# نثل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AB%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نثل

نَثَلَ الرَّكِيَّة يَنْثِلُها نَثْلاً: أَخرج تُرابها، واسم التراب النَّثِيلةُ والنُّثالةُ. أَبو الجراح: هي ثَلَّة البئر ونَبِيثَتها. والنَّثِيلةُ: مثل النَّبِيثة، وهو تراب البئر. وقد نَثَلْت البئر نَثْلاً وأَنْثَلْتها: استخرجت تُرابها. وتقول: حُفْرتك نَثَل، بالتحريك، أَي محفورة. ونَثَل كِنانته نَثْلاً: استخرج ما فيها من النَّبْل، وكذلك إِذا نفضت ما في الجراب من الزاد. وفي حديث صهيب: وانْتَثَل ما في كِنانته أَي استخرج ما فيها من السِّهام. وتَناثَل الناسُ إِليه أَي انصبُّوا. وفي الحديث: أَيُحِبُّ أَحدكم أَن تُؤتى مَشْرُبَتُه فيُنْتَثَل ما فيها؟ أَي يُستخرج ويؤخذ. وفي حديث الشعبي: أَما تَرى حُفْرتك تُنْثَل أَي يستخرج تُرابها، يريد القَبْر. وفي حديث أَبي هريرة: ذهب رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وأَنتم تَنْتَثِلونَها، يعني الأَموالَ وما فتح عليهم من زَهْرة الدنيا. ونَثَل الفرسُ يَنْثُل، فهو مِنْثَلٌ: راثَ؛ قال يصف بِرْذَوْناً:ثَقِيلٌ على مَنْ ساسه، غير أَنه
مِثَلٌّ على آرِيَّهِ الرَّوْثَ، مِنْثَلُ
وقد تقدم مِثَلٌّ؛ قال أَبو منصور: أَراد الحافِر كأَنه دابَّة ذات حافِر من الخيل والبِغال والحمير. وقوله ثَلَّ ونَثَل أَي راثَ. والنَّثِيلُ: الرَّوْث. قال ابن سيده: ولَعَمْري إِن هذا لَمِمَّا يقوّي رواية مَنْ روى الرَّوْثَ، بالنصب، قال الأَحمر: يقال لكل حافِر ثَلَّ ونَثَلَ إِذا راث. وفي حديث علي، عليه السلام: بين نَثِيلِه ومُعْتَلَفِه؛ النثيلُ: الروث؛ ومنه حديث ابن عبد العزيز: أَنه دخل داراً فيها رَوْث فقال أَلاَّ كَنَسْتم هذا النَّثِيل؟ وكان لا يسمي قبيحاً بقَبِيح. ونَثَل اللحمَ في القدر يَنْثِلُه: وضعه فيها مقطَّعاً. ومَرَةٌ نَثُول: تفعَل ذلك كثيراً؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
إِذ قالتِ النَّثُولُ للْجَمُولِ:
يا ابْنَةَ شَحْمٍ، في المَريءِ بُولي
أَي أَبشري بهذه الشَّحْمة المَجْمُولة الذائبة في حَلْقك؛ قال ابن سيدَه: وهذا تفسير ضعيف لأَن الشحمة لا تسمى جَمُولاً، إِنما الجَمُول المُذِيبةُ لها، قال: وأَيضاً فإِن هذا التفسير الذي فسر ابن الأَعرابي هذا البيت إِذا تؤمَّل كان مُسْتَحيلاً؛ وقال الأَصمَعي في قول ابن مقبل يصف ناقة:
مُسامِيةً خَوْصاء ذات نَثِيلَةٍ،
إِذا كان قَيْدامُ المَجَرَّةِ أَقْوَدا
قال: مسامية تسامِي خطامَها الطريقَ تنظُر إِليه، وذات نَثيلة أَي ذات بقيَّة من شَدِّه، وقَيْدامُ المَجَرَّةِ: أَوَّلها وما تقدَّم منها، والأَقْودُ: المستطيلُ.
والنَّثْلةُ: الدِّرْع عامة، وقيل: هي السابغة منها، وقيل: هي الواسعة منها مثل النَّثْرةِ. ونَثَل عليه دِرْعه يَنْثُلُها
(* قوله «ينثلها» ضبط
في المحكم بضم المثلثة وكذا في النهاية في حديث طلحة الآتي، وصنيع المجد يقتضي أنه من باب ضرب) صَبَّها. ابن السكيت: يقال قد نَثَلَ دِرْعه أَي أَلقاها عنه، ولا يقال نَثَرها. وفي حديث طلحة: أَنه كان يَنْثُلِ دِرْعه إِذ جاءه سهم فوقع في نَحْرِه، أَي يَصُبُّها عليه ويلبسها. والنَّثْلة: النُّقْرة التي بين السَّبَلَتَيْن في وسَطِ ظاهر الشفة العُلْيا. وناقة ذات نَثِيلة، بالهاء، أَي ذات لحم، وقيل: هي ذات بقيَّة من شحم. والمِنْثَلة: الزَّنْبِيلُ، والله أَعلم.

