٍ *** أتَتْنا به الأقدار من حيث لا ندرِي([33])
Ve bu kıyastan **النَّبَأ**: haberdir; çünkü bir yerden bir yere gelir. Ve **المُنبئ**: haber verendir. Ve ona **أنبأته** ve **نَبّأته**. Ve atıcı attı da **فأنبَأَ**; eğer **يَشْرِمْ** etmediyse; sanki oku çizikten saptı ve başka bir yere düştü. Ve **النَّبْأة**: sestir. Ve bu, kıyastır; çünkü ses bir yerden bir yere gelir. Zû’r-Rumme dedi:
وقد توحَّس رِكزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ	 *** بنبْأةِ الصوتِ ما في سمعِهِ كذبُ([35])
Ve her kim peygamberi hemze ile okursa, o, Allah Teâlâ’dan haber verdiği içindir. Ve Allah doğruya daha iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النبذ: إلقاء الشيء وطرحه لقلة الاعتداد به، ولذلك يقال: نبذته نبذ النعل الخلق، قال تعالى: ﴿لينبذن في الحطمة﴾ [الهمزة/4]، ﴿فنبذوه وراء ظهورهم﴾ [آل عمران/187] لقلة اعتدادهم به، وقال: ﴿نبذه فريق منهم﴾ [البقرة/100] أي: طرحوه لقلة اعتدادهم به، وقال: ﴿فأخذناه وجنوده فنبذناهم في اليم﴾ [القصص/40]، ﴿فنبذناه بالعراء﴾ [الصافات/145]، ﴿لنبذ بالعراء﴾ [القلم/ 49]، وقوله: ﴿فانبذ إليهم على سواء﴾ [الأنفال/58] فمعناه: ألق إليهم السلم، واستعمال النبذ في ذلك كاستعمال الإلقاء كقوله: ﴿فألقوا إليهم القول إنكم لكاذبون﴾ [النحل/86]، ﴿وألقوا إلى الله يومئذ السلم﴾ [النحل/87] تنبيها أن لا يؤكد العقد معهم بل حقهم أن يطرح ذلك إليهم طرحا مستحثا به على سبيل المجاملة، وأن يراعيهم حسب مراعاتهم له، ويعاهدهم على قدر ما عاهدوه، وانتبذ فلان: اعتزل اعتزال من لا يقل مبالاته بنفسه فيما بين الناس. قال تعالى: ﴿فحملته فانتبذت به مكانا قصيا﴾ [مريم/22] وقعد نبذة ونبذة. أي: ناحية معتزلة، وصبي منبوذ ونبيذ كقولك: ملقوط ولقيط، لكن يقال: منبوذ اعتبارا بمن طرحه، وملقوط ولقيط اعتبارا بمن تناوله، والنبيذ: التمر والزبيب الملقى مع الماء في الإناء، ثم صار اسما للشراب المخصوص.

##### Türkçe

- **النبذ**: bir şeyi, ona az itibar edilmesinden dolayı atmak ve fırlatmak; bundan dolayı denir ki: **نبذته نبذ النعل الخلق** (onu, eski ayakkabıyı atar gibi attım). Yüce Allah dedi: ﴿**لينبذن في الحطمة**﴾ [الهمزة/4]، ﴿**فنبذوه وراء ظهورهم**﴾ [آل عمران/187] ona az itibar etmelerinden dolayı. Ve dedi: ﴿**نبذه فريق منهم**﴾ [البقرة/100] yani: ona az itibar etmelerinden dolayı onu attılar. Ve dedi: ﴿**فأخذناه وجنوده فنبذناهم في اليم**﴾ [القصص/40]، ﴿**فنبذناه بالعراء**﴾ [الصافات/145]، ﴿**لنبذ بالعراء**﴾ [القلم/ 49]. Ve O’nun sözü: ﴿**فانبذ إليهم على سواء**﴾ [الأنفال/58]; bunun manası: onlara barışı at (sun). Ve **النبذ**’ün bunda kullanımı, ﴿**فألقوا إليهم القول إنكم لكاذبون**﴾ [النحل/86]، ﴿**وألقوا إلى الله يومئذ السلم**﴾ [النحل/87] sözü gibi **الإلقاء**’ın kullanımı gibidir; (bu) onlarla akdi pekiştirmemeye, bilakis onların hakkının, bunu onlara, nezaket yoluyla kendisiyle (onları) teşvik eden bir atışla atmak olduğuna; ve ona gösterdikleri gözetmeye göre onları gözetmesine, onlarla, kendisiyle ahitleştikleri kadar ahitleşmesine dikkat çekmek içindir. Ve **انتبذ** falan: insanlar arasında, kendisi hakkında kayıtsızlığı az olmayan kimsenin uzaklaşması gibi bir uzaklaşma ile uzaklaştı. Yüce Allah dedi: ﴿**فحملته فانتبذت به مكانا قصيا**﴾ [مريم/22]. Ve **نبذة** ve **نبذة** oturdu; yani: uzaklaşılmış bir taraf. Ve **صبي منبوذ** ve **نبيذ**; senin “**ملقوط** ve **لقيط**” demen gibi; ancak **منبوذ** denir, onu atan kimse itibarıyla; **ملقوط** ve **لقيط** ise onu alan kimse itibarıyla. Ve **النبيذ**: kapta su ile birlikte atılmış hurma ve kuru üzüm; sonra, özel içeceğin adı oldu.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ب ذ
نبذ الشيء من يده‏:‏ طرحه ورمى به‏.‏
وصبيٌّ منبوذٌ والتقط فلان منبوذاً ونبيذةً ونبائذ‏.‏
ونبّذه‏:‏ أكثر نبذه‏.‏
قال‏:‏ هلا غضبت لرحل جا - رك إذ تنبّذه حضاجر ‏"‏ ونهي عن المنابذة في البيع ‏"‏ وهي أن تقول‏:‏ انبذ إليّ المتاع أو أنبذه إليك ليجب البيع ويقال‏:‏ له بيع الإلقاء‏.‏
وجلس على المنبذة وهي الوسادة تنبذ للإنسان‏:‏ تطرح له وطرحوا لهم المنابذ وتقول‏:‏ تعمّموا بالمشاوذ وجلسوا على المنابذ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نبذ أمري وراء طهره إذا لم يعمل به ‏"‏ فنبذوه وراء ظهورهم ‏"‏ ‏"‏ نبذه فريق منهم ‏"‏‏.‏
وانتبذ الرجل‏:‏ اعتزل ناحيةً وجلس نبذةً ونبذةً وهو منتبذ الدار‏:‏ نازحها وهو في منتبذ الدار‏:‏ في منتزحها‏.‏
ونبذ إلى العدوّ‏:‏ رمى إليه بالعهد ونقضه ونابذه منابذةً وتنابذوا‏.‏
ونبذ النبيذ وهو أن يلقى التمر المنبوذ ومنه‏:‏ فلان ينبذ عليّ أي يغلي كالنّبيذ وينفث عليّ‏.‏
ونبذت فهنّ ينبذن من قول يصبن به مواقع الماء من ذي الغلّة الصادي ونبذت إليه السلام والتحيّة‏.‏
قال الرّاعي‏:‏ فلمّا تداركنا نبذّنا تحيّةً ودافع أدنانا العوارض باليد عوارض الهودج‏:‏ جوانبه‏.‏
ونبذت بكذا ورميت به إذا رفع لك وأتيح لقاؤه‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ قد قدت للوحش أبغي بعض غرّتها حتى نبذت بعير العانة النّعر ولله أم نبذت بك‏.‏
ونبذ الحفّار التراب ونبثه‏:‏ رمى به وهي النبيثة والنبيذة والنبائث والنبائذ‏:‏ وبرأسه نبيذ من الشيب‏.‏
وبالأرض نبذ من الكلإ‏.‏
وأصابها نبذ من المطر‏.‏
وفيها نبذ من الناس‏.‏
وذهب ماله وبقي نبذ منه وهو القليل لأن القليل ينبذ ولا يبالي به‏.‏

##### Türkçe

ن ب ذ
**نبذ** şeyi elinden: onu attı ve onunla fırlattı.
Ve **صبيٌّ منبوذٌ**; ve falan bir **منبوذاً** ve bir **نبيذةً** ve **نبائذ** topladı.
Ve **نبّذه**: onun **نبذه**sini çoğalttı.
Dedi: “Komşunun yükü için niçin öfkelenmedin; **حضاجر** onu **تنبّذه** ettiği vakit?” “Ve satışta **المنابذة** yasaklandı”; o da şudur: “Eşyayı bana at” demen yahut “Onu sana atayım” (demem) ki satış vacip olsun; ve denilir: ona **بيع الإلقاء** (atış satışı) vardır.
Ve **المنبذة** üzerine oturdu; o, insana **تنبذ** edilen yastıktır: onun için atılır; ve onlar için **المنابذ** attılar; ve dersin: **بالمشاوذ** ile sarık sardılar ve **المنابذ** üzerine oturdular.
Ve mecazdan: emrimle amel etmediği zaman “emrimi sırtının arkasına attı”; “Böylece onu arkalarına attılar”; “Onu onlardan bir grup attı”.
Ve **انتبذ** adam: bir tarafa çekildi ve bir **نبذةً** ve bir **نبذةً** oturdu; ve o, **منتبذ الدار**dır: onun uzağıdır; ve o, **منتبذ الدار**dadır: onun uzak yerindedir.
Ve düşmana **نبذ** etti: ahdi ona attı ve onu bozdu; ve onunla **منابذةً** olarak **نابذه** etti; ve **تنابذوا** (karşılıklı attılar).
Ve **النبيذ**i **نبذ** etti; o da şudur: **التمر المنبوذ** (atılmış hurma) atılır; ve ondan: falan “bana **ينبذ**” yani **النّبيذ** gibi kaynar ve bana üfler.
Ve “**نبذت**”; böylece onlar “**ينبذن**”; suyun yerlerine isabet ettirdikleri bir sözden, susamış, ürün sahibi olandan; ve ona selâmı ve tahiyyeyi **نبذت** ettim.
**الرّاعي** dedi: “Böylece bize yetiştiğimizde bir tahiyye **نبذّنا** ettik; ve en yakınımız, eliyle **العوارض**ı defetti.” **عوارض الهودج**: onun yanlarıdır.
Ve “şununla **نبذت** ettim” ve “onunla attım”: sana yükseltildiği ve onunla karşılaşması mümkün kılındığı zaman.
**ابن مقبل** dedi: “Vahşîye, onun bir parçasını arayarak sürdüm; ta ki **بعير العانة النّعر** ile **نبذت** edilinceye kadar; ve Allah için, seninle **نبذت** edildim.”
Ve kazıcı toprağı **نبذ** etti ve onu **نبث** etti: onunla attı; ve o, **النبيثة** ve **النبيذة** ve **النبائث** ve **النبائذ**dir; ve başında ak saçtan bir **نبيذ** vardır.
Ve yerde ottan bir **نبذ** vardır.
Ve ona yağmurdan bir **نبذ** isabet etti.
Ve onda insanlardan bir **نبذ** vardır.
Ve malı gitti ve ondan bir **نبذ** kaldı; o da azdır; çünkü az olan atılır ve ona aldırış edilmez.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّبْذُ: طرحك الشيء من يدك أَمامك أَو وراءك. نَبَذْتُ الشيء أَنْبِذُه نَبْذاً إِذا أَلقيته من يدك، ونَبَّذته، شدد للكثرة. ونبذت الشيء أَيضاً إِذا رميته وأَبعدته؛ ومنه الحديث: فنبذ خاتمه، فنبذ الناس خواتيمهم أَي أَلقاها من يده. وكلُّ طرحٍ: نَبْذٌ؛ نَبَذه يَنْبِذُه نَبْذاً.والنبيذ: معروف، واحد الأَنبذة. والنبيذ: الشيء والمنبوذ: والنبيذ: ما نُبِذَ من عصير ونحوه.
وقد نبذ النبيذ وأَنبذه وانتبَذه ونَبَّذَه ونَبَذْتُ نبيذاً إِذا تخذته، والعامة تقول أَنْبَذْتُ. وفي الحديث: نَبَّذوا وانْتَبَذُوا. وحكى اللحياني: نبذ تمراً جعله نبيذاً، وحكى أَيضاً: أَنبذ فلان تمراً؛ قال: وهي قليلة وإِنما سمي نبيذاً لأَن الذي يتخذه يأْخذ تمراً أَو زبيباً فينبذه في وعاء أَو سقاء عليه الماء ويتركه حتى يفور فيصير مسكراً. والنبذ: الطرح، وهو ما لم يسكر حلال فإِذا أَسكر حرم. وقد تكرر في الحديث ذكر النبيذ، وهو ما يعمل من الأَشربة من التمر والزبيب والعسل والحنطة والشعير وغير ذلك.
يقال: نبذت التمر والعنب إِذا تركت عليه الماء ليصير نبيذاً، فصرف من مفعول إِلى فعيل. وانتبذته: اتخذته نبيذاً وسواء كان مسكراً أَو غير مسكر فإِنه يقال له نبيذ، ويقال للخمر المعتصَرة من العنب: نبيذ، كما يقال للنبيذ خمر.
ونبذ الكتاب وراء ظهره: أَلقاه. وفي التنزيل: فنبذوه وراء ظهورهم؛ وكذلك نبذ إِليه القول.
والمنبوذ: ولد الزنا لأَنه يُنبذ على الطريق، وهم المَنَابذة، والأُنثى منبوذة ونبيذة، وهم المنبوذون لأَنهم يُطْرحون. قال أَبو منصور: المنبوذ الذي تنبذه والدته في الطريق حين تلده فيلتقطه رجل من المسلمين ويقوم بأَمره، وسواء حملته أُمّه من زنا أَو نكاح ولا يجوز أَن يقال له ولد الزنا لما أَمكن في نسبه من الثبات.
والنبيذة والمنبوذة: التي لا تؤكل من الهزال، شاة كانت أَو غيرها، وذلك لأَنها تنبذ. ويقال للشاة المهزولة التي يهملها أَهلوها: نبيذة. ويقال لما يُنْبَثُ من تراب الحفرة: نبيثة ونبيذة، والجمع النبائث والنبائذ. وجلس نَبْذةً ونُبْذَةً أَي ناحية.
وانتبذ عن قومه: تنحى. وانتبذ فلان إِلى ناحية أَي تنحى ناحية؛ قال الله تعالى في قصة مريم: فانتبذت من أَهلها مكاناً شرقيّاً. والمنتبذ: المتنحي ناحية؛ قال لبيد:
يَجْتابُ أَصْلاً قالصاً، مُتَنَبّذاً
بِعُجُوبِ أَنْقاءٍ، يَميلُ هَيَامُها
(* قوله «متنبذاً» هكذا بالأصل الذي بأيدينا، وهو كذلك في عدة من نسخ الصحاح المعتمدة في مواضع منه وهو لا يناسب المستشهد عليه، وهو قوله: والمنتبذ المتنحي إلخ، فلعله محرف عن المتنبذ وهو كذلك في شرح القاموس.) وانتبذ فلان أَي ذهب ناحية. وفي الحديث: أَنه مر بقبر مُنْتَبِذ عن القبور أَي منفرد بعيد عنها. وفي حديث آخر: انتهى إِلى قبر منبوذ فصلى عليه؛ يروى بتنوين القبر وبالإِضافة، فمع التنوين هو بمعنى الأَول، ومع الإِضافة يكون المنبوذ اللقيط أَي بقبر إِنسان منبوذ رمته أُمّه على الطريق. وفي حديث الدجال: تلده أُمّه وهي مَنْبُوذة في قبرها أَي مُلْقاة.
والمنابذة والانتباذ: تحيز كل واحد من الفريقين في الحرب. وقد نابذهم الحربَ ونَبَذَ إِليهم على سواء يَنْبِذ أَي نابذهم الحرب. وفي التنزيل: فانبذ إِليهم على سواء؛ قال اللحياني: على سواء أَي على الحق والعدل. ونابذه الحرب: كاشفه. والمُنابذة: انتباذ الفريقين للحق؛ تقول: نابذناهم الحرب ونبذنا إِليهم الحرب على سواء. قال أَبو منصور: المنابذة أَن يكون بين فريقين مختلفين عهد وهدنة بعد القتال، ثم أَراد نفض ذلك العهد فينبذ كل فريق منهما إِلى صاحبه العهد الذي تهادنا عليه؛ ومنه قوله تعالى: وإِما تخافن من قوم خيانة فانبذ إِليهم على سواء؛ المعنى: إِن كان بينك وبين قوم هدنة فخفت منهم نقضاً للعهد فلا تبادر إِلى النقض حتى تلقي إِليهم أَنك قد نقضت ما بينك وبينهم، فيكونوا معك في علم النقض والعود إِلى الحرب مستوين. وفي حديث سلمان: وإِن أَبيتم نابذناكم على سواء أي كاشفناكم وقاتلناكم على طريق مستقيم مستوفي العلم بالمنابذة منا ومنكم بأَن نظهر لهم العزم على قتالهم ونخبرهم به إِخباراً مكشوفاً. والنبذ: يكون بالفعل والقول في الأَجسام والمعاني؛ ومنه نبذ العهد إِذا نقضه وأَلقاه إِلى من كان بينه وبينه. والمنابذة في التَّجْر: أَن يقول الرجل لصاحبه: انْبِذ إِليّ الثوب أَو غيره من المتاع أَو أَنبذه إِليك فقد وجب البيع بكذا وكذا. وقال اللحياني: المنابذة أَن ترمي إِليه بالثوب ويرمي إِليك بمثله؛ والمنابذة أَيضاً: أَن يرمي إِليك بحصاة؛ عنه أَيضاً. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، نهى عن المنابذة أَن يقول الرجل لصاحبه انبذ إِليّ الثوب أَو غيره من المتاع أَو أَنبذه إِليك وقد وجب البيع بكذا وكذا. قال: ويقال إِنما هي أَن تقول إِذا نبذت الحصاة إِليك فقد وجب البيع؛ ومما يحققه الحديث الآخر: أَنه نهى عن بيع الحصاة فيكون البيع معاطاة من غير عقد ولا يصح. ونبيذة البئر: نَبِيثَتُها، وزعم يعقوب أَن الذال بدل من الثاءِ. والنَّبْذ: الشيء القليل، والجمع أَنباذ. ويقال: في هذا العِذْق نَبْذٌ قليل من الرُّطَب ووخْرٌ قليل، وهو أَن يُرْطب في الخطيئة (* قوله «أن
يرطب في الخطيئة» أَي أن يقع ارطابه أي العذق في الجماعة القائمة من شماريخه أَو بلحه فإن الخطيئة القليل من كل شيء.) بعد الخطيئة. ويقال: ذهب ماله وبقي نَبْذٌ منه ونُبْذَةٌ أَي شيء يسير؛ وبأَرض كذا نَبْذٌ من مال من كلإٍ. وفي رأْسه نَبْذٌ من شَيْب. وأَصاب الأَرض نَبْذٌ من مطر أَي شيء يسير. وفي حديث أَنس: إِنما كان البياض في عنفقته وفي الرأْس نَبْذٌ أَي يسير من شيب؛ يعني به النبي، صلى الله عليه وسلم. وفي حديث أُمّ عطيَّة: نُبْذَةُ قُسْطٍ وأَظفارٍ أَي قِطْعَةٌ منه. ورأَيت في العِذْقِ نَبْذاً من خُضْرَة وفي اللحية نَبْذاً من شيب أَي قليلاً؛ وكذلك القليل من الناس والكلإِ. والمِنْبَذَةُ: الوِسادَةُ المُتَّكَأُ عليها؛ هذه عن اللحياني. وفي حديث عديّ بن حاتم: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَمر له لما أَتاه بِمِنْبَذَةٍ وقال: إِذا أَتاكم كريم قوم فأَكرموه؛ وسميت الوِسادَةُ مِنْبَذَةً لأَنها تُنْبَذُ بالأَرض أَي تطرح للجلوس عليها؛ ومنه الحديث: فأَمر بالسَّتْرِ أَنْ يُقْطَعَ ويُجْعَلَ له منه وسادتان منبوذتان. ونَبَذَ العِرْقُ يَنْبِذُ نَبْذاً: ضرب، لغة في نبض، وفي الصحاح: يَنْبِذُ نَبَذاناً لغة في نبض، والله أَعلم.

