# نبض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%A8%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نبض

نبض الماء نبوضا: غار، مثل نضب نضوبا، كما في العباب. أو نبض: سال، مثل نضب، كما في اللسان. ونبض العرق ينبض نبضا ونبضانا، محركة، أي تحرك وضرب، وقد يسمى العرق نفسه نبضا فيقولون: جس الطبيب نبضه، والأفصح منبضه. ونبض في قوسه: أصاتها، والذي نص عليه أبو حنيفة: نبض في قوسه تنبيضا، وأنبض، إذا أصاتها، وأنشد:
  لئن نصبت لي الروقين معترضا                      لأرمينك رميا غير تنـبـيض أي لا يكون نزعي تنبيضا وتنفيرا، يعني: لا يكون توعدا، بل إيقاعا. والمصنف صحف قول أبي حنيفة فانظره وتأمل. وكذلك قوله: أو حرك وترها لترن، كأنبض، فإن الذي نقله الجوهري وابن سيده والصاغاني والأزهري الاقتصار على أنبض، قالوا: أنبضت القوس وأنبضت بالوتر، إذا جذبته ثم أرسلته لترن. وفي المثل:  إنباض بغير توتير  هذا نص الجوهري، وفي المحكم والتهذيب: أنبض القوس مثل أنضبها: جذب وترها لتصوت، وأنبض بالوتر، إذا جذبه ثم أرسله ليرن، وأنبض الوتر أيضا: إذا جذبه بغير سهم ثم أرسله، عن يعقوب. قال اللحياني: الإنباض: أن تمد الوتر ثم ترسله فتسمع صوتا. وفي كتاب العين: الإنباض: أجود في ذكر الوتر والقوس، كقول مهلهل:
  أنبضوا معجس القسي وأبرق                      نا كما توعد الفحول الفحولا وقال الشماخ يصف فرسا:
  إذا أنبض الرامون عنها ترنمت                      ترنم ثكلى أوجعتها الجـنـائز وفي الجمهرة: أنبض الرجل بالوتر، إذا أخذه بأطراف إصبعيه ثم أطلقه حتى يقع على عجس القوس فتسمع له صوتا، وكذلك في العباب والأساس، وكلام الكل مقارب لبعضه، وليس فيه ذكر نبض بالقوس، ولا نبض بالوتر، ثلاثيا، إنما هو أنبض وأنضب، غير أن الليث جود الإنباض. فتأمل ما في كلام المصنف من الخلاف الشديد لنصوص الأئمة. وأما شيخنا رحمه الله تعالى فإنه أسقط هذا الفصل برمته، ولم يذكر شيئا. ونبض البرق: لمع لمعانا خفيا، كنبض العرق. وقولهم: ما به حبض ولا نبض، بالتحريك فيهما، أي: حراك، نقله الجوهري هكذا، ورواه الصاغاني أيضا بالفتح فيهما، ونقل عن الأصمعي قال: النبض: التحرك، ولا أعرف الحبض. قلت: وقد تقدم في ح ب ض الحبض، محركة: التحرك، وقيل الصوت. وقال ابن دريد: ما به حبض ولا نبض، أي قوة، وفي اللسان: ولم يستعمل متحرك الثاني إلا في الجحد. وفي كلامه نوع قصور يظهر بالتأمل. ومن المجاز: له فؤاد نبض، ويحرك، وككتف، الثلاثة ذكرهن الصاغاني، وزاد الزمخشري: له فؤاد نبيض، كأمير، أي شهم رواح. قال الصاغاني: وينشد بالأوجه الثلاثة قول المسيب بن علس يصف ناقة:
  وإذا أطفت بها أطفت بكلـكـل                      نبض الفرائص مجفر الأضلاع ووضع يده على منبض القلب، هو حيث تراه ينبض، وحيث تجد همس نبضانه، كما في الأساس والعباب. والمنبض: كمنبر: المندفة، وفي الصحاح: المندف مثل المحبض، قال: وقال الخليل: قد جاء في بعض الشعر: المنابض: المنادف. قلت: والمراد به قول الشاعر:
  لغام على الخيشوم بعد هبـابـه                      كمحلوج عطب طيرته المنابض

