# نبض — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%A8%D8%B6/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B6.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نبض

ض ن ب
نضب ، نبض ، ضبن : مستعملة .
نضب : الليث : نضَب الماءُ يَنضُب نُضُوباً : إذا ذَهب في الأرض .
ونَضَب الدَّبَرُ : إذا اشتَدّ أثَرُهُ في الظَّهر : ونَضَبتِ المفازةُ : إذا بَعُدَتْ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : الناضبُ : البعيدُ ، ومنه قيل للماء إذا ذَهَبَ : نَضَب ، أي : بَعُدَ .
وقال أبو زيد : إنّ فُلاناً لنَاضِبُ الخَيْر ، أي : قليلُ الخير ، وقد نَضَب خيرُه نُضوباً ، وأنشد :
إذا رَأَيْن غَفْلةً من راقِبِ
يُومِين بالأعْيُنِ والحَواجِبِ
إيماءَ بَرْقٍ في عَماءٍ ناضِبِ
أبو عُبيد : ومن الأشجار التَّنَضُبُ ، واحدتُها تَنْضُبَته .
قلتُ : هي شجرة ضَخْمةُ يقطَع منها العَمَد للأَخْبِية .
وقال شَمِر : نَضَّبَتِ الناقَةُ ، وتَنْضِيبُها : قِلَّةُ لَبَنِها ، وطولُ فُواقِها وبِطَاءُ دِرَّتِها .
نبض : أبو عبيد عن أبي عمرو : أنْبَضْتُ القوسَ وأنضَبْتُها : إذا جذبتَ وتَرَها لتُصوِّت .
قلت : وهذا من المقلوب .
وقال الليث : نبضَ العِرْقُ يَنبِضُ نَبَضاناً ، وهو تحرُّكُه ؛ وربما أنبضَتْه الحُمَّى وغيرُها من الأمْراض .
ومَنْبِضُ القَلْب : حيث تراه يَنبِض ، وحيث تجد هَمْسَ نَبضاتِه .
قال : والنابض : اسم للغَضَب .
وقال النابغة في إنباض القِسِيّ :
أنْبَضوا مَعْجِس القِسِيِّ وأَبرَقْ
نا كما تُوعِد الفُحولُ الفُحُولا
أبو عبيد عن الأحمر : ما له حَبَضٌ ولا نَبَض ، أي : ما يتحرّك .
وقال الأصمعي : النَّبْضُ : التحرّك ، ولا أعرف الحَبَض .
وقال الليث : المَنَابض : المنادف ، وهي المحابض ، وأنشد :
لُغامٌ على الخَيْشُوم بعد هِبابه
كمحلوجِ عُطْبٍ طيّرته المنابضُ
قال : والواحد منها مِنْبَض ومِحْبَض .
ضبن : قال الليث : الضِّبْنُ : ما تحت الإبْطِ والكَشْح .
وتقول : اضْطَبنْتُ شيئاً ، أي : حَمَلْتُه في ضِبْنِي ، ورُبَّما أَخذَه بيد فرفعه إلى فُوَيْق سُرّته . قال : فأوّلُه الإبْط ، ثم الضَّبْن ، ثم الحَضْنُ ، وأنشد :
لمّا تَغَلَّق عنه قَيْضُ بَيْضَتِه
آوَاه في ضِبْنِ مَطْنِيَ به نَصَبُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : ضُبْنَةُ الرَّجُل وضَبْنَتُه وضَبِنَته : خاصَّتُه وبطانَته وزافِرَتُه ، وكذلك ظاهِرَتُه وظِهَارَتُه .
وقال غيره : ضِبْنةُ الرجل : عِيالُه .
وقال اللِّحياني : يقال : ضَبَنْتَ عنّا الهَدِيَّة ، أو ما كان من معروف ، نَضْبِن ضَبْناً ، قال : وقال الأصمعي : ضَبَنَتْ تَضْبِنُ ضَبْناً وخَضَنَتْ تخضِن خَضْناً كلُّه بمعنى واحد : إذا كفَفْتَ وصَرَفْتَ .
عن الفراء قال : نحن في ضبينه وفي حريمه وظله وذمته وخضارته وحضره وذراه وحشاه وكنفه ، كله بمعنى واحد .
وفي ( النَّوَادر ) : ماءٌ ضَبْنٌ ومَضْبونٌ ، ولَزْنٌ ومَلْزُون ، ولَزِنٌ وضَبِنٌ : إذا كان مَشْفُوهاً كثير الورد لا فَضْلَ فيه .
وقال الليث : الضَّوْبانُ : الحَمَل المُسِنّ القوِيُّ . ومنهم من يقول : ضُوْبان ، بضمّ الضاد .
وقال الشاعر :
تقَرّبْتُ ضُوباناً قد اخضرّ نابُه
فلا ناضِحِي وانٍ ولا القَرْبُ شَوّلا
قلت : من قال : ضَوْباناً ، احتَمَل أن تكون النون لامَ الفِعل ، ويكون على مثال فَوْعال ، ومن جعله فُعْلاناً جعله من ضابَ يَضُوب .

### Türkçe

ض ن ب
**نضب** , **نبض** , **ضبن**: kullanımdadır.