##### Türkçe

**النَّبْذُ**: bir şeyi elinden önüne yahut arkasına atmandır. **نَبَذْتُ** şeyi **أَنْبِذُه** **نَبْذاً**: onu elinden attığın zaman; ve **نَبَّذته**: çokluk için şeddelidir. Ve **نبذت** şeyi ayrıca: onu attığın ve uzaklaştırdığın zaman; bundan da hadis: “Böylece yüzüğünü attı; insanlar da yüzüklerini attılar” yani onu elinden attı. Her atış: **نَبْذٌ**dür; **نَبَذه يَنْبِذُه نَبْذاً**. Ve **النبيذ**: bilinen (şey), **الأَنبذة**nin biridir. Ve **النبيذ**: şey ve **المنبوذ**; ve **النبيذ**: özsudan ve benzerinden **نُبِذَ** edilen şeydir.

Ve gerçekten **نبذ** etti **النبيذ**i, ve **أَنبذه** etti, ve **انتبَذه** etti, ve **نَبَّذَه**; ve **نَبَذْتُ نبيذاً**: onu yaptığım zaman; avam ise **أَنْبَذْتُ** der. Hadiste: “**نَبَّذوا** ve **انْتَبَذُوا**.” Lihyânî nakletti: **نبذ** hurma, onu **نبيذاً** yaptı; ayrıca nakletti: falan **أَنبذ** hurma; dedi: bu azdır; ancak ona **نبيذاً** denildi, çünkü onu yapan kimse hurma yahut kuru üzüm alır da onu bir kaba yahut su tulumuna su üzerine **ينبذه** (atar) ve onu kaynayıncaya kadar bırakır; böylece sarhoş edici olur. Ve **النبذ**: atıştır; sarhoş etmeyen helâldir, sarhoş ederse haram olur. Hadiste **النبيذ**in zikri tekrar etmiştir; o, hurmadan, kuru üzümden, baldan, buğdaydan, arpadan ve bunun dışındakilerden içeceklerden yapılan şeydir.

Denir: **نبذت التمر والعنب**: üzerine suyu bıraktığın zaman, **نبيذاً** olsun diye; böylece mef‘ûlden **فعيل**e çevrilmiştir. Ve **انتبذته**: onu **نبيذاً** edindim; sarhoş edici olsun yahut sarhoş edici olmasın, ona **نبيذ** denir; ve üzümden sıkılmış şaraba **نبيذ** denir; nitekim **النبيذ**e **خمر** denir.

Ve **نبذ الكتاب وراء ظهره**: onu attı. Tenzîlde: “Böylece onu sırtlarının arkasına attılar”; ve yine **نبذ إِليه القول**.

Ve **المنبوذ**: zina çocuğudur; çünkü yola atılır; onlar **المَنَابذة**dir; dişisi **منبوذة** ve **نبيذة**dir; onlar **المنبوذون**dur; çünkü onlar atılırlar. Ebû Mansûr dedi: **المنبوذ**, annesinin onu doğurduğu vakit yola attığı kimsedir; sonra Müslümanlardan bir adam onu alır ve onun işini üstlenir; annesi onu zinadan yahut nikâhtan taşımış olsun fark etmez; ve ona zina çocuğu denmesi câiz değildir; nesebinde sabit olma imkânı bulunduğu için.

Ve **النبيذة** ve **المنبوذة**: zayıflıktan yenmeyen (şey)dir; koyun olsun yahut başkası; bu, onun atılması sebebiyledir. Ve ehlinin ihmal ettiği zayıf koyuna **نبيذة** denir. Ve çukur toprağından dışarı çıkarılan şeye **نبيثة** ve **نبيذة** denir; cem‘i **النبائث** ve **النبائذ**dir. Ve **جلس نَبْذةً ونُبْذَةً**: yani bir taraf.

Ve **انتبذ عن قومه**: uzaklaştı. Ve falan **انتبذ إِلى ناحية**: yani bir tarafa çekildi; Allah Teâlâ Meryem kıssasında dedi: “Böylece ehlinden doğu tarafında bir yere çekildi.” Ve **المنتبذ**: bir tarafa çekilen; Lebîd dedi:
يَجْتابُ أَصْلاً قالصاً، مُتَنَبّذاً
بِعُجُوبِ أَنْقاءٍ، يَميلُ هَيَامُها
(* “**متنبذاً**” sözü: elimizdeki asılda böyledir; ve sahihlerin muteber nüshalarının birçoğunda onun bazı yerlerinde de böyledir; o, kendisiyle istişhâd edilene uygun değildir; o da “**والمنتبذ المتنحي** إلخ” sözüdür; belki **المتنبذ**den tahrif edilmiştir; ve o, Kâmûs şerhinde de böyledir.)

Ve falan **انتبذ**: yani bir tarafa gitti. Hadiste: kabirlerden **مُنْتَبِذ** bir kabre uğradı; yani onlardan ayrı, onlardan uzak. Başka bir hadiste: **قبر منبوذ**a vardı da onun üzerine namaz kıldı; kabri tenvinli ve izafetli olarak rivayet olunur; tenvin ile birincinin manasındadır; izafet ile **المنبوذ** lakit olur; yani annesinin onu yola atmış olduğu **منبوذ** bir insanın kabriyle. Deccâl hadîsinde: annesi onu doğurur, o ise kabrinde **مَنْبُوذة**dir; yani atılmış.

Ve **المنابذة** ve **الانتباذ**: savaşta iki taraftan her birinin yer tutmasıdır. Ve gerçekten onlara savaşı **نابذهم** etti; ve **نَبَذَ إِليهم على سواء يَنْبِذ**: yani onlara savaşı **نابذهم** etti. Tenzîlde: “Öyleyse onlara eşitlik üzere at”; Lihyânî dedi: **على سواء**: yani hak ve adalet üzere. Ve **نابذه الحرب**: onu açığa vurdu. Ve **المُنابذة**: iki tarafın haktan uzaklaşmasıdır; dersin: onlara savaşı **نابذناهم** ettik ve onlara savaşı **نبذنا إِليهم** **على سواء**. Ebû Mansûr dedi: **المنابذة**, iki farklı takım arasında savaşmadan sonra bir ahid ve ateşkes bulunması, sonra o ahdi bozmayı istemesi; böylece her iki takımın her biri, üzerinde barıştığımız ahdi arkadaşına atar; bundan da Allah Teâlâ’nın sözü: “Eğer bir kavimden hainlikten korkarsan, onlara eşitlik üzere at”; mana: seninle bir kavim arasında ateşkes varsa da onlardan ahdi bozma korkusu duyarsan, aranızdakini bozduğunu onlara atıncaya kadar bozmaya acele etme; böylece onlar seninle bozmayı bilmede ve savaşa dönmede eşit olurlar. Selmân hadîsinde: “Eğer kaçınırsanız, sizi **نابذناكم على سواء**” yani sizi açığa vurduk ve sizi dosdoğru bir yol üzere, bizden ve sizden **المنابذة**yi bilmede tam olarak, onlara savaşma azmini göstermemiz ve bunu onlara açık bir bildirimle haber vermemizle savaştık. Ve **النبذ**: fiil ve söz ile cisimlerde ve manalarda olur; bundan: **نبذ العهد**: onu bozduğu ve onu, kendisiyle arasında olan kimseye attığı zaman. Ve ticarette **المنابذة**: adamın arkadaşına “Bana elbiseyi yahut metadan başkasını **انْبِذ** et; yahut onu sana **أَنبذه** ettim; satış şu şu ile vacip oldu” demesidir. Lihyânî dedi: **المنابذة**, ona elbiseyi atman ve onun da sana onun benzerini atmasıdır; ve **المنابذة** ayrıca: sana bir çakıl taşı atmasıdır; yine ondan. Hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **المنابذة**yi yasakladı: adamın arkadaşına “Bana elbiseyi yahut metadan başkasını **انبذ** et; yahut onu sana **أَنبذه** ettim; satış şu şu ile vacip oldu” demesi. Dedi: denir ki o ancak şudur: “Sana çakıl taşını attığım zaman satış vacip oldu” demendir; bunu doğrulayan şey diğer hadistir: çakıl taşı satışını yasakladı; böylece satış, akit olmaksızın muâtât olur ve sahih olmaz. Ve **نبيذة البئر**: onun **نَبِيثَتُها**sıdır; Ya‘kūb, **الذال**ın **الثاءِ**dan bedel olduğunu iddia etti. Ve **النَّبْذ**: az şeydir; cem‘i **أَنباذ**. Ve denir: bu salkımda **نَبْذٌ** az miktar taze hurma ve az miktar **وخْرٌ** vardır; o da, **الخطيئة**den sonra **الخطيئة** içinde olgunlaşmasıdır.
(* “**أن يرطب في الخطيئة**” sözü: yani olgunlaşmasının, yani salkımın, şemârîhinin yahut hurmasının ayakta duran topluluğu içinde vuku bulmasıdır; çünkü **الخطيئة** her şeyin azıdır.) Ve denir: malı gitti, ondan **نَبْذٌ** ve **نُبْذَةٌ** kaldı; yani az bir şey; ve filan yerde her çeşit ottan bir maldan **نَبْذٌ** vardır. Ve başında aklıktan **نَبْذٌ** vardır. Ve yere yağmurdan **نَبْذٌ** isabet etti; yani az bir şey. Enes hadîsinde: “Beyazlık ancak onun alt dudağı altında idi ve başta **نَبْذٌ** vardı”; yani az bir aklık; bununla Peygamberi, sallallahu aleyhi ve sellem, kastediyor. Ümmü Atıyye hadîsinde: **نُبْذَةُ قُسْطٍ وأَظفارٍ**: yani ondan bir parça. Salkımda yeşillikten **نَبْذاً** ve sakalda aklıktan **نَبْذاً** gördüm; yani az; ve yine insanlardan ve ottan az olan (şey). Ve **المِنْبَذَةُ**: üzerine dayanılan yastıktır; bu, Lihyânî’dendir. Adiyy b. Hâtim hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ona geldiği vakit ona bir **بِمِنْبَذَةٍ** verilmesini emretti ve dedi: “Bir kavmin kerimi size geldiği zaman ona ikram edin”; yastığa **مِنْبَذَةً** denildi; çünkü o yere **تُنْبَذُ** edilir; yani üzerine oturmak için atılır; bundan da hadis: “Örtünün kesilmesini ve ondan kendisi için iki **وسادتان منبوذتان** yapılmasını emretti.”

Ve **نَبَذَ العِرْقُ يَنْبِذُ نَبْذاً**: vurdu; **نبض**da bir dildir. Ve **الصحاح**ta: **يَنْبِذُ نَبَذاناً**: **نبض**da bir dildir; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ب ذ * * نَبَذَهُ * ألقاه وبابه ضرب ونبَّذه شُدد للكثرة وجلس * نُبْذَةً * و * نَبْذَةً * بضم النون وفتحها أي ناحية و * انْتَبَذَ * ذهب ناحية وذهب ماله وبقي * نَبْذٌ * منه بفتح النون وبأرض كذا نَبْذٌ من ماء ومن كلإ وفي رأسه نبْذٌ من شيب وأصاب الأَرض نبْذٌ من مطر أي شيء يسير و * النَّبِيذُ * واحد * الأَنْبِذَةُ * و * نَبَذَ تَنْبِيذا * اتخذه وبابه ضرب والعامة تقول أَنبذه

