# نجأ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%A3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AC%D8%A3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%A3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نجأ

ج ن ( و ا ي ء )
جنى ، جنأ ، وجن ، نجا ، نجأ ، جون ، ونج ، نأج ، أجن ، نوج : ( مستعملة ) .
جنى : رُوِيَ عن عليّ بنِ أبي طالب رَضِيَ الله عنه أنَّهُ دخَلَ بَيتَ المال ، فقال : يا حَمْراءُ ، ويَا بَيْضَاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي . وغُرِّي غَيْري .
هذا جَنَايَ وخِيَارُه فيه
إذْ كلُّ جانٍ يَدُه إلى فيه
قال أَبو عبيد : يُضرَبُ هذا مثلاً للرجل يُؤثِرُ صاحبه بخيار ما عنده .
وذكر ابن الكلبي أنَّ المثل لعمرو بن عَدِيِّ اللّخْمِيّ ابن أخت جَذِيمَة ، وأن جذيمة نزل منزلاً وأمَرَ الناسَ أن يَجتنُوا له الْكَمْأَةَ ، فكان بعضهم يَستأثر بخير ما يجد ، فعندها قال عمرو :
هذا جَنَايَ وخِيارُه فِيه
إذْ كُلُّ جانٍ يَدهُ إلى فيه
وقال الليث : يقال : جنى الرجل جناية ، إذ جرّ جريرةً على نفسه أَوْ على قَوْمه يجني ، وتجنَّى فلانٌ على فلان ذنباً لم يَجْنِه ، إذا تَقَوَّله عليه وهو برىء .
والجَنَى : الرُّطَبُ .
وأنشد الفراء فيه :
هُزِّي إليْك الجِذعَ يَجنِيك الجَنَى
ويُقال للعسل إذا اشْتِير : جَنًى ، وكلُّ ثَمَرٍ يُجتَنَى ، فهو جَنًى مقصور .
والاجتِناء : أَخْذُكَ إيَّاه ، وهو جنًى ما دام طَرِيّاً ، ويُقال لكل شيء أُخِذَ من شَجره قد جُنِيَ واجتُنِيَ .
وقال الراجز يذكر الكَمْأَة :
جنَيْتُهُ من مُجْتَنى عَويص
وقال آخر :
إنكَ لا تَجْنِي من الشّوْكِ العِنَبْ
ويقال للثّمر إذا صُرِمَ : جَنِيّ .
وقال أبو عُبيد : يقال جنَيتُ فلاناً جَنًى أي جنَيْتُه له ، وأنشد :
ولَقَدْ جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَساقِلاً
وَلَقَد نَهَيْتُكَ عن بَناتِ الأوْبَرِ
وقال شمِر : جنيتُك جنَيْتُ لَكَ وَعَلَيْك ، ومنه قولك :
جانِيكَ مَنْ يَجني عليك وقَدْ
تُعْدِي الصِّحاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُ
قال أبو عبيد في قولهم : جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك ، يُضْرَب مَثلاً للرّجل يُعاقَب بجنايته ، ولا يُؤخَذُ غيره بذَنبه .
وقيل معناه : إنما يَجنِكَ مَنْ جنايَتُه راجعة إليك ، وذلك أنَّ الإخوة يجنون على الرجل ، يدل على ذلك قوله :
وقد تُعْدِي الصِّحاحَ مَباركُ الجُرْبِ
وقال أبو عبيد : ومن أَمْثالهم ( أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها ) .
قال أبو عُبيد : الأَجناء ، جَمْع الجاني ، والأبناء جمع الباني ، مثل : شَاهِد وأشْهاد ، ونَاصِر وأَنصار ، والمعنى أنَّ الذي جنى فَهَدم هو الذي بَنَى بغَيْر تَدْبير فاحتاج إلى نقص ما عَمل وإفساده .
وقال أبو الهيثم : في قوله : ( جانيك مَن يجنى عليك ) يراد به الجاني لك الخير مَن يجني عليك الشرّ . وأنشد :
وقد تُعدي الصحاح مبارك الجُرْب
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ جنأ في عَدْوِه إذا أَلَحَّ وأَكبّ وأنشد :
وكأنه فَوْتَ الجوالب جانئاً
رِئمٌ يضايفه كلابٌ أخْضَعُ
يُضايفه : يُلحِيه رِئمٌ أخضع .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الجاني اللَّقّاح .
قلت والجاني : الكاسب .
ويقال : أَجنتِ الشجرة ، إذا صار لها جَنًى يُجنيَ فَيؤكل .
وقال الشاعر :
أَجنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ
جنأ : أبو زيد جَنَأَ الرَّجُل يَجْنأُ جُنُوءًا على الشيء ، إذا أكَبَّ عليه ، وأنشد :
أغَاضِرَ لو شَهِدْتِ غَدَاةَ بِنْتُمْ
جُنُوءَ الْعَائِدَاتِ على وِسَادِي
قال : وجَنيءَ الرجلُ يَجْنَأُ جَنَأَ ، إذا كانت فيه خِلْقَةً .
وقال الأصمعيّ : يقال للرجل إذَا انْكَبَّ على فَرَسه ، يَتَّقي الطَّعْن : قد جَنَأَ يَجْنَأ جُنُوءًا .
وقال مالك بن نويرة :
ونَجَّاكَ مِنَّا بعدما مِلْتَ جَانئاً
ورُمْتَ حِياضَ الموتِ كلَّ مَرامِ
قال فإِذا كان مُسْتَقيم الظَّهر ، ثم أَصَابَهُ جَنَأ ، قيل : جَنِىءَ يَجنَأ جَنأ ، فهو أَجنَأَ ، قال : وإذا أكَبَّ الرجلُ على الرَّجلَ يَقِيه
شيئاً ، قيل : أَجنَأَ عليه إجناء .
وفي الحديث : أَنَّ يهوديّاً زَنَى بامرأة ، فأَمَرَ النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) بِرْجِمهما ، فَعَلِقَ الرَّجلُ يجانىءُ عليها يَقِيها الحِجَارَة ) ، أي يُكِبُّ عليها .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجْنَأ التُّرْس . قاله أبو قيس :