**نضب**: el-Leys: **نضَب الماءُ يَنضُب نُضُوباً**: yere gidip (çekilip) kaybolduğu zaman.
Ve **ونَضَب الدَّبَرُ**: sırt üzerindeki izi şiddetlendiği zaman; ve **ونَضَبتِ المفازةُ**: uzaklaştığı zaman.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الناضبُ**: uzak olan; bundan dolayı su gidip (çekilip) kaybolduğu zaman ona **نَضَب** denilmiştir; yani: uzaklaştı.
Ebû Zeyd dedi: Şüphesiz falan kimse **لنَاضِبُ الخَيْر**’dir; yani: hayrı azdır; ve hayrı **نُضوباً** **نَضَب** etmiştir. Ve şu şiiri okudu:
Eğer gözetleyenden bir gaflet görürlerse
gözlerle ve kaşlarla işaret ederler
bulutlu bir havada uzak (çakan) bir şimşeğin işareti gibi

Ebû Ubeyd: Ağaçlardan **التَّنَضُبُ** vardır; onun bir tanesi **تَنْضُبَته**’dir.
Dedim: O, çadırlara direkler kesilen iri bir ağaçtır.
Şemmir dedi: **نَضَّبَتِ الناقَةُ**; ve onun **تَنْضِيبُها**’sı: sütünün azlığı, sağım aralığının uzunluğu ve sütünün akışının yavaşlığıdır.

**نبض**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **أنْبَضْتُ القوسَ** ve **أنضَبْتُها**: ses çıkarsın diye onun kirişini çektiğin zaman.
Dedim: Bu, ters çevrilmiş (mukallab) olandandır.
el-Leys dedi: **نبضَ العِرْقُ يَنبِضُ نَبَضاناً**; bu, onun hareketidir; bazen de humma ve başka hastalıklar onu **أنبضَتْه** eder.
Ve **مَنْبِضُ القَلْب**: onun nabız attığını gördüğün yer ve onun nabız atışlarının fısıltısını bulduğun yer.
Dedi: **النابض**: öfkenin adıdır.
en-Nâbiga, yayların ses çıkarılması hakkında dedi:
**أنْبَضوا** yayların kabzasını ve şimşek çaktırın
erkek develerin erkek develeri tehdit ettiği gibi

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: Onun ne **حَبَضٌ**’ı vardır ne de **نَبَض**’ı; yani: hareket etmez.
el-Asmaî dedi: **النَّبْضُ**: hareket etmektir; **الحَبَض**’ı tanımıyorum.
el-Leys dedi: **المَنَابض**: **المنادف**’dir; onlar **المحابض**’dır. Ve şu şiiri okudu:
Hapşırmasından sonra burun deliği üzerinde bir sümük,
**المنابض**’in uçurduğu, yıpranmış bir yünün didiklenmişi gibi
Dedi: Onun bir tanesi **مِنْبَض** ve **مِحْبَض**’dır.

**ضبن**: el-Leys dedi: **الضِّبْنُ**: koltuk altı ile böğür arasının alt tarafıdır.
Ve dersin ki: **اضْطَبنْتُ شيئاً**; yani: onu **ضِبْنِي**’mde taşıdım; bazen de onu eliyle alır, göbeğinin biraz üstüne kadar kaldırır. Dedi: Onun ilki koltuk altıdır, sonra **الضَّبْن** , sonra **الحَضْنُ**. Ve şu şiiri okudu:
Yumurtasının kabuğu ona kapanınca
onu, kendisiyle bir yorgunluğun barındığı bir **ضِبْن**’de barındırdı

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ضُبْنَةُ الرَّجُل** ve **ضَبْنَتُه** ve **ضَبِنَته**: onun hasları, iç çevresi ve yakınlarıdır; aynı şekilde **ظاهِرَتُه** ve **ظِهَارَتُه**.
Başkası dedi: **ضِبْنةُ الرجل**: onun ailesidir.
el-Lihyânî dedi: Denir ki: Bizden hediyeyi yahut iyilikten olan şeyi **ضَبَنْتَ**; **نَضْبِن ضَبْناً**. Dedi: el-Asmaî dedi: **ضَبَنَتْ تَضْبِنُ ضَبْناً** ve **خَضَنَتْ تخضِن خَضْناً**; hepsi tek bir mânâdadır: engellediğin ve çevirdiğin zaman.
el-Ferrâ’dan: Dedi ki: Biz onun **ضبينه**’sinde, **حريمه**’sinde, gölgesinde, zimmetinde, yeşilliğinde, hazırında, zirvesinde, iç kısmında ve kenarında bulunuruz; hepsi tek bir mânâdadır.
( **النَّوَادر** )’de: **ماءٌ ضَبْنٌ** ve **مَضْبونٌ**; ve **لَزْنٌ** ve **مَلْزُون**; ve **لَزِنٌ** ve **ضَبِنٌ**: ağzı dolu, çokça uğranılan, içinde fazlalık bulunmayan olduğu zaman.
el-Leys dedi: **الضَّوْبانُ**: yaşlı, güçlü kuzu/koçtur. Onlardan kimi de **ضُوْبان** der; **الضاد**’ı ötreli yaparak.
Şair dedi:
Dişi yeşermiş bir **ضُوبان**’a yaklaştım
ne su çekenim gevşek, ne de kırbalar zayıf

Dedim: **ضَوْباناً** diyen kimse, **النون**’un fiilin lâm’ı olmasını ihtimal edebilir ve **فَوْعال** vezni üzere olur; onu **فُعْلاناً** yapan ise onu **ضابَ يَضُوب**’dan yapmıştır.
