# نبه — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%87/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%A8%D9%87/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%87.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نبه

النُّبْه: القيامُ والانْتِباهُ من النوم، وقد نَبَّهَهُ
وأَنْبَهَهُ من النوم فتَنَبَّه وانْتَبَه، وانْتَبَهَ من نومه: استَيقَظ، والتنبية مثله؛ قال:
أَنا شَماطِيطُ الذي حُدِّثْتَ بهْ،
مَتَى أُنَبَّهْ للغَداء أَنْتَبِهْ
ثم أُنَزِّ حَوْلَهُ وأَحْتَبِهْ،
حتى يقالَ سَيِّدٌ، ولستُ بِهْ
وكان حكمه أَن يقول أَتَنَبَّه لأَنه قال أُنَبَّه، ومطاوع فعَّلَ إنما هو تَفَعَّلَ، لكن لما كان أُنَبَّه في معنى أُنْبَه جاء بالمطاوع عليه، فافهم، وقوله ثم أُنَزِّ معطوف على قوله أَنْتَبِهْ، احْتَمَلَ الخَبْنَ في قوله زِ حَوْلَهُ، لأَن الأَعرابي البدويّ لا يبالي الزِّحافَ، ولو قال زِي حَوْلَهُ لكَمَلَ الوزنُ ولم يكن هناك زِحافٌ، إلا أَنه من باب الضرورة، ولا يجوز القطعُ في أُنَزِّي في باب السَّعَةِ والاختيار لأَن بعده مجزوماً، وهو قوله وأَحْتَبِهْ، ومحال أَن تقطع أَحد الفعلين ثم ترجع في الفعل الثاني إلى العطف، لا يجوز إنْ تأْتني أُكْرِمُك وأُفْضِلْ عليك برفع أُكْرِمك وجزم أُفضل، فَتَفَهَّم. وفي حديث الغازي: فإن نومه ونَبَهَه خيرٌ كلُّه؛ النبه: الانتباه من النوم. أَبو زيد: نَبِهْتُ للأَمر أَنْبَهُ نَبَهاً فَطِنْتُ، وهو الأَمر تنساه ثم تَنْتَبِهُ له. ونَبَّهَهُ من الغفلة فانْتَبَه وتَنَبَّهَ: أَيقظه. وتَنَبَّه على الأَمر: شَعَرَ به. وهذ الأَمر مَنْبَهَهٌ على هذا أَي مُشْعِرٌ به، ومَنْبَهَةٌ له أَي مشعر بقدره ومُعْلٍ له؛ ومنه قوله: المال مَنْبَهَةٌ للكريم، ويُسْتَغْنى به عن اللئيم. ونَبَّهْتُهُ على الشيء: وَقَّفْتُهُ عليه فَتَنَبَّه هو عليه. وما نَبِهَ له نَبَهاً أَي ما فَطِنَ، والاسم النُّبْهُ. والنَّبَهُ: الضالة توجد عن غفلة لا عن طلب. يقال: وجدت الضالة نَبَهاً عن غير طلب، وأَضْلَلتُهُ نَبَهاً لم تعلم متى ضَلَّ. الأَصمعي: يقال أَضَلُّوه نَبَهاً لا يدرون متى ضَلَّ حتى انْتَبَهوا له؛ قال ذو الرُّمَّةِ يصف ظَبْياً قد انْحَنى في نومه فشبهه بدُمْلُجٍ قد انْفَصَمَ:كأَنه دُمْلُجٌ، من فِضَّةٍ، نَبَهٌ،
في مَلْعَبٍ من عَذارَى الحَيّ، مَفْصومُ