وَمُجْنَإٍ اسْمَرَ قَرَّاعِ
قال : والمُجْنَأ حُفْرَةُ القبر .
قال الْهُذَلِيْ :
إِذَا ما زَارَ مُجْنأةً عليها
ثِقال الصَّخْرِ والخشَبُ الْقَطِيلُ
وقال الليث : الأَجنأ الذي في كاهله انْحنَاءٌ على صدره ، وليس بالأحْدَب .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : رَجلٌ أَجنَأ وأَدْنأ مهموزان ، بمعنى الأقْعَس ، وهو الذي في صدره انْكبابٌ إلى ظَهْره .
وقال الليث : ظَليم أَجنَأ ، ونَعَامَةٌ جَنْآء ، ومن حذف الهمز قال : جَنْواء ، والمصدر : الجنَأ ، وأنشد :
أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأذْنَيْن أَجنَا
قُلت : وقال غيره في قوله : أجنَى ، صَار له التّنُّومُ والآءُ جَنًى يأكله ، وهو أصَحّ .
نجا : قال الليث : يقال نَجَا الرَّجل من الشّر يَنْجو نَجْواً أَوْ نَجاةً ، وهو يَنْجُو في السُّرعة نَجاءً ممدود ، فهو نَاجٍ سريعٌ ، وناقةٌ ناجيَة ونجاةٌ ، إذا كانت سريعة .
سَلَمة ، عن الفراء : العرب تقول : النّجاءَ النّجاءَ . والنَّجا النَّجاءَ . ( والنَّجاءَكَ النَّجاءَكَ ) . والنجاكَ النَّجاكَ ، وأنشد غيره :
إنّا أَخَذْتَ النَّهْبَ فالنّجا النَّجا
وقال الله جلَّ وعَزَّ : ( لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ ) ( النساء : 114 ) .
قال أبو إسحاق : مَعْنى النَّجوى في الكلام ما يَتَفَرَّدُ به الجَماعَة والاثنان سِرّاً كان أَو ظاهراً . قال : وقوله جلَّ وَعزَّ : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) . قال : هذا في معنى المصدر . وإذْ هم ذُوو نجوى .
والنَّجْوى : اسمٌ للصْدَر ، قال : ومعنى نَجَوْتُ الشيء في اللغة : خَلُّصْتُه وأَلقَيتَه ، ويقال : نَجَوْتُ الشيء أَنجوه إذا ناجَيْتَه .
سَلَمة ، عن الفرّاء : نجوْتُ الدَّوَاءَ ، إذا شَرِبْتَه ، وقال : إنما كنت أسْمَع من الدواء ما أَنْجَيتُه ، ونجوْتُ الجلد وأَنْجَيْتُه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجاني الدَّواء ، أي أقعَدَنِي .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أَنجَى فلانٌ إنْجاءاً إذا جلس على الْغائِطِ فَتَغَوَّطَ ، وقد نجَا الغائِطُ نَفْسُه يَنْجُو .
قال : وقال بعض العرب : اللَّحْمُ أَقَلُّ الطعام نَجْواً ، والنَّجْوُ : الْعَذِرَةُ نَفْسُها .
قال : واسْتَنْجَيْتُ اسْتِنجاءً ، إذا لَقَطْتَها ،
والنَّجو : السَّحابُ الذَّي هَراق ماءَه ، وناقة نجاةٌ ، أي سَرِيعَةٌ ، واسْتَنْجَيْتُ بالماء الحجارة ، أي تَطَهّرْتُ بها .
وقال الكسائيّ : جَلَسْتُ عن الغائِط فما أَنْجَيْتُ .
أبو عُبيد : قال أبو زيد : أَنجَيْتُ قَضِيباً من الشَّجرةِ ، إذا قَطَعْتَه ، واسْتَنْجَيْتُ الشَّجرةَ إذا قَطَعْتَها من أَصْلِهَا .
وقال شَمِر : نَجَيْتُ غُصنَ الشَّجرة ، واسْتَنْجَيْتُه ، إذا قَطَعْتَه .
قال : وأَرَى الاسْتنجاءَ في الوضُوء من هذه القَطِعة القَذِرَة بالماء .
وقال الزّجاج : يقال : أَنجَى فلان شيئاً وما نَجا شيئاً منذُ أيام ، أي لم يأت الغائط .
وقال الليث : نَجا فلان يَنْجو ، إذا أَحْدَثَ ذَنْباً ، أَوْ غير ذلك ثم يَنْجو . قال : واسْتَنْجى اسْتَفْعل من النجاة ، والاسْتِنجاء هو التَّنظيف بماءٍ أَوْ مَدَر ، والنَّجاة : هي النَّجوَةُ من الأرض لا يعلوها السَّيْل ، وأنشد :
فَأَصُونُ عِرضِي أَنْ ينَال ينَجْوَةٍ
إنَّ البَرىءَ من الْهَنَاتِ سَعِيدُ
وفلانٌ نَجِيُّ فلان ، أي يُناجيه دون مَنْ سِواه .
وقال الله : ( خَلَصُواْ نَجِيًّا ) ( يوسف : 80 ) معناه : اعْتَزلوا الناس مُتَناجِين ، تقول : قَوْمٌ نَجِيٌّ وأنجِيَة ، وأنشد :
إنِّي إذا ما القَوْمُ كانوا أنْجِيَهْ
واضْطَرَبْت أعْناقُهم كالأَرْشِيَهْ
وقال أبو إسحاق : نَجِيٌّ لفظٌ واحد في معنى جَميع ، وكذلك قوله : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) ، ويجوز : قَوْمٌ نَجِيٌّ ، وقَوْمٌ أنْجِيَةٌ ، وقَوْمٌ نَجْوَى .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجَى ، إذا عَرِق ، وأنْجَى ، إذا سَلَحَ ، وأنجَى ، وإذا كشف الجُلَّ عن ظَهْرِ فَرسه .
وقال أبو العباس في قوله : ( وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا ) ( العنكبوت : 33 ) أي نُخَلِّصَكَ من العذاب وأهلك .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكّيت ، قال : أنشد الفراء ، وذكر أن الكسائيّ أنشده :
أقولُ لِصَاحِبَيَّ وقَدْ بَدَا لِي
مَعالِمُ منْهما وهما نَجِيّاً
قال الكسائيّ : أراد نَجِيّان ، فحذف النون . وقال الفراء : أي هما بموضع نَجْوَى ، فنَصب نَجِيّاً على مَذْهب الصِّفة .
