# نبه — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%87/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%A8%D9%87/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%87.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نبه

: ( النُّبْهُ ، بالضَّمِّ : الفِطْنَةُ ) ؛ ) وهو اسمٌ من نَبِهَ له إذا فَطِنَ ، كما يأْتي قَرِيباً .
( و ) النُّبْهُ : ( القِيامُ من النَّوْمِ .
( وأَنْبَهْتُهُ ) مِن النَّوْمِ ( ونَبَّهْتُه ) تَنْبيهاً : أَي أَيْقَظْتُه ، ( فتَنَبَّه وانْتَبَه ) : ) اسْتَيْقَظَ ؛ قالَ :
أَنا شَماطِيطُ الذي حُدِّثْتَ بهْمَتَى أُنَبَّهْ للغَداءِ أَنْتَبِهْثم أُنَزِّ حَوْلَهُ وأَحْتَبِهْحتى يقالَ سَيِّدٌ ولستُ بِهْوكانَ حُكْمُه أَنْ يقولَ أَتَنَبَّه ، لأنَّه قالَ أُنَبَّه ، ومُطاوِعُ فَعَّلَ إنَّما هو تَفَعَّلَ ، لكنْ لمَّا كانَ أُنَبَّه في معْنَى أُنْبَه جاءَ بالمُضارِعِ عليه ، فافْهَمْ .
( و ) يقالُ : ( هذا مَنْبَهَةٌ على كذا ) ، أَي ( مُشْعِرٌ به ) ؛ ) ومنه قَوْلُهم : أَشِيعُوا بالكُنَى فإنَّها مَنْبَهَةٌ .
( و ) مَنْبَهَةٌ ( لفلانٍ ) : ) أَي ( مُشْعِرٌ بقَدْرِهِ ومُعْلٍ له ) . ) وفي الحدِيثِ : ( فإنَّه مَنْبَهَةٌ للكَرِيمِ ) ، أَي مَشْرفَةٌ ومَعْلاةٌ من النَّباهَةِ .
وقالوا : المالُ مَنْبَهَةٌ للكَرِيمِ ويُسْتَغْنَى به عن اللَّئِيمِ .
( وما نَبِهَ له ، كفَرِحِ ) : ) أَي ( ما فَطِنَ ؛ والاسمُ النُّبْهُ بالضَّمِّ ) ؛ ) وقد ذُكِرَ قَرِيباً .
قالَ أَبو زيْدٍ : نَبِهْتُ للأَمْرِ ، بالكسْرِ ، أَنْبَهُ نَبَهاً ووَبِهْتُ أَوْبَهُ وَبَهاً : فَطِنْتُ ، وهو الأَمْرُ تَنْساهُ ثم تَتْنبه له .
( والنَّبَهُ ، بالتَّحرِيكِ : الضَّالَّةُ تُوجَدُ عن غَفْلَةٍ ) ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
يقالُ : وَجَدْتُ الضالَّةَ نَبَهاً : أَي عن غيرِ طَلَبٍ ؛ وأَنْشَدَ لذي الرُّمَّةِ يَصِفُ

ظَبْياً قد انْحَنَى في نوْمِه فشبَّهَه بدُمْلُجٍ قد انْفَصَمَ :
كأَنَّه دُمْلُجٌ من فِضَّةٍ نَبَهٌ في مَلْعَبٍ من عَذارَى الحيِّ مَفْصومُإنَّما جَعَلَه مَفْصوماً لتَثَنِّيهِ وانْحِنائِهِ إذا نامَ ، ونَبَهٌ هنا بَدَلٌ مِن دُمْلُجٍ : أَرادَ : أَنَّ الخِشْفَ لمَّا جَمَعَ رأْسَه إلى فخْذِه واسْتَدارَ كانَ كدُمْلُجٍ مَفْصُوم أَي مَصْدوعٌ مِن غيرِ انْفِراجٍ .
وقالَ الأَزْهرِيُّ في قَوْلِ ذي الرُّمَّة هذا وَضَعَه في غيرِ مَوْضِعِه : كانَ يَنْبَغي له أَنْ يقولَ كأَنَّه دُمْلُج فُقِدَ نَبَهاً .
( و ) النَّبَهُ : ( الشَّيءُ المَوْجودُ : ضِدٌّ ) .
( وبخطّ الصَّاغانيّ : النُّبَهُ ، بضمٍ ففتحٍ : المَوْجودُ ؛ قالَ : وهو مِن الأضْدادِ .
قُلْتُ : وهذا يَحْتاجُ إلى تأَمُّلٍ .
( و ) النَّبَهُ : الشَّيءُ ( المَشْهورُ ، كالنَّبِهِ ، كخَجِلٍ ) ؛ ) كما في الصِّحاحِ ، وبه فُسِّرَ قوْلُ ذي الرُّمَّةِ أَيْضاً .
قالَ ابنُ بَرِّي : شَبَّه ولدَ الظَّبْيَةِ حينَ انْعَطَفَ لمَّا سَقَتْه أُمُّه فَرَوِيَ بدُمْلُج فِضَّةٍ نَبَهٍ ، أَي أَبْيَضَ نَقيَ كما كانَ ولدُ الظَّبْيَةِ كَذلِكَ .
وقال في مَلْعَبٍ : لأنَّ مَلْعَبَ الحيِّ قد عُدِلَ به عن الطَّريقِ المَسْلوكِ ، كما أنَّ الظَّبْيَةَ قد عَدَلَتْ بولَدِها عن طَريقِ الصَّيَّادِ .
( ونَبُِهَ ) الرَّجُلُ ، ( مُثَلَّثَةً ) ؛ ) ويُوجَدُ في بعضِ النسخِ هنا زِيادَة قَوْله عن ابنِ طريفٍ أَي التَّثْلِيث

