# نبض (ن-ب-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%A8%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ب - ض
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والنون والباء معهما
ن ض ب، ن ب ض، ض ب ن مستعملات
نضب:
نَضَبَ الماءُ ينضُبُ نُضُوباً اذا ذَهَب في الأرض.
ونَضَبَ الدَّبَرُ اذا اشتَدَّ أثَرُه في الظَّهْر.
ونَضَبَتِ المَفازةُ اذا بَعُدَتْ، وخَرُقٌ ناضِبٌ: بعيد.
وأَنْضَبْتُ القَوسَ والوَتَرَ: لغةٌ في أَنْبَضْتُ، قال العجاج: تُرِنُّ إِرناناً اذا ما أنْضَبَا وهو أن تمُدَّ الوَتَرَ ثم تُرسِلُه.
وتَنْضُبُ اسمُ شَجَرٍ.
نبض:
الإنباضُ في ذِكر الوَتَر أجوَدُ، وكذلك القَوسُ، قال مْهَلْهِل:
أَنْبَضُوا مَعْجِسَ القِسِيِّ وأبْرَقْ		نا كما تُوعِدُ الفُحُوُل الفُحُولا
والعِرْقُ ينبِضُ نَبَضاناً أي يتحرَّك، ورُبَّما أَنْبَضَتْه الحُمَّى والوَجَعُ.
ومَنْبِض القلبِ: حيثُ تَراهُ يَنْبِضُ، وحيثُ تجِدُ هَمْسَ نَبَضانِه.
والنابِضُ اسم للغضب.
والمَنابِضُ: المَنادفِ في بعض الشعر، الواحدُ مِنْبَض مثلُ مِحْبَض، وأنشد:
لُغامٌ على الخَيْشومِ بعدَ هِبـابـهِ		كمَحْلوُجِ عُطْبٍ طَيَّرتَهُ المنابِض
والبَرق يَنْبِضُ أي يلمَعُ لَمَعاناً خفيفاً.
ضبن:
الضِّبْن: ما بين الإبْط والكَشْحِ.
وتقول: اضْطَبَنْتُ شيئاً أي حَمَلْتُه في ضِبني، ورُبَّما أخَذَه بيَدٍ فرَفَعَه الى فُوَيقِ سُرَّتِه فقال: أَضْطِبنُه أيضاً، فأوَّلُه الإبْطُ، ثم الحَضْنُ وأنشد:
لما تَفَلَّقَ عنه قَيْضُ بَيْضَـتِـهِ		آواه في ضِبْنِ مَضبُوٍّ به نَصَبُ
والضِّبنةُ: أهلُ الرجلِ لانّه يَضْطَبِنُها في كَنَفِه، وقيلَ: يُعانِقُها.
والضَّوْبانُ: الجَمَلُ المُسِنُّ، قال:
فقَرَّبْتُ ضَوْباناً قد اخضَرَّ نـابُـه		فلا ناضحي وانٍ ولا الغَرْبُ شَوَّلا
أي قلَّ فيه الماءُ فانْضَمَّ، ومنهم من يَرفع ضُوباناً.

##### Türkçe

باب **الضاد** و**النون** و**الباء** معهما
**ن ض ب**، **ن ب ض**، **ض ب ن** müsta‘mel(=kullanılan)dır.

**نضب**:
**نَضَبَ الماءُ** **ينضُبُ** **نُضُوباً**: su yerin içine gidip kaybolduğu zaman.
Ve **نَضَبَ الدَّبَرُ**: sırt üzerindeki izi şiddetlendiği zaman.
Ve **نَضَبَتِ المَفازةُ**: uzak olduğu zaman; ve **خَرُقٌ ناضِبٌ**: uzak.
Ve **أَنْضَبْتُ القَوسَ والوَتَرَ**: **أَنْبَضْتُ**’da bir lugattır; el-‘Accâc dedi: **تُرِنُّ إِرناناً اذا ما أنْضَبَا**; ve o, kirişi uzatman, sonra onu salıvermen demektir.
Ve **تَنْضُبُ** bir ağaç adıdır.

**نبض**:
Kirişin zikrinde **الإنباضُ** daha iyidir; ve yine yay da (böyledir); Mhehlhel dedi:
**أَنْبَضُوا مَعْجِسَ القِسِيِّ وأبْرَقْ		نا كما تُوعِدُ الفُحُوُل الفُحُولا**
Ve **والعِرْقُ ينبِضُ نَبَضاناً**: yani hareket eder; ve bazen hummâ ve ağrı onu **أَنْبَضَتْ**.
Ve **مَنْبِض القلبِ**: onu nabız atarken gördüğün yer; ve nabzının fısıltısını bulduğun yer.
Ve **والنابِضُ** öfke için bir addır.
Ve **والمَنابِضُ**: bazı şiirde **المَنادفِ**(dir); teki **مِنْبَض**; **مِحْبَض** gibidir; ve şu beyit okundu:
**لُغامٌ على الخَيْشومِ بعدَ هِبـابـهِ		كمَحْلوُجِ عُطْبٍ طَيَّرتَهُ المنابِض**
Ve şimşek **يَنْبِضُ**: yani hafif bir parıltıyla parlar.

**ضبن**:
**الضِّبْن**: koltuk altı ile böğür arasıdır.
Ve dersin ki: **اضْطَبَنْتُ شيئاً**: yani onu **ضِبني**mde taşıdım; ve bazen onu bir elle alır da onu göbeğinin biraz üstüne kaldırır, sonra “onu yine **أَضْطِبنُه**” der; böylece onun evveli koltuk altıdır, sonra kucaktır; ve şu beyit okundu:
**لما تَفَلَّقَ عنه قَيْضُ بَيْضَـتِـهِ		آواه في ضِبْنِ مَضبُوٍّ به نَصَبُ**
Ve **والضِّبنةُ**: adamın ehli(=ailesi); çünkü onu kendi himayesinde **يَضْطَبِنُ**; ve “ona sarılır” denilmiştir.
Ve **والضَّوْبانُ**: yaşlı deve; dedi ki:
**فقَرَّبْتُ ضَوْباناً قد اخضَرَّ نـابُـه		فلا ناضحي وانٍ ولا الغَرْبُ شَوَّلا**
Yani onda su azaldı da büzüldü; ve onlardan kimi **ضُوباناً**’ı ref‘ eder.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَبَضَ العِرْقُ يَنْبِضُ نَبْضاً ونَبيضاً ونَبَضاناً، أي تحرّك. ومنه قولهم: ما به حَبَضٌ ولا نَبَضٌ، أي حراكٌ. وأنْبَضْتُ القوسَ، وأنْبضْتُ بالوتر، إذا جذبته ثم أرسلته لِتَرِنّ، وفي المثل: "إنْباضٌ بغير توتير". والمِنْبَضُ: المِنْدَفُ، مثل المِحْبَضُ، قال الخليل: قد جاء في بعض الشعر المنابِضُ: المَنادِفُ.

##### Türkçe

**نَبَضَ** **العِرْقُ** **يَنْبِضُ** **نَبْضاً** ve **نَبيضاً** ve **نَبَضاناً**: yani hareket etti. Bundan onların sözü: “Onda ne **حَبَضٌ** ne de **نَبَضٌ** vardır”; yani hareket. Ve **أنْبَضْتُ** **القوسَ**, ve **أنْبضْتُ** **بالوتر**, onu çekip sonra bıraktığın zaman, çınlasın diye. Ve meselde: “**إنْباضٌ** bîr **توتير** olmaksızın.” Ve **المِنْبَضُ**: **المِنْدَفُ**; **المِحْبَضُ** gibi. Halîl dedi: Bazı şiirde **المنابِضُ** gelmiştir: **المَنادِفُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ن ب
نضب ، نبض ، ضبن : مستعملة .
نضب : الليث : نضَب الماءُ يَنضُب نُضُوباً : إذا ذَهب في الأرض .
ونَضَب الدَّبَرُ : إذا اشتَدّ أثَرُهُ في الظَّهر : ونَضَبتِ المفازةُ : إذا بَعُدَتْ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : الناضبُ : البعيدُ ، ومنه قيل للماء إذا ذَهَبَ : نَضَب ، أي : بَعُدَ .
وقال أبو زيد : إنّ فُلاناً لنَاضِبُ الخَيْر ، أي : قليلُ الخير ، وقد نَضَب خيرُه نُضوباً ، وأنشد :
إذا رَأَيْن غَفْلةً من راقِبِ
يُومِين بالأعْيُنِ والحَواجِبِ
إيماءَ بَرْقٍ في عَماءٍ ناضِبِ
أبو عُبيد : ومن الأشجار التَّنَضُبُ ، واحدتُها تَنْضُبَته .
قلتُ : هي شجرة ضَخْمةُ يقطَع منها العَمَد للأَخْبِية .
وقال شَمِر : نَضَّبَتِ الناقَةُ ، وتَنْضِيبُها : قِلَّةُ لَبَنِها ، وطولُ فُواقِها وبِطَاءُ دِرَّتِها .
نبض : أبو عبيد عن أبي عمرو : أنْبَضْتُ القوسَ وأنضَبْتُها : إذا جذبتَ وتَرَها لتُصوِّت .
قلت : وهذا من المقلوب .
وقال الليث : نبضَ العِرْقُ يَنبِضُ نَبَضاناً ، وهو تحرُّكُه ؛ وربما أنبضَتْه الحُمَّى وغيرُها من الأمْراض .
ومَنْبِضُ القَلْب : حيث تراه يَنبِض ، وحيث تجد هَمْسَ نَبضاتِه .
قال : والنابض : اسم للغَضَب .
وقال النابغة في إنباض القِسِيّ :
أنْبَضوا مَعْجِس القِسِيِّ وأَبرَقْ
نا كما تُوعِد الفُحولُ الفُحُولا
أبو عبيد عن الأحمر : ما له حَبَضٌ ولا نَبَض ، أي : ما يتحرّك .
وقال الأصمعي : النَّبْضُ : التحرّك ، ولا أعرف الحَبَض .
وقال الليث : المَنَابض : المنادف ، وهي المحابض ، وأنشد :
لُغامٌ على الخَيْشُوم بعد هِبابه
كمحلوجِ عُطْبٍ طيّرته المنابضُ
قال : والواحد منها مِنْبَض ومِحْبَض .
ضبن : قال الليث : الضِّبْنُ : ما تحت الإبْطِ والكَشْح .
وتقول : اضْطَبنْتُ شيئاً ، أي : حَمَلْتُه في ضِبْنِي ، ورُبَّما أَخذَه بيد فرفعه إلى فُوَيْق سُرّته . قال : فأوّلُه الإبْط ، ثم الضَّبْن ، ثم الحَضْنُ ، وأنشد :
لمّا تَغَلَّق عنه قَيْضُ بَيْضَتِه
آوَاه في ضِبْنِ مَطْنِيَ به نَصَبُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : ضُبْنَةُ الرَّجُل وضَبْنَتُه وضَبِنَته : خاصَّتُه وبطانَته وزافِرَتُه ، وكذلك ظاهِرَتُه وظِهَارَتُه .
وقال غيره : ضِبْنةُ الرجل : عِيالُه .
وقال اللِّحياني : يقال : ضَبَنْتَ عنّا الهَدِيَّة ، أو ما كان من معروف ، نَضْبِن ضَبْناً ، قال : وقال الأصمعي : ضَبَنَتْ تَضْبِنُ ضَبْناً وخَضَنَتْ تخضِن خَضْناً كلُّه بمعنى واحد : إذا كفَفْتَ وصَرَفْتَ .
عن الفراء قال : نحن في ضبينه وفي حريمه وظله وذمته وخضارته وحضره وذراه وحشاه وكنفه ، كله بمعنى واحد .
وفي ( النَّوَادر ) : ماءٌ ضَبْنٌ ومَضْبونٌ ، ولَزْنٌ ومَلْزُون ، ولَزِنٌ وضَبِنٌ : إذا كان مَشْفُوهاً كثير الورد لا فَضْلَ فيه .
وقال الليث : الضَّوْبانُ : الحَمَل المُسِنّ القوِيُّ . ومنهم من يقول : ضُوْبان ، بضمّ الضاد .
وقال الشاعر :
تقَرّبْتُ ضُوباناً قد اخضرّ نابُه
فلا ناضِحِي وانٍ ولا القَرْبُ شَوّلا
قلت : من قال : ضَوْباناً ، احتَمَل أن تكون النون لامَ الفِعل ، ويكون على مثال فَوْعال ، ومن جعله فُعْلاناً جعله من ضابَ يَضُوب .