وفي حديث النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجو ) ، معناه : أسْرِعوا السّير وانجُوا .
ويقال للقوم إذا انهزَموا : اسْتَنْجُوا ، ومنه قول لقمان بن عاد : أوَّلُنا إذا غَدَوْنا وآخِرُنا إذا اسْتَنْجيْنا ) أي هو حامِيَتُنا ، إذا انهزمنا يَدْفع عَنَّا .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ ) ( يونس : 92 ) .
قال أبو إسحاق : معناه نُلْقيكَ عُرياناً لتكون لمن خَلْفك عِبْرة ، وقيل : نُلْقيكَ على نَجْوَةٍ من الأرْض .
وقال أبو زيد : النَّجْوَةُ المكان المرتفع الذي تَظُنُّ أنه نَجاؤك .
وقال ابن شُميل : يُقال للوادي نَجْوَة ، وللجَبْلِ نَجْوَة ، وللجَبَلِ نجوة ، فأمَّا نَجْوَةُ الوادي فَسَنَداه جميعاً مُستقيماً ؛ ومُسْتَلْقِيا ، كُلُّ سَنَدٍ نَجْوة وكذلك هو من الجبل ومن الأكمة ، وكُلُّ سند مُشْرِفٍ لا يَعْلوه السَّيل فهو نَجوَةٌ من الأرض . وهي النجوَات . والرّمل كله زعم نجوة ؛ لأنَّه لا يكون فيه سَيْلٌ أبداً ؛ ونَجْوَةُ الْجَبَل : مَنْبِتٌ للبقل ، ويقال : نَجَوْتُ الْجِلْدَ إذا أَلْقَيْتَه عن البعير وغيره . وأنشد :
فَقُلْتُ : انْجُوَا عَنْها نَجَا الْجِلْدِ إنَّه
سَيُرْضِيكُما منها سَنَامٌ وغارِبُهْ
وقد نَجَوْتُ فلاناً ، إذا اسْتَنْكَهْتَه ، قال الشاعر :
نَجَوْتُ مُجَالِداً فوجدْتُ منه
كَريحِ الكلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ
وَنَجَوْتُ الْوَتَر واسْتَنْجَيْتُه ؛ إذا خَلَّصْتَه وأنشد :
فَتَبازَتْ فتبازَخْتُ لها
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجِي الْوَتَر
وقيل : أصل هذا كله من النَّجْوَة ، وهو ما ارتفع من الأرض ؛ وقيل : إن الاسْتَنجاء من الحَدَثَ مأخوذٌ من هذا ؛ لأنه إذا أراد قَضاء الْحاجَة اسْتَتَر بنجْوَةٍ من الأرض .
وقال عَبِيد :
فمن بِنَجْوَتِه كمنْ بعَقْوَتِهِ
والْمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشِي بِفرْوَاحِ
نجأ : قال اللّحيانيّ : يقال للرَّجل الشَّديد الإصَابَة بالعين : إنَّهُ لَنَجُؤُ الْعين ، على فَعُل ونَجُوء الْعَين على فَعُول ، ونَجِيءُ العين على فَعِلَ ، ونَجِيءُ العين على فعيل . وقد نَجأْتَه وتَنَجأْته ، أي أصَبْتَهُ . ويقال ادْفع عنك نَجْأَةَ السَّائل ، أي أعطه شيئاً مما تأَكل لتدفع به عنك شِدَّةَ نَطَره ، وأنشده :
ألا بِكِ النَّجْأَةُ يا ردَّادُ
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ ، والأمَوِيّ : نَجَأْتُ الدَّابَّةَ وغيرها ، أي أصَبْتُها بعيني ، والاسم : النّجأَة .
ونج : قال الليث : الْوَنَج ضَرْبٌ من الصَّنْجِ ذي الأوْتار ، وقال غيره : الْوَنْجُ : مُعَرّب ، وأصله : وَنَهْ ، والعربُ قالت : الْوَنُّ بتَشْديد النُّون .
نأج : قال الليث : نأَجَ الْبُومُ ، يَنْأَجُ نَأْجاً ، والإِنسانُ إذا تَضَرّع في دعائه نَأَجَ إلى الله ، بَنْأَجُ ، وهو أضْرعُ ما يكون وأحْزَنُه ، وأنشد :
فلا يَغرَّنَّكَ قولُ النُّؤَّجِ
الْخَالجِين القولَ كلُّ مَخْلَجِ
وقال العجاج في الهام :
واتَّخَذَتْهُ النَّائجاتُ مَنْأَجَا
وقال غيره : النَّائِجاتُ الرِّياحُ الشَّديدةُ الْهُبوب ، ونَأَجَت الإبِلُ في سَيرها ، وأنشد ابن السِّكّيت :
قَدْ عَلِمَ الأحْماءُ والأزَاوِيجْ
أنْ لَيْس عَنْهُنَّ حديثٌ مَنْؤوج
قال : والْمَنْؤوجُ الْمَعْطُوفُ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : النَّؤوج الريحُ الشَّديد المرّ .
وقال ابن بُزُرْج : نَأَج الخبرُ : ذَهَب في الأرْض .
أجن : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : أجِنَ الماء يَأْجِنُ أُجُوناً ، إذا تَغير غير أنه شَرُوب . وأسِنَ يأسَنْ أسَناً وأسُوناً ، وهو الذي لا يَشْربه أحد من نَتْنِه .
وقال الليث : أجُونُ الماء ، وهو أنْ يَغشاه الْعِرمِضُ والْوَرَقُ .
وقال العجاج :
عَلَيهِ من سَافِي الرِّياحِ الْخُطَّطِ
أَجْنٌ كِنِّي اللّحْم لم يُشَيَّطِ
قال : ولغة أخرى : أجِنَ يأجَنُ أجَناً .
سلمة ، عن الفراء : يقال : إجَّانة وإنجانه وإلْجانَة ، بمعنى واحد وأفصحُها إجَّانَة .
وجن : قال الليث : الوَجْنَةُ ما ارتفعَ من الخدَّين ، الشِّدْق والمَحْجِر ، والأَوْجَنُ من الجِمال ، والْوَجْنَاءُ من النُّوق : ذات الوَجْنَةِ الضَّخْمَة ، وقَلَّما يقال : جَمَلٌ أَوْجَن ، ويقال : الوَجْنَةُ : الضخمة ، شُبِّهَت بالوَجِين من الأرض ، وهو مَتْنٌ ذو حِجَارةٍ صغيرة .
أبُو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الوَجِينُ : العارِضُ من الأرض يَنْقَادُ ويرتفعُ ، وهو غَليظ .