##### Türkçe

* ن ب ذ * **نَبَذَهُ**: onu attı; onu fırlattı; babı **ضرب**’dır. Ve **نَبَّذه**: çokluk için şeddeli kılındı; ve **جلس**. **نُبْذَةً** ve **نَبْذَةً**: **النون**’un zammesiyle ve fethasıyla; yani bir taraf. Ve **انْتَبَذَ**: bir tarafa gitti; ve onun malı gitti, ve ondan **نَبْذٌ** kaldı; **النون**’un fethasıyla. Ve filân yerde: sudan ve ottan **نَبْذٌ**. Ve onun başında: aklıktan **نبْذٌ**. Ve yere: yağmurdan **نبْذٌ** isabet etti; yani az bir şey. Ve **النَّبِيذُ**: **الأَنْبِذَةُ**’nin bir tekidir. Ve **نَبَذَ تَنْبِيذا**: onu yaptı; babı **ضرب**’dır. Ve avam: “**أَنبذه**” der.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النبذ: طرحك الشيء من يدك أمامك أو وراءك، أو عام، يقال: نبذ الشيء، إذا رماه وأبعده، ومنه الحديث  فنبذ خاتمه  أي ألقاه من يده، وكل طرح نبذ. ونبذ الكتاب وراء ظهره: ألقاه. وفي التنزيل  فنبذوه وراء ظهورهم  وكذلك نبذ إليه القول. وفي مفردات الراغب: أصل النبذ طرح ما لا يعتد به، وغالب النبذ الذي في القرآن على هذا الوجه. والفعل كضرب، نبذه ينبذه نبذا. النبذ: ضربان العرق لغة في النبض، كالنبذان، محركة، وهذا من الصحاح، فإنه قال: نبذ ينبذ نبذانا لغة في نبض. من المجاز: النبذ: الشيء القليل اليسير، ج أنباذ، يقال: في هذا العذق نبذ قليل من الرطب، ووخز قليل، ويقال: ذهب ماله وبقي نبذ منه ونبذة، أي شيء يسير. وبأرض كذا نبذ من مال ومن كلإ، وفي رأسه نبذ من شيب، وأصاب الأرض نبذ من مطر، أي شيء يسير، وفي حديث أنس  إنما كان البياض في عنفقته وفي الرأس نبذ  ، أي يسير من شيب، يعني به النبي صلى الله عليه وسلم، وفي حديث أم عطيه  نبذة قسط وأظفار  أي قطعة، ورأيت في العذق نبذا من خضرة، أي قليلا، وكذلك القليل من الناس والكلإ، قال الزمخشري: لأن القليل ينبذ ولا يبالى به من المجاز: جلس نبذة، بالفتح ويضم، أي ناحية. والنبيذ، فعيل بمعنى المنبوذ وهو الملقى، ومنه ما نبذ من عصير ونحوه، كتمر وزبيب وحنطة وشعير وعسل، وهو مجاز. وقد نبذه وأنبذه وانتبذه ونبذه، شدد للكثرة، قال شيخنا: وظاهر المصنف بل صريحه أنه ككتب، لأنه لم يذكر آتيه، فاقتضى أنه بالضم، والمعروف الذي نص عليه الجماهير أنه نبذ كضرب، بل لاتعرف فيه لغة غيرها، فلا يعتد بإطلاق المصنف، ثم هذه العبارة التي ساقها المصنف هي بعينها نص عبارة المحكم، وفيه أن أنبذ رباعيا كنبذ ثلاثيا في الاستعمال، وقد أنكرها ثعلب ومن وافقه، وقال ابن درستويه: إنها عامية، وحكى اللحياني: نبذ تمرا: جعله نبيذا، وحكى أيضا أنبذ فلان تمرا، وهي قليلة، وكذلك قال كراع في المجرد وابن السكيت في الإصلاح، وقطرب في فعلت وأفعلت، وأبو الفتح المراغي في لحنه، وقال القزاز: أكثر الناس يقولون نبذت النبيذ، بغير ألف، وحكى الفراء عن الرؤاسي: أنبذت النبيذ، بالألف، قال الفراء: أنا لم أسمعها من العرب، ولكن الرؤاسي ثقة. وفي ديوان الأدب للفارابي: أنبذ الرباعي لغة ضعيفة وفي النهاية: يقال: نبذت التمر والعنب، إذا تركت عليه الماء ليصير نبيذا، فصرف من مفعول إلى فعيل، وحققه شيخنا فقال نقلا عن بعضهم: إن النبيذ وإن كان في الأصل فعيلا بمعنى مفعول، ولكنه تنوسي فيه ذلك وصار اسما للشراب، كأنه من الجوامد، بدليل جمعه على أنبذة، ككثيب وأكثبة، وفعيل بمعنى مفعول لا يجمع هذا الجمع، والله أعلم. وفي المحكم: وإنما سمي نبيذا لأن الذي يتخذه يأخذ تمرا أو زبيبا فينبذه في وعاء أو سقاء عليه الماء ويتركه حتى يفور فيصير مسكرا، والنبذ: الطرح، وهو ما لم يسكر حلال، فإذا أسكر حرو وقد تكرر ذكره في الحديث. وانتبذته: اتخذته نبيذا، وسواء كان مسكرا أو غير مسكر فإنه يقال له نبيذ، ويقال للخمر المعتصر من العنب: نبيذ، كما يقال للنبيذ: خمر. والمنبوذ: ولد الزنا، لأنه ينبذ على الطريق، وهو المنابذة، والأنثى منبوذة

  ونبيذة، وهم المنبوذون، لأنهم يطرحون. المنبوذة: التي لا تؤكل من هزال، شاة كانت أو غيرها، وذلك لأنها تنبذ، كالنبيذة، وهذه عن الصاغاني، قال أبو منصور: المنبوذ: الصبي تلقيه أمه في الطريق حين تلده فيلتقطه رجل من المسلمين ويقوم بأمره، وسواء حملته أمه من زنا أو نكاح، لا يجوز أن يقال له ولد الزنا، لما أمكن في نسبه من الثبات. من المجاز: الانتباذ: التنحي والاعتزال، يقال: انتبذ عن قومه إذا تنحى، وانتبذ فلان إلى ناحية، أي تنحى ناحية، قال الله تعالى في قصة مريم  إذ انتبذت من أهلها مكانا شرقيا  الانتباذ: تحيز كل واحد من الفريقين في الحرب، كالمنابذة، وقد نابذهم الحرب، ونبذ إليهم على سواء، ينبذ، أي نابذهم الحرب. وفي التنزيل  فانبذ إليهم على سواء  قال اللحياني، أي على الحق والعدل. ونابذه الحرب: كاشفه: والمنابذة: انتباذ الفريقين للحق. وقال أبو منصور: المنابذة: أن يكون بين فريقين مختلفين عهد وهدنة بعد القتال ثم أرادا نقض ذلك العهد فينبذ كل واحد منهما إلى صاحبه العهد الذي تهادنا عليه، ومنه قوله تعالى  وإما تخافن من قوم خيانة فانبذ إليهم على سواء  المعنى: إن كان بينك وبين قوم هدنة فخفت منهم نقضا للعهد فلا تبادر إلى النقض حتى تلقي إليهم أنك قد نقضت ما بينك وبينهم، فيكونوا معك في علم النقض والعود إلى الحرب مستوين. وفي حديث سلمان  وإن أبيتم نابذناكم على سواء  أي كاشفناكم وقاتلناكم على طريق مستقيم مستوفي العلم بالمنابذة منا ومنكم، بأن نظهر لهم العزم على قتالهم، ونخبرهم به إخبارا مكشوفا. والنبذ يكون بالفعل والقول في الأجسام والمعاني، ومنه نبذ العهد، إذا نقضه وألقاه إلى من كان بينه وبينه، في الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم نهى عن المنابذة في البيع والملامسة. قال أبو عبيد: المنابذة هو: أن تقول لصاحبك انبذ إلي الثوب أو غيره من المتاع أو انبذه إليك، وقد وجب البيع بكذا وكذا، ويقال له بيع الإلقاء، كما في الأساس، أو هو: أن ترمي إليه بالثوب ويرمي إليك بمثله. وهذا عن اللحياني أو: أن تقول: إذا نبذت الحصاة إليك فقد وجب البيع، ومما يحققه الحديث الآخر أنه نهى عن بيع الحصاة، فيكون البيع معاطاة من غير عقد، ولا يصح. والمنبذة، كمكنسة: الوسادة المتكأ عليها، هذه عن اللحياني، وفي حديث عدي بن حاتم  أن النبي صلى الله عليه وسلم أمر له، لما أتاه، بمنبذة، وقال: إذا أتاكم كريم قوم فأكرموه  وسميت الوسادة منبذة لأنها تنبذ بالأرض أي تطرح للجلوس عليها، ومنه الحديث  فأمر بالستر أن يقطع ويجعل له منه وساداتان منبوذتان  ، ومن سجعات الأساس: تعمموا بالمشاوذ وتربعوا على المنابذ. من المجاز: الأنباذ من الناس: الأوباش وهم المطروحون المتروكون وصلى رسول الله صلى الله عليه وسلم على قبر منبوذ ولفظ الحديث  انتهى إلى قبر منبوذ فصلى عليه  وروى ابن عباس  أن النبي صلى الله عليه وسلم مر على قبر منبوذ فأمهم وصلوا خلفه  أي لقيط رمته أمه على الطريق. وفي حديث الدجال  تلده أمه وهي منبوذة في قبرها  ، أي ملقاة ويروى:  قبر

  منبوذ  منونة على الصفة أي قبر بعيد منفرد عن القبور ويعضده ما روي من طريق آخر  أنه مر بقبر منتبذ عن القبور فصلى عليه  . ومما يستدرك عليه: يقال لما ينبث من تراب الحفيرة نبيثة ونبيذة، والجمع النبائث والنبائذ، وزعم يعقوب أن الذال بدل من الثاء. والمتنبذ: المتنحي، قال لبيد:  منونة على الصفة أي قبر بعيد منفرد عن القبور ويعضده ما روي من طريق آخر  أنه مر بقبر منتبذ عن القبور فصلى عليه  . ومما يستدرك عليه: يقال لما ينبث من تراب الحفيرة نبيثة ونبيذة، والجمع النبائث والنبائذ، وزعم يعقوب أن الذال بدل من الثاء. والمتنبذ: المتنحي، قال لبيد:
  يجتاب أصلا قالصا متنبذا                      بعجوب أنقاء يميل هيامها وفي الأساس: ومن المجاز: نبذ أمري وراء ظهره: لم يعمل له. وهو في منتبذ الدار: في منتزحها. وفلان ينبذ علي، أي يغلي كالنبيذ. ونبذت فلانة قولا مليحا: رمت به. ونبذت إليه السلام والتحية. ونبذت بكذا ورميت به، إذا رفع لك وأتيح لقاؤه. ولله أم نبذت بك. ونبث التراب ونبذه. بمعنى رمى به، وهي النبيثة والنبيذة، وقد تقدم. ونوبذ، بالفتح، سكة بييسابور. ونوباذان: من قرى هراة.

##### Türkçe

**النبذ**: Senin bir şeyi elinden önüne yahut arkana atmandır; yahut geneldir. Denilir: **نبذ الشيء**; onu attığı ve uzaklaştırdığı zaman. Ondandır hadis: **فنبذ خاتمه**; yani onu elinden attı. Her atış **نبذ**’dir. Ve **نبذ الكتاب وراء ظهره**: onu attı. Ve tenzîlde: **فنبذوه وراء ظهورهم**. Yine **نبذ إليه القول**. Ve Râgıb’ın Müfredât’ında: **النبذ**’ün aslı, itibar edilmeyen şeyi atmaktır; Kur’ân’daki **النبذ**’ün çoğu bu vech üzeredir. Fiil **ضرب** gibi: **نبذه ينبذه نبذا**.

**النبذ**: Nabızdaki damar atmasıdır; **النبض**’da bir lügat olarak; **كالنبذان** (harekeli). Bu, **الصحاح**’tandır; çünkü o dedi: **نبذ ينبذ نبذانا**; **نبض**’da bir lügat olarak.

Mecazdandır: **النبذ**: az, küçük şeydir; çoğulu **أنباذ**. Denilir: Bu salkımda hurma yaşından az bir **نبذ** vardır; ve az bir batma. Ve denilir: Malı gitti ve ondan bir **نبذ** ve bir **نبذة** kaldı; yani az bir şey. Ve filan arazide maldan ve ottan bir **نبذ** vardır. Ve başında beyazlıktan bir **نبذ** vardır. Ve yere yağmurdan bir **نبذ** isabet etti; yani az bir şey. Enes hadîsinde: **إنما كان البياض في عنفقته وفي الرأس نبذ**; yani az bir beyazlık; bununla Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) kasteder. Ümmü Atıyye hadîsinde: **نبذة قسط وأظفار**; yani bir parça. Ve salkımda yeşillikten bir **نبذ** gördüm; yani az. Yine insanlardan ve ottan olan azlık da böyledir. Zemahşerî dedi: Çünkü az olan atılır ve ona aldırılmaz. Mecazdandır: **جلس نبذة** (feth ile ve damme ile); yani bir taraf.

Ve **النبيذ**: **فعيل** vezninde, **المنبوذ** mânâsında; o da atılmış olandır. Ondandır: şıra ve benzerinden atılan şey; hurma, kuru üzüm, buğday, arpa ve bal gibi; bu mecazdır. Ve onu **نبذه** ve **أنبذه** ve **انتبذه** ve **نبذه** (şeddeli) yaptı; çokluk için şeddelendi. Şeyhimiz dedi: Musannifin zâhiri, hatta sarih olanı, onun **كتب** gibi olduğudur; çünkü onun gelecek zamanını zikretmedi; bu da onun damme ile olduğunu gerektirdi. Bilinen ve cumhurun üzerine nass koyduğu ise, onun **نبذ**’ün **ضرب** gibi olduğudur; hatta onda bundan başka bir lügat bilinmez; musannifin mutlak söyleyişine itibar edilmez. Sonra musannifin sevk ettiği bu ibare, aynen **المحكم**’in ibaresinin nassıdır. Orada, **أنبذ**’ün dörtlü olarak, kullanımda **نبذ**’ün üçlüsi gibi olduğu vardır. Sa‘leb ve ona muvafakat edenler bunu inkâr etti. İbn Düreستويه dedi: Bu avamcadır. Lihyânî nakletti: **نبذ تمرا**: onu **نبيذا** yaptı. Yine nakletti: Falan kimse **أنبذ تمرا**; bu azdır. Yine böyle dedi: Kırâ‘ **المجرد**’de ve İbnü’s-Sikkît **الإصلاح**’da, ve Kutrub **فعلت وأفعلت**’te, ve Ebü’l-Feth el-Merâğî **لحنه**’de. Kazzâz dedi: İnsanların çoğu **نبذت النبيذ** der; elifsiz. Ferrâ, Ruâsî’den nakletti: **أنبذت النبيذ**; elif ile. Ferrâ dedi: Ben onu Araplardan işitmedim; fakat Ruâsî güvenilirdir. Fârâbî’nin **ديوان الأدب**’inde: Dörtlü **أنبذ** zayıf bir lügattir. **النهاية**’de: Denilir: **نبذت التمر والعنب**; üzerine suyu bıraktığın zaman, **نبيذا** olsun diye; böylece mef‘ûlden **فعيل**’e çevrilmiştir. Şeyhimiz bunu tahkik etti ve bazılarından naklen dedi: **النبيذ** her ne kadar aslında mef‘ûl mânâsında **فعيل** ise de, onda bu unutulmuş ve içeceğin adı olmuştur; sanki câmitlerdendir; delili, onun **أنبذة** üzerine cem‘ edilmesidir; **كثيب** ve **أكثبة** gibi. Mef‘ûl mânâsında **فعيل** bu cem‘ ile cem‘ edilmez. Allah daha iyi bilir.

**المحكم**’de: Ona ancak **نبيذا** adı verildi; çünkü onu yapan, hurma yahut kuru üzüm alır, onu bir kaba yahut kırbaya atar; üzerine suyu koyar ve onu bırakır; kabarıncaya kadar; böylece sarhoş edici olur. Ve **النبذ**: atmadır. Sarhoş etmeyen helâldir; sarhoş ederse haramdır. Hadiste zikri tekrar etmiştir. Ve **انتبذته**: onu **نبيذا** edindim. Sarhoş edici olsun yahut olmasın, ona **نبيذ** denilir. Ve üzümden sıkılmış şaraba **نبيذ** denilir; nitekim **نبيذ**e **خمر** denildiği gibi.

Ve **المنبوذ**: zina çocuğudur; çünkü yola atılır; o da **المنابذة**’dir. Dişisi **منبوذة**

ve **نبيذة**’dir. Onlar **المنبوذون**’dur; çünkü onlar atılırlar. **المنبوذة**: zayıflıktan yenmeyen (hayvan); koyun olsun yahut başkası; çünkü o atılır; **كالنبيذة**. Bu, Sâgânî’dendir. Ebû Mansûr dedi: **المنبوذ**: annesinin onu doğurduğu vakit yola attığı çocuktur; Müslümanlardan bir adam onu alır ve onun işini üstlenir. Annesi onu zinadan yahut nikâhtan taşımış olsun fark etmez; ona zina çocuğu denilmesi câiz değildir; nesebinde sabit olma imkânı bulunduğu için.

Mecazdandır: **الانتباذ**: uzaklaşma ve inzivadır. Denilir: Kavminden **انتبذ**; uzaklaştığı zaman. Ve falan kimse bir tarafa **انتبذ**; yani bir tarafa çekildi. Allah Teâlâ Meryem kıssasında dedi: **إذ انتبذت من أهلها مكانا شرقيا**. **الانتباذ**: savaşta iki fırkadan her birinin ayrılıp bir tarafa çekilmesidir; **كالمنابذة**. Ve onlara savaşta **نابذهم** etti. Ve onlara eşitlik üzere **نبذ إليهم** etti; **ينبذ**; yani onlara savaşta **نابذهم** etti. Ve tenzîlde: **فانبذ إليهم على سواء**. Lihyânî dedi: yani hak ve adalet üzere. Ve **نابذه الحرب**: onu açığa vurdu. Ve **المنابذة**: iki fırkanın haktan uzaklaşmasıdır. Ebû Mansûr dedi: **المنابذة**: iki farklı fırka arasında, çarpışmadan sonra bir ahid ve sulh bulunması; sonra o ahdi bozmayı istemeleri; böylece her biri, sulh yaptıkları ahdi arkadaşına atar. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **وإما تخافن من قوم خيانة فانبذ إليهم على سواء**. Mânâ: Seninle bir kavim arasında bir sulh varsa ve onlardan ahdi bozma korkusu duyarsan, onlara, seninle onların arasındakini bozduğunu atıncaya kadar bozmaya acele etme; böylece onlar, bozmayı bilmede ve savaşa dönmede seninle eşit olurlar.