##### Türkçe

ض ن ب
**نضب** , **نبض** , **ضبن**: kullanımdadır.

**نضب**: el-Leys: **نضَب الماءُ يَنضُب نُضُوباً**: yere gidip (çekilip) kaybolduğu zaman.
Ve **ونَضَب الدَّبَرُ**: sırt üzerindeki izi şiddetlendiği zaman; ve **ونَضَبتِ المفازةُ**: uzaklaştığı zaman.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الناضبُ**: uzak olan; bundan dolayı su gidip (çekilip) kaybolduğu zaman ona **نَضَب** denilmiştir; yani: uzaklaştı.
Ebû Zeyd dedi: Şüphesiz falan kimse **لنَاضِبُ الخَيْر**’dir; yani: hayrı azdır; ve hayrı **نُضوباً** **نَضَب** etmiştir. Ve şu şiiri okudu:
Eğer gözetleyenden bir gaflet görürlerse
gözlerle ve kaşlarla işaret ederler
bulutlu bir havada uzak (çakan) bir şimşeğin işareti gibi

Ebû Ubeyd: Ağaçlardan **التَّنَضُبُ** vardır; onun bir tanesi **تَنْضُبَته**’dir.
Dedim: O, çadırlara direkler kesilen iri bir ağaçtır.
Şemmir dedi: **نَضَّبَتِ الناقَةُ**; ve onun **تَنْضِيبُها**’sı: sütünün azlığı, sağım aralığının uzunluğu ve sütünün akışının yavaşlığıdır.

**نبض**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **أنْبَضْتُ القوسَ** ve **أنضَبْتُها**: ses çıkarsın diye onun kirişini çektiğin zaman.
Dedim: Bu, ters çevrilmiş (mukallab) olandandır.
el-Leys dedi: **نبضَ العِرْقُ يَنبِضُ نَبَضاناً**; bu, onun hareketidir; bazen de humma ve başka hastalıklar onu **أنبضَتْه** eder.
Ve **مَنْبِضُ القَلْب**: onun nabız attığını gördüğün yer ve onun nabız atışlarının fısıltısını bulduğun yer.
Dedi: **النابض**: öfkenin adıdır.
en-Nâbiga, yayların ses çıkarılması hakkında dedi:
**أنْبَضوا** yayların kabzasını ve şimşek çaktırın
erkek develerin erkek develeri tehdit ettiği gibi

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: Onun ne **حَبَضٌ**’ı vardır ne de **نَبَض**’ı; yani: hareket etmez.
el-Asmaî dedi: **النَّبْضُ**: hareket etmektir; **الحَبَض**’ı tanımıyorum.
el-Leys dedi: **المَنَابض**: **المنادف**’dir; onlar **المحابض**’dır. Ve şu şiiri okudu:
Hapşırmasından sonra burun deliği üzerinde bir sümük,
**المنابض**’in uçurduğu, yıpranmış bir yünün didiklenmişi gibi
Dedi: Onun bir tanesi **مِنْبَض** ve **مِحْبَض**’dır.

**ضبن**: el-Leys dedi: **الضِّبْنُ**: koltuk altı ile böğür arasının alt tarafıdır.
Ve dersin ki: **اضْطَبنْتُ شيئاً**; yani: onu **ضِبْنِي**’mde taşıdım; bazen de onu eliyle alır, göbeğinin biraz üstüne kadar kaldırır. Dedi: Onun ilki koltuk altıdır, sonra **الضَّبْن** , sonra **الحَضْنُ**. Ve şu şiiri okudu:
Yumurtasının kabuğu ona kapanınca
onu, kendisiyle bir yorgunluğun barındığı bir **ضِبْن**’de barındırdı

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ضُبْنَةُ الرَّجُل** ve **ضَبْنَتُه** ve **ضَبِنَته**: onun hasları, iç çevresi ve yakınlarıdır; aynı şekilde **ظاهِرَتُه** ve **ظِهَارَتُه**.
Başkası dedi: **ضِبْنةُ الرجل**: onun ailesidir.
el-Lihyânî dedi: Denir ki: Bizden hediyeyi yahut iyilikten olan şeyi **ضَبَنْتَ**; **نَضْبِن ضَبْناً**. Dedi: el-Asmaî dedi: **ضَبَنَتْ تَضْبِنُ ضَبْناً** ve **خَضَنَتْ تخضِن خَضْناً**; hepsi tek bir mânâdadır: engellediğin ve çevirdiğin zaman.
el-Ferrâ’dan: Dedi ki: Biz onun **ضبينه**’sinde, **حريمه**’sinde, gölgesinde, zimmetinde, yeşilliğinde, hazırında, zirvesinde, iç kısmında ve kenarında bulunuruz; hepsi tek bir mânâdadır.
( **النَّوَادر** )’de: **ماءٌ ضَبْنٌ** ve **مَضْبونٌ**; ve **لَزْنٌ** ve **مَلْزُون**; ve **لَزِنٌ** ve **ضَبِنٌ**: ağzı dolu, çokça uğranılan, içinde fazlalık bulunmayan olduğu zaman.
el-Leys dedi: **الضَّوْبانُ**: yaşlı, güçlü kuzu/koçtur. Onlardan kimi de **ضُوْبان** der; **الضاد**’ı ötreli yaparak.
Şair dedi:
Dişi yeşermiş bir **ضُوبان**’a yaklaştım
ne su çekenim gevşek, ne de kırbalar zayıf