إنما جعله مفصوماً لتَثَنِّيهِ وانحنائه إذا نام، ونَبَهٌ هنا بدل من دُمْلُجٍ. وأَضَلَّهُ نَبَهاً: لم يدر متى ضَلَّ. قال ابن بري: وهذا البيت شاهد على النَّبَهِ الشيءِ المشهورِ، قال: شَبَّه ولد الظَّبْيَةِ حين انعطف لما سَقَتْه أُمُّه فَرَوِيَ بدُمْلُجٍ فضةٍ نبَهٍ أَي بدُملُجٍ أَبيض نَقيٍّ كما كان ولد الظَّبيةِ كذلك، وقال في مَلْعَبٍ من عَذارَى الحيّ لأَن مَلْعَب الحيّ قد عُدِلَ به عن الطريق المسلوك، كما أَن الظبية قد عَدَلَت بولدها عن طريق الصَّيَّادِ، وقوله مَفْصوم ولم يقل مَقْصوم لأَن الفَصْمَ الصَّدْعُ والقَصْمَ الكسر والتَّبَرِّي، وإنما يريد أَن الخِشْفَ لما جمَع رأْسه إلى فخذه واستدار كان كدُمْلُجٍ مَفْصوم أَي مصدوع من غير انفراج. وأَنْبَه حاجتَه: نسيها. قال الأَصمعي: وسمعت من ثقة أَنْبَهْتُ حاجتي نسيتُها، فهي مُنْبَهَةٌ. ويقال للقوم ذهَب لهمُ الشيء لا يدرون مَتى ذهَب: قد أَنْبَهوه إنْباهاً. والنَّبَه: الضالة لا يُدْرى متى ضَلَّتْ وأَين هي. يقال: فَقَدْتُ الشيء نَبَهاً أَي لا علم لي كيف أَضللته؛ قال: وقول ذي الرمة:
كأَنه دُمْلُجٌ من فضةٍ نَبَهٌ
وضعه في غير موضعه، كان ينبغي له أَن يقول كأَنه دملج فُقِدَ نَبَهاً. وقال شمر: النَّبَهُ المَنْسِيُّ المُلْقَى الساقط الضالُّ. وشيء نَبَهٌ ونَبِهٌ أَي مشهور. ورجل نَبِيهٌ: شَريف. ونَبُهَ الرجلُ، بالضم: شرُفَ واشتهر نَباهَةً فهو نَبِيهٌ
ونابِهٌ، وهو خلاف الخامل. ونَبَّهْتُه أَنا: رفعته من الخمول. يقال: أَشِيعوا بالكُنى فإنها مَنْبَهَةٌ. وفي الحديث: فإنه مَنْبَهةٌ للكريم أَي مَشْرَفَةٌ ومَعْلاةٌ
من النَّباهَةُ. يقال: نَبُهَ يَنْبُه إذا صار نَبِيهاً شريفاً. والنَّباهَةُ: ضد الخُمُولِ، وهو نَبَهٌ. وقوم نَبَهٌ كالواحد؛ عن ابن الأَعرابي، كأَنه اسم للجمع. ورجل نَبَهٌ ونَبِيهٌ
إذا كان معروفاً شريفاً؛ ومنه قول طَرَفَة يمدح رجلاً:
كامِلٌ يَجْمَعُ آلاءَ الفَتَى،
نَبَهٌ سَيِّدُ ساداتٍ خِضَمّ
ونَبَّه باسمه: جعله مذكوراً. وإنه لمَنْبوه الاسم: معروفُهُ؛ عن ابن الأَعرابي. وأَمرٌ نابهٌ: عظيمٌ جليل. أَبو زيد: نَبِهْتُ للأَمر، بالكسر، أَنْبَهُ نَبَهاً ووَبِهْتُ أَوْبَهُ وبَهاً، وهو الأَمر تنساه ثم تتنَبَّهُ له. ونابِهٌ ونُبَيْهٌ
ومُنَبِّه: أَسماء. ونَبْهانُ: أَبو حَيٍّ من طَيٍّ، وهو نَبْهانُ بن عمرو.