Selmân hadîsinde: **وإن أبيتم نابذناكم على سواء**; yani sizi açığa vurduk ve sizinle, bizden ve sizden **المنابذة** ilmini tamamlayarak, dosdoğru bir yol üzere savaştık; onlara savaşma azmini izhar ederek ve bunu onlara açık bir haber verişle haber vererek.

Ve **النبذ** fiil ve söz ile, cisimlerde ve mânâlarda olur. Ondandır: **نبذ العهد**; onu bozduğu ve onu, kendisiyle arasında olan kimseye attığı zaman. Hadiste: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) alışverişte **المنابذة**’yi ve **الملامسة**’yi yasakladı. Ebû Ubeyd dedi: **المنابذة** şudur: Arkadaşına “Bana elbiseyi yahut metadan başkasını **انبذ** et” yahut “Onu sana **انبذه** edeyim; şu şu karşılığında satış vacip oldu” demendir. Ona **بيع الإلقاء** denilir; **الأساس**’ta olduğu gibi. Yahut o şudur: Ona elbiseyi atarsın, o da sana onun benzerini atar. Bu, Lihyânî’dendir. Yahut: “Taşı sana **نبذت** ettiğim zaman satış vacip oldu” demendir. Bunu tahkik eden şey, diğer hadistir: O, **بيع الحصاة**’yi yasakladı; böylece satış, akitsiz bir muâtât olur; sahih olmaz.

Ve **المنبذة** ( **مكنسة** gibi): üzerine dayanılan yastıktır. Bu, Lihyânî’dendir. Adî b. Hâtim hadîsinde: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), ona geldiğinde, onun için bir **منبذة** ile emretti ve dedi: **إذا أتاكم كريم قوم فأكرموه**. Yastığa **منبذة** adı verildi; çünkü yere **تنبذ** edilir; yani oturmak için atılır. Ondandır hadis: **فأمر بالستر أن يقطع ويجعل له منه وساداتان منبوذتان**. Ve **الأساس**’ın secilerindendir: **تعمموا بالمشاوذ وتربعوا على المنابذ**.

Mecazdandır: İnsanlardan **الأنباذ**: ayak takımıdır; onlar atılmış, terk edilmiş olanlardır. Ve Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) bir **منبوذ** kabri üzerine namaz kıldı; hadisin lafzı: **انتهى إلى قبر منبوذ فصلى عليه**. Ve İbn Abbâs rivayet etti: **أن النبي صلى الله عليه وسلم مر على قبر منبوذ فأمهم وصلوا خلفه**; yani annesinin onu yola attığı bir **لقيط**.

Deccâl hadîsinde: **تلده أمه وهي منبوذة في قبرها**; yani atılmıştır. Ve rivayet olunur: **قبر**.

**منبوذ**: sıfat üzere tenvinli; yani kabirlerden uzak, tek başına, kabirlerden ayrı bir kabir; bunu, başka bir yoldan rivayet olunan şu şey destekler: kabirlerden ayrı bir kabre uğradı da onun üzerine namaz kıldı.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: çukurun toprağından saçılıp çıkan şeye **نبيثة** ve **نبيذة** denir; çoğulu **النبائث** ve **النبائذ**’dir. Ya‘kūb, **الذال**’in **الثاء**’dan bedel olduğunu iddia etti. Ve **المتنبذ**: uzaklaşan (kenara çekilen)dir. Lebîd dedi ki:

يجتاب أصلا قالصا متنبذا
بعجوب أنقاء يميل هيامها

Ve **الأساس**’ta: Mecazdandır: **نبذ أمري وراء ظهره**: ona (işe) amel etmedi. Ve o, **في منتبذ الدار**’dadır: onun uzak yerindedir. Ve falan kimse **ينبذ علي**; yani **النبيذ** gibi kaynar. Ve falan kadın güzel bir söz **نبذت**: onu attı. Ve ona selâm ve tahiyyeyi **نبذت**. Ve **نبذت بكذا** ve onunla attım; eğer senin için yükseltilir ve onunla karşılaşma mümkün kılınırsa. Ve “Allah’a yemin olsun ki, seninle **نبذت**.” Ve toprağı **نبث** etti ve onu **نبذه**; “onunla attı” manasındadır; o da **النبيثة** ve **النبيذة**’dir; ve daha önce geçti. Ve **نوبذ** (fetih ile): Bîsâbûr’da bir sokaktır. Ve **نوباذان**: Herat köylerindendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَبَذَهُ
1 نَبَذَهُ ذ , aor. نَبِذَ , inf. n. نَبْذٌ, (S, L, Msb, K,) He cast, threw, or flung, it away, as a thing esteemed of no account or importance: this is the original signification; and in this sense it is mostly used in the Kur-án: (Er-Rághib:) he cast, threw, or flung, it (S, A, L, Msb. K) from his hand, (S, L,) before him or behind him: (L, K:) and he cast, threw, or flung, it far away, or to a distance: (L:) and (so in the L; but in the K, or) he cast, threw, or flung it in any manner: (L, K:) ↓ نبّذ has teshdeed given to it to denote frequency, or repetition, of the action, or its application to many objects. (S, A, L.) ― -b2- نَبَذَ خَاتَمَهُ He threw his signet from his hand. (L, from a trad.) ― -b3- فَنَبَذُوهُ وَرَآءَ ظُهُورِهِمْ (Kur, iii. 184) (tropical:) [lit., And they cast it behind their backs;] means and they did not observe it; (namely, their covenant;) they disregarded it. (Beyd.) ― -b4- نَبْذٌ is both by act and by word; having for its objects both substances and accidents: (L:) you say نَبَذَ العَهْدَ (tropical:) He dissolved the league, or covenant, and cast it from him to him with whom he had made it: (A, L, Msb: *) and نَبَذَ كُلُّ فَرِيقٍ مِنْهُمَا اِلَى صَاحبه العَهْدَ الَّذِى تَهَادَنَا عَلَيْهِ (tropical:) [Each party of them cast from him, to the other, the league, or covenant, by which they had made a truce; i. e., each party of them rejected it, or renounced it, to the other]: (T:) and نَبَذَ اِلَى العَدُوِّ, and ↓ نابذهُ, (tropical:) He cast from him the league, or covenant, to the enemy, and dissolved it: and ↓ تَنَابَذُوا (tropical:) They mutually cast from themselves the league, or covenant, and dissolved it. (A.) See also 3. ― -b5- نَبَذَ أَمْرِى وَرَآءِ ظَهْرِهِ (tropical:) [lit., He cast my affair behind his back; meaning,] he did not perform my affair; (A;) he neglected it. (Msb.) ― -b6- نَبَذَتْ فُلَانَةُ قَوْلًا مَلِيحًا (tropical:) Such a woman threw out a goodly, beautiful, or pretty, saying. (A.) ― -b7- نَبَذْتُ اِلْيهِ السَّلَامَ, and التَّحِيَّةَ, (tropical:) I threw to him the salutation. (A.) ― -b8- نُبِذْتُ بِكَذَا (tropical:) [I had such a thing as it were thrown to me; I had it thrown in my way;] I had it offered, or presented, to me, the meeting with it being appointed, or prepared; as also رُمِيتُ بِهِ. (A.) ― -b9- لِلّٰهِ أُمٌّ نَبَذَتْ بِكَ (tropical:) To God (be attributed the excellence of) the mother that brought thee forth!] (A.) ― -b10- نَبَذَ He threw forth earth or dust [in digging a hole &c.]; as also نَبَثَ. (A.) See also نَبِيذَةٌ. ― -b11- نَبَذَ He threw dates or raisins into a bag or skin, and poured water upon them, and left the liquor until it fermented and became intoxicating: (T:) [or, simply, he steeped dates or raisins in water; for the beverage thus made, called نَبَيذ, was not always left until it became intoxicating, as is shown by several trads.] ― -b12- نَبَذَ نَبِيذًا, (S, L, K, &c.,) the most usual form of the verb, (Kz,) aor. نَبِذَ , only; (MF;) and ↓ نبّذهُ, (A, L, K,) and ↓ انبذهُ, (L, K,) a form used by the vulgar, (S, IDrst,) and rejected by Th and others, but mentioned, on the authority of Er-Ruásee, by Fr, who says that he had not heard it from the Arabs, but that the authority of its transmitter is worthy of reliance, (TA,) and ↓ انتبذهُ; (L, K;) (tropical:) He made beverage of the kind called نَبِيذ. (S, A, L, K.) ― -b13- Also, نَبَذَ تَمْرًا, (Lh, IAth, L,) and عِنَبًا, (IAth, L,) and ↓ انبذهُ, but this is seldom used, (Kutr, Lh, ISk, and others, and L,) and ↓ انتبذهُ, (L,) (tropical:) He made, of the dates, and of the grapes, beverage of the kind called نَبِيذ; (Lh, L;) he left the dates, and the grapes, in water, that it might become beverage of the kind so called. (IAth, L.) ― -b14- Also, ↓ انتبذ (tropical:) He made for himself that beverage. (A.) ― -b15- فُلَانٌ يَنْبِذُ عَلَىَّ (tropical:) Such a one boils against me like [the beverage called] نَبِيذ. (A.) -A2- نَبَذَ, [aor. نَبِذَ ,] (S, L, K,) inf. n. نَبْذٌ (L, K) and نَبَذَانٌ, (S, K,) It (a vein) pulsed; (L, K;) a dial. form of نَبَضَ. (S, L.)

2 نَبَّذَ see 1.

نابذهُ
3 نابذهُ ذ , inf. n. مُنَابَذَةٌ, He bargained with him by saying, Throw thou to me the garment, or piece of cloth, (A'Obeyd, L, K,) or other article of merchandise, (A'Obeyd, L,) or I will throw it to thee, and the sale shall become binding, or settled, or concluded, for such a sum: (A' Obeyd, L, K:) or, by throwing to another a garment, or piece of cloth, the other doing the like: (Lh, L, K:) or, by saying, When thou throwest thy commodity, or when I throw my commodity, the sale is binding, or settled, or concluded, for such a sum: (Msb:) or, by saying, When I throw it to thee, or when thou throwest it to me, the sale is binding, or settled, or concluded: (Mgh, art. لمس:) or, by saying, When I throw the pebble (L, K) to thee, (L,) the sale is binding, or settled, or concluded: (L, K:) or by another's throwing a pebble to him: (L:) بَيْعُ المُنَابَذَةِ and بَيْعُ الحَصَاةِ and بَيْعُ اِلْقَآءِ الحَجَرِ signify the same; (Mgh;) as also بَيْعُ الاِلْقَآءِ: (A:) such bargaining is forbidden. (L.) ― -b2- نابذوا, inf. n. مُنَابَذَةٌ; and ↓ انتبذوا; (tropical:) They retired, each of the two parties, apart, in war. (L, K.) ― -b3- نَابَذَهُمُ الحَرْبَ, and اِلَيْهِمُ الحَرْبَ ↓ نَبَذَ, He retired from them to a place aside, or apart, in war, for a just purpose, (لِلْحَقِّ, in the 'Eyn for war, لِلْحَرْبِ, TT,) they doing the like: (Lth, T, L:) or these two phrases, followed by عَلَى سَوَآءٍ, are used when there is between two parties at variance a covenant, or league, or a truce, after fighting, and they desire to dissolve the league, or covenant, and each party casts it from him (يَنْبِذُهُ) to the other: thus, فَانْبِذْ اِلَيْهِمْ عَلَى سَوَآءٍ, in the Kur, [viii. 60, lit., cast thou from thee, to them, their league, or covenant, in an equitable, or just, manner,] means, announce thou to them that thou hast dissolved the league between thee and them, so that they may have equal knowledge with thee of the dissolving thereof and of the returning to war: (T, L:) على سواء here signifies على الحَقِّ وَالعَدْلِ: (Lh:) نَابَذَهُ الحَرْبَ also signifies he made war with him openly; (S, L, Msb;) and is syn. with نَبَذَ اِلَيْهِ الحَرْبَ: (L:) and نَابَذُوهُمْ عَلَى سَوَآءٍ they made war with them openly, in an equitable manner, declaring their hostile intention, so that it was equally known to their enemies and themselves. (L.) See also 1. ― -b4- نَابَذْتُهُمْ (tropical:) I acted contrarily to, or differently from, or adversely to, them; or was, or became, contrary to, or different from, or adverse to, them; syn. خَالَفْتُهُمْ. (Msb.)

4 أَنْبَذَ see 1.

6 تَنَاْبَذَ see 1.

انتبذ
8 انتبذ ذ (tropical:) He went, withdrew, or retired, aside, or apart, from others; separated himself from others. (S, A, L, K.) ― -b2- انتبذت مَكَانًا (Kur, xix. 16,) (tropical:) She withdrew, or retired, to a place apart from her family, (L, Msb,) far away. (Msb.) ― -b3- اِنْتَبَذَ عَنْ قَوْمِهِ He withdrew, or retired, from his people. (M.) ― -b4- اِنتبذ نَاحِيَةً He went aside. (T.) See 1. ― -b5- And see اِنْتَبَثَ in art. نبث.

نَبْذٌ
نَبْذٌ ذ (tropical:) A little; a small quantity; (S, A, L, K;) مِنَ المَالِ of wealth, or property; (S, A, L;) as also ↓ نُبْذَةٌ [which is a word much used though I find it explained in few lexicons]; (L, TA;) because what is little is thrown away, and disregarded: (A:) and in like manner, of herbage, and of rain, and of hoariness or hoary hair, (S, A, L,) &c: (L:) and a small number of men: (A, L:) and the latter word, a piece, or portion, of a thing, such as a perfume: (L:) pl. of the former, أَنْبَاذٌ: (L, K:) [and of the latter, نُبَذٌ.] ― -b2- أَنْبَاذٌ مِنَ النَّاسِ (K, * TA) (tropical:) The refuse of the people; (TA;) mixed people of the baser sort. (K, TA.)

بَيْنَنَا وَبَيْنَ بَنِى فُلَانٍ نَبْذَةٌ
بَيْنَنَا وَبَيْنَ بَنِى فُلَانٍ نَبْذَةٌ ذ : see جَذْبَةٌ. ― -b2- جَلَسَ نَبْذَةً, and ↓ نُبْذَةً, (tropical:) He sat aside, or apart. (S, A, L, Msb, K.)

نُبْذَةٌ
نُبْذَةٌ ذ : see نَبْذٌ: ― -b2- and نَبْذَةٌ.

نَبِيذٌ
نَبِيذٌ ذ Cast, thrown, or flung, [&c.; see 1;] (K;) i. q. مَنْبُوذٌ. (L.) But see below. ― -b2- ↓ نَبِيذَةٌ The earth or dust that is thrown forth from a hole or the like that is dug; as also نَبِيثَةٌ: pl. نَبَائِذٌ. (A, * L.) Yaakoob asserts, that the ذ is a substitute for ث. (L.) ― -b3- نَبِيذٌ (tropical:) A kind of beverage, made of dates, and of raisins; i. e., must; and of honey; i. e., mead; and of wheat, and of barley, &c.; i. e. wort: (L:) or made of dates, or of raisins, which one throws (يَنْبِذُ, i. e. يَطْرَح, whence its appellation,) into a vessel or skin of water, and leaves until it ferments (يَفُور, T, L, or يَغْلِى, Mgh) and becomes intoxicating, or not so long as to become intoxicating: before it has become so, it is a lawful beverage: (T, L:) whether intoxicating or not, it is thus called: (L:) or it is thus called because it is left (يُنْبَذُ, i. e., يُتْرَكُ,) until it becomes strong; (Msb;) being expressed juice, or the like, that is left (نُبِذَ) [for a time to acquire strength]: (L, K:) it is said that this word is originally of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, but that it has become obsolete in this latter sense, and, applied to the beverage, is used as though it were a primitive substantive, as is shown by the form of its pl., (M, F,) which is أَنْبِذَةٌ; (S, L, MF;) for a word of the measure فعيل in the sense of the measure مفعول has not this form of pl.: (MF:) wine expressed from grapes is also called نَبِيذٌ, like as نبيذ is also called خَمْرٌ: [نَبِيذٌ is a coll. gen. n., and its n. un. is with ة:] نَبِيذَةٌ signifies some نَبِيذ; lit., a portion thereof. (Msb, art. خمر.) See also مِزْرٌ. (L.)