  وقال الليث: النابض: اسم الغضب، صفة غالبة، وهو مجاز، يقال: نبض نابضه، أي هاج غضبه. ومما يستدرك عليه: نبضت الأمعاء تنبض: اضطربت، وأنشد ابن الأعرابي:
  ثم بدت تنبض أحرادها                      إن متغناة وإن حاديه ووجع منبض. والنثض: نتف الشعر، عن كراع. وأنبضته الحمى. وتقول: رأيت ومضة برق، كنبضة عرق. وجس الطبيب منبضه، ومنابضهم. وأنبض النداف منبضته. وفلان ما نبض له عرق عصبية، إذا لم يتعصب، وهو مجاز. ويقال: ما دام لي عريق نابض لم أخذلك، أي ما دمت حيا، وهو مجاز. وذكر الجوهري المثل  إنباض من غير توتير  ولم يذكر فيم يضرب، قال الزمخشري: يضرب لمن ينتحل ما ليس عنده أداته. ويقال أيضا: ما يعرف له منبض عسلة، كقولهم: مضرب عسلة، إذا لم يكن له أصل، ولا قوم. والمنابض: موضع في شعر المسيب بن علس، وقيل للمتلمس:
  ألـك الـسـدير وبـارق                      ومنابض ولك الخورنـق
  والقصر من سنداد ذو الش                      رفات والنخل المنـبـق

### Türkçe

**نبض** suyu, **نبوضا**: çekildi; **نضب**’in **نضوبا**’sı gibi; **العباب**’da olduğu üzere. Veya **نبض**: aktı; **نضب** gibi; **اللسان**’da olduğu üzere. Ve **نبض** damar, **ينبض** **نبضا** ve **نبضانا** (ikisi de harekeli): yani hareket etti ve vurdu; ve bazen damarın kendisi de **نبضا** diye adlandırılır; şöyle derler: tabip onun **نبض**’ını yokladı; daha fasih olanı **منبض**’ıdır. Ve **نبض** yayında: onu seslendirdi; Ebû Hanîfe’nin üzerine nass koyduğu şey: **نبض** yayında **تنبيضا**; ve **أنبض**; onu seslendirdiği zaman; ve şu beyiti okudu:
  “Eğer bana iki boynuzu karşıdan dikersen                      seni, **تنبييض** olmayan bir atışla atacağım”
yani: çekişim **تنبيضا** ve ürkütme olmayacaktır; yani: tehdit olmayacaktır; bilakis gerçekleştirme olacaktır. Müellif, Ebû Hanîfe’nin sözünü tashif etti; ona bak ve düşün. Keza onun sözü: “veya kirişini hareket ettirdi ki tınlasın; **أنبض** gibi”; çünkü Cevherî’nin, İbn Sîde’nin, Sâgânî’nin ve Ezherî’nin naklettiği, yalnız **أنبض** ile yetinmektir; dediler: **أنبضت** yayı ve **أنبضت** kirişle; onu çekip sonra tınlasın diye salıverdiğin zaman. Meselde:  “**إنباض** kirişleme olmaksızın”  bu, Cevherî’nin nassıdır; **المحكم** ve **التهذيب**’de: **أنبض** yay, **أنضب**’ı gibi: kirişini ses çıkarsın diye çekti; ve **أنبض** kirişle; onu çekip sonra tınlasın diye salıverdiği zaman; ve **أنبض** kiriş de: onu ok olmaksızın çekip sonra salıverdiği zaman; Ya‘kūb’dan. Lihyânî dedi: **الإنباض**: kirişi uzatıp sonra salıvermen; böylece bir ses işitirsin. **كتاب العين**’de: **الإنباض**: kiriş ve yay zikrinde daha iyidir; Mühelhil’in sözü gibi:
  “Yayların **معجس**’ini **أنبضوا** ve şimşek çaktırdık                      nasıl ki aygırlar aygırları tehdit eder”
Şemmâh bir atı vasfederek dedi:
  “Atıcılar ondan dolayı **أنبض** ettiklerinde tınladı                      cenazelerin acıttığı evlatsız kalmışın tınlaması gibi”
**الجمهرة**’de: adam **أنبض** etti kirişle; onu iki parmağının uçlarıyla aldığı sonra salıverip yay’ın **عجس**’i üzerine düşürdüğü zaman; böylece onun bir sesini işitirsin; **العباب** ve **الأساس**’ta da böyledir; hepsinin sözü birbirine yakındır; onda, üçlü olarak **نبض** yayla da yoktur, **نبض** kirişle de yoktur; ancak o **أنبض** ve **أنضب**’dır; yalnız Lays, **الإنباض**’ı daha iyi saydı. Müellifin sözünde imamların nasslarına karşı şiddetli ihtilaf bulunan şeyi düşün. Şeyhimiz—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—ise bu faslı bütünüyle düşürdü ve hiçbir şey zikretmedi. Ve **نبض** şimşek: gizli bir parıltıyla parladı; damarın **نبض**’ı gibi. Ve onların sözü: onda ne **حبض** var ne **نبض**; ikisinde de hareke ile; yani: hareket; Cevherî bunu böyle nakletti; Sâgânî de ikisinde fetha ile rivayet etti; ve Asma‘î’den nakletti; dedi: **النبض**: hareket etmektir; **الحبض**’ı bilmem. Dedim: **ح ب ض** maddesinde **الحبض** geçmişti; harekeli: hareket; ve “ses” denildi. İbn Düreyd dedi: onda ne **حبض** var ne **نبض**; yani: kuvvet. **اللسان**’da: ikinciyi “hareketli” olarak ancak inkârda kullanmadı. Onun sözünde, düşünmekle ortaya çıkan bir tür eksiklik vardır. Mecazdan: onun **فؤاد**’ı **نبض**’dır; ve harekeli; ve **كتف** gibi; üçünü Sâgânî zikretti; Zemahşerî artırdı: onun **فؤاد**’ı **نبيض**’dir; **أمير** gibi; yani: yiğit, canlı. Sâgânî dedi: üç vecihle Müseyyeb b. ‘Als’ın bir deveyi vasfederken söylediği şu beyit okunur:
  “Ve onunla dolaştığımda, bir **كلـكل** ile dolaştım                      **نبض** eden **الفرائص**; kaburgaları geniş”
Ve elini kalbin **منبض**’ı üzerine koydu: o, onu **ينبض** eder görüp; ve **نبضان**’ının fısıltısını bulduğun yerdir; **الأساس** ve **العباب**’da olduğu üzere. Ve **المنبض**: **منبر** gibi: pamuk atma yayı (mendefe). **الصحاح**’ta: **المندف**; **المحبض** gibi; dedi: Halîl dedi: bazı şiirde gelmiştir: **المنابض**: **المنادف**. Dedim: bununla kastedilen şairin sözüdür:
  “Hırıltısından sonra burun üzerinde bir salya                      **المنابض**’ın uçurduğu, kanadı kırık bir kuş gibi”