### Türkçe

**النُّبْه**: kalkma ve uykudan uyanıklık; ve onu uyandırdı, uykudan onu uyandırdı; böylece o uyandı ve uyandı. Ve uykusundan uyandı: uyandı. Ve **التنبية** de onun gibidir; dedi ki:

Ben, hakkında sana anlatılan **شَماطِيطُ**’um,
Ne zaman öğle yemeği için uyandırılsam uyanırım,
Sonra onun etrafında sıçrarım ve onu kucaklarım,
Ta ki “efendi” denilsin; hâlbuki ben öyle değilim.

Onun hükmü, “**أَتَنَبَّه**” demesidir; çünkü “**أُنَبَّه**” dedi. Ve **فعَّلَ**’in mutâvi‘i ancak **تَفَعَّلَ**’dir; fakat **أُنَبَّه** “**أُنْبَه**” mânasında olunca, onun üzerine mutâvi‘i getirdi; öyleyse anla. Ve “sonra **أُنَزِّ**” sözü, “**أَنْتَبِهْ**” sözüne atfedilmiştir. “**زِ حَوْلَهُ**” sözünde **الخَبْنَ**’i ihtimal etti; çünkü bedevî Arap, **الزِّحافَ**’ı umursamaz. Eğer “**زِي حَوْلَهُ**” deseydi vezin tamam olurdu ve orada **زِحافٌ** olmazdı; ancak o, zaruret babındandır. Ve genişlik ve ihtiyar babında “**أُنَزِّي**”de kesme caiz değildir; çünkü ondan sonra meczûm gelmiştir; o da “**وأَحْتَبِهْ**” sözüdür. İki fiilden birini kesip sonra ikinci fiilde atfa dönmen imkânsızdır. “Eğer bana gelirsen sana ikram ederim ve sana fazlalıkta bulunurum” demek caiz olmaz; “**أُكْرِمُك**”u رفع ile, “**أُفْضِلْ**”i جزم ile (getirerek). Öyleyse iyice anla.

Ve gazî hadîsinde: “Şüphesiz onun uykusu ve **نَبَهَه**’i, hepsi hayırdır.”; **النبه**: uykudan uyanıklık.

Ebû Zeyd: “İşe karşı **نَبِهْتُ**; **أَنْبَهُ** **نَبَهاً**”: anladım; o, senin unuttuğun sonra ona uyandığın iştir.

Ve onu gafletten uyandırdı; böylece uyandı ve uyandı: onu uyandırdı. Ve işe karşı uyandı: onu hissetti. Ve bu iş, buna karşı **مَنْبَهَهٌ**’dir; yani ona işaret edicidir. Ve onun için **مَنْبَهَةٌ**; yani onun kıymetine işaret edici ve onu yükselticidir. Ondandır şu sözü: “Mal, kerim için **مَنْبَهَةٌ**’dir; onunla alçaktan müstağni olunur.”

Ve onu şeye karşı uyardım: onu onun üzerinde durdurdum; böylece o, onun üzerine uyandı. Ve ona **نَبِهَ** olmadı, **نَبَهاً**; yani anlamadı. İsim: **النُّبْهُ**.

Ve **النَّبَهُ**: aramadan değil, gafletle bulunan kayıp. Denir ki: “Kaybı, talep olmaksızın **نَبَهاً** buldum.” Ve “Onu **نَبَهاً** kaybettim”: ne zaman kaybolduğunu bilmedin.

El-Asma‘î: denir ki: “Onu **نَبَهاً** kaybettiler”; ne zaman kaybolduğunu bilmezler; ta ki ona uyansınlar. Zü’r-Rumme, uykusunda eğilmiş bir ceylanı vasfederken onu, kopmuş bir bileziğe benzetti; dedi ki:

Sanki o, gümüşten bir bilezik; **نَبَهٌ**,
Mahallenin bakirelerinin oyun yerinde; yarılmış.

Onu, uyuduğunda bükülmesi ve eğilmesi sebebiyle “yarılmış” kıldı. Ve burada **نَبَهٌ**, **دُمْلُجٍ**’den bedeldir.

Ve onu **نَبَهاً** kaybetti: ne zaman kaybolduğunu bilmedi.