نَبِيذَةٌ
نَبِيذَةٌ ذ : see نَبِيذً, and مَنْبُوذٌ.

نَبَّاذٌ
نَبَّاذٌ ذ [One who throws things away often, or quickly]. See أَخَّاذٌ. -A2- نَبَّاذٌ [One who makes, or sells, the beverage called نَبيذ]. (S, K, art. سكر.)

مِنْبَذَةٌ
مِنْبَذَةٌ ذ A pillow, or cushion; (Lh, S, A, L, K;) upon which one reclines, or sits: so called because it is thrown upon the ground to be sat upon: (L:) pl. مَنَابِذُ. (A.) Ex. تَرَبَّعُوا عَلَى المَنَابِذِ [They sat cross-legged upon the pillows, or cushions]. (A.)

مَنْبُوذٌ
مَنْبُوذٌ ذ A child cast out by its mother (T, S, L, Msb, K) in the road, (T, S, L, K,) on the occasion of her bringing it forth, and which a Muslim picks up and maintains; whether a bastard or lawfully begotten; (T, L;) a foundling: (L, K:) such may not be called a bastard because its kin may be established: (T, L:) also, (assumed tropical:) a bastard; (L, K;) because such is cast away in the road: (L:) fem. مَنْبُوذَةٌ (L) and ↓ نَبِيذَةٌ: (A, L:) pl. masc. مَنْبُوذُونَ and مَنَابِذَةٌ; (L;) and pl: of نبيذة, نَبَائِذُ. (A.) ― -b2- مَنْبُوذَةٌ and ↓ نَبِيذَةٌ (assumed tropical:) A ewe or other animal (L) that is not eaten, by reason of its leanness: (L, K:) so called because it is cast away. (L.) ― -b3- صَلَّى عَلَى قَبْرِ مَنْبُوذٍ He (Mohammad) prayed upon the tomb of a foundling: or, accord. to another reading على قَبْرٍ مَنْبُوذٍ, meaning, upon a tomb apart, (L,) or distant, (K,) from other tombs; (L, K;) like an expression occurring in another trad., ↓ مَرَّ بِقَبْرٍ مُنْتَبِذٍ he passed by a tomb apart from other tombs. (L.)

هوَ مُنْتَبِذُ الدَّارِ
هوَ مُنْتَبِذُ الدَّارِ ذ (tropical:) He is far from his house. (A.) ― -b2- مُنْتَبِذٌ and ↓ مُتَنَبِّذٌ [A man &c.,] aside, or apart, or separate, from others; (L;) [See also مَنْبُودٌ: and see a verse of Lebeed, voce أَصْلٌ.]

مُتَنَبِّذٌ
مُتَنَبِّذٌ ذ : see مُنْتَبِذٌ.

##### Türkçe

**نَبَذَهُ**
1 **نَبَذَهُ** **ذ** , muzâri‘ı **نَبِذَ** , mastar ismi **نَبْذٌ**, (S, L, Msb, K,) O, onu, değersiz yahut önemsiz sayılan bir şey olarak, attı, fırlattı, savurdu: bu, aslî anlamdır; ve bu anlamda Kur’ân’da çoğunlukla kullanılır: (Er-Râgıb:) onu (S, A, L, Msb. K) elinden (S, L,) önüne yahut arkasına attı, fırlattı, savurdu: (L, K:) ve onu uzağa, yahut bir mesafeye attı, fırlattı, savurdu: (L:) ve (L’de böyle; fakat K’da, yahut) onu herhangi bir tarzda attı, fırlattı, savurdu: (L, K:) ↓ **نبّذ**’e, fiilin çokluğunu yahut tekrarını, yahut onun birçok nesneye uygulanmasını belirtmek için şedde verilmiştir. (S, A, L.) ― -b2- **نَبَذَ خَاتَمَهُ** Mührünü elinden attı. (L, bir rivayetten.) ― -b3- **فَنَبَذُوهُ وَرَآءَ ظُهُورِهِمْ** (Kur, iii. 184) (mecaz:) [lafzen, “Ve onu sırtlarının arkasına attılar;”] demektir ki onu gözetmediler; (yani, ahitlerini;) onu umursamadılar. (Beyd.) ― -b4- **نَبْذٌ** hem fiille hem sözle olur; nesneler ve arazlar olmak üzere her ikisini de mef‘ûl edinir: (L:) **نَبَذَ العَهْدَ** (mecaz:) dersin: O, antlaşmayı yahut ahdi bozdu ve onu, onunla yapmış olduğu kimseye karşı kendinden atıp uzaklaştırdı: (A, L, Msb: *) ve **نَبَذَ كُلُّ فَرِيقٍ مِنْهُمَا اِلَى صَاحبه العَهْدَ الَّذِى تَهَادَنَا عَلَيْهِ** (mecaz:) [Onların her bir tarafı, üzerinde sulh yaptığımız antlaşmayı/ahdi kendinden ötekine attı; yani her bir taraf onu ötekine reddetti yahut ondan vazgeçti]: (T:) ve **نَبَذَ اِلَى العَدُوِّ**, ve ↓ **نابذهُ**, (mecaz:) O, düşmana karşı antlaşmayı yahut ahdi kendinden atıp bozdu: ve ↓ **تَنَابَذُوا** (mecaz:) Onlar, antlaşmayı yahut ahdi karşılıklı olarak kendilerinden atıp bozdular. (A.) Ayrıca 3’e bak. ― -b5- **نَبَذَ أَمْرِى وَرَآءِ ظَهْرِهِ** (mecaz:) [lafzen, “Benim işimi sırtının arkasına attı;” anlamı,] benim işimi yerine getirmedi; (A;) onu ihmal etti. (Msb.) ― -b6- **نَبَذَتْ فُلَانَةُ قَوْلًا مَلِيحًا** (mecaz:) Filân kadın güzel, hoş, latif bir söz ortaya attı. (A.) ― -b7- **نَبَذْتُ اِلْيهِ السَّلَامَ**, ve **التَّحِيَّةَ**, (mecaz:) Ona selâmı attım. (A.) ― -b8- **نُبِذْتُ بِكَذَا** (mecaz:) [Sanki bana şöyle bir şey atılmış gibi; önüme atıldı;] bana teklif edildi yahut sunuldu; onunla karşılaşma tayin edilmiş yahut hazırlanmış olarak; **رُمِيتُ بِهِ** de böyledir. (A.) ― -b9- **لِلّٰهِ أُمٌّ نَبَذَتْ بِكَ** (mecaz:) [Allah’a nispet edilsin, seni doğuran annenin üstünlüğü!] (A.) ― -b10- **نَبَذَ** O, bir çukur vb. kazarken toprağı yahut tozu dışarı attı; **نَبَثَ** da böyledir. (A.) Ayrıca **نَبِيذَةٌ**’ye bak. ― -b11- **نَبَذَ** O, hurmaları yahut kuru üzümleri bir torbaya yahut tuluma attı, üzerlerine su döktü ve sıvıyı, fermente olup sarhoş edici oluncaya kadar bıraktı: (T:) [yahut kısaca, hurmaları yahut kuru üzümleri suda ıslattı; zira böyle yapılan içecek, **نَبَيذ** diye adlandırılan, her zaman sarhoş edici oluncaya kadar bırakılmazdı; bunu birkaç rivayet göstermektedir.] ― -b12- **نَبَذَ نَبِيذًا**, (S, L, K, &c.,) fiilin en yaygın şekli, (Kz,) muzâri‘ı yalnız **نَبِذَ**; (MF;) ve ↓ **نبّذهُ**, (A, L, K,) ve ↓ **انبذهُ**, (L, K,) avamın kullandığı bir şekil, (S, IDrst,) ve Th ve başkalarınca reddedilmiş, fakat Fr tarafından Er-Ruâsee’nin rivayetine dayanarak zikredilmiştir; Fr der ki onu Araplardan işitmemiştir, fakat onu nakledenin güvenilirliği itimada şayandır, (TA,) ve ↓ **انتبذهُ**; (L, K;) (mecaz:) **نَبِيذ** denilen türden içecek yaptı. (S, A, L, K.) ― -b13- Yine, **نَبَذَ تَمْرًا**, (Lh, IAth, L,) ve **عِنَبًا**, (IAth, L,) ve ↓ **انبذهُ**, fakat bu seyrek kullanılır, (Kutr, Lh, ISk, ve başkaları, ve L,) ve ↓ **انتبذهُ**, (L,) (mecaz:) hurmadan ve üzümden **نَبِيذ** denilen türden içecek yaptı; (Lh, L;) hurmaları ve üzümleri suda bıraktı ki bu adla anılan içecek olsun. (IAth, L.) ― -b14- Yine, ↓ **انتبذ** (mecaz:) O, kendisi için o içeceği yaptı. (A.) ― -b15- **فُلَانٌ يَنْبِذُ عَلَىَّ** (mecaz:) Filân kimse bana karşı **نَبِيذ** gibi kaynar. (A.) -A2- **نَبَذَ**, [muzâri‘ı **نَبِذَ**,] (S, L, K,) mastar ismi **نَبْذٌ** (L, K) ve **نَبَذَانٌ**, (S, K,) O (bir damar) attı; (L, K;) **نَبَضَ**’ın lehçe şeklidir. (S, L.)

2 **نَبَّذَ** 1’e bak.

**نابذهُ**
3 **نابذهُ** **ذ** , mastar ismi **مُنَابَذَةٌ**, O, onunla şu şekilde pazarlık yaptı: “Elbiseyi yahut kumaş parçasını (A'Obeyd, L, K,) yahut başka bir ticaret malını (A'Obeyd, L,) bana at; yahut ben onu sana atacağım; ve satış şu kadar meblağ karşılığında bağlayıcı, kesinleşmiş, tamamlanmış olacaktır:” (A' Obeyd, L, K:) yahut bir başkasına bir elbise yahut kumaş parçası atmak suretiyle, ötekinin de aynı şeyi yapmasıyla: (Lh, L, K:) yahut “Sen malını attığında, yahut ben malımı attığımda, satış şu kadar meblağ karşılığında bağlayıcı, kesinleşmiş, tamamlanmış olur” demek suretiyle: (Msb:) yahut “Ben onu sana attığımda, yahut sen onu bana attığında, satış bağlayıcı, kesinleşmiş, tamamlanmış olur” demek suretiyle: (Mgh, md. **لمس**:) yahut “Çakıl taşını (L, K) sana attığımda, (L,) satış bağlayıcı, kesinleşmiş, tamamlanmış olur” demek suretiyle: (L, K:) yahut bir başkasının ona bir çakıl taşı atmasıyla: (L:) **بَيْعُ المُنَابَذَةِ** ve **بَيْعُ الحَصَاةِ** ve **بَيْعُ اِلْقَآءِ الحَجَرِ** aynı anlama gelir; (Mgh;) ↓ **بَيْعُ الاِلْقَآءِ** da böyledir: (A:) böyle pazarlık yasaklanmıştır. (L.) ― -b2- **نابذوا**, mastar ismi **مُنَابَذَةٌ**; ve ↓ **انتبذوا**; (mecaz:) Onlar, savaşta, iki taraftan her biri, ayrı bir yere çekildi. (L, K.) ― -b3- **نَابَذَهُمُ الحَرْبَ**, ve **اِلَيْهِمُ الحَرْبَ** ↓ **نَبَذَ**, O, savaşta, haklı bir amaç için (لِلْحَقِّ, ‘Eyn’de savaş için لِلْحَرْبِ, TT,) onlardan yana çekilip bir tarafa, ayrı bir yere çekildi; onlar da aynı şeyi yaparak: (Lth, T, L:) yahut bu iki ibare, ardından **عَلَى سَوَآءٍ** gelerek, iki ihtilaflı taraf arasında, savaşmadan sonra bir ahit yahut antlaşma yahut ateşkes bulunduğunda ve antlaşmayı yahut ahdi bozmak istediklerinde kullanılır; her bir taraf onu kendinden (يَنْبِذُهُ) ötekine atar: böylece Kur’ân’da **فَانْبِذْ اِلَيْهِمْ عَلَى سَوَآءٍ**, [viii. 60, lafzen, “Onların antlaşmasını/ahdini adil bir tarzda kendinden onlara at,”] demektir ki: sen, seninle onların arasındaki antlaşmayı bozduğunu onlara bildir; böylece onun bozulduğunu ve savaşa dönüşü seninle eşit şekilde bilsinler: (T, L:) burada **على سواء** şu anlama gelir: **على الحَقِّ وَالعَدْلِ**: (Lh:) **نَابَذَهُ الحَرْبَ** ayrıca, onunla açıkça savaş yaptı anlamına gelir; (S, L, Msb;) ve **نَبَذَ اِلَيْهِ الحَرْبَ** ile eş anlamlıdır: (L:) ve **نَابَذُوهُمْ عَلَى سَوَآءٍ**: onlar, düşmanlık niyetlerini bildirerek, düşmanlarına ve kendilerine eşit şekilde bilinir halde, adil bir tarzda onlarla açıkça savaş yaptılar. (L.) Ayrıca 1’e bak. ― -b4- **نَابَذْتُهُمْ** (mecaz:) Onlara aykırı davrandım, yahut onlardan farklı davrandım, yahut onlara karşıt davrandım; yahut onlara aykırı oldum, yahut farklı oldum, yahut karşıt oldum; eş anlamlısı **خَالَفْتُهُمْ**. (Msb.)

4 **أَنْبَذَ** 1’e bak.

6 **تَنَاْبَذَ** 1’e bak.

**انتبذ**
8 **انتبذ** **ذ** (mecaz:) O, başkalarından yana gitti, çekildi, yahut bir tarafa, ayrı bir yere çekildi; başkalarından ayrıldı. (S, A, L, K.) ― -b2- **انتبذت مَكَانًا** (Kur, xix. 16,) (mecaz:) O, ailesinden ayrı bir yere, (L, Msb,) uzakça çekildi. (Msb.) ― -b3- **اِنْتَبَذَ عَنْ قَوْمِهِ** O, kavminden çekildi, yahut uzaklaştı. (M.) ― -b4- **اِنتبذ نَاحِيَةً** O, bir yana gitti. (T.) 1’e bak. ― -b5- Ve md. **نبث**’te **اِنْتَبَثَ**’e de bak.

**نَبْذٌ**
**نَبْذٌ** **ذ** (mecaz:) Az; küçük bir miktar; (S, A, L, K;) **مِنَ المَالِ** maldan, yahut mülkten; (S, A, L;) ↓ **نُبْذَةٌ** da böyledir [ki bu, çok kullanılan bir kelimedir, gerçi onu az sözlükte açıklanmış buluyorum]; (L, TA;) çünkü az olan şey atılır ve önemsenmez: (A:) ve aynı şekilde, ot, ve yağmur, ve ağarmışlık yahut ağarmış saç, (S, A, L,) vb.: (L:) ve az sayıda adam: (A, L:) ve ikinci kelime, bir şeyin bir parçası yahut bölümü; mesela bir koku: (L:) birincinin çoğulu **أَنْبَاذٌ**: (L, K:) [ve ikincinin çoğulu **نُبَذٌ**.] ― -b2- **أَنْبَاذٌ مِنَ النَّاسِ** (K, * TA) (mecaz:) Halkın süprüntüsü; (TA;) aşağı tabakadan karışık insanlar. (K, TA.)

**بَيْنَنَا وَبَيْنَ بَنِى فُلَانٍ نَبْذَةٌ**
**بَيْنَنَا وَبَيْنَ بَنِى فُلَانٍ نَبْذَةٌ** **ذ** : **جَذْبَةٌ**’ye bak. ― -b2- **جَلَسَ نَبْذَةً**, ve ↓ **نُبْذَةً**, (mecaz:) O, bir yanda, ayrı oturdu. (S, A, L, Msb, K.)