شَمِر ، عن ابن الأعرابي : قال : الأوْجَنُ : الأفْعَلُ من الوَجِين ، في قول رُؤْبة :
أَعْيَسَ نَهَّاضٍ كَحَيْدِ الأَوْجَن
قال : والأَوْجَن الجَبَلُ الغَليظ .
وقال ابن شميل : الوَجِينُ قُبُلُ الجَبَلِ وسَنَدُه ، ولا يكون الوَجِينُ إلاَّ لِوَادٍ وَطِىء ، يُعَارِضُ فيه الوادِي الداخل في الأرض الذي له أَجْرافٌ كأَنَّها جُدُر ، فتلك الوُجُنُ والأسناد ، قال : والناقةُ الوَجْناء تُشَبَّهُ بالوَجِين ، وهي العظيمة .
وقال ابن الأعرابيّ : إنما سُمِّيت الوَجْنَةُ وجْنَةً لِنُتُوئها وغِلَظِها .
ابن السكيت ، عن الفراء : حكى الكسائي : وُجْنَةٌ وأجْنَةٌ وَوَجْنةٌ ، قال : وسمعت بعض العرب يقول : وِجْنَة .
وقال ابن السكيت : يقال : ما أَدْرِي أيُّ مَنْ وَجَّنَ الجِلدَ هو ؟ أيْ أيُّ الناس هو ؟
وقال اللِّحيانيّ : المِيَجَنة التي يُوجَّن بها الأدِيم ، أي يُدَقُّ لِيَلِين عند دِباغِه ، وَوَجَنَت الدَّابِغَةُ أدِيمَها ، إذا دَقَّته .
وقال النابغة الجعدي :
ولم أرَ فيمَنْ وَجَّنَ الجِلدَ نِسْوَةً
أسَبَّ لأضْيافٍ وأقْبَحَ مَحْجِرا
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِيجَنة المِدَقَّة ، وجمعها : مَوَاجِن ، وأنشدنا عن المفَضّل لعامر بن عُقيل السَّعديّ :
رِقابٌ كالمَوَاجِنِ خَاطِئاتٌ
وأسْتَاهٌ على الأكْوارِ كُومُ
أبو عُبيد ، عن الفراء : وَجَّنْتُ به الأرضَ ، وعَدَّنْتُ ومَرَّنْتُ ، إذا ضَربتَ به الأرض .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : التَّوَجُّن : الذُّلُّ والخُضوع ، وامرأة مَوْجُونَة ، وهي الخَجِلَةُ من كثْرةِ الذُّنوب .
ابن السِّكيت : رَجُلٌ مُوَجَّن إذا كان عَظِيمَ الوَجَنَات .
جون : قال الليث : الجَوْنُ الأسْوَدُ اليَحْمُومِيُّ ، والأنثى جَوْنَة ، والجميع جُون ، ويقال : كلُّ بعيرٍ جَوْنٌ من بَعِيد ، وكلّ حمارِ وَحْشٍ جَوْنٌ من بعيد ، وعينُ الشمس تُسَمّى جَوْنَة ، وكلُّ لونِ سوادٍ مُشْربٍ حُمْرَة جَوْن ، أو سوادٍ مُخالِطُه حُمْرة كلَوْنِ القَطا .
ابن السِّكيت : القطا ضربان : جُونيُّ وكُدْرِيُّ ، أخرجوه على فعْلِيّ ؛ فالجُونيُّ والكُدْرِيُّ واحد ، والضَّربُ الثاني : القَطاط .
قال : والكُدْرِيُّ والجُونيُّ ما كان أكْدَر الظهر أسْود باطِنَ الجناح مُصْفَرَّ الحَلْق قصير الرِّجْلين ، في ذَنَبه رِيشَتان أطولْ من سائر الذَّنب .
قال : والقَطاطُ منه ما كان أسود باطن أجنحته ، وطالت أرْجُله ، واغْبَرَّتْ ظهوره ، غُبرة ليست بالشديدة ، وعظمت عُيونه .
وقال الليث : الجُونَةُ سُلَيْلَةٌ مستديرة مُغَشَّاةُ أَدَماً ، تكون مع العطَّارين ، وجمعها جُوَنٌ ومنهم من يهمز الجُؤَن . وقال الأعشى :
إذَا هُنَّ نَازَلْنَ أَقْرانَهُنَّ
وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ
يصف نساءً تَصَدَّيْن للرجال حاليات .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : التَّجوُّنُ تَبْيِيض باب العَروس ، والتَّجوُّنُ تَسْوِيدُ باب الميّت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجَوْنُ الأسْودَ ، والجَونُ الأبْيض . قال وأتِيَ الحجاجُ بِدِرْعٍ وكانت صافِية ، فجعل لا يَرى صَفاءها ، فقال له فلان ، وكان فَصيحاً : إن الشمس جَوْنَة ، يعني أنها شديدة البَرِيق ، والصفاء فقد قَهَرَتْ لونَ الدِّرع ، وأنشد الأصمعيّ :
غَيَّر يا بِنْتَ الجُنَيْدِ لَوْنِي
طولُ اللَّيالي واختلافَ الجَوْنِ
يريدُ النَّهار . وقال آخر :
يُبَادِرُ الجَوْنَة أن تَغِيبا
وقال الفرزدق :
وجَوْنٍ عليه الجِصُّ فيه مَرِيضةٌ
تَطَلَّعُ منها النَّفْسُ والمَوْتُ حاضِرُهُ
قال : والجَوْن ها هنا : الأبيض ، يصف قصراً أبيض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجَوْنَةُ الْعَجَمَة ، قال : ويقال لِلْخابِية جَوَنة ، وللدّلْو إذا اسْوَدَّتْ جَوْنة ، ولِلْعَرَق جَوْنٌ .
وأنشد ابن الأعرابي لماتِحٍ ، قال لماتِحٍ في البئر :
إنْ كانَتِ أُمّاً امَّصَرت فَصُرَّها
إنَّ امِّصَارَ الدَّلو لا يَضُرُّها
أَهيَ جُوَيْنٌ لاَقِها فبِرَّها
أَنْتَ بِخيْرٍ إن وُقيتَ شَرَّها
فأَجابه :
وُدِّي أُوَقَّيَ خَيْرَها وشَرّهَا
قال : معناه : على وُدِّي فأَضْمر الصّفة ، وأَعملها .
وقوله : أَهِيَ جُوَيْن ، أَرادَ أَخِي كان اسمُه جُوَيْنا ، وكل أخ يقال له : جُوَيْنٌ ، وجَوْنٌ .
سلمة ، عن الفراء ، قال : الجَوْنَان : طَرَفا القَوْس .
نوج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ناجَ يَنُوجُ ، إذا راءى بعَمَله ، قال : والنَّوْجَةُ ، الزَّوْبَعَةُ من الرِّياح .