Dedim: **ضَوْباناً** diyen kimse, **النون**’un fiilin lâm’ı olmasını ihtimal edebilir ve **فَوْعال** vezni üzere olur; onu **فُعْلاناً** yapan ise onu **ضابَ يَضُوب**’dan yapmıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والباء وما يثلثهما)
(نبت)  النون والباء والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نماءٍ في مزروع، ثم يستعار. فالنَّبت معروفٌ، يقال نَبَت. وأنْبَتَتِ الأرض. ونَبَّتُّ الشَّجرَ: غَرستُه. ويقال: إنَّ [في([1])] بني فلانٍ لنابِتَةَ شرّ. ونبَتَتْ لبني فلانٍ نابتةٌ، إذا نشَأ لهم نَشْءٌ صِغار من الوَلَد. والنَّبيت: حيٌّ من اليمن. وما أحسَنَ نِبتةَ هذا الشَّجر. وهو في مَنبِتِ صدقٍ، أي أصلٍ كريم.
(نبث)  النون والباء والثاء أصلٌ يدلُّ على إبراز شيء. ونَبَثَ التُّرابَ: أخرَجَه من البِئرِ والنَّهر، وذلك المُستخْرَج نَبِيثةٌ، والجمع نبائث. والنَّابث: الحافر. وقَوْلهم: خبيثٌ نبيث، إنّما هو إتباع.
(نبج)  النون والباء والجيم. يقولون: النَّبّاج: الرَّفيع [الصَّوت([2])]، وهي كلمةٌ واحدة.
(نبح)  النون والباء والحاء كلمةٌ واحدة، وهي نُبَاح الكَلْب ونَبِيحه. وربَّما [قالوا] للظَّبْي نَبَح. قال أبو دُواد:
وقُصْرَى شَنِجِ الأنْسَا *** ءِ نبّاح من الشُّعْبِ([3])وفي الحديث: "اقْعُدْ منبوحاً"، أي مشتوماً.
(نبخ)  النون والباء والخاء أصلٌ يدلُّ على عِظَمٍ وتعظُّم. وأصل النَّبْخ ما نَفِخ([4]) من اليد فخَرَج شِبْهَ قَرْح ممتلئ([5]) ماءً. ويقال للمتعظِّم في نفسه: نابخة. قال الشاعر:
يَخْشَى عليهم من الأملاك نَابِخةً *** من النَّوابِخِ مثل الحادر الرُّزَمِ([6])
والنَّبْخاء: الأكَمة، سمِّيت لارتفاعها.
(نبذ)  النون والباء والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على طرحٍ وإلقاء. ونَبَذْتُ الشَّيءَ أنبِذُه نبذاً: ألقيتُه من يدي. والنَّبِيذُ: التَّمر يُلقَى في الآنيةِ ويُصَبُّ عليه الماء. يقال: نبذتُ أَنْبِذُ. والصَّبي المنبوذ: الذي تُلقِيه أمُّه. ويقال: بأرضِ كذا نَبْذٌ من مالٍ، أي شيءٌ يسير. وفي رأسه نَبْذٌ من الشَّيب، أي يسير، كأنَّه الذي يُنْبَذُ لِقلّته وصِغَره. وكذلك النَّبْذُ من المَطَر.
(نبر)  النون والباء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفْع وعُلُوّ. ونَبَر الغلامُ: صاحَ* أول ما يترعرع. ورجلٌ نَبَّارٌ: فصيحٌ جهير([7]). وسمِّي المنبرُ لأنَّه مرتفع ويُرفَع الصَّوتُ عليه. والنَّبْرُ في الكلامِ: الهَمْزُ أو قريبٌ منه. وكلُّ مَن رفع شيئاً فقد نَبَره. ومما يقاس على هذا النِّبر: دُوَيْبَّة، والجمع أنبار، لأنَّه إذا دبَّ على الإبل تورَّمت جلودُها وارتفَعت. قال:
كأنها مِنْ سِمَنٍ واستِيقَارْ *** دَبَّتْ عليها ذَرِبَاتُ الأنبارْ([8])(نبس)  النون والباء والسين كلمةٌ واحدة. يقال: ما نَبَسَ بكلمةٍ، أي ما تكلَّم. وما سمعت لهم نَبْساً ولا نَبْسَة.
(نبش)  النون والباء والشين أصلٌ وكلمةٌ واحدة تدلُّ على إبرازِ شيءٍ مستور. ونَبَشَ القَبْرَ، وهو نَبَّاشٌ يَنْبُشُه([9]). ومن قياسه أنابِيش الكَلأ: القطاع([10]) المتفرِّقة تبرُزُ على وجه الأرض.
(نبص)  النون والباء والصاد. يقولون: نَبَص الغلامُ بالكَلْبِ. ونَبَص الطائر: صَوَّت.
(نبض)  النون والباء والضاد أُصَيْلٌ يدلُّ على حركةٍ أو تحريك. ونَبَضَ العِرْقُ يَنْبِض، وتلك حركتُه. وما به حَبَضٌ ولا نَبَض. وأنْبَضْتُ عَن([11]) القوس إنباضاً من هذا. ونَبَضْتُ أيضاً. ويقولون: فؤاد نَبِضٌ([12])، كأنَّه من شهامته يَنْبِض، أي يتحرّك، قال:وإذا أطفْتَ بها أطفتَ بكلكلٍ *** نَبِض الفَرائصِ مُجْفَرِ الأضلاعِ([13])(نبط)  النون والباء والطاء كلمةٌ تدلُّ على استخراج شيء. واستنبَطْتُ الماءَ: استخرجتُه، والماء نَفْسُه إذا استُخرِجَ نَبَط. ويقال: إنَّ النَّبَط سُمُّوا به لاستنباطهم المِياه. ومن المحمول على هذا النُّبْطة: بياضٌ يكون تحت إبط الفرس. وفرسٌ أنْبَطُ، كأنَّ ذلك البياضَ مشبَّه بماءٍ نبط.
(نبع)  النون والباء والعين كلمتان:
إحداهُما نُبوع الماء، والموضع الذي يَنْبُع([14]) منه يَنْبُوع. والنَّوابع من البعير: المواضع التي يَسيل منها عرقُه. ومنابع الماء: مَخَارِجُه من الأرض.
والأخرى النَّبْع: شَجَر.
(نبغ)  النون والباء والغين كلمةٌ تدلُّ على بُروزٍ وظُهُور. ونَبغَ الشيءُ ظَهَرَ. والنَّبْغ([15]): ما تطايَرَ من الدَّقيق إذا طُحِن أو نُخل. ونَبَغ الرَّجُل([16])، إذا لم يكنْ في إرث الشِّعر([17]) ثم قال وأجاد. وكذلك سمِّي النابغةُ الشَّاعر. قال([18]):
وحَلّت في بني قيس بن جَسْرٍ *** وقد نبغَتْ لنا منهمْ شؤونُ
(نبق)  النون والباء والقاف كلمةٌ تدلُّ على تسويةٍ وتهذيب. والنخل إذا كان غِرَاسُه على استواءٍ منبَّق([19]). وقد نَبَّقه صاحبُه. وكذلك كلُّ شيءٍ مستوٍ مهذَّب. قال:
وحدِّثْ بأنْ زالت بلَيلٍ حُمولُهمْ *** كنخلٍ من الأعراض غير منبَّقِ([20])ولعل النَّبق([21])، وهو حَمْلُ السِّدْر من هذا. ويقال -وهو شاذٌّ عن هذا:
أنبَقَ الرّجُلُ، إذا حَصَمَ([22]) بها غيرَ شديدةٍ.
(نبك)  النون والباء والكاف كلمةٌ تدلُّ على ارتفاعٍ وهبوطٍ في الأرض. يقال نَبَكَةٌ، والجمع نِبَاكٌ.
(نبل)  النون والباء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على فَضْل وكِبَر، ثم يستعار منه الحِذْق في العمل، فيقال للفَضْل في الإنسان نُبْل. والنَّبَل: عِظام المَدَر([23]) والحِجارة. ويقال: نَبَلٌ ونُبَلٌ. وفي الحديث: "أعِدُّوا النَّبَل". ويقولون: إنَّ النَّبَل هاهنا الصِّغار، وإنَّها من الأضداد، ونبِّلْني أحجاراً للاستنجاء: أعْطِنِيها. ونبِّلْنِي عَرْقاً: أعطِنِيه. وحُجَّة أنَّها الصِّغار قول القائل([24]):
أفَرْحُ أن أُرزَأَ الكِرامَ وأن *** أُورَثَ ذَوداً شَصَائصا نَبَلا
وإذا كانت من الأضداد كان الوجه الأقلُّ خارجاً عن القياس.
والمعنى في الحِذْق قولُهم إنَّ النّابِل: الحاذقُ بالأمر، والفِعل النَّبَالة. وفلان أنْبَلُ النَّاسِ بالإبل، أي أعلمهم بما يُصلحها. قال:
تَدَلَّى عليها بالحِبالِ مُوَثِقَّاً *** شديدَُ الوَصاةِ نابلٌ وابنُ نابلِ([25])وفي الباب قياسٌ آخر يدلُّ على رَمْيِ الشّيءِ ونَبْذِه وخِفّةِ أمره. منه النَّبْل: السِّهام العربية. والنَّابل: صاحب النَّبْل*، والنَّبَّال: الذي يعملُه. ونبلْتُهُ: رمَيْتُه بالنَّبْل. ومن هذا القياس: تَنَبَّل البعيرُ: مات: والنَّبِيلة: الجِيفة، وسمِّيت بها لأنَّها ترمَى.
ومن القياس الذي يقارب هذا: نَبَلَ الإبلَ يَنْبُلُها: ساقَها سوقاً شديداً. قال:
* لا تأويَا للعِيسِ وانبُلاها([26]) *
(نبه)  النون والباء والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاع وسمُوّ. ومنه النُّبْه والانتباه، وهو اليَقَظة والارتفاع من النَّوم. ونَبَّهْتَه وأنْبهته. ومنه رجلٌ نَبِيه، أي شَرِيف. وقولهم: إنَّ النَّبَه من الأضداد، يقال للضَّائع نَبَهٌ وللموجود نَبَه، فهو عندنا صحيحٌ؛ لأنَّه إذا ضاع انتُبِه له وإذا وُجِد انتُبِه له([27]). قال أهلُ اللُّغة: النَّبَه: الضَّالَّة تُوجَد عن غفلة. تقول: وجدتُ هذا الشَّيءَ نَبَهاً وأضلَلْتُه نَبَها، إذا([28]) لم يعلم متى ضلّ. والقياس في الباب ما ذكرناه. قال:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضَّةٍ نَبَه *** في مَلْعَبٍ من عَذَارَى الحيِّ مفصومُ([29])(نبو)  النون والباء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ في الشيء عن غَيره أو تَنحٍّ عنه. [نبا بصرُه عن الشيء([30])] ينبو. ونبا السيف عن الضّريبة: تجافَى ولم يَمضِ فيها. ونبا به مَنزِلُه: لم يوافِقْه، وكذا فِراشه. ويقال نَبَا جنْبُه عن الفِراش. قال:إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لنَابِ *** كتَجافِي الأسَرِّ فوقَ الظِّرابِ([31])ويقال إنّ النبيّ صلى الله عليه وآله وسلم اسمُه من النَّبْوة، وهو الارتفاع، كأنَّه مفضّل على سائر الناس برَفْع منزلته. ويقولون النَّبيّ: الطريق. قال:
لأصْبَحَ رتماً دُقاقَ الحَصَى *** مكانَ النَّبِيِّ من الكاثِبِ([32])(نبأ)  النون والباء والهمزة قياسه الإتيانُ من مكانٍ إلى مكان. يقال للذي يَنْبأ من أرض إلى أرضٍ نابئ. وسيلٌ نابئ: أتَى من بلدٍ إلى بلد ورجل نابئ مثله. قال:
ولكن قَذَاها كلُّ أشعَثَ نابئٍ *** أتَتْنا به الأقدار من حيث لا ندرِي([33])ومن هذا القياس النَّبَأ: الخبر، لأنَّه يأتي من مكانٍ إلى مكان. والمُنبئ: المُخْبِر. وأنبأته ونَبّأته. ورَمَى الرّامي فأنبَأَ، إذا لم يَشْرِمْ([34])، كأنَّ سَهَمه عَدَل عن الخَدْشِ وسَقَط مكاناً آخَرَ. والنَّبْأة: الصَّوت. وهذا هو القياس، لأنَّ الصوتَ يجيءُ من مكانٍ إلى مكان. قال ذو الرمة:
وقد توحَّس رِكزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ	 *** بنبْأةِ الصوتِ ما في سمعِهِ كذبُ([35])ومن هَمَز النبيَّ فلأنه أنبأ عن الله تعالى. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) التكملة في المجمل.
([2])  التكملة من المجمل. وفي اللسان: "الشديد الصوت".
([3])  اللسان (قصر، شنج، نبح، شعب) والحيوان (1: 349/ 5: 214). وقد سبق في (شعب).
([4])  نفخ، بكسر الفاء، بمعنى انتفخ، وفي المجمل واللسان: "نفط".
([5])  في الأصل: "بمثلي"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. ديوان الهذليين (1: 202) واللسان (نبخ، رزم). والحادر، كذا وردت هنا بالحاء المهملة كما في اللسان. وفي المجمل والديوان: "الخادر" بالخاء المعجمة، وقد سبق بهذه الرواية في (رزم) ولكل وجه. فالخادر: الغليظ، أراد به الفيل. والحادر: الأسد في خدره، أي عرينه.
([7]) في المجمل: "فصيح بليغ".
([8]) الرجز في اللسان (ذرب، نبر، بدن) مع نسبته إلى شبيب بن البرصاء. وأنشده في (وقر) بدون نسبة وكذا في إصلاح المنطق 18.
([9]) في الأصل: "نيشة"، تحريف.
([10]) القطاع: جمع قطع بالكسر، وهو القطعة.
([11])  في الأصل: "من"، صوابه في المجمل على أنه يقال أنبض القوس، وأنبض بالوتر.
([12])  في القاموس "نبض" بالفتح والتحريك، وككتف وهذا الوصف مما فات صاحب اللسان.
([13])  للمسيب بن علس في المفضليات (1: 60).
([14])  يقال بتثليث الباء.
([15]) ورد في القاموس، ولم يرد في اللسان.
([16])مضارعه مثلث الباء.
([17]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "إذا لم يكن في إرثه الشعر".
([18]) أي النابغة، انظر المزهر (2: 346) واللسان (نبغ)، وصواب ما في اللسان: "سمي به زياد بن معاوية لقوله". وفي الأصل هنا: "النابغة قال الشاعر".
([19]) يقال بفتح المشددة وكسرها.
([20]) لامرئ القيس في ديوانه برواية الطوسي (مخطوطة دار الكتب) واللسان (نبق).
([21]) بفتح النون وكسرها، وككتف، وبالتحريك، أربع لغات.
([22]) حصم، أي ضرط. وفي الأصل: "خصم"، صوابه في المجمل.
([23]) في الأصل: "المطر"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) هو حضرمي بن عامر. البيان (3: 315) وأمالي القالي (1: 67) واللسان (جزأ، شصص، نبل). وانظر الأضداد لابن الأنباري 78.
([25]) لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 142) واللسان (نبل). وضبطت في اللسان بفتح ثاء "موثقاً"، وفي الديوان بكسرها، وفي شرح الديوان: "موثق: قد أوثق حبله بأعلى شيء مرتفع" و "شديد" في الديوان بالنصب، وفي اللسان مرة بالنصب وأخرى بالرفع.
([26])  لزفر بن الخيار المحاربي في اللسان (نبل).
([27])  في الأصل: "انتبه له وإذا وجد انبة له".
([28])  كذا على الصواب في المجمل. وفي الأصل: "أي".
([29])  لذي الرمة في ديوانه 572 واللسان (نبه، فصم). وقد سبق في (فصم).
([30])  التكملة من المجمل.
([31])  لمعد يكرب المعروف بغلفاء. اللسان (سرر، ظرب).
([32])  لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (رتم، نبا، كثب). وسبق في (كثب).
([33])  للأخطل في اللسان (قذا، نبأ)، وروايته في الموضع الأول: "ولكن قذاها زائر لا نحبه".
([34])  في المجمل: "إذا لم يخدش". وفي اللسان: "أي لم يشرم ولم يخدش".
([35])  ديوان ذي الرمة 21 واللسان (نبأ).