**نُبْذَةٌ**
**نُبْذَةٌ** **ذ** : **نَبْذٌ**’e bak: ― -b2- ve **نَبْذَةٌ**.

**نَبِيذٌ**
**نَبِيذٌ** **ذ** Atılmış, fırlatılmış, savrulmuş, [&c.; 1’e bak;] (K;) **مَنْبُوذٌ** ile aynı anlamdadır. (L.) Fakat aşağıya bak. ― -b2- ↓ **نَبِيذَةٌ** Kazılan bir çukur vb.den dışarı atılan toprak yahut toz; **نَبِيثَةٌ** de böyledir: çoğulu **نَبَائِذٌ**. (A, * L.) Ya‘kūb, **ذ**’nin **ث** yerine bir bedel olduğunu ileri sürer. (L.) ― -b3- **نَبِيذٌ** (mecaz:) Hurmalardan ve kuru üzümlerden yapılan bir tür içecek; yani şıra; ve baldan; yani bal şarabı; ve buğdaydan ve arpadan, vb.; yani mayşe: (L:) yahut hurmadan yahut kuru üzümden yapılır; bunları (يَنْبِذُ, yani يَطْرَح, adlandırılması buradan) su dolu bir kaba yahut tuluma atar ve fermente oluncaya kadar (يَفُور, T, L, yahut يَغْلِى, Mgh) ve sarhoş edici oluncaya kadar, yahut sarhoş edici olacak kadar uzun olmaksızın bırakır: sarhoş edici olmadan önce, helâl bir içecektir: (T, L:) sarhoş edici olsun olmasın, böyle adlandırılır: (L:) yahut güçlü oluncaya kadar bırakıldığı (يُنْبَذُ, yani يُتْرَكُ,) için böyle adlandırılır: (Msb;) sıkılmış özsu yahut benzeri olup bir müddet bırakılan (نُبِذَ) [güç kazanması için]: (L, K:) denilmiştir ki bu kelime aslında, مَفْعُول vezninin anlamında فَعِيل veznindedir; fakat bu son anlamda kullanımı terk edilmiştir ve içeceğe uygulanınca, sanki aslî bir isimmiş gibi kullanılır; bunu çoğulunun şekli gösterir, (M, F,) ki o **أَنْبِذَةٌ**’dır; (S, L, MF;) zira مفعول anlamında فعيل veznindeki bir kelimenin çoğulu bu şekilde olmaz: (MF:) üzümden sıkılmış şaraba da **نَبِيذٌ** denir; tıpkı **نبيذ**’e **خَمْرٌ** da denmesi gibi: [**نَبِيذٌ** bir cins isimdir; onun tekili ة ile gelir:] **نَبِيذَةٌ**, **نَبِيذ**’den bir miktar demektir; lafzen, onun bir parçası. (Msb, md. **خمر**.) Ayrıca **مِزْرٌ**’e bak. (L.)

**نَبِيذَةٌ**
**نَبِيذَةٌ** **ذ** : **نَبِيذً**’e ve **مَنْبُوذٌ**’a bak.

**نَبَّاذٌ**
**نَبَّاذٌ** **ذ** [Şeyleri sık sık yahut çabuk atan kimse]. **أَخَّاذٌ**’a bak. -A2- **نَبَّاذٌ** [**نَبيذ** denilen içeceği yapan yahut satan kimse]. (S, K, md. **سكر**.)

**مِنْبَذَةٌ**
**مِنْبَذَةٌ** **ذ** Bir yastık yahut minder; (Lh, S, A, L, K;) üzerine yaslanılan yahut oturulan: yere oturulsun diye atıldığı için böyle adlandırılmıştır: (L:) çoğulu **مَنَابِذُ**. (A.) Ör. **تَرَبَّعُوا عَلَى المَنَابِذِ** [Yastıkların yahut minderlerin üzerine bağdaş kurup oturdular]. (A.)

**مَنْبُوذٌ**
**مَنْبُوذٌ** **ذ** Annesi tarafından (T, S, L, Msb, K) yola (T, S, L, K) doğurduğu sırada atılmış olan ve bir Müslümanın alıp himaye ettiği çocuk; ister zina çocuğu ister nikâhlı doğmuş olsun; (T, L;) bulunmuş çocuk: (L, K:) buna zina çocuğu denemez; çünkü nesebi sabit olabilir: (T, L:) ayrıca, (varsayılan mecaz:) zina çocuğu; (L, K;) çünkü böyle olan yola atılır: (L:) dişili **مَنْبُوذَةٌ** (L) ve ↓ **نَبِيذَةٌ**: (A, L:) erkeğin çoğulu **مَنْبُوذُونَ** ve **مَنَابِذَةٌ**; (L;) ve **نبيذة**’nin çoğulu **نَبَائِذُ**. (A.) ― -b2- **مَنْبُوذَةٌ** ve ↓ **نَبِيذَةٌ** (varsayılan mecaz:) Zayıflığı sebebiyle yenmeyen bir koyun yahut başka hayvan; (L, K:) atıldığı için böyle adlandırılmıştır. (L.) ― -b3- **صَلَّى عَلَى قَبْرِ مَنْبُوذٍ** O (Muhammed) bulunmuş bir çocuğun kabrinin üzerinde namaz kıldı: yahut başka bir kıraate göre **على قَبْرٍ مَنْبُوذٍ**, yani başka kabirlerden (L,) ayrı, (K,) yahut uzak (L, K,) bir kabir üzerinde; (L, K;) başka bir rivayette geçen şu ifade gibi: ↓ **مَرَّ بِقَبْرٍ مُنْتَبِذٍ** o, başka kabirlerden ayrı bir kabre uğradı. (L.)

**هوَ مُنْتَبِذُ الدَّارِ**
**هوَ مُنْتَبِذُ الدَّارِ** **ذ** (mecaz:) O, evinden uzaktır. (A.) ― -b2- **مُنْتَبِذٌ** ve ↓ **مُتَنَبِّذٌ** [bir adam vb.,] başkalarından yana, ayrı, yahut ayrıksı; (L;) [Ayrıca **مَنْبُودٌ**’a bak: ve Lebîd’in bir beytine, **أَصْلٌ** maddesinde, bak.]

**مُتَنَبِّذٌ**
**مُتَنَبِّذٌ** **ذ** : **مُنْتَبِذٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَبَذَ
نَبَذَ I ( n. ac. نَبْذ 1 ),
a.  Threw, flung; abandoned; rejected; disregarded.

b.  [ Ila ], Threw to.

c.  [ Bi ], Brought forth.

d.  [ acc. &  La ], Left, gave up to.

e.  ( n. ac. نَبْذ 1 ,  نَبَذَاْن 36 ), Beat, throbbed, pulsed.

f.  Brewed.

نَبَّذَ
نَبَّذَ II ,
a.  see I (a) , ( f ).

نَاْبَذَ
نَاْبَذَ III ,
a.  Threw, flung to; ratified, settled a bargain.

b.  Withdrew, retired from.

c.  Fought, strove with.

أَنْبَذَ
أَنْبَذَ IV ,
a.  see I (f) .

اِنْتَبَذَ
اِنْتَبَذَ VIII ,
a.  see I (f) & III ( b ).

نَبْذ
نَبْذ 1 ( pl. أَنْبَاْذ 38 ),
a.  A little, a small quantity; a few.

نَبْذَة
نَبْذَة 1t ,
a.  Side, direction; place.

b.  ( pl. نُبَذ 9 ), Number ( of a work ).

c.  Portion, fragment.

نُبْذَة
نُبْذَة 3t ,
a.  see 1t .

مِنْبَذَة
مِنْبَذَة 20t , ( pl. مَنَاْبِذُ 44 ),
a.  Pillow, cushion.

نَبِيْذ
نَبِيْذ 25 , ( pl. أَنْبِذَة 15t ),
a.  Intoxicating beverage made from dates &c.

b.  [ coll. ], Wine.

c.  Flung &c.

نَبِيْذَة
نَبِيْذَة 25t , ( pl. نَبَاْئِذُ 46 ),
a.  Loose earth.

b.  see N.P. I (a) .

نَبَّاْذ
نَبَّاْذ 28 ,
a.  Thrower, flinger.

b.  Brewer of  نَبِيْذ

نَبڤذَ
N.P. نَبڤذَ I , ( pl. reg. &  نَبَاْذِ٤َة 47t ),
a.  Foundling; waif, stray; bastard.

b.  see 25 (c) .

تَنَبَّذَ
N.Ag. تَنَبَّذَ V ,  N.Ag. اِنْتَبَذَ VIII ,
a.  Alone, solitary.

نَُبْذَةً
نَُبْذَةً
a.  Aside, apart.

أَنْبَاذ النَّاس
أَنْبَاذ النَّاس
a.  Rabble, populace.

هُوَ مُنْتَبِذ الدَّار
هُوَ مُنْتَبِذ الدَّار
a.  He is far from home.

##### Türkçe

**نَبَذَ**
**نَبَذَ** I (mastar adı **نَبْذ** 1),
a. Attı, fırlattı; terk etti; reddetti; aldırış etmedi.

b. [ **إلى** ], -e doğru attı.

c. [ **بِ** ], ortaya çıkardı.

d. [mef‘ûl & **لِ** ], bıraktı, -e terk etti.

e. (mastar adı **نَبْذ** 1, **نَبَذَان** 36), vurdu; çarptı, atıp tuttu, nabız attı.

f. Demledi.

**نَبَّذَ**
**نَبَّذَ** II,
a. I (a) ve (f)’ye bak.

**نَاْبَذَ**
**نَاْبَذَ** III,
a. -e attı, -e fırlattı; bir pazarlığı tasdik etti, bir pazarlığı karara bağladı.

b. -den çekildi, -den ayrıldı.

c. -ile savaştı, -ile mücadele etti.

**أَنْبَذَ**
**أَنْبَذَ** IV,
a. I (f)’ye bak.

**اِنْتَبَذَ**
**اِنْتَبَذَ** VIII,
a. I (f) ve III (b)’ye bak.

**نَبْذ**
**نَبْذ** 1 (çoğulu **أَنْبَاذ** 38),
a. Az, küçük bir miktar; birkaç.

**نَبْذَة**
**نَبْذَة** 1t,
a. Yan, yön; yer.

b. (çoğulu **نُبَذ** 9), sayı (bir eserin).

c. Parça, kırıntı.

**نُبْذَة**
**نُبْذَة** 3t,
a. 1t’ye bak.

**مِنْبَذَة**
**مِنْبَذَة** 20t, (çoğulu **مَنَاْبِذُ** 44),
a. Yastık, minder.

**نَبِيْذ**
**نَبِيْذ** 25, (çoğulu **أَنْبِذَة** 15t),
a. Hurma vb.’den yapılan sarhoş edici içecek.

b. [topluluk adı], şarap.

c. Atılmış vb.

**نَبِيْذَة**
**نَبِيْذَة** 25t, (çoğulu **نَبَاْئِذُ** 46),
a. Gevşek toprak.

b. N.P. I (a)’ya bak.

**نَبَّاْذ**
**نَبَّاْذ** 28,
a. Atıcı, fırlatıcı.

b. **نَبِيْذ** demleyicisi.

**نَبڤذَ**
N.P. **نَبڤذَ** I, (çoğulu düzenli & **نَبَاْذِ٤َة** 47t),
a. Buluntu çocuk; serseri, başıboş; piç.

b. 25 (c)’ye bak.

