# نجذ (ن-ج-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AC%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ج - ذ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والذال والنون معهما
ن ج ذ فقط
نجذ:
النَّجذُ: شِدَّة العضِّ بالناجِذِ وهو السينُّ بين الأنياب والأضراس، وقول العرب: بدت نواجِذُهُ إذا ظهر ذلك منه ضحِكاً أو غَضَباً.
ويقال: رجل مُنَجَّجٌ أي مُجَرَّب مُضَرَّسٌ، واشتِقاقه أن ناجِذَةَ الدَّهرِ عَضَّته.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الذال** ve **النون** onlarla birlikte

**ن ج ذ** yalnızca

**نجذ**:

**النَّجذُ**: **الناجِذِ** ile ısırmanın şiddetidir; o da, **الأنياب** ile **الأضراس** arasındaki **السينُّ**’dir. Arapların sözü: “**بدت نواجِذُهُ**” yani, ondan bu (şey) gülme veya öfke olarak ortaya çıktığı zaman.

Ve denilir: **رجل مُنَجَّجٌ** yani tecrübe edilmiş, azı dişleri çıkmış; onun اشتقاقı şudur ki: **ناجِذَةَ الدَّهرِ** onu ısırdı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الناجِذُ: آخرُ الأضراسِ، وللإنسان أربعة نواجذَ في أقصى الأسنانِ بعد الارحاء، ويسمَّى ضِرْسَ الحُلُمِ، لأنه ينبت بعد البلوغ وكمال العقل. يقال: ضَحِكَ حتَّى بَدَتْ نواجذُه، إذا استغرب فيه. وقد تكون النواجذُ للفرس. ورجلٌ مُنَجَّذٌ: مجرَّبٌ أحكمتهُ الأمور. وقال الشاعر سحيم بن وثيل:
أخو خَمسينَ مُجْتَمعٌ أشدِّيونَجَّذَني مُداوَرَةُ الشُؤونِ

##### Türkçe

**الناجِذُ**: azı dişlerinin sonuncusu; insanda, **الارحاء**’dan sonra dişlerin en uç kısmında dört **نواجذَ** vardır; ve **ضِرْسَ الحُلُمِ** diye adlandırılır; çünkü ergenlikten ve aklın kemale ermesinden sonra biter. Denir ki: “Güldü, ta ki **نواجذُه** göründü”; onda hayret ettiğinde. **النواجذُ** at için de olabilir. Ve **مُنَجَّذٌ** adam: tecrübeli; işler onu sağlamlaştırmıştır. Şair Suhaym b. Vethîl dedi ki:
أخو خَمسينَ مُجْتَمعٌ أشدِّيونَجَّذَني مُداوَرَةُ الشُؤونِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B0/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ذ ن
نجذ
استُعمِل من وجوهه : نجذ .
نجذ : قال الليث : النَّجْذُ شِدَّةُ العَضِّ بالنَّاجِذ ، وهي السِّنُّ ، بين النَّاب والأضْرَاس .
قال : وتقول العرب : بَدَتْ نواجِذه ، إذا أظْهرها غَضَباً أو ضَحِكاً .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : رجل مُنَجَّذٌ ، ومُنَجِّذٌ ، وهو المجرَّب والمُجرِّب ، وهو الذي جرَّب الأمورَ وعَرفها ، وأنشد :
أخو خَمْسين مُجْتمِعٌ أشُدِّي
ونَجَّذَني مُداوَرَةُ الشُّؤُون
ويقال للرجل إذا بَلَغَ أشُدَّه : قد عَضَّ على ناجِذِه ؛ وذلك أنَّ الناجِذَ يَطلُعُ إذا أسَنَّ ، وهو أقصى الأضْراس .
وروى أبو عُمَر ؛ عن أبي العباس ، أنه قال : اخْتَلَفَ الناس في النَّواجذ في الخَبَر الذي جاء عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حتى بَدَت نواجذه فقال الأصمعي : النَّواجِذُ : أقْصى الأضْراس .
وقال غيره : النَّواجِذ أدْنى الأضراس .
وقال غيرهما : النَّواجِذ المضَاحِك .
قال : وروى عبدُ خَيْرٍ ، عن عليّ أنه قال : إنَّ الملَكيْن قاعدان على ناجِذَي العَبد يِكْتُبان .
قال أبو العباس : النَّواجِذُ في قول عَلِيَ : الأَنْياب ، وهو أَحْسنُ ما قيل في النَّواجِذ ، لأنّ الخبر أنه ( صلى الله عليه وسلم ) كان جُلّ ضَحِكه تَبَسُّما .

##### Türkçe

ج ذ ن
**نجذ**
Kullanılmıştır, vecihlerinden: **نجذ**.

**نجذ**: Leys dedi: **النَّجْذُ** **النَّاجِذ** ile ısırmanın şiddetidir; o da diştir; **النَّاب** ile **الأضْرَاس** arasındadır.
Dedi: Araplar der: **بَدَتْ نواجِذه**; onu öfkeyle veya gülerek ortaya çıkardığı zaman.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **رجل مُنَجَّذٌ** ve **مُنَجِّذٌ**; o, tecrübe edilmiş ve tecrübe eden (kimsedir); o, işleri tecrübe etmiş ve onları bilmiş olandır. Ve inşad etti:
أخو خَمْسين مُجْتمِعٌ أشُدِّي
ونَجَّذَني مُداوَرَةُ الشُّؤُون

Ve erkeğe, kuvvetine ulaştığı zaman denilir: **قد عَضَّ على ناجِذِه**; ve bu, **الناجِذ** yaşlanınca çıktığı içindir; ve o, **الأضْرَاس**’ın en sonuncusudur.

Ebû Ömer rivayet etti; Ebû’l-Abbâs’tan, onun dediği: İnsanlar, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) gelen haberdeki **النَّواجذ** hakkında ihtilaf ettiler: “ta ki **بَدَت نواجذه**”; Asmaî dedi: **النَّواجِذُ**: **أقْصى الأضْراس**.
Ve başkası dedi: **النَّواجِذ** **أدْنى الأضراس**.
Ve ikisi dışında başkası dedi: **النَّواجِذ** **المضَاحِك**.