ـ

##### Türkçe

(نûn, bâ ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**نبت**)  **النون** ve **الباء** ve **التاء** bir tek asıldır; ekilmiş olanda bir büyümeye delâlet eder; sonra ödünçlenir. Şu hâlde **النَّبت** mâlûmdur; **نَبَت** denir. Ve yer **أنْبَتَت**. Ve **نَبَّتُّ الشَّجرَ**: onu diktim. Ve denir: Şüphesiz falan oğullarında elbette bir **نابِتَةَ شرّ** vardır. Ve falan oğullarına bir **نابتة** **نبَتَتْ** denir; onlara çocuklardan küçük bir nesil türediği vakit. Ve **النَّبيت**: Yemen’den bir kabiledir. Ve bu ağacın **نِبتة**si ne güzeldir. Ve o, **مَنبِتِ صدقٍ** içindedir; yani kerîm bir asıl.

(**نبث**)  **النون** ve **الباء** ve **الثاء** bir asıldır; bir şeyi ortaya çıkarmaya delâlet eder. Ve **نَبَثَ التُّرابَ**: onu kuyudan ve nehirden çıkardı; ve o çıkarılan şey **نَبِيثةٌ**dur; cem‘i **نبائث**. Ve **النَّابث**: kazandır. Ve onların sözü: **خبيثٌ نبيث**; ancak o, tâbî kılmadır.

(**نبج**)  **النون** ve **الباء** ve **الجيم**. Derler: **النَّبّاج**: yüksek **الصَّوت**lu; ve o tek bir kelimedir.

(**نبح**)  **النون** ve **الباء** ve **الحاء** tek bir kelimedir; ve o, köpeğin **نُبَاح**ı ve **نَبِيح**idir. Ve belki **[قالوا]** ceylana **نَبَح** derler. Ebû Duvâd dedi:
وقُصْرَى شَنِجِ الأنْسَا *** ءِ نبّاح من الشُّعْبِ([3])
Ve hadiste: “**اقْعُدْ منبوحاً**”, yani sövülmüş olarak.

(**نبخ**)  **النون** ve **الباء** ve **الخاء** bir asıldır; büyüklüğe ve büyüklük taslamaya delâlet eder. Ve **النَّبْخ**ın aslı, elden **نَفِخ** eden şeydir; böylece su ile dolu bir yara benzeri çıktı. Ve kendi nefsinde büyüklük taslayana **نابخة** denir. Şair dedi:
يَخْشَى عليهم من الأملاك نَابِخةً *** من النَّوابِخِ مثل الحادر الرُّزَمِ([6])
Ve **النَّبْخاء**: tepeciktir; yüksekliği sebebiyle adlandırıldı.

(**نبذ**)  **النون** ve **الباء** ve **الذال** sahih bir asıldır; atmaya ve fırlatmaya delâlet eder. Ve **نَبَذْتُ الشَّيءَ أنبِذُه نبذاً**: onu elimden attım. Ve **النَّبِيذُ**: hurmadır; kaplara atılır ve üzerine su dökülür. Denir: **نبذتُ أَنْبِذُ**. Ve **الصَّبي المنبوذ**: annesinin attığıdır. Ve denir: filan yerde maldan bir **نَبْذٌ** vardır; yani az bir şey. Ve onun başında aklıktan bir **نَبْذٌ** vardır; yani az; sanki azlığı ve küçüklüğü için atılan şeydir. Ve yağmurdan **النَّبْذُ** da böyledir.

(**نبر**)  **النون** ve **الباء** ve **الراء** sahih bir asıldır; kaldırmaya ve yücelmeye delâlet eder. Ve **نَبَر الغلامُ**: ilk serpilip büyüdüğü vakit bağırdı*. Ve **رجلٌ نَبَّارٌ**: fasih, gür sesli. Ve **المنبر** ona ad verildi; çünkü o yüksektir ve üzerinde ses yükseltilir. Ve sözde **النَّبْرُ**: hemze yahut ona yakın olandır. Ve her kim bir şeyi yükseltirse onu **نَبَره**. Ve buna kıyas edilen şeylerden **النِّبر**: bir küçük canlıdır; cem‘i **أنبار**; çünkü develer üzerinde yürüdüğü vakit derileri şişer ve yükselir. Dedi:
كأنها مِنْ سِمَنٍ واستِيقَارْ *** دَبَّتْ عليها ذَرِبَاتُ الأنبارْ([8])

(**نبس**)  **النون** ve **الباء** ve **السين** tek bir kelimedir. Denir: **ما نَبَسَ بكلمةٍ**; yani konuşmadı. Ve onlar için ne bir **نَبْساً** ne de bir **نَبْسَة** işittim.

(**نبش**)  **النون** ve **الباء** ve **الشين** bir asıl ve tek bir kelimedir; örtülü bir şeyi ortaya çıkarmaya delâlet eder. Ve **نَبَشَ القَبْرَ**; ve o, onu kazan bir **نَبَّاشٌ**tır, onu **يَنْبُشُه**. Ve onun kıyasından: otun **أنابِيش**i; yeryüzü yüzünde beliren dağınık parçalar.

(**نبص**)  **النون** ve **الباء** ve **الصاد**. Derler: **نَبَص الغلامُ بالكَلْبِ**. Ve **نَبَص الطائر**: ses çıkardı.

(**نبض**)  **النون** ve **الباء** ve **الضاد** hareket yahut hareket ettirmeye delâlet eden küçük bir asıldır. Ve **نَبَضَ العِرْقُ يَنْبِض**; ve o, onun hareketidir. Ve onda ne **حَبَضٌ** vardır ne de **نَبَض**. Ve bundan **أنْبَضْتُ عَن** yayı **إنباضاً**. Ve ben de **نَبَضْتُ**. Ve derler: **فؤاد نَبِضٌ**; sanki yiğitliğinden **يَنْبِض**; yani hareket eder. Dedi:
وإذا أطفْتَ بها أطفتَ بكلكلٍ *** نَبِض الفَرائصِ مُجْفَرِ الأضلاعِ([13])

(**نبط**)  **النون** ve **الباء** ve **الطاء** bir şeyi çıkarmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **استنبَطْتُ الماءَ**: onu çıkardım; ve suyun kendisi, çıkarıldığı vakit **نَبَط**tır. Ve denir: **النَّبَط** onlara bu ad verildi; suları çıkarmalarından dolayı. Ve bunun üzerine taşınan şeylerden **النُّبْطة**: atın koltuğu altında olan bir beyazlıktır. Ve **فرسٌ أنْبَطُ**; sanki o beyazlık, çıkan suya benzetilmiştir.

(**نبع**)  **النون** ve **الباء** ve **العين** iki kelimedir:
Bunlardan biri suyun **نُبوع**udur; ve ondan **يَنْبُع** ettiği yer **يَنْبُوع**tur. Ve deveden **النَّوابع**: terinin aktığı yerlerdir. Ve suyun **منابع**i: onun yerden çıkışlarıdır.
Diğeri **النَّبْع**: bir ağaçtır.

(**نبغ**)  **النون** ve **الباء** ve **الغين** bir kelimedir; bir çıkmaya ve görünmeye delâlet eder. **نَبغَ الشيءُ**: göründü. Ve **النَّبْغ**: öğütüldüğü yahut elendiği vakit undan uçuşan şeydir. Ve **نَبَغ الرَّجُل**; şiirin mirasında değilken sonra söyledi ve güzel yaptıysa. Ve şair **النابغة** da böyle adlandırıldı. Dedi:
وحَلّت في بني قيس بن جَسْرٍ *** وقد نبغَتْ لنا منهمْ شؤونُ

(**نبق**)  **النون** ve **الباء** ve **القاف** bir kelimedir; düzeltmeye ve yontmaya delâlet eder. Ve hurma ağacı, dikimi düzgün bir düzlem üzere olursa **منبَّق**tır. Ve sahibi onu **نَبَّقه**. Ve düzgün, yontulmuş her şey böyledir. Dedi:
وحدِّثْ بأنْ زالت بلَيلٍ حُمولُهمْ *** كنخلٍ من الأعراض غير منبَّقِ([20])
Ve belki **النَّبق**—ki o, sidr ağacının meyvesidir—bundandır. Ve denir—ve o, bundan şâzdır:
**أنبَقَ الرّجُلُ**; **حَصَمَ** ettiği vakit; onunla şiddetli olmayan.

(**نبك**)  **النون** ve **الباء** ve **الكاف** bir kelimedir; yerde yükselme ve alçalmaya delâlet eder. **نَبَكَةٌ** denir; cem‘i **نِبَاكٌ**.

(**نبل**)  **النون** ve **الباء** ve **اللام** sahih bir asıldır; fazilete ve büyüklüğe delâlet eder; sonra ondan işte maharet ödünçlenir; insandaki fazilete **نُبْل** denir. Ve **النَّبَل**: çamur toprağın ve taşların büyükleridir. Ve **نَبَلٌ** ve **نُبَلٌ** denir. Ve hadiste: “**أعِدُّوا النَّبَل**”. Ve derler: Şüphesiz **النَّبَل** burada küçüklerdir; ve şüphesiz o, zıt anlamlılardandır. Ve **نبِّلْني أحجاراً للاستنجاء**: onları bana ver. Ve **نبِّلْنِي عَرْقاً**: onu bana ver. Ve onun küçükler olduğuna delil, söyleyenin sözü:
أفَرْحُ أن أُرزَأَ الكِرامَ وأن *** أُورَثَ ذَوداً شَصَائصا نَبَلا
Ve eğer zıt anlamlılardan ise, daha az olan yön kıyasın dışına çıkmış olur.
Ve maharetteki mânâ, onların sözü: Şüphesiz **النّابِل**: işte mahir olandır; fiil **النَّبَالة**dır. Ve falan, develerde insanların en **أنْبَل**idir; yani onları ıslah eden şeyi en iyi bilendir. Dedi:
تَدَلَّى عليها بالحِبالِ مُوَثِقَّاً *** شديدَُ الوَصاةِ نابلٌ وابنُ نابلِ([25])
Ve bâbda başka bir kıyas vardır; bir şeyi atmaya ve onu fırlatmaya ve işinin hafifliğine delâlet eder. Ondan **النَّبْل**: Arap oklarıdır. Ve **النَّابل**: **النَّبْل** sahibi*; ve **النَّبَّال**: onu yapan. Ve **نبلْتُهُ**: onu **النَّبْل** ile attım. Ve bu kıyastan: **تَنَبَّل البعيرُ**: öldü; ve **النَّبِيلة**: leştir; ona bu ad verildi, çünkü atılır.
Ve buna yakın olan kıyastan: **نَبَلَ الإبلَ يَنْبُلُها**: onları şiddetli bir sevkle sürdü. Dedi:
* لا تأويَا للعِيسِ وانبُلاها([26]) *

(**نبه**)  **النون** ve **الباء** ve **الهاء** sahih bir asıldır; yükselmeye ve yücelmeye delâlet eder. Ondan **النُّبْه** ve **الانتباه**; ve o, uyanıklık ve uykudan yükselmedir. Ve **نَبَّهْتَه** ve **أنْبهته**. Ondan **رجلٌ نَبِيه**; yani şerefli. Ve onların sözü: Şüphesiz **النَّبَه** zıt anlamlılardandır; kaybolana **نَبَهٌ** denir ve bulunana **نَبَه** denir; o, bizim yanımızda sahihtir; çünkü kaybolduğu vakit ona dikkat edilir ve bulunduğu vakit ona dikkat edilir. Dil ehli dedi: **النَّبَه**: gaflet üzere bulunmuş kayıp maldır. Dersin: Bu şeyi **نَبَهاً** buldum ve onu **نَبَها** kaybettim; **إذا** ne vakit kaybolduğunu bilmediği zaman. Ve bâbda kıyas, zikrettiğimizdir. Dedi:
كأنَّه دُمْلُجٌ من فِضَّةٍ نَبَه *** في مَلْعَبٍ من عَذَارَى الحيِّ مفصومُ([29])