ذَكَرَه ابنُ طُريفٍ في كتابِ الأفْعالِ ، وذَكَرَه ابنُ القطَّاعِ أَيْضاً في تَهْذيبِ الأفْعالِ ؛ واقْتَصَرَ الأكْثَرُونَ على الضمِّ وقالوا : هو الأفْصَحُ بدَلِيلِ إتْيانِ المَصْدَرِ على النَّباهَةِ والوَصْفِ على نَبِيهٍ وفعالة وفعيل من المقيسِ في فعل المَضْمُومِ ، قالَهُ شيْخُنا ؛ ( شَرُفَ ) واشْتَهَرَ ( فهو نابِهٌ ) ، وهو خِلافُ الخامِلِ ، وهو من نَبَِهَ ، كنَصَرَ وعَلِمَ .
( ونَبِيهٌ ونَبَّهٌ ، محرّكةً ) ونَبِهٌ أَيْضاً ككَتِفٍ .
ورجُلٌ نَبَهٌ ونَبِيهٌ : إذا كانَ شَرِيفاً مَعْروفاً ؛ قالَ طرفَةُ يمدَحُ رجُلاً :
كامِلٌ يَجْمَعُ آلاءَ الفَتَى نَبَهٌ سَيِّدُ سادَاتٍ خِضَمّ ( وقَوْمٌ نَبَهٌ ، أَيْضاً ) أَي بالتحْرِيكِ ، كالواحِدِ ، عن ابنِ الأعرابيِّ ، وكأَنَّه اسمٌ للجَمْعِ .
( ونَبَّهَ باسْمِه تَنْبِيهاً : نَوَّهَ ) به ورَفَعَه عن الخُمولِ وجَعَلَهُ مَذْكوراً .
( و ) رجُلٌ ( مَنْبُوهُ الاسمِ ) : ) أَي ( مَعْروفُهُ ) ؛ ) عن ابنِ الأعْرابيِّ .
( وأَمْرٌ نابِهٌ ) : ) أَي ( عَظيمٌ ) جَلِيلٌ .
( و ) قالَ الأصْمعيُّ : سَمِعْتُ من ثِقَةٍ : ( أَنْبَهَ حاجَتَه ) ، أَي ( نَسِيَها ، فهي مُنْبِهَةٌ ، كمُحْسِنَةٍ ) ، هكذا في النسخِ والصَّوابُ كمُكْرَمَةٍ وهكذا هو مَضْبوطٌ في نسخِ الصِّحاحِ .
قالَ أَبو عَمْرٍ و : وأَنْبَهْتُ حاجَةَ فلانٍ : إذا نَسِيتُها فهي مُنْبَهَةٌ .
( والنَّباهُ ، كسَحابٍ : المُشْرِفُ الرَّفِيعُ ) ؛ ) عن الصَّاغاني .
( ونَبْهانُ : أَبو حيَ ) مِنَ العَرَبِ ؛ وهو نَبْهانُ بنُ عَمْرِو بنِ الغَوْثِ بنِ طيِّىءٍ ، وهُم رَهْطُ كَعْبِ بنِ الأَشْرَفِ الذي حالَفَ بَني النَّضِير ، منهم زَيْد الخَيْل والأَمير حُمَيْد بنُ قُحْطَبَة .