### Türkçe

**نَثَلَ** **الرَّكِيَّة** **يَنْثِلُها** **نَثْلاً**: toprağını çıkardı; ve toprağın adı **النَّثِيلةُ** ve **النُّثالةُ**’dır. Ebû’l-Cerrâh: o, kuyunun **ثَلَّة**’si ve **نَبِيثَتها**’dır. Ve **النَّثِيلةُ**: **النَّبِيثة** gibidir; o da kuyu toprağıdır. Ve gerçekten ben kuyuyu **نَثَلْت** **نَثْلاً** ve onu **أَنْثَلْت**: toprağını çıkardım. Ve dersin ki: **حُفْرتك نَثَل** (harekeli), yani kazılmış. Ve **نَثَل** sadağını **نَثْلاً**: içindekini **النَّبْل**’den çıkardı; aynı şekilde, torbada azıktan olanı silkeleyip döktüğün zaman da. Suheyb hadîsinde: “ve onun sadağında olanı **انْتَثَل**” yani içindekini oklardan çıkardı. Ve insanlar ona doğru **تَناثَل** ettiler, yani akın ettiler. Ve hadîste: “Sizden biriniz, içindekinin **يُنْتَثَل** edilmesi için içkiliğinin getirilmesini sever mi?” yani çıkarılır ve alınır. Şa‘bî hadîsinde: “Sen kazıntının **تُنْثَل** edildiğini görmüyor musun?” yani toprağı çıkarılır; kabri kasteder. Ebû Hureyre hadîsinde: “Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, gitti; siz ise onu **تَنْتَثِلونَها** ediyorsunuz”; yani malları ve onlara dünya ziynetinden açılanı. Ve at **نَثَل** eder, **يَنْثُل**; o hâlde o **مِنْثَلٌ**’dir: dışkıladı; bir **بِرْذَوْن**u vasfederek dedi ki:
“Onu idare edene ağırdır; ancak o, ahırındaki gübre üzerinde **مِثَلٌّ**dür, **مِنْثَلُ**dur.”
Ve **مِثَلٌّ** daha önce geçti. Ebû Mansûr dedi ki: toynaklıyı kastetti; sanki o, atlardan, katırlardan ve eşeklerden toynak sahibi bir binek hayvanıdır. Ve onun sözü **ثَلَّ** ve **نَثَل**: yani dışkıladı. Ve **النَّثِيلُ**: gübredir. İbn Sîde dedi ki: Andolsun ki bu, gübreyi nasb ile rivayet edenin rivayetini kuvvetlendiren şeylerdendir. El-Ahmer dedi ki: Her toynaklı için, dışkıladığı zaman **ثَلَّ** ve **نَثَلَ** denir. Ali hadîsinde, عليه السلام: “Onun **نَثِيلِه** ile **مُعْتَلَفِه** arasında”; **النثيلُ**: gübredir. Ondandır İbn Abdülazîz hadîsi: içinde gübre bulunan bir eve girdi de “Şu **النَّثِيل**’i süpürmediniz mi?” dedi; ve çirkini “çirkin” diye adlandırmazdı. Ve eti tencerede **نَثَل** eder, **يَنْثِلُه**: onu oraya parça parça koydu. Ve **مَرَةٌ نَثُول**: bunu çokça yapan kadın; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
“**إِذ قالتِ النَّثُولُ للْجَمُولِ:
يا ابْنَةَ شَحْمٍ، في المَريءِ بُولي**”
Yani: boğazında eriyen, yığılmış bu iç yağıyla sevin; İbn Sîde dedi ki: Bu zayıf bir tefsirdir; çünkü iç yağına **جَمُول** denmez; ancak onu eriten şeye **الجَمُول** denir. Dedi ki: Ayrıca, İbnü’l-A‘râbî’nin bu beyti tefsir ettiği bu tefsir, düşünüldüğünde imkânsız olur. El-Asma‘î, İbn Mukbil’in bir dişi deveyi vasfederken söylediği söz hakkında dedi ki:
“**مُسامِيةً خَوْصاء ذات نَثِيلَةٍ،
إِذا كان قَيْدامُ المَجَرَّةِ أَقْوَدا**”
Dedi ki: **مُسامِية**: yolun yularını yola denk tutar; ona bakar. Ve **ذات نَثِيلة**: yani bağının artığı olan; ve **قَيْدامُ المَجَرَّةِ**: onun evveli ve ondan öne geçen; ve **الأَقْودُ**: uzamış olan.

Ve **النَّثْلةُ**: zırhın geneli; ve denildi ki: ondan sarkık olanıdır; ve denildi ki: ondan geniş olanıdır; **النَّثْرةِ** gibi. Ve zırhını üzerine **نَثَل** eder, **يَنْثُلُها**
(* “**ينثلها**” sözü, **المحكم**’de üç noktalının dammesiyle ضبط edilmiştir; ve aynı şekilde, aşağıdaki Talha hadîsinde **النهاية**’de de; ve Mecd’in tutumu, onun **ضرب** bâbından olduğunu gerektirir)
onu döktü. İbnü’s-Sikkît: “Zırhını **نَثَلَ** etti” denir, yani onu üzerinden attı; “**نَثَرها**” denmez. Talha hadîsinde: Ona bir ok gelip gırtlağına düştüğünde zırhını **يَنْثُلِ** ediyordu; yani onu üzerine döküyor ve onu giyiyordu. Ve **النَّثْلة**: üst dudağın dış yüzünün ortasında, iki bıyık arasındaki çukurluktur. Ve **ناقة ذات نَثِيلة** (ه ile): yani et sahibi; ve denildi ki: yağdan bir artığı olan. Ve **المِنْثَلة**: **الزَّنْبِيلُ**dür; ve Allah daha iyi bilir.