(**نبو**)  **النون** ve **الباء** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde başkasından yükselmeye yahut ondan uzaklaşmaya delâlet eder. **نبا بصرُه عن الشيء**: ondan **ينبو**. Ve kılıç darbeye karşı **نبا**: uzaklaştı ve onda ilerlemedi. Ve onun menzili ona **نبا**: ona uygun düşmedi; ve yatağı da böyledir. Ve denir: **نَبَا جنْبُه عن الفِراش**. Dedi:
إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لنَابِ *** كتَجافِي الأسَرِّ فوقَ الظِّرابِ([31])
Ve denir: Şüphesiz peygamber—Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun—adı **النَّبْوة**dendir; ve o, yükselmedir; sanki diğer insanların üzerine menzilesinin yükseltilmesiyle üstün kılınmıştır. Ve derler: **النَّبيّ**: yoldur. Dedi:
لأصْبَحَ رتماً دُقاقَ الحَصَى *** مكانَ النَّبِيِّ من الكاثِبِ([32])

(**نبأ**)  **النون** ve **الباء** ve **الهمزة**; onun kıyası bir yerden bir yere gelmektir. Bir yerden bir yere **يَنْبأ** edene **نابئ** denir. Ve **سيلٌ نابئ**: bir beldeden bir beldeye geldi; ve **رجل نابئ** de böyledir. Dedi:
ولكن قَذَاها كلُّ أشعَثَ نابئٍ *** أتَتْنا به الأقدار من حيث لا ندرِي([33])
Ve bu kıyastan **النَّبَأ**: haberdir; çünkü bir yerden bir yere gelir. Ve **المُنبئ**: haber verendir. Ve **أنبأته** ve **نَبّأته**. Ve okçu attı da **فأنبَأَ**; **يَشْرِمْ** etmediği vakit; sanki oku çizikten saptı ve başka bir yere düştü. Ve **النَّبْأة**: sestir. Ve bu, kıyastır; çünkü ses bir yerden bir yere gelir. Zû’r-Rumme dedi:
وقد توحَّس رِكزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ	 *** بنبْأةِ الصوتِ ما في سمعِهِ كذبُ([35])
Ve her kim **النبيَّ**yi hemze ile söylerse, ancak o, Allah Teâlâ’dan haber verdiği içindir. Ve Allah, doğruya daha iyi bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ب ض
نبض عرقه نبضاً ونبضاناً‏.‏
وأنبضته الحمّى‏.‏
وتقول‏:‏ رأيت ومضة برق كنبضة عرق‏.‏
وأنبضَ إذا ما تعاطوها سمعت لصوتها إذا أنبضوا عنها نئيماً وأزملاً وقال مهلهلٌ‏:‏ أنبضوا معجس القسيّ وأبرق - نا كما أوعد الفحول الفحولا وأنبض بالوتر‏.‏
ووضع يده على منبض قلبه حيث تراه ينبض وتجد همس نبضانه‏.‏
وجس الطبيب منبضه ومنابضهم‏.‏
وأنبض النّدّاف منبضه وهو مندفته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان ما نبض له عرق عصبيّةٍ إذا لم يتعصّب وما دام فيّ عريق نابض لم أخذلك أي ما دمت حياً‏.‏
ونبض نابضه أي هاج غضبه‏.‏
وله فؤاد نبض‏:‏ شهم رواعٌ‏.‏
ويقال لمن ينتحل ما ليس عنده‏:‏ أداته إنباض من غير توتير‏.‏
وما يعرف له منبض عسلة كقولهم‏:‏ مضرب عسلةٍ إذا لم يكن له أصل‏.‏

##### Türkçe

ن ب ض
**نبض**: damarını **نبضاً** ve **نبضاناً** ile attırdı.
Ve hummâ onu **أنبضته**.
Ve dersin: “Bir şimşek parıltısı gördüm; bir damarın **نبضة**’si gibi.”
Ve **أنبضَ**: onu aldıklarında, onun sesine—ondan **أنبضوا** ettiklerinde—bir iniltı ve bir uğultu işitirsin. Mühelhil dedi ki:
**أنبضوا** yayların **معجس**’ini ve şimşek çaktırdık - bizi; nitekim aygırlar aygırları vaad eder.
Ve **أنبض**: kiriş ile.
Ve elini, onu atarken gördüğün ve **نبضانه**’sinin fısıltısını bulduğun yerde, kalbinin **منبض**’i üzerine koydu.
Ve tabip onun **منبض**’ini ve onların **منابض**’lerini yokladı.
Ve **أنبض**: pamuk atıcı, **منبض**’ini; o da onun **مندفة**’sidir.
Ve mecazdandır: “Falanın, asabiyetin bir damarı ona **نبض** etmedi” (yani) taassup göstermediğinde. “Ve bende **عريق** **نابض** oldukça seni yüzüstü bırakmam” yani hayatta olduğum müddetçe.
Ve **نبض**: onun **نابض**’i; yani öfkesi kabardı.
Ve onun **فؤاد** **نبض**’u vardır: ürkek, atılgan.
Ve yanında olmayanı iddia edene denir: “Onun âleti, germe olmaksızın **إنباض**’dır.”
Ve onun için bir **منبض** **عسلة** bilinmez; onların “**مضرب** **عسلة**” demeleri gibi: eğer onun bir aslı yoksa.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَبَضَ العِرْقُ يَنْبِضُ نَبْضاً ونَبَاضاً: تحرّك وضرَب. والنّابِضُ: العَصَبُ، صِفةٌ غالبةٌ. والمَنابِضُ: مَضارِبُ القلب. ونَبَضَتِ الأَمْعاء تَنْبِضُ: اضْطَرَبَت؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
ثم بَدَتْ تَنْبِضُ أَحْرادُها،
إِنْ مُتَغَنّاةً وإِنْ حادِيَهْ
(* قوله «ثم بدت» تقدم في مادة حرد ثم غدت.)
أَراد إِنْ مُتَغَنِّيةً فاضْطُرَّ فحوّلَه إِلى لفظ المفعول، وقد يجوز أَن يكون هذا كقولهم الناصاةَ في النّاصِية والقاراةَ في القارِيةِ، يقْلِبون الياء أَلفاً طلباً للخفة. وقوله: وإِن حادية، إِمَّا أَن يكون على النسب أَي ذاتُ حُداء، وإِما أَن يكون فاعلاً بمعنى مفعول أَي مَحْدُوّاً بها أَو مَحْدُوّةً.
والنَّبْضُ: الحركةُ. وما به نَبَضٌ أَي حرَكةٌ، ولم يستعمل مُتَحَرِّكَ الثاني إِلا في الجَحْد. وقولهم: ما به حَبَضٌ ولا نَبَضٌ أَي حَراكٌ، ووجع مُنْبِضٌ. والنَّبْضُ: نَتْفُ الشعَر؛ عن كراع. والمِنْبَضُ: المِنْدَفةُ. الجوهري: المِنْبَضُ المِنْدَفُ مثل المِحْبَض، قال الخليل: وقد جاء في بعض الشعْر المَنابِضُ المَنادِفُ.
وأَنْبَضَ القوْسَ مثل أَنْضَبَها: جذَبَ وتَرَها لتُصَوِّتَ. وأَنْبَضَ بالوتَر إِذا جذَبَه ثم أَرسله ليَرِنّ. وأَنْبَضَ الوترَ أَيضاً: جذبَه بغير سهم ثم أَرسله؛ عن يعقوب. قال اللحياني: الإِنْباضُ أَن تَمُدّ الوتر ثم تُرْسله فتسمعَ له صوتاً. وفي المثل: لا يُعْجِبُك الإِنْباضُ قبل التَّوتِيرِ، وهذا مثل في استعجال الأَمر قبل بلوغه إِناه. وفي المثلِ: إِنْباضٌ بغير تَوْتِيرٍ. وقال أَبو حنيفة: أَنبض في قوسه ونَبَّضَ أَصاتها؛ وأَنشد:
لئنْ نَصَبْتَ ليَ الرَّوْقَيْنِ مُعْتَرِضاً،
لأَرْمِيَنَّك رَمْياً غير تَنْبِيضِ
أَي لا يكون نَزْعي تَنْبِيضاً وتَنْقِيراً، يعني لا يكون توَعُّداً بل إِيقاعاً. ونَبَضَ الماءُ مثل نَضَبَ: سالَ. وما يُعْرَفُ له مَنْبِضُ عَسَلةٍ كمَضْرِبِ عسَلةٍ.

##### Türkçe

**نَبَضَ** **العِرْقُ** **يَنْبِضُ** **نَبْضاً** ve **نَبَاضاً**: hareket etti ve vurdu.
Ve **النّابِضُ**: sinir; baskın bir sıfattır. Ve **المَنابِضُ**: kalbin vuruş yerleri. Ve **نَبَضَتِ الأَمْعاء** **تَنْبِضُ**: çalkalandı; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
ثم بَدَتْ تَنْبِضُ أَحْرادُها،
إِنْ مُتَغَنّاةً وإِنْ حادِيَهْ
(* Onun “ثم بدت” sözü, **حرد** maddesinde “ثم غدت” olarak daha önce geçti.)
“**مُتَغَنّاةً**” yani “**مُتَغَنِّيةً**”yi kastetti; fakat zorlandı da onu mef‘ûl lafzına çevirdi; ve bu, onların **النّاصاةَ** (sözünü) **النّاصِية** hakkında ve **القاراةَ** (sözünü) **القارِية** hakkında söylemeleri gibi olabilir; hafiflik istemek için **الياء**’yı **أَلف**’e çevirirler. Ve onun sözü: **وإِن حادية**; ya nisbet üzeredir, yani **ذاتُ حُداء** (hudâ sahibi), yahut mef‘ûl mânasında fâildir; yani onunla **مَحْدُوّاً** yahut **مَحْدُوّةً**.

Ve **النَّبْضُ**: hareket. Ve “**ما به نَبَضٌ**” yani hareket; ve ikinci “hareketli”yi ancak nefiyde kullanmadı. Ve onların sözü: “**ما به حَبَضٌ ولا نَبَضٌ**” yani devinim; ve **وجع مُنْبِضٌ**. Ve **النَّبْضُ**: kılın yolunması; Kurâ‘dan. Ve **المِنْبَضُ**: pamuk atma aleti. el-Cevherî: **المِنْبَضُ** pamuk atma aletidir; **المِحْبَض** gibi. el-Halîl dedi: Bazı şiirde **المَنابِضُ** (kelimesi) **المَنادِفُ** (mânasında) gelmiştir.