**تَنَبَّذَ**
N.Ag. **تَنَبَّذَ** V, N.Ag. **اِنْتَبَذَ** VIII,
a. Yalnız, tek başına.

**نَُبْذَةً**
**نَُبْذَةً**
a. Bir yana, ayrı.

**أَنْبَاذ النَّاس**
**أَنْبَاذ النَّاس**
a. Ayaktakımı, halk yığını.

**هُوَ مُنْتَبِذ الدَّار**
**هُوَ مُنْتَبِذ الدَّار**
a. O, evden uzaktadır.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نبذ
نَبَذَ - يَنْبِذُ، نُبِذَ يُنْبَذُ - انْتَبَذَ - يَنْتَبِذُ
نَبَذَ - يَنْبِذُ + كائن + شيئاً + وراء شيء، أو بالعراء: يدفعه ً بقوة مبعداً إياه إلى مكان جانبي مهمل وغير مطروق: يتخلص منه برميه وإلقائه بعيداً
نَبَذَ - يَنْبِذُ + كائن + إلى كائن: التقدير: نَبَذَ - يَنْبِذُ + كائن + إلى كائن + شيئاً أو عهداً: يلقيه إليه ويطرحه في وجهه أو نحوه
﴿وإما تخافن من قوم خيانة فانبذ إليهم على سواء﴾ : ألق وارم بعهدهم إليهم بالعدل والمعاملة بالمثل: على سواء: على شكل متوازن معتدل لا يميز أحداً على أحد، ولا يستثني أحداً من أحد
نُبِذَ  يُنْبَذُ: مبني للمجهول من " نَبَذَ - يَنْبِذُ "
انْتَبَذَ - يَنْتَبِذُ + كائن + من كائن + مكاناً: على وزن " افتعل" من " نَبَذَ - يَنْبِذُ ُ ": يقوم بفعل " نَبَذَ - يَنْبِذُ " بطواعية وبإرادة ذاتية: يلقي ويبعد نفسه بنفسه بعيداً عن الآخرين: يندفع لمكان جانبي مهمل بعيداً عن الأنظار
﴿إذ انتبذت من أهلها مكانا شرقيا﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" دفع الشيء وقذفه وطرحه والرمي به بعيداً "، وهي:
قَذَفَ - يَقْذِفُ، رَمَى - يَرْمِيْ، نَبَذَ - يَنْبِذُ، طَرَحَ - يَطْرَحُ، لَقَى - يَلْقِي، جَفَأَ - يَجْفَأُ
نَبَذَ
 	﴿أوكلما عاهدوا عهدا نبذه فريق منهم بل أكثرهم لا يؤمنون(100)﴾ البقرة
 	﴿ولما جاءهم رسول من عند الله مصدق لما معهم نبذ فريق من الذين أوتوا الكتاب كتاب الله وراء ظهورهم كأنهم لا يعلمون(101)﴾ البقرة ﴿وإذ أخذ الله ميثاق الذين أوتوا الكتاب لتبيننه للناس ولا تكتمونه فنبذوه وراء ظهورهم واشتروا به ثمنا قليلا فبئس ما يشترون(187)﴾ آل عمران
 	﴿فأخذناه وجنوده فنبذناهم في اليم فانظر كيف كان عاقبة الظالمين(40)﴾ القصص ﴿فأخذناه وجنوده فنبذناهم في اليم وهو مليم(40)﴾ الذاريات
 	﴿فنبذناه بالعراء وهو سقيم(145)﴾ الصافات ﴿لولا أن تداركه نعمة من ربه لنبذ بالعراء وهو مذموم(49)﴾ القلم
 	﴿قال بصرت بما لم يبصروا به فقبضت قبضة من أثر الرسول فنبذتها وكذلك سولت لي نفسي(96)﴾ طه
يُنْبَذُ
﴿كلا لينبذن في الحطمة(4)﴾ الهمزة ﴿لولا أن تداركه نعمة من ربه لنبذ بالعراء وهو مذموم(49)﴾ القلم
انبذ إليهم
 ﴿وإما تخافن من قوم خيانة فانبذ إليهم على سواء إن الله لا يحب الخائنين(58)﴾ الأنفال ﴿فإن تولوا فقل آذنتكم على سواء وإن أدري أقريب أم بعيد ما توعدون(109)﴾ الأنبياء
انتبذ - انتبذت
 ﴿واذكر في الكتاب مريم إذ انتبذت من أهلها مكانا شرقيا(16)﴾ مريم ﴿فحملته فانتبذت به مكانا قصيا(22)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [نبذ] ن ب ذ: نَبَذَهُ ألقاه وبابه ضرب ونبَّذه شُدد للكثرة وجلس نُبْذَةً و نَبْذَةً بضم النون وفتحها أي ناحية و انْتَبَذَ ذهب ناحية وذهب ماله وبقي نَبْذٌ منه بفتح النون وبأرض كذا نَبْذٌ من ماء ومن كلإ وفي رأسه نبْذٌ من شيب وأصاب الأَرض نبْذٌ من مطر أي شيء يسير و النَّبِيذُ واحد الأَنْبِذَةُ و نَبَذَ تَنْبِيذا اتخذه وبابه ضرب والعامة تقول أَنبذه
الراغب
نبذ
- النبذ: إلقاء الشيء وطرحه لقلة الاعتداد به، ولذلك يقال: نبذته نبذ النعل الخلق، قال تعالى: }لينبذن في الحطمة﴿[الهمزة/4]،﴾فنبذوه وراء ظهورهم﴿[آل عمران/187] لقلة اعتدادهم به، وقال:﴾نبذه فريق منهم﴿[البقرة/100] أي: طرحوه لقلة اعتدادهم به، وقال:﴾فأخذناه وجنوده فنبذناهم في اليم﴿[القصص/40]،﴾فنبذناه بالعراء﴿[الصافات/145]،﴾لنبذ بالعراء﴿[القلم/ 49]، وقوله:﴾فانبذ إليهم على سواء﴿[الأنفال/58] فمعناه: ألق إليهم السلم، واستعمال النبذ في ذلك كاستعمال الإلقاء كقوله:﴾فألقوا إليهم القول إنكم لكاذبون﴿[النحل/86]،﴾وألقوا إلى الله يومئذ السلم﴿[النحل/87] تنبيها أن لا يؤكد العقد معهم بل حقهم أن يطرح ذلك إليهم طرحا مستحثا به على سبيل المجاملة، وأن يراعيهم حسب مراعاتهم له، ويعاهدهم على قدر ما عاهدوه، وانتبذ فلان: اعتزل اعتزال من لا يقل مبالاته بنفسه فيما بين الناس. قال تعالى:﴾فحملته فانتبذت به مكانا قصيا{ [مريم/22] وقعد نبذة ونبذة. أي: ناحية معتزلة، وصبي منبوذ ونبيذ كقولك: ملقوط ولقيط، لكن يقال: منبوذ اعتبارا بمن طرحه، وملقوط ولقيط اعتبارا بمن تناوله، والنبيذ: التمر والزبيب الملقى مع الماء في الإناء، ثم صار اسما للشراب المخصوص.
ملخص اللسان:
1.     النَّبْذُ: طرحك الشيء من يدك أَمامك أَو وراءك.نَبَذْتُ الشيء أَنْبِذُه نَبْذاً إِذا أَلقيته من يدك،وكلُّ طرحٍ: نَبْذٌ؛ نَبَذه يَنْبِذُه  نَبْذاً.
2.     ونبذت  الشيء أَيضاً إِذا رميته وأَبعدته
3.     والنبيذ: معروف، واحد الأَنبذة. والنبيذ: الشيء والمنبوذ: والنبيذ: ما  نُبِذَ من عصير ونحوه. وانتبذته: اتخذته نبيذاً وسواء كان مسكراً أَو غير مسكر  فإِنه يقال له نبيذ، ويقال للخمر المعتصَرة من العنب: نبيذ، كما يقال  للنبيذ خمر
4.     ونبذ الكتاب وراء ظهره: أَلقاه. وفي التنزيل: فنبذوه وراء ظهورهم؛ وكذلك نبذ إِليه القول.
5.     والمنبوذ: ولد الزنا لأَنه يُنبذ على الطريق، وهم المَنَابذة، والأُنثى منبوذة ونبيذة
6.     والنبيذة والمنبوذة: التي لا تؤكل من الهزال، شاة كانت أَو غيرها، وذلك لأَنها تنبذ
7.     وانتبذ فلان إِلى ناحية أَي تنحى ناحية؛ قال الله  تعالى في قصة مريم: فانتبذت من أَهلها مكاناً شرقيّاً ،أَنه مر بقبر مُنْتَبِذ عن القبور أَي  منفرد بعيد عنها.
8.     والمنابذة والانتباذ: تحيز كل واحد من الفريقين في الحرب. وقد نابذهم  الحربَ ونَبَذَ إِليهم على سواء يَنْبِذ أَي نابذهم الحرب. وفي التنزيل:  فانبذ إِليهم على سواء؛ قال اللحياني: على سواء أَي على الحق والعدل.ونابذه الحرب: كاشفه. والمُنابذة: انتباذ الفريقين للحق؛
9.     المنابذة أَن يكون بين فريقين مختلفين عهد وهدنة بعد القتال، ثم أَراد نفض ذلك العهد فينبذ كل  فريق منهما إِلى صاحبه العهد الذي تهادنا عليه؛ ومنه قوله تعالى: وإِما  تخافن من قوم خيانة فانبذ إِليهم على سواء؛ المعنى: إِن كان بينك وبين قوم  هدنة فخفت منهم نقضاً للعهد فلا تبادر إِلى النقض حتى تلقي إِليهم أَنك قد  نقضت ما بينك وبينهم، فيكونوا معك في علم النقض والعود إِلى الحرب  مستوين.
10.                        ويقال: ذهب ماله  وبقي نَبْذٌ منه ونُبْذَةٌ أَي شيء يسير؛ وبأَرض كذا نَبْذٌ من مال من  كلإٍ. وفي رأْسه نَبْذٌ من شَيْب. وأَصاب الأَرض نَبْذٌ من مطر أَي شيء  يسير.
11.                        والمنابذة في التَّجْر: أَن يقول الرجل لصاحبه: انْبِذ إِليّ الثوب  أَو غيره من المتاع أَو أَنبذه إِليك فقد وجب البيع بكذا وكذا
12.                        وسميت الوِسادَةُ  مِنْبَذَةً لأَنها تُنْبَذُ بالأَرض أَي تطرح للجلوس عليها؛
لسان العرب
● - نبذ: النَّبْذُ: طرحك الشيء من يدك أَمامك أَو وراءك. نَبَذْتُ الشيء  أَنْبِذُه نَبْذاً إِذا أَلقيته من يدك، ونَبَّذته، شدد للكثرة. ونبذت  الشيء أَيضاً إِذا رميته وأَبعدته؛ ومنه الحديث: فنبذ خاتمه، فنبذ الناس  خواتيمهم أَي أَلقاها من يده. وكلُّ طرحٍ: نَبْذٌ؛ نَبَذه يَنْبِذُه  نَبْذاً.والنبيذ: معروف، واحد الأَنبذة. والنبيذ: الشيء والمنبوذ: والنبيذ: ما  نُبِذَ من عصير ونحوه.  وقد نبذ النبيذ وأَنبذه وانتبَذه ونَبَّذَه ونَبَذْتُ نبيذاً إِذا  تخذته، والعامة تقول أَنْبَذْتُ. وفي الحديث: نَبَّذوا وانْتَبَذُوا. وحكى  اللحياني: نبذ تمراً جعله نبيذاً، وحكى أَيضاً: أَنبذ فلان تمراً؛ قال: وهي  قليلة وإِنما سمي نبيذاً لأَن الذي يتخذه يأْخذ تمراً أَو زبيباً فينبذه  في وعاء أَو سقاء عليه الماء ويتركه حتى يفور فيصير مسكراً. والنبذ:  الطرح، وهو ما لم يسكر حلال فإِذا أَسكر حرم. وقد تكرر في الحديث ذكر النبيذ،  وهو ما يعمل من الأَشربة من التمر والزبيب والعسل والحنطة والشعير وغير  ذلك.  يقال: نبذت التمر والعنب إِذا تركت عليه الماء ليصير نبيذاً، فصرف من  مفعول إِلى فعيل. وانتبذته: اتخذته نبيذاً وسواء كان مسكراً أَو غير مسكر  فإِنه يقال له نبيذ، ويقال للخمر المعتصَرة من العنب: نبيذ، كما يقال  للنبيذ خمر.  ونبذ الكتاب وراء ظهره: أَلقاه. وفي التنزيل: فنبذوه وراء ظهورهم؛ وكذلك  نبذ إِليه القول.  والمنبوذ: ولد الزنا لأَنه يُنبذ على الطريق، وهم المَنَابذة، والأُنثى  منبوذة ونبيذة، وهم المنبوذون لأَنهم يُطْرحون. قال أَبو منصور: المنبوذ  الذي تنبذه والدته في الطريق حين تلده فيلتقطه رجل من المسلمين ويقوم  بأَمره، وسواء حملته أُمّه من زنا أَو نكاح ولا يجوز أَن يقال له ولد الزنا  لما أَمكن في نسبه من الثبات.  والنبيذة والمنبوذة: التي لا تؤكل من الهزال، شاة كانت أَو غيرها، وذلك  لأَنها تنبذ. ويقال للشاة المهزولة التي يهملها أَهلوها: نبيذة. ويقال  لما يُنْبَثُ من تراب الحفرة: نبيثة ونبيذة، والجمع النبائث والنبائذ. وجلس  نَبْذةً ونُبْذَةً أَي ناحية.  وانتبذ عن قومه: تنحى. وانتبذ فلان إِلى ناحية أَي تنحى ناحية؛ قال الله  تعالى في قصة مريم: فانتبذت من أَهلها مكاناً شرقيّاً. والمنتبذ:  المتنحي ناحية؛ قال لبيد:  يَجْتابُ أَصْلاً قالصاً، مُتَنَبّذاً  بِعُجُوبِ أَنْقاءٍ، يَميلُ هَيَامُها  (* قوله «متنبذاً» هكذا بالأصل الذي بأيدينا، وهو كذلك في عدة من نسخ  الصحاح المعتمدة في مواضع منه وهو لا يناسب المستشهد عليه، وهو قوله:  والمنتبذ المتنحي إلخ، فلعله محرف عن المتنبذ وهو كذلك في شرح القاموس.)  وانتبذ فلان أَي ذهب ناحية. وفي الحديث: أَنه مر بقبر مُنْتَبِذ عن القبور أَي  منفرد بعيد عنها. وفي حديث آخر: انتهى إِلى قبر منبوذ فصلى عليه؛ يروى  بتنوين القبر وبالإِضافة، فمع التنوين هو بمعنى الأَول، ومع الإِضافة يكون  المنبوذ اللقيط أَي بقبر إِنسان منبوذ رمته أُمّه على الطريق. وفي حديث  الدجال: تلده أُمّه وهي مَنْبُوذة في قبرها أَي مُلْقاة.  والمنابذة والانتباذ: تحيز كل واحد من الفريقين في الحرب. وقد نابذهم  الحربَ ونَبَذَ إِليهم على سواء يَنْبِذ أَي نابذهم الحرب. وفي التنزيل:  فانبذ إِليهم على سواء؛ قال اللحياني: على سواء أَي على الحق والعدل.  ونابذه الحرب: كاشفه. والمُنابذة: انتباذ الفريقين للحق؛ تقول: نابذناهم الحرب  ونبذنا إِليهم الحرب على سواء. قال أَبو منصور: المنابذة أَن يكون بين  فريقين مختلفين عهد وهدنة بعد القتال، ثم أَراد نفض ذلك العهد فينبذ كل  فريق منهما إِلى صاحبه العهد الذي تهادنا عليه؛ ومنه قوله تعالى: وإِما  تخافن من قوم خيانة فانبذ إِليهم على سواء؛ المعنى: إِن كان بينك وبين قوم  هدنة فخفت منهم نقضاً للعهد فلا تبادر إِلى النقض حتى تلقي إِليهم أَنك قد  نقضت ما بينك وبينهم، فيكونوا معك في علم النقض والعود إِلى الحرب  مستوين. وفي حديث سلمان: وإِن أَبيتم نابذناكم على سواء أي كاشفناكم وقاتلناكم  على طريق مستقيم مستوفي العلم بالمنابذة منا ومنكم بأَن نظهر لهم العزم  على قتالهم ونخبرهم به إِخباراً مكشوفاً. والنبذ: يكون بالفعل والقول في  الأَجسام والمعاني؛ ومنه نبذ العهد إِذا نقضه وأَلقاه إِلى من كان بينه  وبينه. والمنابذة في التَّجْر: أَن يقول الرجل لصاحبه: انْبِذ إِليّ الثوب  أَو غيره من المتاع أَو أَنبذه إِليك فقد وجب البيع بكذا وكذا. وقال  اللحياني: المنابذة أَن ترمي إِليه بالثوب ويرمي إِليك بمثله؛ والمنابذة  أَيضاً: أَن يرمي إِليك بحصاة؛ عنه أَيضاً. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله  عليه وسلم، نهى عن المنابذة أَن يقول الرجل لصاحبه انبذ إِليّ الثوب أَو  غيره من المتاع أَو أَنبذه إِليك وقد وجب البيع بكذا وكذا. قال: ويقال  إِنما هي أَن تقول إِذا نبذت الحصاة إِليك فقد وجب البيع؛ ومما يحققه  الحديث الآخر: أَنه نهى عن بيع الحصاة فيكون البيع معاطاة من غير عقد ولا  يصح. ونبيذة البئر: نَبِيثَتُها، وزعم يعقوب أَن الذال بدل من الثاءِ.  والنَّبْذ: الشيء القليل، والجمع أَنباذ. ويقال: في هذا العِذْق نَبْذٌ  قليل من الرُّطَب ووخْرٌ قليل، وهو أَن يُرْطب في الخطيئة  (* قوله «أن  يرطب في الخطيئة» أَي أن يقع ارطابه أي العذق في الجماعة القائمة من  شماريخه أَو بلحه فإن الخطيئة القليل من كل شيء.) بعد الخطيئة. ويقال: ذهب ماله  وبقي نَبْذٌ منه ونُبْذَةٌ أَي شيء يسير؛ وبأَرض كذا نَبْذٌ من مال من  كلإٍ. وفي رأْسه نَبْذٌ من شَيْب. وأَصاب الأَرض نَبْذٌ من مطر أَي شيء  يسير. وفي حديث أَنس: إِنما كان البياض في عنفقته وفي الرأْس نَبْذٌ أَي  يسير من شيب؛ يعني به النبي، صلى الله عليه وسلم. وفي حديث أُمّ عطيَّة:  نُبْذَةُ قُسْطٍ وأَظفارٍ أَي قِطْعَةٌ منه. ورأَيت في العِذْقِ نَبْذاً من  خُضْرَة وفي اللحية نَبْذاً من شيب أَي قليلاً؛ وكذلك القليل من الناس  والكلإِ. والمِنْبَذَةُ: الوِسادَةُ المُتَّكَأُ عليها؛ هذه عن اللحياني.  وفي حديث عديّ بن حاتم: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَمر له لما  أَتاه بِمِنْبَذَةٍ وقال: إِذا أَتاكم كريم قوم فأَكرموه؛ وسميت الوِسادَةُ  مِنْبَذَةً لأَنها تُنْبَذُ بالأَرض أَي تطرح للجلوس عليها؛ ومنه الحديث:  فأَمر بالسَّتْرِ أَنْ يُقْطَعَ ويُجْعَلَ له منه وسادتان منبوذتان.  ونَبَذَ العِرْقُ يَنْبِذُ نَبْذاً: ضرب، لغة في نبض، وفي الصحاح: يَنْبِذُ  نَبَذاناً لغة في نبض، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(نبذ) النون والباء والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على طرحٍ وإلقاء. ونَبَذْتُ الشَّيءَ أنبِذُه نبذاً: ألقيتُه من يدي. والنَّبِيذُ: التَّمر يُلقَى في الآنيةِ ويُصَبُّ عليه الماء. يقال: نبذتُ أَنْبِذُ. والصَّبي المنبوذ: الذي تُلقِيه أمُّه. ويقال: بأرضِ كذا نَبْذٌ من مالٍ، أي شيءٌ يسير. وفي رأسه نَبْذٌ من الشَّيب، أي يسير، كأنَّه الذي يُنْبَذُ لِقلّته وصِغَره. وكذلك النَّبْذُ من المَطَر.