Dedi: Abd Hayr rivayet etti, Ali’den; onun dediği: İki melek, kulun iki **ناجِذ**’i üzerinde oturmuş, yazıyorlar.
Ebû’l-Abbâs dedi: Ali’nin sözünde **النَّواجِذُ**: **الأَنْياب**’dır; ve bu, **النَّواجِذ** hakkında söylenenin en güzeli/iyisidir; çünkü haber şudur ki o ( صلى الله عليه وسلم ) gülmesinin çoğu tebessüm idi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B0/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والجيم وما يثلثهما)
(نجح)  النون والجيم والحاء أصلٌ يدلُّ على ظَفَرٍ وصِدْق وخيرٍ. منه النَّجاح في الحوائج: الظَّفَر بها. وسَيْرٌ نَجِيحٌ: وشيك. ورأيٌ نجيح: صواب. وتناجَحَتْ أحلامهم: تتابَعتْ بصدق. وأنجَحَ الله طَلِبَتَك: أسعَفَك بإدراكها.
(نجخ)  النون والجيم والخاء كلمةٌ تدل على حكايةِ صوت. يقال: سمعت نَجِيخَ الماء وناجِخَتَه: صَوْتَه. والنُّجَاخ([1]): صوت السَّاعل. ومنْجِخ([2]): موضع.
(نجد)  النون والجيم والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اعتلاءٍ وقوّة وإشراف. منه النَّجْد: الرجُل الشُّجاع. ونَجُدَ الرَّجُل يَنْجُد نَجْدَةً، إذا صار شُجاعاً. وهو نَجْد ونَجُدٌ وَنجِدٌ ونَجيد. والشَّجاعة نَجدةٌ. والمُناجِد: المُقاتِل. ولاقَى فلانٌ نَجدةً، أي شدَّة، أمراً عاكه([3]). قال طَرَفة:
تَحسَبُ الطّرفَ عليها نَجدةً *** يالقومِي للشَّبابِ المسبكِرّْ([4])أن ينظر النّاظرُ إليها فتلحقُها لذلك شِدّة، كأنَّه أراد نَعْمةَ جِسمها ورِقّته.
ومن الباب النَّجَد: العرق. ونَجِد نَجَداً: عَرِقَ من عملٍ أو كرب. قال:
يَظلُّ مِن خَوفِهِ الملاّحُ معتصِماً *** بالخيزُرانةِ بعد الأينِ والنَّجَدِ([5])
وربَّما قالوا في هذا: نُجِدَ فهو منجودٌ. قال:
صادياً يستغيثُ غيرَ مُغاثٍ *** ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([6])ويقال: استنجَدْتُه فأنْجَدَني، أي استغثْتُه فأغاثني. وفي ذلك الباب استعلاءٌ على الخَصم.
ومن الباب النَّجود: المشْرِفة([7]) من حمر الوَحش. واستنجد فلانٌ: قوِيَ بعدَ ضَعْف. ونَجَدْتُ الرّجُل أنْجُدُه: غلبته. حكاه ابنُ السكِّيت. والنَّجْد: ما عَلاَ من الأرض. وأنْجَدَ: علا من غَورٍ إلى نجد.
ومن الباب: هو نَجدٌ([8]) في الحاجة، أي خفيفٌ فيها. والنِّجَاد: حمائل السَّيف لأنه يعلو العاتِق. والنَّجْد: ما نُجِّد به البيتُ من متاع. والتَّنجيد: التزيين والنَّجْد: الطريقُ العالي. والمنَجَّد: الذي نَجَّده الدّهر إذا عَرَف وجَرَّب، كأنَّه شجَّعه وقوّاه. وقياس كلّ واحد.
(نجذ)  النون والجيم والذال كلمةٌ واحدة. النّاجِذ، وهو السِّنُّ بين الناب والأضراس. ثم يستعار فيقال للرّجُل: المنجَّذ، وهو المجرَّب. وبدت نواجِذُه في ضحكه. ويقولون: إنَّ الأضراس كلَّها نواجذ. وهذا عندنا هو الصَّحيح، لقول الشَّماخ:
* نواجِذُهنَّ كالحِدَأ الوَقيعِ([9]) *
ولأنَّهم يقولون: ضَحِكَ حتَّى بدا ناجذُه، فلو كان السِّنَّ الذي بين النّاب والأضراس لم يُقَلْ فيه هذا، لأنَّ ذاك بادٍ من أدنى ضَحِك.
(نجر)  النون والجيم والراء أصلان: أحدهما تسويةُ الشّيء وإصلاحُ قَدرِه، والآخر جِنسٌ من الأدواء.
الأوّل نَجْر الخشبِ، ونَجَره نَجْراً، وفاعله النَّجَّار، وهو منه، كأنه شيء سُوِّي([10]). نَجَره نجراً. وكذا النَّجْر: الطَّبْع. ويقولون - وما أدري كيف صِحّته-: إنَّ نَجْران البابِ: الخشَبة الذي يدور فيها.
والأصل الآخر النَّجَر: قالوا: نَجِرَت الإبلُ: عَطِشَت، ويقال مَجرت([11])، هو أن تَشرَب فلا تَرْوَى، وذلك يكون من أكلِ الحِبَّة. وحكى الخليلُ النّجْران: العَطشان. قالوا: وشهرُ ناجرٍ من هذا، لأنَّ الإبل تَنْجَر فيه. قال ابنُ السِّكِّيت: النَّجَر: أن يشرَبَ الإنسانُ اللَّبَنَ الحامِضَ فلا يَرْوَى من الماء.
(نجز)  النون والجيم والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على كمالِ شيءٍ في عَجلةٍ من غير بُطْء. يقال: نَجَزَ الوعدُ يَنْجُز([12]). وأنجزْتُه أنا: أعجلتُه. وأعطيته ما عِندي حتَّى نَجَزَ آخِرُه، أي وصل إليه آخرُه. وبِعْهُ ناجزاً بناجز، كقولهم يداً بيد: تعجيلاً بتعجيل. والمناجَزَة في الحرب: أن يتبارَزَ الفارسان، أي يُعجِّلانِ القتالَ لا يتوقفان([13]).
(نجس)  النون والجيم والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف الطّهارة. وشيء نَجِسٌ ونَجَسٌ: قذِر. والنَّجَس: القَذَر. وليس ببعيد أن يكون منه * قولهم: النَّاجس: الداء لا دَواءَ له. قال ساعدةُ الهذليّ:
والشيب داءٌ نَجِيسٌ لا دواءَ له *** للمرءِ كان صحيحاً صائبَ القُحَمِ([14])كأنَّه إذا طال بالإنسان نَجِسَه [أو نَجَّسَه([15])]، أي قَذِره أو قذَّره. أمَّا التَّنجيس فشيء كانت العرب تفعله، كانوا يعلِّقون على الصبِيِّ شيئاً يعوِّذونه من الجنّ، ولعلَّ ذلك عَظْمٌ أو ما أشبَهَه، فلذلك سُمِّي تنجيساً. قال:
* وعلقَ أنجاساً عليَّ المنجِّسُ([16]) *
(نجش)  النون والجيم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على إثارة شيء. منه النَّجْش: أن تُزايِد في المبيع بثمنٍ كثير لينظر إليك الناظرُ فيقعَ فيه، وهو الذي جاء في الحديث: "لا تَناجَشُوا"، كأنَّ النَّاجشَ استَثارَ تلك الزيادة. والناجش: الذي يُثِير([17]) الصَّيد. ونجَشْتُ الصَّيد: استثرته. وكذا نَجَشَ الإبلَ ينجُشها: جمعها بعد تَفرُّق. قال:
* غيرَ السُّرى والسَّائِق النَّجَّاشِ([18]) *
ومن الباب النِّجَاشة: سُرعة المشي. ومرَّ يَنْجُشُ نجيشاً([19]). وكأنّه يراد به يُثِير التُّراب في مَشيِه. ويقال إنّ اسمَ النَّجاشِيِّ مشتقٌّ منه.
(نجع)  النون والجيم والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على منفعةِ طعامٍ أو دواءٍ في الجِسم، ثمّ يُتوسَّع فيه فيقاس عليه. ونَجَع الطّعامُ: هَنَأَ آكِلَه. وماءٌ نَجوعٌ كنميرٍ، وهو النامي في الجِسم. قال ابن السِّكِّيت: نجَع فيه الدّواء، ونَجَع في الدابة العَلف، ولا يقال أنْجَعَ.
وممَّا قيسَ على هذا النُّجْعة: طلبُ الكلأ، لأنّه مَطلبُ ما يَنْجَع. وانتَجَعَه: طلب خَيره. ومنه النَّجِيع: الخَبَطُ يُضرَب بالدَّقيق والماءِ يُوجَر الجمل([20]). ونَجَعَ في فلانٍ قولُك: أخَذَ فيه.
ومما شذّ عن الباب: النَّجيع: دمُ الجَوفِ يَضرِب إلى السَّواد.
(نجف)  النون والجيم والفاء أصلانِ صحيحان: أحدُهما يدلُّ على تبسُّطٍ في شَيءٍ مكانٍ أو غيره، والآخَر يدلُّ على استخراج شيء.
فالأوَّل النَّجَف: مكانٌ مستطيل منقادٌ ولا يعلوه الماءُ، والجمع نِجَاف. ويقال هي بطونٌ من الأرض في أسافِلِها سُهولةٌ تنقاد في الأرض، لها أوديةٌ تنصبُّ إلى لينٍ من الأرض. ويقال لإبِطِ الكثيب: نَجَفَةُ الكَثِيب.
ومن الباب النَّجِيف [من([21])] السِّهام: العَرِيض. ونَجَفْتُ السَّهمَ: برَيْتُه كذلك وأصلحتُه، وسهمٌ منجوفٌ ونَجيف. وغارٌ منجوفٌ: واسع.
والثاني: تيسٌ منجوف، وهو أن يُعَصَّبَ قضيبُه ولا يقدِرَ على السِّفاد، وكأنَّه قد قُطِع عنه ماءٌ واستُخْرِج. والانتجاف: استخراجُ ما في الضَّرعِ من اللبن. والمَنجوف: المْنقَطع عن النِّكاح. وانتَجَفَت الرِّيحُ السَّحَابَ: مَرتْه واستَفرغَتْه.
(نجل)  النون والجيم واللام أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على رَمْيِ الشيء، والآخَر على سعةٍ في الشَّيء.
فالأوَّل النَّجْل: رمْيُك الشَّيء. يقال: نَجَل نَجْلا. والناقة تَنْجُل الحصى بِمنَاسِمها نَجْلاً، أي ترْمِي به. ومنه نَجَلْتُ الرّجُلَ نَجْلَةً، إذا ضربته بمقدَّمِ رِجلكَ فتَدحْرَجَ. وقولهم: "مَنْ نَجَلَ النَّاسَ نَجَلُوه"، أي مَن شارَّهم شارُّوه، ومن رَماهم رمَوْه. ومن الباب النَّجْل، وهو النَّسل، لأنَّ الوالدةَ كأنَّها تَرْمِي به. وفحلٌ ناجِلٌ، كريم النَّجْل. ويقولون: قَبَح اللهُ ناجِلَيه، أي والديه. ومنه النَّجْل: النّزُّ، كأنَّه ندىً تَقْلِسُهُ الأرض وترمِي به.
