# نتأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AA%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AA%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نتأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AA%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نتأ

نَتَأَ الشيءُ يَنْتَأُ نَتْأً ونُتُوءاً: انْتَبَر وانْتَفَخَ. وكلُّ ما ارْتَفَعَ من نَبْتٍ وغيره، فقد نَتَأَ، وهو ناتِئٌ، وأَما قول الشاعر:
قَدْ وَعَدَتْنِي أُمُّ عَمْرو أَنْ تا
تَمْسَحَ رَأْسِي، وتُفَلِّيني وا
وتَمْسَحَ القَنْفَاءَ، حتى تَنْتا
فإِنه أراد حتى تَنْتَأَ. فإِمَّا أَن يكون خَفَّفَ تخفيفاً قِياسِيًّا، على ما ذَهب إليه أَبو عثمان في هذا النحو، وإِما أَن يكون أَبدلَ إِبدالاً صحيحاً، على ما ذهب إليه الأَخفش. وكل ذلك ليوافق قوله تا من قوله: وعدتني أُمُّ عمرو أَن تا
ووَا من قوله:
 تمسح رأْسي وتفلِّيني وا
ولو جعلها بين بين لكانت الهمزة الخفيفة في نية المحققة، حتى كأَنه قال: تَنْتَأُ، فكان يكون تا تَنْتَأُ مستفعلن. وقوله: رن أَن تا: مفعولن. وليني وا: مفعولن، ومفعولن لا يجيءٌ مع مستفعلن، وقد أَكْفَأَ هذا الشاعر بين التاءِ والواو، وأَراد أَن تَمْسَح وتُفَلِّيَنِي وتَمْسَحَ، وهذا مِن أَقْبَحِ ما جاءَ في الإِكْفَاءِ. وإِنما ذهب الأَخفش: أَن الرويَّ من تا ووا التاءُ والواو من قِبَل أَنَّ الأَلف فيهما إِنما هي لإِشباع فتحة \<ص:165>
 التاءِ والواو، فهي مدّ زائد لإِشباع الحركة التي قبلها، فهي إِذاً كالأَلف والياءِ والواو في الجَرعا والأَيَّامِي والخِيامُو. ونَتَأَ مِنْ بَلَدٍ الى بَلَدٍ: ارتفع. ونَتَأَ الشيءُ: خَرَج من مَوْضِعه من غير أَن يَبِينَ، وهو النُّتُوءُ. ونَتَأَتِ القُرْحةُ: وَرِمَتْ. ونَتَأْتُ على القوم: اطَّلَعْتُ عليهم، مثل نَبَأْت. ونَتَأَتِ الجارِيةُ: بَلَغَتْ وارْتَفَعَتْ. ونَتَأَ على القوم نَتْأً: ارْتَفَعَ. وكلُّ ما ارْتَفَع فهو ناتِئٌ. وانْتَتَأَ إِذا ارْتَفَعَ (1)
(1 قوله «وانتتأ إِذا ارتفع إلخ» كذا في النسخ والتهذيب. وعبارة التكملة انتتأ أي ارتفع، وانتتأ أَيضاً انبرى وبكليهما فسر قول أبي حازم العكلي: فلما إلخ.) . وأَنشد أَبو حازم: فَلَمَّا انْتَتَأْتُ لِدِرِّيئِهِمْ، *  نَزَأْتُ عليه الْوَأَى أَهْذَؤُهْ لِدِرِّيئِهمْ أَي لعَرِّيفِهم. نَزَأْتُ عليه أَي هَيَّجْتُ عليه ونَزَعْتُ الْوَأَى، وهو السَّيْف. أَهْذَؤُه: أَقْطَعُه. وفي المثل: تَحْقِرُه ويَنْتَأُ أَي يَرْتَفِعُ. يقال هذا للذي ليس له شاهِدُ مَنْظَر وله باطِنُ مَخْبَر، أَي تَزْدَرِيهِ لسُكُونه، وهو يُجاذِبُكَ. وقيل: معناه تَسْتَصْغِرُه ويَعْظُمُ. وقيل: تَحْقِرُه ويَنْتُو، بغير همز، وسنذكره في موضعه.