### Türkçe

ج ن ( و ا ي ء )
**جنى** ، **جنأ** ، **وجن** ، **نجا** ، **نجأ** ، **جون** ، **ونج** ، **نأج** ، **أجن** ، **نوج** : (kullanılanlar).

**جنى** : Ali b. Ebî Tâlib’den Allah ondan razı olsun rivayet edildiğine göre, Beytülmâl’e girdi de dedi ki: Ey **حمراءُ** ve ey **بَيْضَاءُ**! Kızar ve beyazlaş. Ve benden başkasını aldat.

Bu benim topladığım (ürün)dür; onun seçkini de ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır

Ebû Ubeyd dedi: Bu, yanında olanın en seçkinini dostuna tercih eden adam hakkında mesel olarak vurulur.

İbnü’l-Kelbî, meselin, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu olan Amr b. Adî el-Lahmî’ye ait olduğunu zikretti; ve Cezîme bir menzile indi ve insanlara onun için **الْكَمْأَةَ** toplamalarını emretti; onların bazısı bulduğu en hayırlıya kendini has kılıyordu; o sırada Amr dedi:

Bu benim topladığım (ürün)dür; onun seçkini de ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır

Leys dedi: Denir ki: Adam bir **جناية** işledi; yani kendisi üzerine yahut kavmi üzerine bir suç yükledi; **يجني**. Ve falan, falana işlemediği bir günahı **تجنَّى** etti; yani o (günahı) ona yakıştırdı, hâlbuki o berîdir.

Ve **الجَنَى** : taze hurmadır.

Ferrâ onun hakkında şu beyti okudu:

Salla kendine doğru gövdeyi; sana **الجَنَى**’yı toplatır

Ve bal, sağılırsa, ona **جَنًى** denir; ve her meyve ki toplanır, o **جَنًى**’dır, maksûr.

Ve **الاجتِناء** : onu almandır; ve o, taze kaldığı müddetçe **جنًى**’dır; ve her şey için, ağacından alınmışsa, “**جُنِيَ**” ve “**اجتُنِيَ**” denir.

Ve râciz, **الْكَمْأَةَ**’yi anarak dedi:

Onu, çetin bir toplanacak yerden topladım

Ve bir başkası dedi:

Sen, dikenden üzüm toplamazsın

Ve meyve, koparılıp kesilince, ona **جَنِيّ** denir.

Ebû Ubeyd dedi: Denir ki: “Ben falana **جَنًى** yaptım”; yani onun için onu topladım; ve şu beyti okudu:

Andolsun sana **أَكْمُؤاً** ve **عَساقِلاً** topladım
Ve andolsun seni **بَناتِ الأوْبَرِ**’den nehyettim

Şemir dedi: “**جنيتُك**” demek: senin için ve aleyhine topladım; bundan senin sözün:

**جانِيكَ**: sana karşı toplayan kimse; ve (bazen) olur ki
Sağlamları bulaştırır da uyuzlar uyuz olur

Ebû Ubeyd, onların “**جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك**” sözünde dedi: Bu, adamın kendi suçuyla cezalandırılması ve başkasının onun günahıyla alınmaması hakkında mesel olarak vurulur.

Ve denildi ki: Manası: ancak seni, suçu sana dönen kimse toplar; bu da şudur: kardeşler adamın aleyhine toplarlar; buna delil onun sözü:

Ve (bazen) sağlamları, uyuzun çökmeleri bulaştırır

Ebû Ubeyd dedi: Ve onların mesellerindendir: ( **أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها** ).

Ebû Ubeyd dedi: **الأَجناء** , **الجاني**’nin cem‘idir; ve **الأبناء** , **الباني**’nin cem‘idir; misal: **شَاهِد** ve **أشْهاد** , ve **نَاصِر** ve **أَنصار**; mana: yıkıp suç işleyen, tedbirsizce bina edenin ta kendisidir; yaptığı şeyi eksiltmeye ve onu bozmağa muhtaç oldu.

Ebû’l-Heysem dedi: “(**جانيك مَن يجنى عليك**)” sözünde murad: sana hayrı toplayan, sana şerri toplayandır. Ve okudu:

Ve (bazen) sağlamları, uyuzun çökmeleri bulaştırır

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **جنأ** , koşusunda, ısrar edip başını eğip (öne) kapandığında; ve şu beyti okudu:

Sanki o, yükleri kaçırır gibi **جانئاً**
Bir **رِئمٌ**; ona **كلابٌ أخْضَعُ** eşlik eder

**يُضايفه** : ona, **أخضع** bir **رِئمٌ** ısrar eder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاني** , dölleyici (erkek)tir.

Dedim: ve **الجاني** : kazanan (kâsib)tir.

Ve denir: Ağaç **أَجنتِ**; yani onun için, toplanıp yenilecek bir **جَنًى** oldu.

Şair dedi:

Ona, **باللِّوَى**’da **شَرْيٌ** ve **تَنُّومُ** **أَجنَى** etti

**جنأ** : Ebû Zeyd: Adam, bir şeye **جَنَأَ** eder, **يَجْنأُ** **جُنُوءًا**; yani ona kapanır; ve şu beyti okudu:

Ey **أغَاضِرَ**! Ayrıldığınız sabahı görseydin
Dönenlerin yastığıma **جُنُوء**unu

Dedi: Ve adam **جَنيءَ** olur, **يَجْنَأُ** **جَنَأَ**; yani onda yaratılıştan (bir hâl) bulunduğunda.

Asma‘î dedi: Adam için, atına kapanıp mızrak darbesinden sakındığında, denir: **جَنَأَ** etti, **يَجْنَأ** **جُنُوءًا**.

Mâlik b. Nuveyra dedi:

Bizden seni kurtardı; sen, sonra **جَانئاً** eğildikten sonra
Ve ölüm havuzlarını her murad olarak kastettikten sonra

Dedi: Sırtı düzgün iken sonra ona **جَنَأ** isabet ederse, “**جَنِىءَ**” denir; **يَجنَأ** **جنأ**; o, **أَجنَأَ**’dır. Dedi: Adam, bir adamın üzerine kapanıp onu bir şeyden korursa, “ona **أَجنَأَ** etti” denir, **إجناء**.

Hadiste: Bir Yahudi bir kadınla zina etti; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ikisinin recmedilmesini emretti; adam, onun üzerine **يجانىءُ** olarak asılı kaldı, onu taşlardan koruyordu; yani onun üzerine kapanır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المُجْنَأ** : kalkandır. Ebû Kays söyledi:

Ve esmer bir **مُجْنَإٍ**; çarpışan

Dedi: ve **المُجْنَأ** : kabir çukurudur.

Huzelî dedi:

Ne zaman ki, üzerinde
Ağır kaya ve kesilmiş odun bulunan bir **مُجْنأةً**’yi ziyaret etse

Leys dedi: **الأَجنأ** , omzunda göğsüne doğru bir eğrilik olandır; kambur değildir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **رَجلٌ أَجنَأ** ve **أَدْنأ** hemzelidir; **الأقْعَس** manasındadır; o, göğsünde sırtına doğru bir kapanma olandır.