والأصل الآخر النَّجَل: سَعَةُ العين في حُسْن؛ والنَّجْل: جمع أنْجَل. والأسَدَ أنْجَلُ. وطعنةٌ نَجْلاَء: واسعة. ورُمْحٌ مِنْجَلٌ: واسع الطَّعْن. ونَجَلْتُ الإهاب: شقَقْتُه عن عُرقوبيهِ جميعاً، كما تُسلَخ الجُلود. وإهابٌ مَنْجُولٌ. ويقال: الإنجيلُ عربيٌّ مشتقٌّ من نَجَلت الشيءَ: استخرجْتُه، كأنَّه أمرٌ أبرِزَ وأُظهِرَ بما فيه.
ومما شذَّ عن هذين البابين النّجِيل: ضربٌ من وَرَق الشَّجَر من الحَمْض([22]). وأنْجَلَت الأرضُ: اخضرَّتْ.
(نجم)  النون والجيم والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على طُلُوعٍ وظهور.*ونَجَمَ النَّجمُ: طَلَعَ. ونَجَمَ السِّنُّ والقَرْنُ: طَلَعَا. والنّجم: الثُّرَيَّا، اسمٌ لها.
وإذا قالوا: طَلَعَ النَّجْم، فإنَّهم يريدونها. وليس لهذا الحديثِ نَجْمٌ، أي أصلٌ ومَطْلِع. والنَّجم من النَّبات: ما لم يكن له ساقٌ، مِن نَجَمَ، إذا طَلَعَ. والمِنْجَم في المِيزان: الحديدة المعترِضة التي فيها اللِّسان؛ وهو ذلك القياس.
(نجه)  النون والجيم والهاء. كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ في شيء. يقال: نَجَهْتُه، إذا استقبَلْتَه بما يكرهُه ويَقْدَعُه عنك. ورجلٌ ناجِهٌ، إذا دَخَلَ البلدَ فاسْتَنْكَرَه وكَرِهَه.
(نجو)  النون والجيم والحرف المعتلّ أصلانِ، يدلُّ أحدُهما على كَشْطٍ وكشف، والآخَر على سَترٍ وإخفاء.
فالأوَّل: نَجَوْتُ الجِلدَ أنْجُوه -والجلد نَجاً- إذا كشَطْتَه. وقال:
فقلتُ انجُوَا عنها نَجَا الجِلْدِ إنَّه *** سيُرْضِيكما منها سَنامٌ وغاربُه([23])ويقولون: هو في أرضٍ نَجَاةٍ: يُسْتَنْجَى من شجرها العِصِيُّ. يقال للغُصُون النَّجَا. الواحدة نَجَاة، وأنْجِنِي عَصاً([24]). ونَجَا الإنسانُ ينجو نَجاةً، ونَجاءً في السُّرعة([25])؛ وهو معنى الذَّهاب والانكشاف من المكان. وناقةٌ ناجِية ونَجَاةٌ: سريعة. ومن الباب وهو محمولٌ على ما ذكرناه من النّجاء: النَّجاة والنَّجْوة من الأرض، وهي التي لا يَعْلُوها سَيْل. قال:
فَمَنْ بِنَجوتِهِ كمن بعَقْوَتِه *** والمستكنُّ كمَنْ يمشي بِقرْواحِ([26])وإنّما قُلنا إنّه محمولٌ عليه لأنَّه كأنَّه لمَّا نَجَا من السَّيل فكأنَّه الشيء الذي يَنجو من شيء بذَهابٍ عنه، فهذا معنى المحمول.
وقولهم: بيني وبينهم نَجَاوَةٌ([27]) من الأرض، أي سعة، من الباب؛ لأنَّه مكان يُسرَعُ فيه ويُنْجَى. وفي الحديث: "إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجُوا"، يريد لا تُبطِئُوا في السير، ولكن انكَشِفُوا ومُرُّوا.
ومن الباب النَّجْو: السَّحاب، والجمع النِّجاء؛ وهو من انكشافِه لأنَّه لا يثبت. قال ابن السكّيت: أنْجَت السّحابةُ: ولّتْ. وقولهم: استَنْجَى فلانٌ، قالوا هو من النَّجْوَة، كأنَّ الإنسانَ إذا ارادَ قضاءَ حاجته أتى نَجوةً من الأرض تستره، فقيل لمن أرادَ ذلك استنجى، كما قالوا: تغوَّطَ، أي أتى غائطاً.
ومن الباب نَجَوْتُ فلاناً: استَنْكَهْتُه، كأنَّكَ أردتَ استكشافَ حالِ فيه. قال:
نجَوْتُ مُجَالِداً فوجدت فيه *** كريح الكَلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ([28])والأصل الآخر النَّجْو والنَّجْوَى: السِّرُّ بين اثنين. وناجَيْتُه، وتناجَوْا، وانتَجَوْا. وهو نَجِيُّ فلانٍ، والجمع أنْجِيَة. قال:
* إذا ما القومُ كانوا أنْجِيَهْ([29]) *
يقول: نامَ القومُ وحَلُمُوا في نَومهم فكأَنَّهُم يناجُون أهلِيهم في النَّوْمِ ونَجَوْتُه: ناجَيْتُه. وانتجَيْتُه: اختصصته بمناجاتي. قال:
فبِتُّ أَنْجُو بها نَفْساً تكلِّفُنِي *** ما لا يُهمُّ بِهِ الجَثّامَةُ الوَرَعُ([30])(نجب)  النون والجيم والباء أصلانِ: أحدهما يدلُّ على خُلوص شيءٍ وكَرم، والآخر على ضَعف.
الأوَل النَّجَابة: مصدر الرّجُل النجيب، أي الكريم. وانْتَجَب فلاناً: استخلَصَه واصطفاه. ورجل مُنْجِبٌ: له ولد نجيبٌ. وامرأةٌ مُنْجِبةٌ ومِنجابُ. ورجلٌ نَجْبٌ([31]): سخِيٌّ كريم.
والآخر المِنْجاب: الرّجُل الضّعيف، والجمع مَناجيب. قال:
* إذْ آثَرَ النّومَ والدِّفءَ المَنَاجِيبُ([32]) *
ومن الباب المِنْجَاب: النَّصْل يُبْرَى ولم يُرَش. والنَّجَبُ ما فوق اللِّحاء من قِشرة الشّجرة، والنَّجْبُ أخْذُه.
(نجث)  النون والجيم والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على إبراز شيءٍ وسَوءَةٍ([33]). منه النَّجيثة: ما أُخرِجَ من تُراب البِئر. ويقال: بَدَا نَجِيثُ القَوم، أي ما كانوا يخفونه من سَوءة. والنَّجيث: الهَدَف. قال الخليل: سمِّي نجيثاً لانتصابه. وهو يَنْجُثُ بني فلان، إذا استعْواهم مستغيثاً بهم، ومعناه أنّه يسألهم البُروزَ لنُصْرته. والاستنجاث: التَّصدِّي للشَّيء، والقياس في كلِّه واحد، والله أعلم.
--------------ـــ
([1])  وردت في القاموس ولم ترد في اللسان.
([2]) بضم الميم وكسرها مع كسر الجيم فيهما، كما في اللسان، وذكر أنه جبل من جبال الدهناء. وضبطه في معجم البلدان بوزن اسم المفعول. وأورد ياقوت قبله "منجح" بالحاء المهملة في آخره بوزن اسم الفاعل، وذكر أنه من جبال الدهناء.
([3])  كذا وردت في الأصل. ولعلها: "في أمر عالجه".
([4])  ديوان طرفة 64 واللسان (نجد). وقد سبق في (رسل).
([5])  النابغة في ديوانه 26 واللسان (نجد، خزر). وقد سبق في (عصم).
([6])  لأبي زبيد الطائي، كما أسلفت في حواشي (عصر).
([7])  في الأصل: "المترفة"، صوابه في المجمل.
([8])  يقال باللغات الأربع التي سبقت.
([9])  صدره كما في ديوان الشماخ 56، واللسان (حدأ، نجذ، قنع، وقع):
* يبادرن العضاه بمقنعات *
([10])  في الأصل: "سمى".
([11])  في الأصل: "نجرت". انظر اللسان (نجر 47).
([12])  يقال أيضاً من باب (فرح).
([13])  في الأصل: "لا يتوقعان".
([14]) ديوان الهذليين (1: 191) والمجمل (نجس).
([15]) تكملة يقتضيها التفسير بعده. و "نجيس" من الأول بمعنى الفاعل، ومن الثاني بمعنى المفعول.
([16]) وكذا أنشد هذا العجز في اللسان (نجس). وصدره كما في تاج العروس:
* وكان لدي كاهنان وحارث *
([17]) في الأصل: "ينثر".
([18]) في المجمل واللسان (نجش، نفش) والمخصص (7: 111): "وسائق نجاش". وفي الأصل هنا: "بعد السرى"، صوابه في المراجع المذكورة.
([19]) لم ترد في المجمل. وفي اللسان والقاموس "النجش" بدون ياء.
([20])  في المجمل: "يوجره الجمل".
([21])  التكملة من المجمل.
([22]) في اللسان، "ما تكسر من ورق الهرم، وهو من ضرب الحمض"، وفي عبارة أخرى: "ضرب من دق الحمض".
([23]) البيت لأبي الغمر الكلابي كما في الخزانة (2: 227) والعيني (3: 373). ونسب في الخزانة أيضاً إلى عبد الرحمن بن حسان بن ثابت. وهو في المجمل واللسان (نجا) وإصلاح المنطق 107 والمخصص  (7: 175/ 15: 81، 143) بدون نسبة.
([24]) في اللسان: "أنجني غصناً من هذه الشجرة".
([25]) في المجمل: "ونجا الإنسان ينجو نجاة، ومن السرعة نجاء".
([26]) لعبيد بن الأبرص في ديوانه 86 واللسان (نجا) ومختارات ابن الشجري 101. ويروى أيضاً لأوس بن حجر في ديوانه 4 والأغاني (10: 6).
([27]) وردت في المجمل والقاموس، ولم ترد في اللسان.
([28]) للحكم بن عبدل الأسدي، كما في الحيوان (1: 251). وقصيدة البيت في معجم الأدباء (10: 232) وورد بدون نسبة في اللسان (جلد، نكه، نجا) والمخصص (11: 209). ويروى: "نكهت مجالداً".
([29]) لسحيم بن وثيل اليربوعي في اللسان (نجا). وتمام إنشاده: "إني إذا". على أنه روي أيضاً في اللسان (نحا): "أنحيه" بالحاء المهملة، وفسره بقوله: "أي انتحوا عن عمل يعملونه".
([30]) أنشده في اللسان (نجا).
([31]) ورد في المجمل والقاموس، ولم يرد في اللسان. وضبط في المجمل بضم أوله.
([32]) لأبي خراش الهذلي. ديوان الهذليين (2: 160). وفي اللسان (نجب) أنه لعروة بن مرة الهذلي، وليس بصحيح. وليس لعروة بن مرة إلا قصيدتان إحداهما دالية وتنسب أيضاً إلى أبي ذؤيب، والأخرى رائية وتنسب أيضاً إلى أبي خراش. انظر شرح أشعار الهذليين للسكري 291-292. وصدره:
* بعثته في سواد الليل يرقيني *
([33]) في الأصل: "وسموه".