Ve **أَنْبَضَ القوْسَ** tıpkı **أَنْضَبَها** gibi: ses çıkarsın diye onun kirişini çekti. Ve **أَنْبَضَ بالوتَر**: onu çektiği, sonra tınlasın diye salıverdiği zaman. Ve **أَنْبَضَ الوترَ** da: ok olmaksızın onu çekti, sonra salıverdi; Ya‘kūb’dan. el-Lihyânî dedi: **الإِنْباضُ**, kirişi uzatman, sonra onu salıvermen ve onun bir sesini işitmendir. Ve meselde: “**لا يُعْجِبُك الإِنْباضُ قبل التَّوتِيرِ**”; bu, işin vaktine erişmeden önce onda acele etmek hakkında bir meseldir. Ve meselde: “**إِنْباضٌ بغير تَوْتِيرٍ**”. Ebû Hanîfe dedi: “O, yayında **أَنبض** etti ve onun **أَصاتها**’sını **نَبَّضَ** etti”; ve inşâd etti:
لئنْ نَصَبْتَ ليَ الرَّوْقَيْنِ مُعْتَرِضاً،
لأَرْمِيَنَّك رَمْياً غير تَنْبِيضِ
Yani çekişim **تَنْبِيضاً** ve **تَنْقِيراً** olmayacaktır; yani tehdit değil, icra olacaktır. Ve **نَبَضَ الماءُ** tıpkı **نَضَبَ** gibi: aktı. Ve onun için, **عَسَلةٍ**’nin **مَنْبِضُ**’u bilinmez; **مَضْرِبِ عسَلةٍ** gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ب ض * * نَبَضَ * العِرق تحرك وبابه ضرب و * نَبَضَاناً * أيضا بفتح الباء

##### Türkçe

* ن ب ض * * **نَبَضَ** * damar hareket etti; babı **ضَرَبَ**’dır; ve * **نَبَضَاناً** * da (vardır), **الباء**’ın fethiyle.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نبض الماء نبوضا: غار، مثل نضب نضوبا، كما في العباب. أو نبض: سال، مثل نضب، كما في اللسان. ونبض العرق ينبض نبضا ونبضانا، محركة، أي تحرك وضرب، وقد يسمى العرق نفسه نبضا فيقولون: جس الطبيب نبضه، والأفصح منبضه. ونبض في قوسه: أصاتها، والذي نص عليه أبو حنيفة: نبض في قوسه تنبيضا، وأنبض، إذا أصاتها، وأنشد:
  لئن نصبت لي الروقين معترضا                      لأرمينك رميا غير تنـبـيض أي لا يكون نزعي تنبيضا وتنفيرا، يعني: لا يكون توعدا، بل إيقاعا. والمصنف صحف قول أبي حنيفة فانظره وتأمل. وكذلك قوله: أو حرك وترها لترن، كأنبض، فإن الذي نقله الجوهري وابن سيده والصاغاني والأزهري الاقتصار على أنبض، قالوا: أنبضت القوس وأنبضت بالوتر، إذا جذبته ثم أرسلته لترن. وفي المثل:  إنباض بغير توتير  هذا نص الجوهري، وفي المحكم والتهذيب: أنبض القوس مثل أنضبها: جذب وترها لتصوت، وأنبض بالوتر، إذا جذبه ثم أرسله ليرن، وأنبض الوتر أيضا: إذا جذبه بغير سهم ثم أرسله، عن يعقوب. قال اللحياني: الإنباض: أن تمد الوتر ثم ترسله فتسمع صوتا. وفي كتاب العين: الإنباض: أجود في ذكر الوتر والقوس، كقول مهلهل:
  أنبضوا معجس القسي وأبرق                      نا كما توعد الفحول الفحولا وقال الشماخ يصف فرسا:
  إذا أنبض الرامون عنها ترنمت                      ترنم ثكلى أوجعتها الجـنـائز وفي الجمهرة: أنبض الرجل بالوتر، إذا أخذه بأطراف إصبعيه ثم أطلقه حتى يقع على عجس القوس فتسمع له صوتا، وكذلك في العباب والأساس، وكلام الكل مقارب لبعضه، وليس فيه ذكر نبض بالقوس، ولا نبض بالوتر، ثلاثيا، إنما هو أنبض وأنضب، غير أن الليث جود الإنباض. فتأمل ما في كلام المصنف من الخلاف الشديد لنصوص الأئمة. وأما شيخنا رحمه الله تعالى فإنه أسقط هذا الفصل برمته، ولم يذكر شيئا. ونبض البرق: لمع لمعانا خفيا، كنبض العرق. وقولهم: ما به حبض ولا نبض، بالتحريك فيهما، أي: حراك، نقله الجوهري هكذا، ورواه الصاغاني أيضا بالفتح فيهما، ونقل عن الأصمعي قال: النبض: التحرك، ولا أعرف الحبض. قلت: وقد تقدم في ح ب ض الحبض، محركة: التحرك، وقيل الصوت. وقال ابن دريد: ما به حبض ولا نبض، أي قوة، وفي اللسان: ولم يستعمل متحرك الثاني إلا في الجحد. وفي كلامه نوع قصور يظهر بالتأمل. ومن المجاز: له فؤاد نبض، ويحرك، وككتف، الثلاثة ذكرهن الصاغاني، وزاد الزمخشري: له فؤاد نبيض، كأمير، أي شهم رواح. قال الصاغاني: وينشد بالأوجه الثلاثة قول المسيب بن علس يصف ناقة:
  وإذا أطفت بها أطفت بكلـكـل                      نبض الفرائص مجفر الأضلاع ووضع يده على منبض القلب، هو حيث تراه ينبض، وحيث تجد همس نبضانه، كما في الأساس والعباب. والمنبض: كمنبر: المندفة، وفي الصحاح: المندف مثل المحبض، قال: وقال الخليل: قد جاء في بعض الشعر: المنابض: المنادف. قلت: والمراد به قول الشاعر:
  لغام على الخيشوم بعد هبـابـه                      كمحلوج عطب طيرته المنابض

  وقال الليث: النابض: اسم الغضب، صفة غالبة، وهو مجاز، يقال: نبض نابضه، أي هاج غضبه. ومما يستدرك عليه: نبضت الأمعاء تنبض: اضطربت، وأنشد ابن الأعرابي:
  ثم بدت تنبض أحرادها                      إن متغناة وإن حاديه ووجع منبض. والنثض: نتف الشعر، عن كراع. وأنبضته الحمى. وتقول: رأيت ومضة برق، كنبضة عرق. وجس الطبيب منبضه، ومنابضهم. وأنبض النداف منبضته. وفلان ما نبض له عرق عصبية، إذا لم يتعصب، وهو مجاز. ويقال: ما دام لي عريق نابض لم أخذلك، أي ما دمت حيا، وهو مجاز. وذكر الجوهري المثل  إنباض من غير توتير  ولم يذكر فيم يضرب، قال الزمخشري: يضرب لمن ينتحل ما ليس عنده أداته. ويقال أيضا: ما يعرف له منبض عسلة، كقولهم: مضرب عسلة، إذا لم يكن له أصل، ولا قوم. والمنابض: موضع في شعر المسيب بن علس، وقيل للمتلمس:
  ألـك الـسـدير وبـارق                      ومنابض ولك الخورنـق
  والقصر من سنداد ذو الش                      رفات والنخل المنـبـق

##### Türkçe

**نبض** suyu, **نبوضا**: çekildi; **نضب**’in **نضوبا**’sı gibi; **العباب**’da olduğu üzere. Veya **نبض**: aktı; **نضب** gibi; **اللسان**’da olduğu üzere. Ve **نبض** damar, **ينبض** **نبضا** ve **نبضانا** (ikisi de harekeli): yani hareket etti ve vurdu; ve bazen damarın kendisi de **نبضا** diye adlandırılır; şöyle derler: tabip onun **نبض**’ını yokladı; daha fasih olanı **منبض**’ıdır. Ve **نبض** yayında: onu seslendirdi; Ebû Hanîfe’nin üzerine nass koyduğu şey: **نبض** yayında **تنبيضا**; ve **أنبض**; onu seslendirdiği zaman; ve şu beyiti okudu:
  “Eğer bana iki boynuzu karşıdan dikersen                      seni, **تنبييض** olmayan bir atışla atacağım”
yani: çekişim **تنبيضا** ve ürkütme olmayacaktır; yani: tehdit olmayacaktır; bilakis gerçekleştirme olacaktır. Müellif, Ebû Hanîfe’nin sözünü tashif etti; ona bak ve düşün. Keza onun sözü: “veya kirişini hareket ettirdi ki tınlasın; **أنبض** gibi”; çünkü Cevherî’nin, İbn Sîde’nin, Sâgânî’nin ve Ezherî’nin naklettiği, yalnız **أنبض** ile yetinmektir; dediler: **أنبضت** yayı ve **أنبضت** kirişle; onu çekip sonra tınlasın diye salıverdiğin zaman. Meselde:  “**إنباض** kirişleme olmaksızın”  bu, Cevherî’nin nassıdır; **المحكم** ve **التهذيب**’de: **أنبض** yay, **أنضب**’ı gibi: kirişini ses çıkarsın diye çekti; ve **أنبض** kirişle; onu çekip sonra tınlasın diye salıverdiği zaman; ve **أنبض** kiriş de: onu ok olmaksızın çekip sonra salıverdiği zaman; Ya‘kūb’dan. Lihyânî dedi: **الإنباض**: kirişi uzatıp sonra salıvermen; böylece bir ses işitirsin. **كتاب العين**’de: **الإنباض**: kiriş ve yay zikrinde daha iyidir; Mühelhil’in sözü gibi:
  “Yayların **معجس**’ini **أنبضوا** ve şimşek çaktırdık                      nasıl ki aygırlar aygırları tehdit eder”
Şemmâh bir atı vasfederek dedi:
  “Atıcılar ondan dolayı **أنبض** ettiklerinde tınladı                      cenazelerin acıttığı evlatsız kalmışın tınlaması gibi”
**الجمهرة**’de: adam **أنبض** etti kirişle; onu iki parmağının uçlarıyla aldığı sonra salıverip yay’ın **عجس**’i üzerine düşürdüğü zaman; böylece onun bir sesini işitirsin; **العباب** ve **الأساس**’ta da böyledir; hepsinin sözü birbirine yakındır; onda, üçlü olarak **نبض** yayla da yoktur, **نبض** kirişle de yoktur; ancak o **أنبض** ve **أنضب**’dır; yalnız Lays, **الإنباض**’ı daha iyi saydı. Müellifin sözünde imamların nasslarına karşı şiddetli ihtilaf bulunan şeyi düşün. Şeyhimiz—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—ise bu faslı bütünüyle düşürdü ve hiçbir şey zikretmedi. Ve **نبض** şimşek: gizli bir parıltıyla parladı; damarın **نبض**’ı gibi. Ve onların sözü: onda ne **حبض** var ne **نبض**; ikisinde de hareke ile; yani: hareket; Cevherî bunu böyle nakletti; Sâgânî de ikisinde fetha ile rivayet etti; ve Asma‘î’den nakletti; dedi: **النبض**: hareket etmektir; **الحبض**’ı bilmem. Dedim: **ح ب ض** maddesinde **الحبض** geçmişti; harekeli: hareket; ve “ses” denildi. İbn Düreyd dedi: onda ne **حبض** var ne **نبض**; yani: kuvvet. **اللسان**’da: ikinciyi “hareketli” olarak ancak inkârda kullanmadı. Onun sözünde, düşünmekle ortaya çıkan bir tür eksiklik vardır. Mecazdan: onun **فؤاد**’ı **نبض**’dır; ve harekeli; ve **كتف** gibi; üçünü Sâgânî zikretti; Zemahşerî artırdı: onun **فؤاد**’ı **نبيض**’dir; **أمير** gibi; yani: yiğit, canlı. Sâgânî dedi: üç vecihle Müseyyeb b. ‘Als’ın bir deveyi vasfederken söylediği şu beyit okunur:
  “Ve onunla dolaştığımda, bir **كلـكل** ile dolaştım                      **نبض** eden **الفرائص**; kaburgaları geniş”
Ve elini kalbin **منبض**’ı üzerine koydu: o, onu **ينبض** eder görüp; ve **نبضان**’ının fısıltısını bulduğun yerdir; **الأساس** ve **العباب**’da olduğu üzere. Ve **المنبض**: **منبر** gibi: pamuk atma yayı (mendefe). **الصحاح**’ta: **المندف**; **المحبض** gibi; dedi: Halîl dedi: bazı şiirde gelmiştir: **المنابض**: **المنادف**. Dedim: bununla kastedilen şairin sözüdür:
  “Hırıltısından sonra burun üzerinde bir salya                      **المنابض**’ın uçurduğu, kanadı kırık bir kuş gibi”