Leys dedi: **ظَليم أَجنَأ** ve **نَعَامَةٌ جَنْآء**; hemzeyi hazfeden dedi ki: **جَنْواء**; masdar: **الجنَأ**; ve şu beyti okudu:

İki kulağı kesik, **أَجنَا**; sert vuruşlu

Dedim: Başkası, “**أجنَى**” sözünde dedi: onun için **التّنُّومُ** ve **الآءُ** oldu; onların **جَنًى**’sı yenir; bu daha sahihdir.

**نجا** : Leys dedi: Denir: Adam şerden kurtuldu; **نَجَا** eder, **يَنْجو** **نَجْواً** yahut **نَجاةً**; ve süratte **نَجاءً** (memdûd) ile **يَنْجُو** eder; o, hızlı bir **نَاجٍ**’dir; ve hızlı olduğunda, dişi deve **ناجيَة** ve **نجاةٌ** (denir).

Seleme, Ferrâ’dan: Araplar der: **النّجاءَ النّجاءَ**. Ve **النَّجا النَّجاءَ**. ( **والنَّجاءَكَ النَّجاءَكَ** ). Ve **والنجاكَ النَّجاكَ**. Ve başkası şu beyti okudu:

Biz ganimeti aldık; artık **النّجا النَّجا**

Allah azze ve celle dedi: ( **لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ** ) (Nisâ: 114).

Ebû İshâk dedi: Sözde **النَّجوى**’nın manası, cemaatin ve iki kişinin, gizli olsun açık olsun, kendisiyle tek kaldığı şeydir. Dedi: Azze ve celle’nin sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) (İsrâ: 47). Dedi: Bu, masdar manasındadır; yani onlar **ذُوو نجوى**’dır.

Ve **النَّجْوى** : masdarın ismidir. Dedi: Dilde “**نَجَوْتُ** şeyi”nin manası: onu ayıkladım ve attım; ve denir: “**نَجَوْتُ** şeyi **أَنجوه**” yani onunla **ناجَيْتَه** ettiğimde.

Seleme, Ferrâ’dan: “İlacı **نجوْتُ**” derim; yani onu içtim. Dedi: Ben, ilaçtan ancak “onu **أَنْجَيتُه**” dediğimi işitirdim. Ve deriyi **نجوْتُ** ve **أَنْجَيْتُه**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “İlaç beni **أَنجاني** etti”; yani beni oturttu.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Falan, **أَنجَى** etti, **إنْجاءاً**; yani dışkı üzerine oturdu da dışkıladı. Ve dışkının kendisi **نجَا** etti, **يَنْجُو**.

Dedi: Bazı Arap dedi: Et, yiyeceğin en az **نَجْواً** olanıdır; ve **النَّجْوُ** : dışkının kendisidir.

Dedi: **اسْتَنْجَيْتُ** **اسْتِنجاءً**; yani onu topladığında.

Ve **النَّجو** : suyunu boşaltmış buluttur. Ve hızlı (olduğunda) dişi deve **نجاةٌ** (denir). Ve “taşları su ile **اسْتَنْجَيْتُ**” yani onunla temizlendim.

Kisâî dedi: Dışkıdan dolayı oturdum da **ما أَنْجَيْتُ**.

Ebû Ubeyd: Ebû Zeyd dedi: Ağaçtan bir dalı **أَنجَيْتُ**; yani onu kestim. Ve ağacı **اسْتَنْجَيْتُ**; yani onu kökünden kestin.

Şemir dedi: Ağacın dalını **نَجَيْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**; yani onu kestin.

Dedi: Abdestteki **الاسْتنجاء**’ı, su ile bu pis parçayı kesip atmadan (gelmiş) görüyorum.

Zeccâc dedi: Denir: Falan bir şey **أَنجَى** etti; ve günlerden beri hiçbir şey **نَجا** etmedi; yani dışkı yapmadı.

Leys dedi: Falan **نَجا** eder, **يَنْجو**; yani bir günah yahut başka bir şey işler, sonra **يَنْجو** eder. Dedi: **واسْتَنْجى** , **النجاة**’den **اسْتَفْعل** babındandır; ve **الاسْتِنجاء** , su yahut taş parçası ile temizlenmedir. Ve **النَّجاة** : yerden, selin üstüne çıkmadığı **النَّجوَة**’dir. Ve şu beyti okudu:

Ben ırzımı, bir **ينَجْوَةٍ**’ye erişmesinden korurum
Şüphesiz berî olan, kusurlardan, saîddir

Ve falan, falanın **نَجِيُّ**’sidir; yani onu, başkasını bırakıp onunla gizlice konuşur.

Allah dedi: ( **خَلَصُواْ نَجِيًّا** ) (Yûsuf: 80); manası: insanlardan ayrıldılar, gizlice konuşanlar olarak. Dersin: kavim **نَجِيٌّ** ve **أنجِيَة**. Ve şu beyti okudu:

Ben, kavim **أنْجِيَهْ** olduklarında
Ve boyunları ipler gibi çalkalandığında

Ebû İshâk dedi: **نَجِيٌّ** , cemî‘ manasında tek lafızdır; aynı şekilde onun sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) (İsrâ: 47). Ve caizdir: kavim **نَجِيٌّ**; ve kavim **أنْجِيَةٌ**; ve kavim **نَجْوَى**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجَى**; yani terledi. Ve **أنْجَى**; yani dışkıladı. Ve **أنجَى**; yani atının sırtından örtüyü kaldırdı.

Ebû’l-Abbâs, ( **وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا** ) (Ankebût: 33) sözünde dedi: yani seni azaptan ve aileni kurtaracağız.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ferrâ okudu; ve Kisâî’nin ona okuttuğunu zikretti:

İki arkadaşıma derim; bana göründü
İkisinden işaretler; ve ikisi **نَجِيّاً**

Kisâî dedi: **نَجِيّان** murad etti; nûnu hazfetti. Ferrâ dedi: yani ikisi **نَجْوَى** yerindedir; **نَجِيّاً**’yı sıfat mezhebi üzere nasb etti.

Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( “Kuraklıkta yolculuk ettiğinizde **فاسْتَنْجو**”) manası: yürüyüşü hızlandırın ve kurtulun.

Ve kavme, yenildiklerinde, denir: **اسْتَنْجُوا**. Bundan, Lokmân b. Âd’ın sözü: “Sabahladığımızda ilkimiz, **اسْتَنْجيْنا** ettiğimizde sonumuz” yani o, bizim artçımızdır; yenildiğimizde bizden savar.