### Türkçe

**نَتَأَ** şey **يَنْتَأُ** **نَتْأً** ve **نُتُوءاً**: dışarı fırladı ve şişti.

Bitkiden ve başkasından her ne yükselirse, muhakkak **نَتَأَ** etmiştir; o, **ناتِئٌ**dir. Şairin sözüne gelince:
قَدْ وَعَدَتْنِي أُمُّ عَمْرو أَنْ تا
تَمْسَحَ رَأْسِي، وتُفَلِّيني وا
وتَمْسَحَ القَنْفَاءَ، حتى تَنْتا
Şüphesiz o, “**تَنْتَأَ** oluncaya kadar”ı kastetmiştir. Artık ya Ebû Osman’ın bu türde gittiği üzere kıyasî bir hafifletme ile hafifletmiştir; yahut Ahfeş’in gittiği üzere sahih bir ibdâl ile ibdâl etmiştir. Bütün bunlar, onun şu sözündeki **تا** ile uyuşsun diyedir:
وعدتني أُمُّ عمرو أَن تا
ve şu sözündeki **وا** ile:
 تمسح رأْسي وتفلِّيني وا
Eğer onu “iki arası” yapsaydı, hafif hemze tahkik edilmişin niyetinde olurdu; sanki “**تَنْتَأُ**” demiş gibi; böylece **تا تَنْتَأُ** “مستفعلن” olurdu.

Ve onun sözü: **رن أَن تا**: “مفعولن”dur. Ve **وليني وا**: “مفعولن”dur; hâlbuki “مفعولن”, “مستفعلن” ile gelmez. Bu şair, **التاءِ** ile **الواو** arasında ikfâ yapmıştır; ve “**تَمْسَح** ve **تُفَلِّيَنِي** ve **تَمْسَحَ**”ı kastetmiştir; bu, ikfâda gelenin en çirkinlerindendir. Ancak Ahfeş şuna gitmiştir: **تا** ve **وا**’daki revî, **التاءُ**dır; ve **الواو** (revî) değildir; çünkü ikisindeki **الأَلف** ancak **التاءِ** ve **الواو**’nun fethasını işbâ‘ içindir; o, kendinden önceki harekeyi işbâ‘ için زائد bir medd’dir; öyleyse o, **الجَرعا** ve **الأَيَّامِي** ve **الخِيامُو**’daki **الأَلف** ve **الياءِ** ve **الواو** gibidir.

Bir beldeden bir beldeye **نَتَأَ**: yükseldi. **نَتَأَ** şey: yerinden çıktı; açıkça belirgin olmaksızın; o da **النُّتُوءُ**dur. **نَتَأَتِ** çıban: şişti. Kavmin üzerine **نَتَأْتُ**: onlara baktım; **نَبَأْت** gibi. **نَتَأَتِ** câriye: bulûğa erdi ve yükseldi. Kavmin üzerine **نَتَأَ** **نَتْأً**: yükseldi. Yükselen her şey **ناتِئٌ**dir.

Ve **انْتَتَأَ**: yükseldiği zaman. (1)
(1 Onun “**وانتتأ إِذا ارتفع إلخ**” sözü: nüshalarda ve **التهذيب**’de böyledir. **التكملة**’nin ibaresi: **انتتأ** yani yükseldi; ve **انتتأ** ayrıca dışarı fırladı; ve ikisiyle de Ebû Hâzim el-‘Aklî’nin sözü tefsir edilmiştir: “فلمّا إلخ”.) Ve Ebû Hâzim inşâd etti:
فَلَمَّا انْتَتَأْتُ لِدِرِّيئِهِمْ، *  نَزَأْتُ عليه الْوَأَى أَهْذَؤُهْ
**لِدِرِّيئِهمْ**: yani onların **عَرِّيفِهم**’i için. **نَزَأْتُ عليه**: yani onun üzerine kışkırttım ve **الْوَأَى**’ı çektim; o da kılıçtır. **أَهْذَؤُه**: onu keserim. Meselde: **تَحْقِرُه ويَنْتَأُ** yani yükselir. Bu, görünüşte şâhidi olmayan, fakat içte haberi olan kimse için söylenir; yani sükûnu sebebiyle onu küçümsersin; hâlbuki o seni çekiştirir. Ve denildi: mânası, onu küçük görürsün ve o büyür. Ve denildi: **تَحْقِرُه ويَنْتُو**; hemzesiz; onu yerinde zikredeceğiz.