( وسَمَّوْا نابِهاً وكزُبَيْرٍ ومحدِّثٍ وأَميرٍ ومُحْسِنٍ ) .
( فكَزُبَيْرٍ : نُبَيْهُ بنُ الحجَّاجِ السّهميُّ ؛ ونْبَيْهُ بنُ الأسْودِ العُذْرِيُّ زَوْجُ بُثَيْنَةَ العُذْرِيَّةِ ، وابْنُه سعيدُ بنُ نُبَيْهٍ جاءَتْ عنه حِكايَاتٌ ؛ ونُبَيْهُ أَرْبَعَةٌ مِن الصَّحابَةِ .
وكمُحَدِّثٍ : همَّامُ بنُ مُنَبِّهٍ الصَّنعانيُّ عن أَبي هُرَيْرَةَ ومُعاوِيَةَ ، وعنه ابنُ أَخيهِ عقيلُ بنُ مَعْقلٍ ومعمر ، تُوفي سَنَة 132 ؛ ومُنَبِّهُ أبو وَهبٍ مِن أَهْلِ هرَاةَ صَحابيٌّ ؛ وجماعَةٌ .
وكأَميرٍ : نَبِيهُ الباذرانيُّ الفَقِيهُ حَدَّثَ عن عُمَرَ الكرْمانيِّ ؛ وعليُّ بنُ النَّبِيهِ : شاعِرٌ مَشْهورٌ في زَمَنِ الأَشْرفِ بنِ العادِلِ ؛ وأَنْشَدَ شيْخُنا ابنُ الطيِّبِ ، رحِمَه اللَّهُ تعالى :
وابنُ النَّبِيهِ نَبِيهوبالسَّرَاةِ شَبِيه وممَّا يُسْتدركُ عليه :
نَبَّهَهُ من الغَفْلَةِ فانْتَبَه وتَنَبَّهَ : أَيْقَظَهُ ؛ وهو مجازٌ .
وتَنَبَّه على الأَمْرِ : شَعَرَ به .
ونَبَّهْتُهُ على الشيءِ : وَقَّفْتُهُ عليه فَتَنَبَّهَ هو عليه .
ويقالُ : أَضْلَلْتُهُ نَبَهاً ، لم يُعْلَم مَتَى ضَلَّ حتى انْتَبَهُوا له ؛ عن الأصْمعيّ .
وقالَ شَمِرٌ : النَّبَهُ ، بالتحرِيكِ ، المَنْسِيُّ المُلْقَى الساقِطُ .
والنَّباهَةُ : ضِدُّ الخُمولِ .
ونَبْهانُ : جَبَلٌ مُشْرِفٌ على حُقّ عَبْد اللَّهِ بن عامِرِ بنِ كُرَيزٍ ؛ عن الأصْمعيّ .
ونبهانية : قَرْيةٌ ضَخْمَةٌ لبَني وَالِبَةَ مِن بَني أَسَدٍ .

ونَبْهانُ : ثلاثَةٌ مِن الصَّحابَةِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

### Türkçe

: ( **النُّبْهُ** , zamme ile: zekâ ) ; ) ve o, ona **نَبِهَ** ettiğinde, yani anladığında, ondan bir isimdir; az sonra yakın olarak gelir.
( ve ) **النُّبْهُ** : ( uykudan kalkma.
( ve **أَنْبَهْتُهُ** ) uykudan ( ve **نَبَّهْتُه** ) **تَنْبيهاً** : yani onu uyandırdım, ( böylece **فتَنَبَّه وانْتَبَه** ) : ) uyandı; dedi ki:
Ben, sana anlatılan Şamâtît’ım; ne zaman öğle yemeği için **أُنَبَّهْ** edilsem **أَنْتَبِهْ** ederim; sonra onun etrafında sıçrarım ve **أَحْتَبِهْ** ederim; ta ki “efendi” denilsin, hâlbuki ben ondan değilim.
Onun hükmü, **أَتَنَبَّه** demesidir; çünkü **أُنَبَّه** dedi; ve **فَعَّلَ**’in mutâvi‘i ancak **تَفَعَّلَ**’dir; lâkin **أُنَبَّه** , **أُنْبَه** mânâsında olunca, onun üzerine muzâri‘ getirdi; öyleyse anla.
( ve ) denir: ( bu, şuna karşı **مَنْبَهَةٌ**’dir ), yani ( ona işaret edicidir ); ) ve ondan onların sözü: Künyelerle yayınız; çünkü o **مَنْبَهَةٌ**’dir.
( ve ) **مَنْبَهَةٌ** ( falan için ): ) yani ( onun kadrine işaret edici ve onu yücelten ) . ) Ve hadiste: ( çünkü o, kerîm için **مَنْبَهَةٌ**’dir ), yani **النَّباهَةِ**’den bir meşrefe ve bir ma‘lâdır.
Ve dediler: Mal, kerîm için **مَنْبَهَةٌ**’dir ve onunla alçaktan müstağnî olunur.
( ve ona **نَبِهَ** etmedi, **كفَرِحِ** gibi ): ) yani ( anlamadı; isim **النُّبْهُ** zamme iledir ) ; ) ve az önce zikredilmiştir.
Ebû Zeyd dedi: İşe **نَبِهْتُ** ettim, kesre ile; **أَنْبَهُ** **نَبَهاً**; ve **وَبِهْتُ** **أَوْبَهُ** **وَبَهاً**: anladım; ve o, senin onu unutman, sonra ona uyanmandır.
( ve **النَّبَهُ** , hareke ile: gaflet üzere bulunan kayıp ) ; ) onu Cevherî nakletti.
Denir: Kaybı **نَبَهاً** buldum: yani talep olmaksızın; ve Zü’r-Rumme’den, vasfederken, inşâd etti:

Uykusunda eğilmiş bir ceylan yavrusunu; onu, yarılmış bir bilezikle benzetti:
Sanki o, gümüşten bir bilezik, **نَبَهٌ**; mahallenin bakirelerinin bir oyun yerinde, yarılmış.
Onu, uykuda bükülmesi ve eğilmesi sebebiyle yarılmış kıldı; ve burada **نَبَهٌ** , **دُمْلُجٍ**’den bedeldir: muradı: yavru, başını buduna topladığında ve yuvarlaklaştığında, yarılmış bir bilezik gibi idi; yani ayrılma olmaksızın yarılmış, yani çatlamış.
Ezherî, Zü’r-Rumme’nin bu sözünde dedi: Onu yerinde olmayan yere koydu; ona, “Sanki o, **نَبَهاً** kaybolmuş bir bilezik” demesi gerekirdi.
( ve ) **النَّبَهُ** : ( bulunan şey: zıddır ) .
( ve Sâgânî’nin hattıyla: **النُّبَهُ** , zamme sonra fetha ile: bulunan; dedi ki: o, zıtlardandır.
Dedim: Bu, teemmüle muhtaçtır.
( ve ) **النَّبَهُ** : ( meşhur şey, **النَّبِهِ** gibi, **كخَجِلٍ** gibi ) ; ) Sıhâh’ta olduğu gibi; ve Zü’r-Rumme’nin sözü de bununla tefsir edildi.
İbn Berrî dedi: Ceylanın yavrusunu, annesi onu sulayıp da o kanınca kıvrıldığı vakit, gümüşten beyaz, saf bir bileziğe, yani **نَبَهٍ**’e benzetti; ceylan yavrusu da öyle idi.
Ve “oyun yerinde” dedi: çünkü mahallenin oyun yeri, gidilen yoldan saptırılmıştır; tıpkı ceylanın yavrusunu avcının yolundan saptırması gibi.
( ve ) adam **ونَبُِهَ** , ( üçlü olarak ): ) ve bazı nüshalarda burada, İbn Tarîf’ten “yani teslîs” sözü ziyade bulunur;
İbn Tarîf onu Kitâbü’l-Ef‘âl’de zikretti; İbn Kattâ‘ da onu Tehzîbü’l-Ef‘âl’de zikretti; çoğunluk zamme ile yetindi ve dediler: o daha fasîhtir; masdarın **النَّباهَةِ** üzere gelmesi ve sıfatın **نَبِيهٍ** üzere gelmesi deliliyle; ve **فعالة** ve **فعيل** , mazmûm fiilde kıyastandır; bunu şeyhimiz söyledi; ( şereflendi ) ve meşhur oldu; ( böylece o **نابِهٌ**’dir ); ve o, sönüğün hilâfıdır; ve o, **نَبَِهَ**’dendir; **كنَصَرَ** ve **عَلِمَ** gibi.
( ve **نَبِيهٌ** ve **نَبَّهٌ** , harekeli ) ve **نَبِهٌ** de **كَكَتِفٍ** gibi.
Ve adam **نَبَهٌ** ve **نَبِيهٌ**: şerefli, bilinen olduğunda; Tarafe bir adamı överken dedi:
Kâmil; delikanlının nimetlerini toplar; **نَبَهٌ**; derin efendilerin efendisi.
( ve kavim **نَبَهٌ** , yine ) yani hareke ile, tekil gibi; İbnü’l-A‘râbî’den; sanki o, cem‘ için bir isimdir.
( ve onun adıyla **نَبَّهَ** , **تَنْبِيهاً**: **نَوَّهَ** ) onunla ve onu sönüklükten yükseltti ve onu anılır kıldı.
( ve ) adam ( **مَنْبُوهُ الاسمِ** ): ) yani ( onunla bilinen ) ; ) İbnü’l-A‘râbî’den.
( ve **أَمْرٌ نابِهٌ** ): ) yani ( büyük ) celîl.
( ve ) Asma‘î dedi: Güvenden işittim: ( **أَنْبَهَ حاجَتَه** ), yani ( onu unuttu; böylece o **مُنْبِهَةٌ**’dir, **كمُحْسِنَةٍ** gibi ); nüshalarda böyledir; doğrusu **كمُكْرَمَةٍ** gibidir; Sıhâh nüshalarında böyle ضبط edilmiştir.
Ebû Amr dedi: Ve falanın ihtiyacını **أَنْبَهْتُ**: onu unuttuğumda; böylece o **مُنْبَهَةٌ**’dir.
( ve **النَّباهُ** , **كسَحابٍ**: yüksek, yüce olan ) ; ) Sâgânî’den.
( ve **نَبْهانُ** : Araplardan bir kabile babası ) ; o, **نَبْهانُ** b. Amr b. el-Gavs b. Tayy’dır; ve onlar, Benî’n-Nadîr ile antlaşan Ka‘b b. el-Eşref’in topluluğudur; onlardan Zeydü’l-Hayl ve emir Humeyd b. Kuhtabe vardır.