Allah azze ve celle’nin sözü: ( **فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ** ) (Yûnus: 92).

Ebû İshâk dedi: Manası: seni çıplak olarak atacağız ki arkandakilere ibret olasın. Ve denildi: seni yerden bir **نَجْوَةٍ** üzerine atacağız.

Ebû Zeyd dedi: **النَّجْوَةُ** , senin kurtuluşun olduğunu zannettiğin yüksek yerdir.

İbn Şümeyl dedi: Vadiye **نَجْوَة** denir; dağa **نَجْوَة** denir; dağa **نجوة** (denir). Vadinin **نَجْوَةُ**’sine gelince: onun iki yamacı, ikisi de dümdüz; ve (biri) yatık; her yamaç bir **نَجْوة**’dir; dağdan ve tümsekten de böyledir. Ve her yüksek yamaç ki sel onu aşmaz, o yerden bir **نَجوَةٌ**’dir. Onlar **النجوَات**’tır. Ve kumun tamamı, onun zannınca, **نجوة**’dir; çünkü onda asla sel olmaz. Ve dağın **نَجْوَةُ**’si: otun bittiği yerdir. Ve denir: Deriyi **نَجَوْتُ**; yani onu deve ve başkasından attım. Ve şu beyti okudu:

Dedim: İkiniz ondan uzaklaşın; deriyi soyar gibi **نَجَا** edin; çünkü o
Sizi ondan bir hörgüç ve onun omuzu memnun edecektir

Ve falanı **نَجَوْتُ**; yani onu kokladın (kokusunu yokladın) ise. Şair dedi:

**مُجَالِداً**’yı **نَجَوْتُ**; onda buldum
Yeni ölmüş köpeğin kokusu gibi

Ve kirişi **نَجَوْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**; yani onu kurtardın. Ve şu beyti okudu:

Ona karşı sıçradı; ben de ona karşı sıçradım
Kasabın, kirişi **يَسْتَنْجِي** ettiği oturuşu gibi

Ve denildi: Bunun hepsinin aslı **النَّجْوَة**’dendir; o, yerden yükselen şeydir. Ve denildi: Hadesten **الاسْتَنجاء** bundan alınmıştır; çünkü ihtiyacını gidermek istediğinde yerden bir **نجْوَةٍ** ile örtünür.

Ubeyd dedi:

Onun **بِنَجْوَتِه**’sinden olan, onun **بعَقْوَتِهِ**’sinden olan gibidir
Ve gizlenen, genişlikte yürüyen kimse gibidir

**نجأ** : Lihyânî dedi: Göze (nazarla) isabeti şiddetli olan adama denir: o, **لَنَجُؤُ الْعين**’dir; **فَعُل** üzere. Ve **نَجُوء الْعَين** **فَعُول** üzere; ve **نَجِيءُ العين** **فَعِلَ** üzere; ve **نَجِيءُ العين** **فعيل** üzere. Ve onu **نَجأْتَه** ve **تَنَجأْته**; yani onu isabet ettirdin. Ve denir: Senden, dilencinin **نَجْأَةَ**’sini defet; yani onun şiddetli bakışını senden defetmek için yediğinden ona bir şey ver. Ve şu beyti okudu:

Dikkat et, ey **ردَّادُ**; sana **النَّجْأَةُ** (gelmesin)

Ebû Ubeyd, Kisâî ve Emevî’den: Bineği ve başkasını **نَجَأْتُ**; yani onu gözümle vurdum. İsim: **النّجأَة**.

**ونج** : Leys dedi: **الْوَنَج** , telli **الصَّنْجِ**’den bir türdür. Başkası dedi: **الْوَنْجُ** mu‘arrebdir; aslı: **وَنَهْ**. Araplar, nûnu şeddeli olarak **الْوَنُّ** dedi.

**نأج** : Leys dedi: Baykuş **نأَجَ** eder, **يَنْأَجُ** **نَأْجاً**. Ve insan, duasında yalvardığında Allah’a **نَأَجَ** eder; **بَنْأَجُ**; o, en çok yalvardığı ve en hüzünlü olduğu hâldir. Ve şu beyti okudu:

Seni, **النُّؤَّجِ**’in sözü aldatmasın
Sözü çekip çıkaranlar; her biri çekip çıkarandır

A‘câc, **الهام** hakkında dedi:

Ve onu, **النَّائجاتُ** bir **مَنْأَجَا** edindi

Başkası dedi: **النَّائِجاتُ** , esişi şiddetli rüzgârlardır. Ve develer, yürüyüşlerinde **نَأَجَت** etti. İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:

**الأحْماءُ** ve **الأزَاوِيجْ** bildi ki
Onlardan, **مَنْؤوج** bir söz yoktur

Dedi: ve **الْمَنْؤوجُ** : bükülmüş olan.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **النَّؤوج** : şiddetli, acı rüzgârdır.

İbn Büzurc dedi: Haber **نَأَج** etti: yerde yayıldı.

**أجن** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Su **أجِنَ** eder, **يَأْجِنُ** **أُجُوناً**; yani değişir, fakat içilir. Ve **أسِنَ** eder, **يأسَنْ** **أسَناً** ve **أسُوناً**; o, kokusundan dolayı kimsenin içmediği şeydir.

Leys dedi: Suyun **أجُونُ**’u; o, üzerine **الْعِرمِضُ** ve yaprak çöktüğünde olur.

A‘câc dedi:

Üzerinde, rüzgârların savurduğu **الْخُطَّطِ**’tan
**أَجْنٌ**; sanki et, kızartılmamış

Dedi: Ve başka bir lugat: **أجِنَ** eder, **يأجَنُ** **أجَناً**.

Seleme, Ferrâ’dan: Denir: **إجَّانة** ve **إنجانه** ve **إلْجانَة**; bir manadadır; en fasihi **إجَّانَة**’dir.

**وجن** : Leys dedi: **الوَجْنَةُ** , iki yanaktan yükselen şeydir; **الشِّدْق** ve **المَحْجِر**. Ve develerden **الأَوْجَنُ**; ve dişi develerden **الْوَجْنَاءُ**: büyük **الوَجْنَة** sahibi. Ve nadiren “**جَمَلٌ أَوْجَن**” denir. Ve denir: **الوَجْنَةُ** : büyük olan (şey)dir; yerden **الوَجِين**’e benzetildi; o, küçük taşlı bir sırt (yükselti)dir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الوَجِينُ** : yerden bir yan (şerit)tir; uzanır ve yükselir; ve kalındır.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الأوْجَنُ** , **الوَجِين**’den **الأفْعَل**’dir; Ru’be’nin sözünde:

Külrengi, atılgan; **الأَوْجَن**’in sırtı gibi

Dedi: ve **الأَوْجَن** : kalın dağdır.