القاموس المحيط:
النَّبْذُ طَرْحُكَ الشيءَ أمامَكَ أو وراءَكَ، أو عامٌّ، والفعْلُ كضَرَبَ، و ضَرَبَانُ العِرْقِ، كالنَّبَذانِ، محركةً، والشيءُ القليلُ اليسيرُ، ج أنْباذٌ. وجَلَسَ نَبْذَةً، ويضمُّ ناحيةً. والنَّبيذُ المُلْقَى، وما نُبِذَ من عصيرٍ ونحوِه. وقد نَبَذَه وأنْبَذَه وانْتَبَذَهُ ونَبَّذَه. والمَنْبوذُ ولَدُ الزِّنا، والتي لا تُؤْكَلُ من هُزالٍ، كالنَّبيذَةِ، والصبيُّ تُلْقِيهِ أُمُّه في الطريقِ. والانْتِباذُ التَّنَحِّي، وتَحَيُّزُ كُلٍّ من الفَريقَيْنِ في الحَرْبِ، كالمُنَابَذَةِ. والمُنابَذَةُ أن تقولَ انْبِذ إلَيَّ الثَّوْبَ أو أنْبِذُه إليك، وقد وجَب البَيْعُ بكذا وكذا، أو أن تَرْمِيَ إليه بالثَّوْبِ، ويَرْمِيَ إليك بمثْلِهِ، أو أن تقولَ إذا نَبَذْتُ الحَصاة وجَبَ البَيْعُ. والمِنْبَذَةُ، كمِكْنَسَةٍ الوِسادَةُ. والْأَنْباذُ الْأَوْباشُ. و " صَلَّى رسولُ الله صلى الله عليه وسلم، على قَبْرِ مَنْبوذٍ " ، أي لَقيطٍ، ويُرْوَى قَبْرٍ مَنْبوذٍ مُنَوَّنَةً، أي قَبْرٍ بعيدٍ من القُبورِ.
تاج العروس:
ن ب ذ
النَّبْذُ : طَرْحُك الشيْءَ مِن يدِك أَمامَك أَو وَرَاءَك أَو عَامٌّ يقال : نَبَذَ الشيْءَ إِذا رَمَاه وأَبْعَدَه ومنه الحديث " فَنَبَذ خَاتَمَه " أَي أَلقاه مِن يده وكلُّ طَرْحٍ نَبْذٌ . ونَبَذَ الكِتَابَ وَرَاءَ ظَهْرِه : أَلقَاه . وفي التنزيل " فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ " وكذلك نَبَذَ إِليه القَوْلَ . وفي مفردات الراغب : أَصْلُ النَّبْذِ طَرْحُ ما لا يُعْتَدُّ به وغالِبُ النَّبْذِ الذي في القرآنِ على هذا الوَجْهِ . والفِعْلُ كضَرَبَ نَبَذَه يَنْبِذُه نَبْذًا . النَّبْذُ : ضَرَبَانُ العِرْقِ لُغَةٌ في النَّبْضِ كالنَّبَذَانِ مُحَرَّكةً وهذا من الصّحاح فإِنه قال : نَبَذَ يَنْبِذُ نَبَذَاناً لُغَةٌ في نَبَضَ . من المَجاز : النَّبْذُ : الشَّيءُ القَليلُ اليَسِير ج أَنْبَاذٌ يقال : في هذا العِذْقِ نَبْذٌ قَلِيلٌ من الرُّطَبِ ووَخْزٌ قليلٌ ويقال : ذَهَبَ مَالُه وَبقِيَ نَبْذُ مِنه ونُبْذَةٌ أَي شيءٌ يَسِيرٌ . وبأَرْضِ كَذَا نَبْذٌ مِن مَالٍ ومِن كَلإٍ وفي رَأْسِه نَبْذٌ مِن شَيْبٍ وأَصابَ الأَرْضً نَبْذٌ مِن مَطَرٍ أَي شيءٌ يَسيرُ وفي حديث أَنَسٍ " إِنما كان البياضُ في عُنْفَقَتِه وفي الرأْسِ نَبْذٌ " أَي يَسِيرٌ من شَيْبٍ يعني به النَّبيَّ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم وفي حديثِ أُمِّ عَطِيَّه " نُبْذَةُ قُسْطٍ وأَظْفَارٍ " أَي قَطْعَةٌ ورأَيت في العِذْقِ نَبْذًا مِن خُضْرَةٍ أَي قليلاً وكذلك القَليلُ مٍن الناسِ والكَلإِ قال الزمخشرِيُّ : لأَن القليل يُنْبَذُ ولا يُبَالَى به من المَجَاز : جَلَسَ نَبْذَةً بالفتح ويُضَمّ أَي نَاحِيَةً . والنَّبِيذُ فعيل بمعنَى المَنْبُوذِ وهو المُلْقَى ومنه ما نُبِذَ مِن عَصِيرٍ ونَحْوهِ كتَمْرٍ وزَبِيبٍ وحِنْطَةٍ وشَعِيرٍ وعَسَلٍ وهو مَجازٌ . وقد نَبَذَه وأَنْبَذَه وانْتَبَذَه ونَبَّذَه شُدِّد للكثْرَة قال شيخُنَا : وظاهرُ المُصَنّف بل صَرِيحه أَنه كَكَتب لأَنه لم يَذكر آتِيَه فاقْتَضَى أَنه بالضَّمِّ والمعروف الذي نصّ عليه الجماهيرُ أَنه نَبَذَ كضَرَب بل لاتُعْرَف فيه لُغَةٌ غَيْرُها فلا يُعْتَدُّ بإِطلاق المُصَنِّف ثمّ هذه العبارة التي ساقها المُصَنِّف هي بعينِهَا نَصُّ عِبَارَة المُحْكَم وفيه أَن أَنْبَذَ رُبَاعِيًا كنَبَذَ ثُلاثِيًّا في الاستعمال وقد أَنكرَهَا ثعلبٌ ومَن وافَقَه وقَال ابنُ دُرُسْتَوَيْهِ : إِنها عَامِّيَّة وحكَى اللِّحْيَانِيُّ : نَبَذَ تَمْراً : جَعَلَه نَبِيذاً وحَكَى أَيضاً أَنْبَذَ فُلانٌ تَمْراً وهي قَلِيلَةٌ وكذلك قال كُرَاع في المُجَرَّد وابنُ السِّكّيت في الإِصلاح وقُطْرُب في فَعَلْت وأَفعلت وأَبو الفَتح المَرَاغِيّ في لحْنه وقال القَزَّاز : أَكثرُ الناسِ يَقولُون نَبَذْتُ النَّبِيذَ بغيرِ أَلفٍ وحكَى الفَرَّاءُ عن الرُّؤَاسِيّ : أَنْبَذْتُ النبِيذَ بالأَلِف قال الفَرَّاءُ : أَنَا لم أَسمعْهَا مِن العَرَبِ ولكن الرُّؤَاسِيَّ ثِقَةٌ . وفي ديوان الأَدب للفارَابِيُّ : أَنْبَذَ الرُّبَاعِيُّ لُغَةٌ ضَعِيفَةٌ وفي النهاية : يقال : نَبَذْتُ التَّمْرَ والعِنَبَ إِذا تَركْتَ عليه الماءَ لِيَصِيرَ نَبِيذًا فصُرِف مِن مَفْعُولٍ إِلى فَعِيلٍ وحَقَّقه شيخُنا فقال نَقْلاً عن بعضِهِم : إِن النَّبيذَ وإِن كان في الأَصلِ فَعِيلاً بمعنَى مَفْعُولٍ ولكنه تُنُوسِيَ فيه ذلك وصارَ اسْماً للشَّرَابِ كأَنَّه من الجَوَامِد بدلِيل جَمْعِه على أَنْبِذَة ككَثِيبٍ وأَكْثِبَة وفَعِيلٌ بمعنى مَفْعُولٍ لا يُجْمَع هذا الجَمْعَ والله أَعلمُ . وفي المحكم : وإِنما سُمِّيَ نَبِيذاً لأَن الذي يَتَّخِذُه يَأْخُذُ تَمْراً أَوْ زَبِيباً فَيَنْبِذُه في وِعَاءٍ أَو سِقَاءٍ عليه الماءُ ويَتْرُكه حتى يَفُور فيَصِير مُسْكِراً والنَّبْذُ : الطَّرْحُ وهو ما لم يُسْكِرْ حَلاَلٌ فإِذا أَسْكَرَ حرو وقد تكرر ذكره في الحَدِيث . وانْتَبَذْتُهُ : اتَّخَذْتُه نَبِيذاً وسواءُ كان مُسْكِرًا أَو غَيْرَ مُسْكِرٍ فإِنه يقال له نَبِيذٌ ويقال للخَمْر المُعْتَصَرِ مِن العِنَبِ : نَبِيذٌ كما يقال للنَّبِيذ : خَمْر . والمَنْبُوذُ : وَلَدُ الزِّنَا لأَنّه يُنْبَذ على الطَّرِيق وهو المَنَابِذَة والأُنثَى مَنْبُوذَة
ونَبِيذَةٌ وهم المُنْبُوذُون لأَنَّهُم يُطْرَحُون . المَنْبُوذَة : التي لا تُؤْكَل مِن هُزَالٍ شاةً كانَتْ أَو غَيْرَهَا وذلك لأَنها تُنْبَذُ كالنَّبِيذَةِ وهذه عن الصاغانيّ قال أَبو منصور : المَنْبُوذ : الصَّبِيُّ تُلْقِيه أَمُّه في الطَّرِيق حِينَ تَلِدُه فيَلْتَقِطُه رَجُلٌ من المُسْلمين ويقومُ بِأَمْرِهِ وسواءٌ حَمَلَتْه أَمُّه مِن زِناً أَو نِكاحٍ لا يَجُوز أَن يُقَال له وَلَدُ الزِّنَا لَمَا أَمْكَن فِي نَسَبِه مِن الثَّبَاتِ . من المَجاز : الانْتِبَاذ : التَّنَحِّي والاعْتِزَالُ يقال : انْتَبَذَ عن قَوْمِه إِذَا تَنَحَّى وانْتَبَذَ فُلانٌ إِلى ناحِيَةٍ أَي تَنَحَّى نَاحِيَةً قال الله تعالى في قِصَّة مَرْيَم " إِذ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَاناً شَرْقِيًّا " الانتباذ : تَحَيُّزُ كُلّ واحدٍ من الفَريقينِ في الحَرْبِ كالمُنَابَذَةِ وقد نَابَذَهم الحَرْبَ ونَبَذَ إِليهم عَلَى سَوَاءٍ يَنْبِذُ أَي نَابَذَهُم الحَرْبَ . وفي التنزيل " فَانْبِذْ إِليهِمْ عَلَى سَوَاءٍ " قال اللِّحيانيّ أَي على الحَقِّ والعَدْلِ . ونابَذَه الحَرْبَ : كاشَفَه : والمُنَابَذَةُ : انْتِبَاذُ الفَرِيقَيْنِ للحَقِّ . وقال أَبو منصور : المُنَابَذَة : أَن يَكُون بَيْنَ فَرِيقَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ عَهْدٌ وهُدْنَةٌ بَعْدَ القَتَالِ ثم أَرَادَا نَقْضَ ذلك العَهْدِ فَيَنْبِذُ كُلُّ واحِدٍ منهما إِلى صاحِبِه العَهْدَ الذي تَهَادَنَا عليه ومنه قولُه تعالى " وإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ " المعنَى : إِن كان بَيْنَكَ وبينَ قَوْمٍ هُدْنَةٌ فَخِفْتَ مِنْهم نَقْضاً للعَهْدِ فلا تُبَادِرْ إِلى النَّقْضِ حتَّى تُلْقِيَ إِليهم أَنَّكَ قَدْ نَقَضْتَ ما بينَكَ وبينَهم فيَكُونُوا مَعَك في عِلْمِ النَّقْضِ والعَوْدِ إِلى الحَرْبِ مُسْتَوِينَ . وفي حديث سَلْمَانَ " وإِن أَبَيْتُمْ نَابَذْنَاكُم عَلى سَواءٍ " أَي كاشَفْنَاكُم وقاتَلْنَاكم على طَرِيقٍ مُسْتقِيمٍ مُسْتَوفِي العِلْمِ بِالمَنَابَذَةِ منَّا ومنكم بأَن نُظْهِرَ لَهُمُ العَزْمَ عَلى قِتَالِهِم ونُخْبِرَهُم به إِخْبَاراً مَكْشُوفاً . والنَّبْذُ يكون بالفِعْل والقَوْلِ في الأَجْسَام والمَعَانِي ومنه نَبَذَ العَهْدَ إِذا نَقَضَه وأَلْقَاه إِلى مَن كان بَينَه وبَينَه في الحديث أَن النَّبِيَّ صلَّى اللهُ عَلَيْه وسلَّم نهَى عن المُنَابَذَة في البَيْعِ والمُلاَمَسة . قال أَبو عُبَيْدٍ : المُنَابَذَةُ هو : أَن تَقُول لصاحبك انْبِذْ إِلَيَّ الثَّوْبَ أَو غَيْرَه من المَتَاعِ أَو انْبِذُهُ إِليك وقد وَجَبَ البيْعُ بِكَذَا وكذَا ويقال له بَيْعُ الإِلْقَاءِ كما في الأَسَاسِ أَو هو : أَن تَرْمِيَ إِليه بالثَّوْبِ ويَرْمِيَ إِليك بمِثْلِه . وهذا عن اللِّحْيَانيِّ أَو : أَن تَقولَ : إِذَا نَبَذْتُ الحَصَاةَ إِليك فقد وَجَبَ البَيْعُ ومما يُحَقِّقُهُ الحَديثُ الآخَرُ أَنّه نَهَى عن بَيْعِ الحَصَاةِ فيكون البَيْعُ مُعَاطَاةً من غِيْرِ عَقْدٍ ولا يصِحُّ . والمِنْبَذَةُ كمِكْنَسةٍ : الوِسَادَةُ المُتَّكَأُ عليها هذه عن اللحيانيّ وفي حَدِيث عَدِيّ بنِ حَاتِمٍ " أَن النبيَّ صَلَّى الله عَلَيْه وسلَّم أَمَر له لَمَّا أَتاهُ بِمِنْبَذَة وقال : إِذَا أَتَاكُمْ كَرِيمُ قَوْمٍ فأَكْرِمُوه " وسُمٍّيَتِ الوِسَادَةُ مِنْبَذَةً لأَنها تُنْبَذُ بالأَرْضِ أَي تُطْرَحُ للجُلُوسِ عليها ومنه الحديث " فأَمَر بالسِّتْرِ أَن يُقْطَعَ ويُجْعَلَ له مِنه وِسَادَاتَانِ مَنْبَوذَتَانِ " ومِن سَجَعَات الأَساس : تَعَمَّمُوا بِالمَشَاوِذِ وَتَرَبَّعُوا على المَنَابِذ . من المجاز : الأَنْباذُ من الناس : الأَوْبَاشُ وهم المَطْرُوحُونَ المَتْرُوكُونَ وصَلَّى رَسولُ اللهِ صلَّى الله عليه وسلَّمَ على قَبْرِ مَنْبُوذٍ ولفظ الحديث " انَتَهَى إِلى قَبْرِ مَنْبُوذٍ فصَلَّى عليه " وروى ابنُ عبَّاسٍ " أَنَّ النبيّ صلَّى الله عليه وسلَّم مَرَّ على قَبْرِ مَنْبُوذٍ فأَمَّهُمْ وصَلَّوْا خَلْفَه " أَي لَقيطٍ رَمَتْه أَمُّه عَلى الطريقِ . وفي حديث الدَّجَّالِ " تَلِدُه أُمُّه وهي مَنْبُوذَةٌ في قَبْرِهَا " أَي مُلْقَاة ويُرْوَى : " قَبْرٍ
مَنْبُوذٍ " مُنَوَّنةً على الصِّفة أَي قَبْرٍ بَعِيدٍ مُنْفَرِد عَن القُبور ويَعْضُده ما رُوِيَ من طريقٍ آخَرَ " أَنَّه مَرَّ بِقَبْرٍ مُنْتَبِذٍ عن القُبُورِ فصَلَّى عليه " . ومما يستدرك عليه : يقال لما يُنْبَثُ مِن تُرَابِ الحَفِيرَة نَبِيثَةٌ ونَبِيذَةٌ والجَمْعُ النَّبائثُ والنَّبائِذُ وزعم يَعقوبُ أَنّ الذَال بَدلٌ من الثاءِ . والمُتَنَبِّذُ : المُتَنَحِّي قال لَبِيدٌ : " مُنَوَّنةً على الصِّفة أَي قَبْرٍ بَعِيدٍ مُنْفَرِد عَن القُبور ويَعْضُده ما رُوِيَ من طريقٍ آخَرَ " أَنَّه مَرَّ بِقَبْرٍ مُنْتَبِذٍ عن القُبُورِ فصَلَّى عليه " . ومما يستدرك عليه : يقال لما يُنْبَثُ مِن تُرَابِ الحَفِيرَة نَبِيثَةٌ ونَبِيذَةٌ والجَمْعُ النَّبائثُ والنَّبائِذُ وزعم يَعقوبُ أَنّ الذَال بَدلٌ من الثاءِ . والمُتَنَبِّذُ : المُتَنَحِّي قال لَبِيدٌ :
يَجْتابُ أَصْلاً قَالِصاً مُتَنَبِّذًا ... بَعُجُوبِ أَنْقَاءٍ يَمِيلُ هَيَامُهَا وفي الأَساس : ومن المَجاز : نَبَذَ أَمْرِي ورَاءَ ظَهْرِه : لم يَعْمَلْ له . وهو في مُنْتَبَذِ الدَّارِ : في مُنْتَزَحِها . وفُلانٌ يَنْبِذُ عَلَيَّ أَي يَغْلِي كالنَّبِيذ . ونَبَذَتْ فُلانةُ قَوْلاً مَلِيحاً : رَمَتْ به . ونَبَذْتَ إِليه السَّلامَ والتَّحِيَّةَ . وَنُبِذْتَ بكذا ورُمِيتَ به إِذا رُفِعَ لك وأُتِيحَ لِقَاؤُه . وللهِ أُمٌّ نَبَذَتْ بِك . ونَبَثَ التُّرَابَ وَنَبَذَه . بمعنَى رَمى بِه وهي النَّبِيثَةُ والنَّبِيذَة وقد تَقَدَّم . ونَوْبَذُ بالفتح سِكَّةٌ بِيَيْسَابُورَ . ونَوبَاذَانُ : من قُرَى هَرَاةَ

_Türkçe çeviri henüz yok_