( ve **نابِهاً** diye adlandırdılar; ve **كزُبَيْرٍ** ve **محدِّثٍ** ve **أَميرٍ** ve **مُحْسِنٍ** gibi ).
( **فكزُبَيْرٍ**: **نُبَيْهُ** b. el-Haccâc es-Sehmî; ve **نْبَيْهُ** b. el-Esved el-‘Uzrî, el-‘Uzriyye Buseyne’nin kocası; ve onun oğlu Sa‘îd b. **نُبَيْهٍ**; ondan hikâyeler gelmiştir; ve **نُبَيْهُ** sahâbeden dörttür.
Ve **كمُحَدِّثٍ**: Hemmâm b. **مُنَبِّهٍ** es-San‘ânî, Ebû Hureyre ve Muâviye’den; ondan, kardeşinin oğlu Akîl b. Ma‘kıl ve Ma‘mer rivayet etti; 132 yılında vefat etti; ve **مُنَبِّهُ** Ebû Vehb, Herat ehlinden, sahâbîdir; ve bir cemaat.
Ve **كأَميرٍ**: **نَبِيهُ** el-Bâzerânî el-fakîh, Ömer el-Kermânî’den hadis rivayet etti; ve Ali b. en-**نَّبِيهِ**: el-Âdil’in oğlu el-Eşref zamanında meşhur bir şairdir; ve şeyhimiz İbnü’t-Tayyib, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, inşâd etti:
Ve İbnü’n-**نَّبِيهِ** **نَبِيهٌ**’dir; ve serât’ta bir benzer.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
Onu gafletten **نَبَّهَهُ** etti; böylece **انْتَبَه** ve **تَنَبَّهَ**: onu uyandırdı; ve bu mecazdır.
Ve işe **تَنَبَّه** etti: onu hissetti.
Ve onu şeye karşı **نَبَّهْتُهُ**: onu ona vakıf kıldım; böylece o da ona karşı **تَنَبَّهَ** etti.
Ve denir: Onu **نَبَهاً** saptırdım; ne zaman saptığı bilinmedi; ta ki ona uyanıncaya kadar; Asma‘î’den.
Şemir dedi: **النَّبَهُ** , hareke ile, unutulmuş, atılmış, düşmüş olandır.
Ve **النَّباهَةُ**: sönüklüğün zıddıdır.
Ve **نَبْهانُ**: Abdullah b. Âmir b. Kurayz’ın hakkı üzerine müşrif bir dağdır; Asma‘î’den.
Ve **نبهانية**: Benî Esed’den Benî Vâlibe’ye ait büyük bir köydür.

Ve **نَبْهانُ**: sahâbeden üçtür.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