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والجيم وما يثلثهما**)

(**نجح**)  **النون** ve **الجيم** ve **الحاء**; bir asıldır; bir zafere, doğruluğa ve hayra delâlet eder. Ondan **النَّجاح** (ihtiyaçlarda): onlarda zafere ermektir. Ve **سَيْرٌ نَجِيحٌ**: yakın (vuku bulacak). Ve **رأيٌ نجيح**: doğru. Ve **تناجَحَتْ أحلامهم**: doğrulukla peş peşe geldi. Ve **أنجَحَ الله طَلِبَتَك**: onu elde etmende sana yardım etti.

(**نجخ**)  **النون** ve **الجيم** ve **الخاء**; bir kelimedir; bir sesin taklidine delâlet eder. Denir ki: suyun **نَجِيخَ**’ini ve **ناجِخَتَه**’ni işittim: onun sesi. Ve **النُّجَاخ**: **السَّاعل**’in sesi. Ve **منْجِخ**: bir yer.

(**نجد**)  **النون** ve **الجيم** ve **الدال**; tek bir asıldır; yükselmeye, kuvvete ve yüksekten bakmaya delâlet eder. Ondan **النَّجْد**: yiğit adam. Ve **نَجُدَ الرَّجُل يَنْجُد نَجْدَةً**; yiğit olunca. Ve o, **نَجْد** ve **نَجُدٌ** ve **نجِدٌ** ve **نَجيد**’dir. Ve yiğitlik **نَجدةٌ**’dir. Ve **المُناجِد**: savaşan. Ve falan kimse bir **نَجدةً** ile karşılaştı; yani bir şiddet; onu meşgul eden bir iş. **طَرَفة** dedi:
تَحسَبُ الطّرفَ عليها نَجدةً *** يالقومِي للشَّبابِ المسبكِرّْ
görenin ona bakması sebebiyle ona bir şiddet ilişir; sanki bedeninin yumuşaklığını ve inceliğini kastetmiştir.

Ve babdan **النَّجَد**: ter. Ve **نَجِد نَجَداً**: bir işten yahut bir sıkıntıdan terledi. Dedi:
يَظلُّ مِن خَوفِهِ الملاّحُ معتصِماً *** بالخيزُرانةِ بعد الأينِ والنَّجَدِ

Ve belki bunda şöyle derler: **نُجِدَ**; o hâlde o **منجودٌ**’dur. Dedi:
صادياً يستغيثُ غيرَ مُغاثٍ *** ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ
Ve denir: **استنجَدْتُه فأنْجَدَني**; yani ondan yardım istedim de bana yardım etti. Ve bunda hasma karşı bir üstün gelme vardır.