İbn Şümeyl dedi: **الوَجِينُ** , dağın önü ve yamacıdır. Ve **الوَجِينُ** ancak alçak bir vadi içindir; onda, yerin içine giren, sanki duvarlar gibi yarları olan vadiye karşıdan uzanır; işte bunlar **الوُجُنُ** ve yamaçlardır. Dedi: ve **الناقةُ الوَجْناء** , **الوَجِين**’e benzetilir; o, iri olandır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَجْنَةُ** ancak, çıkıntısı ve kalınlığı sebebiyle **وجْنَةً** diye adlandırıldı.

İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan: Kisâî’nin naklettiğini aktardı: **وُجْنَةٌ** ve **أجْنَةٌ** ve **وَوَجْنةٌ**. Dedi: Bazı Arap’ın “**وِجْنَة**” dediğini işittim.

İbnü’s-Sikkît dedi: Denir: “Deriyi kim **وَجَّنَ** etti, bilmiyorum; o kimdir?” yani hangi insan o?

Lihyânî dedi: **المِيَجَنة** , onunla derinin dövüldüğü şeydir; yani tabaklanırken yumuşasın diye dövülür. Ve tabaklayan kadın, derisini **وَجَنَت** etti; yani onu dövdüğünde.

Nâbiga el-Ca‘dî dedi:

Deriyi **وَجَّنَ** edenler içinde kadınlar görmedim
Misafirlere daha sövücü ve daha çirkin göz çukurlu

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِيجَنة** tokmaktır; cem‘i: **مَوَاجِن**. Ve bize Mufaddal’den, Âmir b. Ukayl es-Sa‘dî için okundu:

Boyunlar, **المَوَاجِنِ** gibi; hata eden
Ve sağrılar, semerlerin üstünde yığın

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Onunla yeri **وَجَّنْتُ**; ve **عَدَّنْتُ** ve **مَرَّنْتُ**; yani onunla yere vurduğunda.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّوَجُّن** : zillet ve boyun eğmedir. Ve kadın **مَوْجُونَة**; o, günahların çokluğundan utanan kadındır.

İbnü’s-Sikkît: Adam **مُوَجَّن**; yani **الوَجَنَات**’ı büyük olduğunda.

**جون** : Leys dedi: **الجَوْنُ** , kapkara siyahlıktır; dişisi **جَوْنَة**; hepsi **جُون**. Ve denir: Her deve, uzaktan, **جَوْنٌ**’dur; ve her yaban eşeği, uzaktan, **جَوْنٌ**’dur. Ve güneşin gözüne **جَوْنَة** denir. Ve her siyahlık rengine, kızıllık karışmışsa, **جَوْن** (denir); yahut kızıllıkla karışık siyahlık, **القَطا**’nın rengi gibi.

İbnü’s-Sikkît: **القطا** iki türdür: **جُونيُّ** ve **كُدْرِيُّ**; onu **فعْلِيّ** üzere çıkardılar; **الجُونيُّ** ve **الكُدْرِيُّ** birdir. İkinci tür: **القَطاط**.

Dedi: **الكُدْرِيُّ** ve **الجُونيُّ**: sırtı daha koyu, kanadının içi siyah, boğazı sarı, bacakları kısa olan; kuyruğunda, kuyruğun geri kalanından daha uzun iki tüy bulunan.

Dedi: Ondan **القَطاطُ**: kanatlarının içi siyah olan; bacakları uzayan; sırtları tozlanan; şiddetli olmayan bir tozluluk; ve gözleri büyüyen.

Leys dedi: **الجُونَةُ** , yuvarlak bir sepetçiktir; deriyle kaplanmıştır; attârlarla bulunur. Cem‘i **جُوَن**’dur; onlardan kimi **الجُؤَن** diye hemzeler. A‘şâ dedi:

Onlar, akranlarına indikleri vakit
Ve çarpışma, **الجُوَنْ**’da olanla (olduğu vakit)

Erkeklere karşı çıkan, süslü kadınları vasfeder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّجوُّنُ** , gelin kapısını beyazlatmaktır; ve **التَّجوُّنُ** , ölünün kapısını karartmaktır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْنُ** siyah olandır; ve **الجَونُ** beyaz olandır. Dedi: Haccâc’a bir zırh getirildi; berraktı; o, onun berraklığını göremiyordu. Ona, fasih olan falan dedi ki: Güneş **جَوْنَة**’dir; yani o, şiddetli parlaklıktadır; berraklık, zırhın rengini bastırmıştır. Asma‘î şu beyti okudu:

Ey **بِنْتَ الجُنَيْدِ**! rengimi değiştirdi
Gecelerin uzunluğu ve **الجَوْنِ**’un değişmesi

Gündüzü murad eder. Ve bir başkası dedi:

**الجَوْنَة**’yi, kaybolmadan önce, acele eder

Ferazdak dedi:

Üzerinde alçı olan beyaz bir **وجَوْنٍ**; içinde hasta
Ondan can bakar; ve ölüm onun hazırıdır

Dedi: Burada **الجَوْن** : beyazdır; beyaz bir köşkü vasfeder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجَوْنَةُ** : **الْعَجَمَة**’dir. Dedi: **الْخابِية**’ye **جَوَنة** denir; ve kova karardığında ona **جَوْنة** denir; ve tere **جَوْنٌ** denir.

İbnü’l-A‘râbî, kuyudan su çeken için, şu beyti okudu; kuyuda su çeken için dedi:

Eğer (kova) “anne” ise, **امَّصَرت** ettiyse, onu sık
Kovanın **امِّصَار**’ı ona zarar vermez
O, **جُوَيْنٌ** müdür? Onu karşıla da iyilik et
Sen, onun şerrinden korunursan hayırdasın

O da cevap verdi:

İsterdim onun hayrını ve şerrini koruyayım

Dedi: Manası: “Benim sevgim üzerine”; sıfatı gizledi ve onu amel ettirdi.

Ve onun sözü: “**أَهِيَ جُوَيْن**”; “kardeşim”i murad etti; onun adı **جُوَيْنا** idi. Ve her kardeşe **جُوَيْنٌ** ve **جَوْنٌ** denir.

Seleme, Ferrâ’dan: **الجَوْنَان** : yayın iki ucudur.

**نوج** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناجَ يَنُوجُ**; yani ameliyle gösteriş yaptığında. Dedi: ve **النَّوْجَةُ** : rüzgârlardan kasırgadır.