Lays dedi: **النابض**: öfkenin adıdır; galip bir sıfattır; ve o mecazdır; denir: **نبض** onun **نابض**’ı; yani öfkesi coştu. Ve ona ilâve edilip telâfi edileceklerdendir: **نبضت** bağırsaklar **تنبض**: çalkalandı; İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
  “Sonra **تنبض** etmeye başladı onun **أحراد**’ı                      ister şarkı söyleyen olsun ister sürücü”
Ve **وجع منبض**. Ve **النثض**: saç yolmak; Kurâ‘dan. Ve **أنبضته** sıtma. Ve dersin: bir şimşek parıltısı gördüm; damarın bir **نبضة**’si gibi. Ve tabip onun **منبض**’ını yokladı; ve onların **منابض**’larını. Ve pamukçu **أنبض** etti onun **منبضة**’sini. Ve falan kimse için, asabiyet damarı ona **نبض** etmedi; taassup göstermediği zaman; bu mecazdır. Ve denir: bana canlı bir **عريق نابض** kaldıkça seni yüzüstü bırakmayacağım; yani yaşadıkça; bu mecazdır. Cevherî meseli zikretti:  “**إنباض** kirişleme olmaksızın”  ve ne hakkında darb olunduğunu zikretmedi. Zemahşerî dedi: aleti kendisinde olmayan şeyi sahiplenene darb olunur. Ve ayrıca denir: onun için bir **منبض عسلة** bilinmez; onların sözü gibi: **مضرب عسلة**; onun bir aslı ve bir kavmi olmadığı zaman. Ve **المنابض**: Müseyyeb b. ‘Als’ın şiirinde bir yerdir. Ve Mütelemmis’e denildi:
  “Senindir **السدير** ve **بارق**                      ve **منابض**; ve senindir **الخورنق**
  Ve **سنداد**’dan olan köşkün **الشرفات**’lısı                      ve **المنـبـق** hurmaları”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَبَضَ
1 نَبَضَ ذ , aor. نَبِضَ , inf. n. نَبْضٌ and نَبَضَانٌ (S, A, K) and نَبِيضٌ, (so in a copy of the S,) It (a vein, or an artery,) pulsed, or beat, (TA,) [or throbbed;] was, or became, in a state of motion, or agitation. (S, A, K.) ― -b2- [Hence,] ما نَبَضَ لَهُ عِرْقُ عَصَبِيَّةٍ (tropical:) [No party-spirit, or zeal in the cause of his party, became roused, or excited, in him;] he did not aid his people, or party, against oppression; was not angry, or zealous, for them, and did not defend them. (A, TA.) ― -b3- And ↓ نَبَضَ نَابِضُهُ (tropical:) His anger became roused, or excited. (A, TA.) ― -b4- [Hence also,] نَبَضَتِ الأَمْعَآءُ, aor. as above, (in the L, written نَبُضَ , but this is doubtless a mistake,] (assumed tropical:) The bowels became in a state of commotion. (TA.) ― -b5- And نَبَضَ البَرْقُ (assumed tropical:) The lightning flashed lightly, or slightly, (K, TA,) like the نَبْض of a vein or an artery. (TA.) -A2- See also 4.

2 نَبَّضَ see 4, in two places.

أَنْبَضَتِ الحُمَّى عِرْقَهُ
4 أَنْبَضَتِ الحُمَّى عِرْقَهُ ذ The fever made his vein, or artery, to pulse, beat, (TA,) [throb,] or become in a state of motion or agitation. (A, TA. *) ― -b2- انبض القَوْسَ, (T, S, M, A, Mgh,) like أَنْضَبَهَا, (Lth, T, M,) but the former is the more approved; (Lth, 'Eyn;) and انبض عَنْهَا; (A, Mgh;) or انبض فِيهَا; (AHn, K;) and فيها ↓ نبّض, inf. n. تَنْبيضٌ; (AHn, TA;) in the K, فِيهَا ↓ نَبَضَ, which is a mistake; (TA;) [He twanged the bow;] he made the bow to give a sound: (AHn, K:) or he put the string of the bow in motion, [or made it to vibrate,] (A, K,) or pulled it, (T, S, M, Mgh,) and then let it go, (S, Mgh,) in order that it might twang, (S, K,) or produce a sound: (T, M, Mgh:) and انبض بِالْوَتَرِ (S, A, Mgh) signifies the same: (S, Mgh:) or he took the string of the bow with the ends of his two fingers, and then let it go so that it might fall against the handle of the bow: (Jm:) and انبض الوَتَرَ he pulled the string of the bow without an arrow, and then let it go: (Yaakoob:) or he pulled the string of the bow, and then let it go so that he heard it give a sound. (Lh.) Hence the proverb, اِنْبَاضُ بِغَيْرِ تَوْتِيرِ, (S,) or مِنْ عَيْرِ تَوْتِيرٍ, (A,) [Twanging the bow without fastening, or binding, or bracing, the string; meaning (tropical:) threatening without the means of execution]: applied to him who pretends to that which he has not the means of performing. (A, TA.) [See also art. وتر.] And a poet says,
↓ لَأَرْمِيَنَّكَ رَمْيًا غَيْرَ تَنْبِيضِ
[I will assuredly shoot thee with a shooting, not a mere twanging]: meaning, my pulling [of the bow] shall not be a threatening, but execution. (TA.) ― -b3- You say also, أَنْبَضَ النَّدَّافُ مِنْبَضَتَهُ [The separater and loosener of cotton by means of the bow and mallet made his mallet to cause the string of the bow to vibrate]. (A, TA.)

نَبْضٌ
نَبْضٌ ذ [an inf. n. used as a subst., signifying The pulse]. ― -b2- Also, A pulsing vein, or artery: as in the saying جَسَّ الطَّبِيبُ نَبْضَهُ [The physician felt his pulsing vein, or artery: or his pulse]: but it is more chaste to say ↓ مَنْبِضَهُ q. v. (TA.) ― -b3- See also نَبَضٌ. ― -b4- [It is also used as an epithet. You say,] فُؤَادٌ نَبْضٌ, as also ↓ نَبَضٌ, and ↓ نَبِضٌ, (Sgh K,) and ↓ نَبِيضٌ, (A, TA,) (tropical:) A heart that is sharp in intellect, clever, acute, (A, Sgh, K,) and very brisk or lively or sprightly or prompt. (A, TA.)

مَا بِهِ حَبَضٌ وَلَا نَبَضٌ
مَا بِهِ حَبَضٌ وَلَا نَبَضٌ ذ , (IDrd, S, K,) and حَبْضٌ ↓ ولا نَبْضٌ, (Sgh,) There is not in him any motion: (S, Sgh, K:) or sound, or voice, nor pulsation: (AA, in S, art. حبض:) or strength: (IDrd:) with fet-h to the second letter, only used in a negative phrase: (L:) As says, I know not what is الحَبَضُ, (S in art. حبض,) or الحَبْضُ. (TA.) ― -b2- فُؤَادٌ نَبَضٌ: see نَبْضٌ.

نَبِضٌ
نَبِضٌ ذ : see نَبْضٌ.

نَبْضَةٌ
نَبْضَةٌ ذ [A single pulsation]. You say, رَأَيْتُ وَمْضَةَ بَرْقٍ كَنَبْضَةِ عِرْقٍ [I saw a slight flash of lightning, like a single pulsation of an artery]. (A, TA.)

نَبِيضٌ
نَبِيضٌ ذ : see نَبْضٌ.

نَابِضٌ
نَابِضٌ ذ [part. n. of 1]. You say, مَا دَامَ فِىَّ عُرَيْقٌ نَابِضٌ لَمْ أَخْذُلْكَ [As long as there remains in me a little artery pulsing, I will not abstain, or hold back, from aiding thee]; i. e., (tropical:) as long as I remain alive. (A, TA.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) Anger. (Lth, A, K.) See 1, where an ex. is given. ― -b3- (assumed tropical:) An archer: lit. one who has a twanging. (Mgh.)

مَنْبِضُ القَلْبِ
مَنْبِضُ القَلْبِ ذ The place where one sees the heart pulsing, (TA,) or in motion; (A, K;) and where one perceives the gentle sound of its [pulsation, or] motion. (A, O.) You say, جَسَّ الطَّبِيبُ مَنْبِضَهُ [The physician felt his place of pulsation], and مَنَابِضَهُمْ [their places of pulsation]. (A, TA.) ― -b2- مَا يُعْرَفُ لَهُ مَنْبِضُ عَسَلَةٍ means (tropical:) He has no origin [known]; like مَضْرِبُ عَسَلَةٍ; (A, TA;) nor any people [to whom he belongs]. (TA.)

وَجَعٌ مُنْبِضٌ
وَجَعٌ مُنْبِضٌ ذ [A pain causing pulsation, or throbbing]. (L, TA.)

مِنْبَضٌ
مِنْبَضٌ ذ , (S, K,) or ↓ مِنْبَضَةٌ, (A,) The wooden mallet with which one separates and loosens cotton by striking with it the string of a bow; syn. مِنْدَفٌ, like مِحْبَضٌ; (S;) or مِنْدَفَةٌ: (A, K:) مَنَابِضُ is said by Kh to occur in poetry as [its pl.,] meaning مَنَادِفُ. (S.)

مِنْبَضَةٌ
مِنْبَضَةٌ ذ : see what next precedes.

أَنْبَضَ فى قَوْسِهِ
4 أَنْبَضَ فى قَوْسِهِ ذ He made the string of his bow to vibrate, that it might twang. (K.)

##### Türkçe

**نَبَضَ**
1 **نَبَضَ** ذ, muzârîsi **نَبِضَ**, mastar ismi **نَبْضٌ** ve **نَبَضَانٌ** (S, A, K) ve **نَبِيضٌ**, (S’nin bir nüshasında böyle,) O (bir damar yahut bir atardamar) nabız attı, yahut vurdu, (TA,) [yahut çarptı;] hareket yahut çalkantı hâlinde oldu, yahut oldu. (S, A, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **ما نَبَضَ لَهُ عِرْقُ عَصَبِيَّةٍ** (mecaz:) [Onda hiçbir hizipçilik-ruhu yahut hizbinin davasında gayret kabarmadı yahut uyanmadı;] kavmini yahut hizbini zulme karşı desteklemedi; onlar için öfkelenmedi yahut gayretlenmedi ve onları savunmadı. (A, TA.) ― -b3- Ve ↓ **نَبَضَ نَابِضُهُ** (mecaz:) Onun öfkesi kabardı, yahut uyarıldı. (A, TA.) ― -b4- [Yine bundan dolayı,] **نَبَضَتِ الأَمْعَآءُ**, muzârîsi yukarıdaki gibi, (L’de **نَبُضَ** yazılmıştır, fakat bu şüphesiz bir hatadır,] (farz edilen mecaz:) Bağırsaklar çalkantı hâlinde oldu. (TA.) ― -b5- Ve **نَبَضَ البَرْقُ** (farz edilen mecaz:) Şimşek hafifçe, yahut azıcık çaktı, (K, TA,) bir damar yahut atardamarın **نَبْض**’u gibi. (TA.) -A2- 4’e de bak.