Ve babdan **النَّجود**: yaban eşeklerinin **المشْرِفة**’si. Ve falan kimse **استنجد**: zayıflıktan sonra kuvvetlendi. Ve **نَجَدْتُ الرّجُل أنْجُدُه**: ona galip geldim. Bunu İbnü’s-Sikkît rivayet etti. Ve **النَّجْد**: yerden yüksek olan şey. Ve **أنْجَدَ**: alçak yerden (**غَور**) **نجد**’e yükseldi.

Ve babdan: o, ihtiyaçta **نَجدٌ**’dir; yani onda hafiftir. Ve **النِّجَاد**: kılıcın askılarıdır; çünkü omuzun üstüne yükselir. Ve **النَّجْد**: evin eşya olarak onunla döşendiği şey. Ve **التَّنجيد**: süsleme. Ve **النَّجْد**: yüksek yol. Ve **المنَجَّد**: onu zamanın **نَجَّده**’si; yani bildi ve tecrübe etti; sanki onu cesaretlendirdi ve kuvvetlendirdi. Ve her birinin kıyası vardır.

(**نجذ**)  **النون** ve **الجيم** ve **الذال**; tek bir kelimedir. **النّاجِذ**; o, köpekdişi ile azı dişleri arasındaki diştir. Sonra ödünç alınır da adama **المنجَّذ** denir; o da tecrübe edilmiş olandır. Ve gülmesinde **نواجِذُه** göründü. Ve derler ki: azı dişlerinin hepsi **نواجذ**’dir. Bu, bize göre sahih olanıdır; **الشَّماخ**’ın sözü sebebiyle:
* نواجِذُهنَّ كالحِدَأ الوَقيعِ *
Ve çünkü onlar derler ki: “**ضَحِكَ حتَّى بدا ناجذُه**”; eğer köpekdişi ile azı dişleri arasındaki diş olsaydı bunda bu söylenmezdi; çünkü o, en az bir gülüşten görünür.

(**نجر**)  **النون** ve **الجيم** ve **الراء**; iki asıldır: birisi şeyin düzeltilmesi ve ölçüsünün ıslahı, diğeri hastalıklardan bir cinstir.
Birincisi: odunun **نَجْر**’i; ve onu **نَجَره نَجْراً**; ve faili **النَّجَّار**’dır; o da ondandır; sanki düzeltilmiş bir şeydir. **نَجَره نجراً**. Ve bunun gibi **النَّجْر**: tabiat. Ve derler ki –doğruluğunu bilmiyorum–: kapının **نَجْران**’ı: içinde döndüğü tahtadır.

Diğer asıl **النَّجَر**’dir: dediler ki: develer **نَجِرَت**: susadı; ve **مَجرت** de denir; o, içip de kanmamasıdır; bu, **الحِبَّة** yemekten olur. Halîl **النّجْران**’ı rivayet etti: susamış. Dediler ki: ve **ناجرٍ** ayı da bundandır; çünkü develer onda **تَنْجَر**. İbnü’s-Sikkît dedi: **النَّجَر**: insanın ekşi süt içip de sudan kanmamasıdır.

(**نجز**)  **النون** ve **الجيم** ve **الزاء**; sahih bir asıldır; bir şeyin yavaşlık olmaksızın bir acelede tamam olmasına delâlet eder. Denir: **نَجَزَ الوعدُ يَنْجُز**. Ve ben onu **أنجزْتُه**: onu acele ettirdim. Ve yanımdakini ona verdim; ta ki onun sonu **نَجَزَ**; yani onun sonu ona ulaştı. Ve onu **ناجزاً بناجز** sat; onların “elden ele” demeleri gibi: acele ile acele. Ve savaşta **المناجَزَة**: iki süvarinin karşılıklı meydana çıkmasıdır; yani dövüşü acele ederler, duraksamazlar.

(**نجس**)  **النون** ve **الجيم** ve **السين**; sahih bir asıldır; temizliğin zıddına delâlet eder. Ve bir şey **نَجِسٌ** ve **نَجَسٌ**: pis. Ve **النَّجَس**: pislik. Ondan olması uzak değildir: onların “**النَّاجس**: devası olmayan hastalık” sözleri. **ساعدةُ الهذليّ** dedi:
والشيب داءٌ نَجِيسٌ لا دواءَ له *** للمرءِ كان صحيحاً صائبَ القُحَمِ
Sanki insanda uzayınca onu **نَجِسَه** [yahut **نَجَّسَه**]; yani onu pisledi yahut pis kıldı. **التَّنجيس** ise, Arapların yaptığı bir şeydi: çocuğa cinlerden onu korudukları bir şey asarlardı; belki bu bir kemiktir yahut ona benzer bir şeydir; bu sebeple **تنجيساً** diye adlandırıldı. Dedi:
* وعلقَ أنجاساً عليَّ المنجِّسُ *

(**نجش**)  **النون** ve **الجيم** ve **الشين**; sahih bir asıldır; bir şeyi kışkırtmaya delâlet eder. Ondan **النَّجْش**: satılan şeyde çok bir fiyatla artırman; ta ki bakan sana baksın da ona düşsün; ve bu, hadiste gelen şeydir: “**لا تَناجَشُوا**”; sanki **النَّاجش** o artırmayı kışkırttı. Ve **الناجش**: avı kışkırtan. Ve **نجَشْتُ الصَّيد**: onu kışkırttım. Ve bunun gibi **نَجَشَ الإبلَ ينجُشها**: dağılmadan sonra onları topladı. Dedi:
* غيرَ السُّرى والسَّائِق النَّجَّاشِ *
Ve babdan **النِّجَاشة**: yürüyüşün sürati. Ve **يَنْجُشُ نجيشاً** geçip gitti. Sanki onunla yürüyüşünde tozu kışkırtması kastedilir. Ve denir ki **النَّجاشِيِّ** ismi ondan türemiştir.

(**نجع**)  **النون** ve **الجيم** ve **العين**; sahih bir asıldır; yiyeceğin yahut ilacın bedende faydasına delâlet eder; sonra onda genişletilir de ona kıyas edilir. **نَجَع الطّعامُ**: yiyenine iyi geldi. Ve **ماءٌ نَجوعٌ** ( **نميرٍ** gibi): bedende büyüyen. İbnü’s-Sikkît dedi: ilaç onda **نجَع**; ve hayvanda yem **نَجَع**; **أنْجَعَ** denmez.

Buna kıyas edilenlerden **النُّجْعة**: otlak aramak; çünkü o, **ما يَنْجَع**’ın talebidir. Ve onu **انتَجَعَه**: hayrını aradı. Ondan **النَّجِيع**: un ve su ile vurulan **الخَبَط**; deveye **يُوجَر**. Ve falanda sözün **نَجَعَ**’ı: onda etkili oldu.

Babdan şâz olanlardan **النَّجيع**: karın içinin kanı; siyahlığa çalar.

(**نجف**)  **النون** ve **الجيم** ve **الفاء**; iki sahih asıldır: birisi bir şeyde—mekânda yahut başkasında—yayılmaya delâlet eder; diğeri bir şeyin çıkarılmasına delâlet eder.
Birincisi **النَّجَف**: uzunlamasına uzanan bir yer; su onu aşmaz; çoğulu **نِجَاف**. Ve denir: yerin alt taraflarında, yerde uzayıp giden bir kolaylık olan karınlardır; ona, yumuşak bir yere dökülen vadiler vardır. Ve kum tepesinin koltuk altına **نَجَفَةُ الكَثِيب** denir.

Ve babdan okların **النَّجِيف**’i: geniş olan. Ve **نَجَفْتُ السَّهمَ**: onu öyle yonttum ve ıslah ettim; ve ok **منجوفٌ** ve **نَجيف**’tir. Ve **غارٌ منجوفٌ**: geniş.