İbn Berrî dedi ki: Bu beyit, **النَّبَهِ** “meşhur şey”e şahittir. Dedi ki: Ceylan yavrusunu, annesi onu sulayıp o da kanınca kıvrıldığı vakit, gümüşten bir bileziğe benzetti; **نَبَهٍ** yani beyaz, saf bir bileziğe; ceylan yavrusu da öyle idi. Ve “mahallenin bakirelerinin oyun yerinde” dedi; çünkü mahallenin oyun yeri, gidilen yoldan çevrilmiştir; tıpkı ceylanın yavrusuyla avcının yolundan sapması gibi. Ve “**مَفْصوم**” dedi, “**مَقْصوم**” demedi; çünkü **الفَصْمَ** yarılmadır, **القَصْمَ** ise kırma ve koparmadır. Ancak muradı şudur: Yavru, başını buduna toplayıp yuvarlaklaşınca, “**مَفْصوم**” bir bilezik gibi oldu; yani ayrılma olmaksızın yarılmış.

Ve “**أَنْبَه** حاجتَه”: onu unuttu. El-Asma‘î dedi ki: Güvenilir birinden “**أَنْبَهْتُ** حاجتي” (ihtiyacımı unuttum) işittim; o hâlde o, **مُنْبَهَةٌ**’dir. Ve kavim için, şey onlardan gitti de ne zaman gittiğini bilmezlerse denir ki: “Onu **أَنْبَهوه** **إنْباهاً**.”

Ve **النَّبَه**: ne zaman kaybolduğu ve nerede olduğu bilinmeyen kayıp. Denir ki: “Şeyi **نَبَهاً** kaybettim”; yani onu nasıl kaybettiğimi bilmem. Dedi ki: Zü’r-Rumme’nin sözü:

Sanki o, gümüşten bir bilezik; **نَبَهٌ**

Onu yerli yerine koymadı; ona “Sanki o, **نَبَهاً** kaybedilmiş bir bilezik” demesi gerekirdi.

Şemmer dedi ki: **النَّبَهُ**: unutulmuş, atılmış, düşmüş, kayıp, sapmış (şey).

Ve bir şey **نَبَهٌ** ve **نَبِهٌ**: yani meşhur. Ve bir adam **نَبِيهٌ**: şerefli. Ve adam **نَبُهَ**, damme ile: şereflendi ve **نَباهَةً** ile meşhur oldu; böylece o **نَبِيهٌ** ve **نابِهٌ**’dir; o, sönük olanın zıddıdır. Ve ben onu uyardım: onu sönüklükten yükselttim. Denir ki: “Künyelerle yayınız; çünkü o, **مَنْبَهَةٌ**’dir.”

Ve hadîste: “Şüphesiz o, kerim için **مَنْبَهةٌ**’dir”; yani **مَشْرَفَةٌ** ve **مَعْلاةٌ**, **النَّباهَةُ**’den. Denir ki: **نَبُهَ** **يَنْبُه**; ne zaman ki **نَبِيهاً** şerefli oldu.

Ve **النَّباهَةُ**: **الخُمُولِ**’ün zıddıdır; ve o, **نَبَهٌ**’dir. Ve bir kavim **نَبَهٌ**, tekil gibi; İbnü’l-A‘râbî’den; sanki cem‘ için bir isimdir.

Ve bir adam **نَبَهٌ** ve **نَبِيهٌ**, eğer tanınmış şerefli ise. Ondandır, Tarafe’nin bir adamı överken sözü:

Yiğidin nimetlerini toplayan kâmil,
**نَبَهٌ**, engin efendilerin efendisi bir seyyid.

Ve onu adıyla **نَبَّه**: onu anılır kıldı. Ve o, elbette **لَمَنْبوه الاسم**’dir: onun tanınmışı; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **أَمرٌ نابهٌ**: büyük, yüce.

Ebû Zeyd: “İşe karşı **نَبِهْتُ**”, kesre ile; **أَنْبَهُ** **نَبَهاً**. Ve “**وَبِهْتُ** **أَوْبَهُ** **وبَهاً**”; o, senin unuttuğun sonra ona uyandığın iştir.

Ve **نابِهٌ** ve **نُبَيْهٌ** ve **مُنَبِّه**: isimlerdir.

Ve **نَبْهانُ**: Tayy’dan bir hayyın babasıdır; o, Amr oğlu **نَبْهانُ**’dır.