2 **نَبَّضَ**: iki yerde 4’e bak.

**أَنْبَضَتِ الحُمَّى عِرْقَهُ**
4 **أَنْبَضَتِ الحُمَّى عِرْقَهُ** ذ Hummâ onun damarını yahut atardamarını nabız attırdı, vurdurdu, (TA,) [çarpıntı yaptırdı,] yahut hareket yahut çalkantı hâline soktu. (A, TA. *) ― -b2- **انبض القَوْسَ**, (T, S, M, A, Mgh,) **أَنْضَبَهَا** gibi, (Lth, T, M,) fakat birincisi daha makbuldür; (Lth, 'Eyn;) ve **انبض عَنْهَا**; (A, Mgh;) yahut **انبض فِيهَا**; (AHn, K;) ve onda ↓ **نبّض**, mastar ismi **تَنْبيضٌ**; (AHn, TA;) K’de **فِيهَا** ↓ **نَبَضَ** vardır ki bu bir hatadır; (TA;) [O yayı tıngırdattı;] yayı bir ses verir kıldı: (AHn, K:) yahut yay kirişini harekete soktu, [yahut titreştirtti,] (A, K,) yahut onu çekti, (T, S, M, Mgh,) sonra bıraktı, (S, Mgh,) tıngırdasın diye, (S, K,) yahut bir ses çıkarsın diye: (T, M, Mgh:) ve **انبض بِالْوَتَرِ** (S, A, Mgh) aynı mânaya gelir: (S, Mgh:) yahut yay kirişini iki parmağının uçlarıyla tuttu, sonra bıraktı ki yay kabzasına düşsün: (Jm:) ve **انبض الوَتَرَ**: ok olmaksızın yay kirişini çekti, sonra bıraktı: (Yaakoob:) yahut yay kirişini çekti, sonra bıraktı ki onun bir ses verdiğini işitsin. (Lh.) Buradan darbımesel, **اِنْبَاضُ بِغَيْرِ تَوْتِيرِ**, (S,) yahut **مِنْ عَيْرِ تَوْتِيرٍ**, (A,) [kirişi bağlamaksızın yahut germeksizin yayı tıngırdatmak; mânası (mecaz:) icra vasıtası olmaksızın tehdit]: yapmaya gücü yetmediği şeye özenen kimseye uygulanır. (A, TA.) [Ayrıca **وتر** maddesine de bak.] Ve bir şair der ki,
↓ **لَأَرْمِيَنَّكَ رَمْيًا غَيْرَ تَنْبِيضِ**
[Elbette seni, sırf bir tıngırdatma olmayan bir atışla atacağım]: mânası, benim [yayı] çekişim bir tehdit olmayacak, bilakis icra olacaktır. (TA.) ― -b3- Yine dersin ki, **أَنْبَضَ النَّدَّافُ مِنْبَضَتَهُ** [Yay ve tokmak vasıtasıyla pamuğu ayırıp gevşeten kimse, tokmağını yay kirişini titreştirir kıldı]. (A, TA.)

**نَبْضٌ**
**نَبْضٌ** ذ [bir mastar ismi olup isim gibi kullanılır; “nabız” mânasındadır]. ― -b2- Ayrıca, nabız atan damar yahut atardamar: “**جَسَّ الطَّبِيبُ نَبْضَهُ** [Tabip onun nabız atan damarını yahut atardamarını: yahut nabzını yokladı]” sözünde olduğu gibi: fakat ↓ **مَنْبِضَهُ** demek daha fasîhtir, bk. (TA.) ― -b3- **نَبَضٌ**’a da bak. ― -b4- [Ayrıca sıfat olarak da kullanılır. Dersin ki,] **فُؤَادٌ نَبْضٌ**, yine ↓ **نَبَضٌ**, ve ↓ **نَبِضٌ**, (Sgh K,) ve ↓ **نَبِيضٌ**, (A, TA,) (mecaz:) akılda keskin, zeki, kavrayışlı, (A, Sgh, K,) ve pek çevik yahut canlı yahut atik yahut çabuk. (A, TA.)

**مَا بِهِ حَبَضٌ وَلَا نَبَضٌ**
**مَا بِهِ حَبَضٌ وَلَا نَبَضٌ** ذ, (IDrd, S, K,) ve ↓ **حَبْضٌ** **ولا نَبْضٌ**, (Sgh,) Onda hiçbir hareket yoktur: (S, Sgh, K:) yahut ses, yahut sesleniş, ne de nabız atışı: (AA, S’de, **حبض** maddesinde:) yahut kuvvet: (IDrd:) ikinci harfte fetha ile; yalnız olumsuz bir ibarede kullanılır: (L:) As der ki: **الحَبَضُ**’un ne olduğunu bilmem, (S, **حبض** maddesinde,) yahut **الحَبْضُ**. (TA.) ― -b2- **فُؤَادٌ نَبَضٌ**: **نَبْضٌ**’a bak.

**نَبِضٌ**
**نَبِضٌ** ذ: **نَبْضٌ**’a bak.

**نَبْضَةٌ**
**نَبْضَةٌ** ذ [tek bir nabız atışı]. Dersin ki, **رَأَيْتُ وَمْضَةَ بَرْقٍ كَنَبْضَةِ عِرْقٍ** [Bir atardamarın tek bir atışı gibi, şimşeğin hafif bir parıltısını gördüm]. (A, TA.)

**نَبِيضٌ**
**نَبِيضٌ** ذ: **نَبْضٌ**’a bak.

**نَابِضٌ**
**نَابِضٌ** ذ [1’in ism-i fâili]. Dersin ki, **مَا دَامَ فِىَّ عُرَيْقٌ نَابِضٌ لَمْ أَخْذُلْكَ** [Bende nabız atan küçük bir damar kaldıkça, sana yardım etmekten geri durmayacağım]; yani (mecaz:) ben hayatta kaldıkça. (A, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz:) Öfke. (Lth, A, K.) 1’e bak; orada bir örnek verilmiştir. ― -b3- (farz edilen mecaz:) Bir okçu: lafzen, tıngırdatması olan kimse. (Mgh.)

**مَنْبِضُ القَلْبِ**
**مَنْبِضُ القَلْبِ** ذ Kalbin nabız atar hâlde görüldüğü yer, (TA,) yahut hareket hâlinde; (A, K;) ve onun [nabız atışının yahut] hareketinin yumuşak sesinin idrak edildiği yer. (A, O.) Dersin ki, **جَسَّ الطَّبِيبُ مَنْبِضَهُ** [Tabip onun nabız yerini yokladı], ve **مَنَابِضَهُمْ** [onların nabız yerlerini]. (A, TA.) ― -b2- **مَا يُعْرَفُ لَهُ مَنْبِضُ عَسَلَةٍ** (mecaz:) Onun [bilinen] bir aslı yoktur; **مَضْرِبُ عَسَلَةٍ** gibi; (A, TA;) ne de [mensup olduğu] bir kavmi vardır. (TA.)

**وَجَعٌ مُنْبِضٌ**
**وَجَعٌ مُنْبِضٌ** ذ [nabız attıran yahut çarpıntı yaptıran bir ağrı]. (L, TA.)

**مِنْبَضٌ**
**مِنْبَضٌ** ذ, (S, K,) yahut ↓ **مِنْبَضَةٌ**, (A,) Yay kirişine vurarak pamuk ayırıp gevşetmede kullanılan tahta tokmak; eş anlamlısı **مِنْدَفٌ**, **مِحْبَضٌ** gibi; (S;) yahut **مِنْدَفَةٌ**: (A, K:) **مَنَابِضُ**’un, Kh tarafından şiirde [onun çoğulu olarak] **مَنَادِفُ** mânasında vârid olduğu söylenir. (S.)

**مِنْبَضَةٌ**
**مِنْبَضَةٌ** ذ: bir önce gelene bak.

**أَنْبَضَ** **فى قَوْسِهِ**
4 **أَنْبَضَ** **فى قَوْسِهِ**: yayının kirişini titreştirtti; ötmesi (tınlaması) için. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَبَضَ
نَبَضَ I ( n. ac. نَبْض 1 ,  نَبِيْض 25 ,  نَبَضَاْن 36 ),
a.  Beat, throbbed, pulsed.

b.  Gleamed, quivered, played ( lightning ).

c.  [ Fī ], Twanged ( bow ).

d.  U ( n. ac. نُبُوْض 27 ), Flowed, ran.

نَبَّضَ
نَبَّضَ II ,
a.  see I (c) .

أَنْبَضَ
أَنْبَضَ IV ,
a.  Made to pulse, throb.

b.  [ acc. or 'An ],  see I (c) .

نَبْض
نَبْض 1 , ( pl. أَنْبَاْض 38 ),
a.  Pulsation, throb.

b.  Pulse.

c.  see 5 .

نَبْضَة
نَبْضَة 1t ,
a.  Throb, pulsation, beat.

نَبَض
نَبَض 4 ,
a.  see 1 (a) , ( b ) &  نَبِض 5 .

نَبِض
نَبِض 5 ,
a.  Quick, vivacious.

مَنْبِض
مَنْبِض 18 ,
a.  Pulse; beating, pulsation.

مِنْبَض
مِنْبَض 20 ,
a.  Wooden mallet; instrument for cleaning cotton.

نَاْبِض
نَاْبِض 21 ,
a.  Anger.

أَنْبَضَ
N.Ag. أَنْبَضَ IV ,
a.  Throbbing ( pain ).

##### Türkçe

نَبَضَ
نَبَضَ I ( m. mast. **نَبْض** 1 , **نَبِيْض** 25 , **نَبَضَاْن** 36 ),
a. Attı, çarptı, nabız attı.

b. Parladı, titreşti, oynadı (şimşek).

c. [ **فِي** ], tıngırdadı (yay).

d. U ( m. mast. **نُبُوْض** 27 ), aktı, koştu.

نَبَّضَ
نَبَّضَ II ,
a. I (c)’ye bak.

أَنْبَضَ
أَنْبَضَ IV ,
a. Nabız attırdı, çarptırdı.

b. [ mansûb ile veya **عَنْ** ile ], I (c)’ye bak.

نَبْض
**نَبْض** 1 , ( çoğ. **أَنْبَاْض** 38 ),
a. Nabız atışı, çarpıntı.

b. Nabız.

c. 5’e bak.

نَبْضَة
**نَبْضَة** 1t ,
a. Çarpıntı, nabız atışı, vuruş.

نَبَض
**نَبَض** 4 ,
a. 1 (a), (b) ve **نَبِض** 5’e bak.

نَبِض
**نَبِض** 5 ,
a. Çabuk, canlı.

مَنْبِض
**مَنْبِض** 18 ,
a. Nabız; atma, çarpma, nabız atışı.

مِنْبَض
**مِنْبَض** 20 ,
a. Tahta tokmak; pamuğu temizleme aleti.

نَاْبِض
**نَاْبِض** 21 ,
a. Öfke.

أَنْبَضَ
İsm-i fâil **أَنْبَضَ** IV ,
a. Çarpan (ağrı).