İkincisi: **تيسٌ منجوف**; o, kamışının bağlanması ve çiftleşmeye güç yetirememesidir; sanki ondan bir su kesilmiş ve çıkarılmıştır. Ve **الانتجاف**: memede olan sütün çıkarılmasıdır. Ve **المَنجوف**: cinsel ilişkiden kesilmiş olan. Ve rüzgâr bulutu **انتَجَفَت**: onu sürttü ve onu tüketti.

(**نجل**)  **النون** ve **الجيم** ve **اللام**; iki sahih asıldır: birisi bir şeyi atmaya, diğeri şeyde genişliğe.
Birincisi **النَّجْل**: senin bir şeyi atmandır. Denir: **نَجَل نَجْلا**. Ve dişi deve, toynağıyla çakılı **تَنْجُل**: yani onu atar. Ondan **نَجَلْتُ الرّجُلَ نَجْلَةً**: ayağının önüyle ona vurduğun zaman; o da yuvarlanınca. Ve onların “**مَنْ نَجَلَ النَّاسَ نَجَلُوه**” sözleri: yani kim onlarla çekişirse onlar da onunla çekişir; kim onları atarsa onlar da onu atar. Ve babdan **النَّجْل**; o, nesildir; çünkü doğuran sanki onu atar. Ve **فحلٌ ناجِلٌ**: soylu nesilli. Ve derler: Allah onun iki **ناجِلَيه**’ini çirkin kılsın; yani anne-babasını. Ondan **النَّجْل**: sızıntı; sanki yerin fışkırtıp attığı bir nemdir.

Diğer asıl **النَّجَل**: güzellikte gözün genişliğidir; ve **النَّجْل**: **أنْجَل**’in çoğuludur. Ve aslan **أنْجَلُ**’dir. Ve **طعنةٌ نَجْلاَء**: geniş. Ve **رُمْحٌ مِنْجَلٌ**: geniş deliş. Ve **نَجَلْتُ الإهاب**: onu iki aşık kemiğinden bütünüyle yardım; derilerin yüzülmesi gibi. Ve deri **مَنْجُولٌ**’dür. Ve denir: **الإنجيلُ** Arapçadır; **نَجَلت الشيءَ**: onu çıkardım’dan türemiştir; sanki içindekilerle ortaya çıkarılmış ve gösterilmiş bir iştir.

Bu iki babdan şâz olanlardan **النّجِيل**: **الحَمْض**’dan ağaç yaprağının bir türü. Ve yer **أنْجَلَت**: yeşerdi.

(**نجم**)  **النون** ve **الجيم** ve **الميم**; sahih bir asıldır; doğmaya ve görünmeye delâlet eder. **نَجَمَ النَّجمُ**: doğdu. Ve diş ve boynuz **نَجَمَ**: doğdular. Ve **النّجم**: **الثُّرَيَّا**; onun adıdır.

Ve “**طَلَعَ النَّجْم**” dedikleri zaman onu kastederler. Bu sözün **نَجْمٌ**’ü yoktur; yani aslı ve doğuş yeri yoktur. Ve bitkiden **النَّجم**: sapı olmayan şeydir; **نَجَمَ**’dan; yani doğdu. Ve terazide **المِنْجَم**: içinde dil bulunan enlemesine demirdir; o ölçüdür.

(**نجه**)  **النون** ve **الجيم** ve **الهاء**. Bir kelimedir; bir şeyde hoşnutsuzluğa delâlet eder. Denir: **نَجَهْتُه**; onu hoşlanmadığı bir şeyle karşıladığın ve onu senden uzaklaştırdığın zaman. Ve **رجلٌ ناجِهٌ**: şehre girip onu yadırgadığı ve ondan hoşlanmadığı zaman.

(**نجو**)  **النون** ve **الجيم** ve illetli harf; iki asıldır: birisi kazımaya ve açığa çıkarmaya, diğeri örtmeye ve gizlemeye delâlet eder.
Birincisi: deriyi **نَجَوْتُ**; **أنْجُوه**—ve deri **نَجاً**—; onu kazıdığın zaman. Ve dedi:
فقلتُ انجُوَا عنها نَجَا الجِلْدِ إنَّه *** سيُرْضِيكما منها سَنامٌ وغاربُه
Ve derler: o, **نَجَاةٍ** bir yerdedir: ağaçlarından değnekler çıkarılır. Dallara **النَّجَا** denir; tekili **نَجَاة**’dır. Ve “bana bir değnek çıkar” (**أنْجِنِي عَصاً**). Ve insan **نَجَا** eder; **ينجو نَجاةً**; ve süratte **نَجاءً**; o, yerden gitme ve açığa çıkma mânasıdır. Ve **ناقةٌ ناجِية** ve **نَجَاةٌ**: hızlı. Ve babdan—bizim **النّجاء**’dan zikrettiğimize hamledilmiş olarak—yerden **النَّجاة** ve **النَّجْوة**: selin üstüne çıkmadığı yerdir. Dedi:
فَمَنْ بِنَجوتِهِ كمن بعَقْوَتِه *** والمستكنُّ كمَنْ يمشي بِقرْواحِ
Biz onu ona hamledilmiş dedik; çünkü sanki selden **نَجَا** edince, sanki bir şeyden ondan uzaklaşmakla kurtulan şey gibidir; işte bu, hamledilenin mânasıdır.

Ve onların “benimle onların arasında yerden bir **نَجَاوَةٌ** vardır” sözleri: yani genişlik; babdandır; çünkü o, içinde hızlanılan ve kurtulunan bir yerdir. Ve hadiste: “**إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجُوا**”; yani yürüyüşte ağırlaşmayın; fakat açığa çıkın ve geçin.

Ve babdan **النَّجْو**: bulut; çoğulu **النِّجاء**; onun açılıp dağılmasındandır; çünkü sabit kalmaz. İbnü’s-Sikkît dedi: bulut **أنْجَت**: uzaklaştı. Ve onların “falan **استَنْجَى** etti” sözleri: dediler ki o, **النَّجْوَة**’dandır; sanki insan ihtiyacını gidermeyi istediğinde onu örten yerden bir **نَجوةً**’ya gelir; böyle yapmak isteyene **استنجى** denildi; onların “**تغوَّطَ**” demeleri gibi; yani bir **غائطاً**’a geldi.

Ve babdan **نَجَوْتُ فلاناً**: onu kokladım; sanki onda bir hâli açığa çıkarmayı istedin. Dedi:
نجَوْتُ مُجَالِداً فوجدت فيه *** كريح الكَلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ
Diğer asıl **النَّجْو** ve **النَّجْوَى**: iki kişi arasındaki sırdır. Ve onu **ناجَيْتُ**; ve onlar **تناجَوْا**; ve **انتَجَوْا**. Ve o, falanın **نَجِيُّ**’sidir; çoğulu **أنْجِيَة**. Dedi:
* إذا ما القومُ كانوا أنْجِيَهْ *
der ki: kavim uyudu ve uykularında rüya gördü; sanki uykuda ehilleriyle gizlice konuşuyorlar. Ve **نَجَوْتُه**: onunla gizlice konuştum. Ve **انتجَيْتُه**: onu gizli konuşmamla seçtim. Dedi:
فبِتُّ أَنْجُو بها نَفْساً تكلِّفُنِي *** ما لا يُهمُّ بِهِ الجَثّامَةُ الوَرَعُ

(**نجب**)  **النون** ve **الجيم** ve **الباء**; iki asıldır: birisi bir şeyin arılığına ve soyluluğa, diğeri zayıflığa delâlet eder.
Birincisi **النَّجَابة**: **الرّجُل النجيب**’in masdarıdır; yani soylu. Ve falanı **انْتَجَب** etti: onu arıttı ve seçti. Ve **رجل مُنْجِبٌ**: soylu bir çocuğu olan. Ve **امرأةٌ مُنْجِبةٌ** ve **مِنجابُ**. Ve **رجلٌ نَجْبٌ**: cömert, soylu.