Lays dedi: **النابض**: öfkenin adıdır; galip bir sıfattır; ve o mecazdır; denir: **نبض** onun **نابض**’ı; yani öfkesi coştu. Ve ona ilâve edilip telâfi edileceklerdendir: **نبضت** bağırsaklar **تنبض**: çalkalandı; İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
  “Sonra **تنبض** etmeye başladı onun **أحراد**’ı                      ister şarkı söyleyen olsun ister sürücü”
Ve **وجع منبض**. Ve **النثض**: saç yolmak; Kurâ‘dan. Ve **أنبضته** sıtma. Ve dersin: bir şimşek parıltısı gördüm; damarın bir **نبضة**’si gibi. Ve tabip onun **منبض**’ını yokladı; ve onların **منابض**’larını. Ve pamukçu **أنبض** etti onun **منبضة**’sini. Ve falan kimse için, asabiyet damarı ona **نبض** etmedi; taassup göstermediği zaman; bu mecazdır. Ve denir: bana canlı bir **عريق نابض** kaldıkça seni yüzüstü bırakmayacağım; yani yaşadıkça; bu mecazdır. Cevherî meseli zikretti:  “**إنباض** kirişleme olmaksızın”  ve ne hakkında darb olunduğunu zikretmedi. Zemahşerî dedi: aleti kendisinde olmayan şeyi sahiplenene darb olunur. Ve ayrıca denir: onun için bir **منبض عسلة** bilinmez; onların sözü gibi: **مضرب عسلة**; onun bir aslı ve bir kavmi olmadığı zaman. Ve **المنابض**: Müseyyeb b. ‘Als’ın şiirinde bir yerdir. Ve Mütelemmis’e denildi:
  “Senindir **السدير** ve **بارق**                      ve **منابض**; ve senindir **الخورنق**
  Ve **سنداد**’dan olan köşkün **الشرفات**’lısı                      ve **المنـبـق** hurmaları”