Diğeri **المِنْجاب**: zayıf adam; çoğulu **مَناجيب**. Dedi:
* إذْ آثَرَ النّومَ والدِّفءَ المَنَاجِيبُ *
Ve babdan **المِنْجَاب**: yontulup da bilenmemiş ok ucu. Ve **النَّجَبُ**: ağacın kabuğunun üstündeki kabuktur; ve **النَّجْبُ**: onu almaktır.

(**نجث**)  **النون** ve **الجيم** ve **الثاء**; bir asılcık olup bir şeyi ortaya çıkarmaya ve bir ayıba delâlet eder. Ondan **النَّجيثة**: kuyunun toprağından çıkarılan şey. Ve denir: kavmin **نَجِيثُ**’i ortaya çıktı; yani ayıptan gizledikleri şey. Ve **النَّجيث**: hedef. Halîl dedi: dikili oluşundan dolayı **نجيثاً** diye adlandırıldı. Ve o, falan oğullarını **يَنْجُثُ** eder; onlardan yardım isteyerek onları imdada çağırdığı zaman; mânası, onların onun yardımına çıkmalarını istemesidir. Ve **الاستنجاث**: şeye karşı durmaktır; ve hepsinde kıyas birdir; Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B0/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ج ذ
أبدى ناجذه إذا بالغ في ضحكه أو غضبه وعن النبيّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ ‏"‏ أنه ضحك حتى بدت نواجذه ‏"‏‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أبدت الحرب ناجذيها‏.‏
قال بشر‏:‏ إذا ما الحرب أبدت ناجذيها غداة الرّوع والتقت الجموع وعضّ على ناجذه إذا بلغ أشدّه استحكم‏.‏
وعض في العلم وغيره بناجذه إذا أتقنه ومنه‏:‏ جّذته التجاربُ:‏ أحكمتْه‏.
قال‏:
أخو خمسينَ مُجتمِعٌ أشُدّي
ونجّذَني مُداوَرة الشّؤونِ

##### Türkçe

ن ج ذ
**أبدى ناجذه**: gülmesinde veya öfkesinde aşırıya gittiği zaman onun **ناجذه**’sini ortaya çıkardı. Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun): “O, **نواجذه**’si görünene kadar güldü.”

Mecazdan: Savaş **ناجذيها**’sını ortaya çıkardı.

Bişr dedi:
Eğer savaş, dehşet sabahında **ناجذيها**’sını ortaya çıkarırsa ve kalabalıklar karşılaşırsa

Ve **عضّ على ناجذه**: en şiddetine ulaştığı zaman; sağlamlaştı. Ve ilimde ve başkasında **بناجذه** ile ısırdı: onu sağlamca öğrendiği zaman. Ondan: **جّذته التجاربُ**: onu sağlamlaştırdı.

Dedi:
Elli yaşın kardeşi; şiddetlerim toplanmış
Ve işlerin döndürülüp dolaştırılması beni **نجّذَني** etti

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّواجذ: أَقصى الأَضراس، وهي أَربعة في أَقصى الأَسنان بعد الأَرْحاءِ، وتسمى ضرس الحلُم لأَنه ينبت بعد البلوغ وكمال العقل؛ وقيل: النواجذ التي تلي الأَنْيابَ، وقيل: هي الأَضراس كلها نواجِذُ. ويقال: ضحك حتى بدت نواجذه إِذا استغرق فيه. الجوهري: وقد تكون النواجذ للفرس، وهي الأَنياب من الخف والسّوالِغُ من الظَّلْف؛ قال الشماخ يذكر إِبلاً حداد الأَنياب:
يُبَاكِرْنَ العِضاهَ بِمُقْنَعَاتٍ،
نَواجِذُهُنَّ كالحِدَإِ الوَقِيعِ
والنَّجْذُ: شدة العض بالناجذ، وهو السن بين الناب والأَضراس. وقول العرب: بدت نواجذه إِذا أَظهرها غضباً أَو ضحكاً. وعَضَّ على ناجذه: تحَنَّكَ. ورجل مُنَجَّذٌ: مُجَرَّبٌ، وقيل: هو الذي أَصابته البلايا، عن اللحياني. وفي التهذيب: رجل مُنَجَّذٌ ومُنَجِّذٌ الذي جرّب الأُمور وعرفها وأَحكمها، وهو المجرَّب والمُجرِّب؛ قال سحيم بن وثيل:
وماذا يَدَّرِي الشعراءُ مني،
وقد جاوزتُ حَدَّ الأَربعينِ؟
أَخُو خمْسِين مُجْتَمِعٌ أَشُدِّي،
ونَجَّذَني مُدَاوَرةُ الشُّؤون
مداورة الشؤون يعني مداولة الأُمور ومعالجتها. ويَدَّرِي: يَخْتِلُ. ويقال للرجل إِذا بلغ أَشدّه: قد عضَّ على ناجذه، وذلك أَن الناجذ يَطْلعُ إِذا أَسنَّ، وهو أَقصى الأَضراس. واختلف الناس في النواجذ في الخبر الذي جاءَ عن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه ضحك حتى بدت نواجذه. وروى عبد خير عن عليّ، رضي الله عنه: أَن الملكين قاعدان على ناجذَي العبد يكتبان، يعني سنيه الضاحكين وهما اللذان بين الناب والأَضراس؛ وقيل: أَراد النابين. قال أَبو العباس: معنى النواجذ في قول علي، رضي الله عنه، الأَنياب وهو أَحسن ما قيل في النواجذ لأَن الخبر أَنه، صلى الله عليه وسلم، كان جل ضحكه تبسماً. قال ابن الأَثير: النواجذ من الأَسنان الضواحك، وهي التي تبدو عند الضحك والأَكثر الأَشهر أَنها أَقصى الأَسنان؛ والمراد الأَوّل أَنه ما كان يبلغ به الضحك حتى تبدُوَ أَواخر أَضراسه، كيف وقد جاء في صفة ضحكه، صلى الله عليه وسلم: جُلُّ ضحكه التبسم؟ وإِن أُريد بها الأَواخر فالوجه فيه أَن يريد مبالغة مثله في ضحكه من غير أَن يراد ظهور نواجذه في الضحك. قال: وهو أَقيس القولين لاشتهار النواجذ بأَواخر الأَسنان؛ ومنه حديث العِرْباض: عَضُّوا عليها بالنواجذ أَي تمسكوا بها كما يتمسك العاضّ بجميع أَضراسه؛ ومنه حديث عمر، رضي الله عنه: ولن يَلِيَ الناسَ كَقُرَشِيٍّ عَضَّ على ناجذه أَي صبَرَ وتَصَلَّبَ في الأُمور. والمَناجِذُ: الفَأْرُ العُمْيُ، واحدها جُلْذٌ كما أَن المَخَاضَ من الإِبل إِنما واحدها خَلِفَةٌ، ورب شيء هكذا، وقد تقدم في الجُلْذِ، كذا قال: الفأْر، ثم قال: العمي، يذهب في الفأْر إِلى الجنس.
والأَنْجُذانُ: ضَرْبٌ من النبات، همزته زائدة لكثرة ذلك ونونها أَصل وإِن لم يكن في الكلام أَفْعُلٌ، لكن الأَلف والنون مُسَهِّلتان للبناء كالهاء، وياء النسب في أَسْنمَة وأَيْبُليّ.

##### Türkçe

**النَّواجذ**: Azı dişlerinin en ucu; ve onlar, **الأَرْحاءِ**’dan sonra dişlerin en ucunda dört tanedir; ve, bulûğdan ve aklın kemâlinden sonra bittiği için, **ضرس الحلُم** diye adlandırılır; ve denildi: **النواجذ** ki **الأَنْيابَ**’ı izleyenlerdir; ve denildi: azı dişlerinin hepsi **نواجِذُ**’dur. Ve denilir: “Güldü, ta ki **نواجذه** göründü” — onda (gülmede) tamamen içine daldığı zaman. **الجوهري**: Ve **النواجذ** at için de olabilir; ve o, **الخف**’ten **الأَنياب** ve **الظَّلْف**’ten **السّوالِغُ**’dur; **الشماخ** dedi, **الأَنياب**’ı keskin develeri anarak:

يُبَاكِرْنَ العِضاهَ بِمُقْنَعَاتٍ،
نَواجِذُهُنَّ كالحِدَإِ الوَقِيعِ

Ve **النَّجْذُ**: **الناجذ** ile ısırmanın şiddetidir; ve o, **الناب** ile **الأَضراس** arasındaki diştir. Ve Arapların sözü: “**نواجذه** göründü” — onu öfkeyle yahut gülmeyle ortaya çıkardığı zaman. Ve “**ناجذه** üzerine ısırdı”: çenesini sıktı. Ve **مُنَجَّذٌ** adam: tecrübeli; ve denildi: o, belâların isabet ettiği kimsedir; **اللحياني**’den. Ve **التهذيب**’de: **مُنَجَّذٌ** ve **مُنَجِّذٌ** adam, işleri tecrübe eden ve onları bilen ve onları sağlamlaştıran kimsedir; ve o, tecrübe edilmiş ve tecrübe edendir; **سحيم بن وثيل** dedi:

وماذا يَدَّرِي الشعراءُ مني،
وقد جاوزتُ حَدَّ الأَربعينِ؟
أَخُو خمْسِين مُجْتَمِعٌ أَشُدِّي،
ونَجَّذَني مُدَاوَرةُ الشُّؤون

**مداورة الشؤون** demek, işlerin dolaştırılması ve onların muamele edilmesidir. Ve **يَدَّرِي**: aldatır. Ve adama, kuvvetine eriştiği zaman denilir: “**ناجذه** üzerine ısırdı”; ve bu, **الناجذ**’in yaşlandığı zaman çıkması sebebiyledir; ve o, azı dişlerinin en ucudur. Ve insanlar, Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, gelen haberdeki **النواجذ** hakkında ihtilâf ettiler: “O, güldü, ta ki **نواجذه** göründü” diye. Ve **عبد خير** **عليّ**’den, radıyallahu anh, rivayet etti: “İki melek, kulun iki **ناجذ**’i üzerinde oturmuş, yazarlar”; yani, gülen iki dişini; ve onlar, **الناب** ile **الأَضراس** arasındaki ikisidir; ve denildi: iki **الناب**’ı kastetti. **أَبو العباس** dedi: **عليّ**’nin, radıyallahu anh, sözünde **النواجذ**’in mânâsı **الأَنياب**’dır; ve bu, **النواجذ** hakkında söylenenin en güzeldir; çünkü haber, onun, sallallahu aleyhi ve sellem, gülmesinin çoğunun tebessüm olmasıdır. **ابن الأَثير** dedi: **النواجذ**, dişlerden **الضواحك** olanlardır; ve onlar, gülme esnasında görünenlerdir; ve daha çok, daha meşhur olan, onların dişlerin en ucu olmasıdır; ve murad, birincisidir: yani gülme, onunla azı dişlerinin sonları görünecek dereceye varmazdı; nasıl olur ki, onun, sallallahu aleyhi ve sellem, gülmesinin sıfatında gelmiştir: “Gülmesinin çoğu tebessümdür”? Ve eğer onunla sonlar kastedilirse, onda vech şudur: gülmesinde onun benzerinin mübalağasını istemesidir; gülmede **نواجذه**’in görünmesi kastedilmeksizin. Dedi: ve bu, iki sözün daha kıyaslısıdır; **النواجذ**’in dişlerin sonlarıyla meşhur olması sebebiyle. Ve ondan, **العِرْباض** hadisi: “Onlara **النواجذ** ile ısırın” yani, ısıranın bütün azı dişleriyle tutunduğu gibi, onlara tutunun. Ve ondan, **عمر**’in, radıyallahu anh, hadisi: “İnsanlara, **قُرَشِيٍّ** gibi, **ناجذه** üzerine ısırmış (olan)dan başkası velî olmayacaktır” yani, işlerde sabretti ve katılaştı.

Ve **المَناجِذُ**: kör fare; tekili **جُلْذٌ**’dur; tıpkı **الإِبل**’den **المَخَاضَ**’ın tekilinin ancak **خَلِفَةٌ** olması gibi; ve bazı şey böyledir; ve **الجُلْذِ**’de daha önce geçti; böyle dedi: “fare”, sonra dedi: “kör”; farede cins’e gider.

Ve **الأَنْجُذانُ**: bitkiden bir tür; hemzesi, bunun çokluğundan dolayı zâiddir; ve **نون**’u aslîdir; her ne kadar kelâmda **أَفْعُلٌ** olmasa da; lâkin **الأَلف** ve **النون** bina için kolaylaştırıcıdır; tıpkı **الهاء** ve nisbet **ياء**’ı gibi: **أَسْنمَة** ve **أَيْبُليّ**’de.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B0/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ج ذ * * النَّاجِذُ * آخر الأضراس وللإنسان أربعة * نَوَاجِذَ * في أقصى الأسنان بعد الأرحاء ويُسمى ضرس الحُلُم لأنه ينبُت بعد البُلوغ وكمال العقل يُقال ضحك حتى بَدَت نَوَاجِذه إذا استغرب فيه

##### Türkçe

* ن ج ذ * **النَّاجِذُ**: azı dişlerinin sonuncusu; ve insanın en uç dişlerde, öğütücülerden sonra dört **نَوَاجِذَ**’i vardır. Ve ona, bulûğdan ve aklın kemâlinden sonra bittiği için “**ضرس الحُلُم**” denir. “Güldü de **نَوَاجِذَ**’i göründü” denir; onda (bu hâl) garipsenirse.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النواجذ: أقصى الأضراس، وهي أربعة في أقصى الأسنان بعد الأرحاء، وتسمى ضرس الحلم، لأنه ينبت بعد البلوغ وكمال العقل، وعلى هذا اقتصر ابن الأثير في النهاية. وقال صاحب الناموس: وعليه الفراء أو هي الأنياب. وبه فسر الحديث  ضحك حتى بدت نواجذه  لأنه صلى الله عليه وسلم كان جل ضحكه التبسم، قال ابن الأثير: وإن أريد بها الأواخر، وهو الأكثر الأشهر فالوجه فيه أن يريد مبالغة مثله في ضحكه من غير أن يراد ظهور نواجذه في الضحك، قال: وهو أقيس القولين، لاشتهار النواجذ بأواخر الأسنان، ومنه حديث العرباض  عضا عليها بالنواجذ  أي تمسكوا بها كما يتمسك العاض بجميع أضراسه، أو التي تلي الأنياب، أ هي الأضراس كلها، جمع ناجذ، يقال: ضحك حتى بدت نوجذه، إذا ستغرق فيه، قال الجوهري: وقد تكون النواجذ للفرس، وهي الأنياب من الخف، السوالغ من الظلف، قال الشماخ يذكر إبلا حداد الأنياب:
  يباكرن العضاة بمقنعات                      نواجذن كالحدإ الوقيع والنجذ: شدة العض بها، أي بالنواجذ، من المجاز: النجذ: الكلام الشديد، عن الصاغاني والزمخشري، في الأساس: أبدى ناجذه: بالغ في ضحكه أو غضبه. وعض على ناجذه إذا بلغ أشده وذلك لأن الناجذ يطلع إذا أسن، وهو أقصى الأضراس. والمنجذ، كمعظم: المحرب، والمجرب، وهو المحنك، وفي التهذيب رجل منجذ ومنجذ: الذي جرب الأمور وعرفها وأحكمها، وهو المجرب والمجرب، قال سحيم بن وثيل:
  وماذا تبتغي الشعراء مني                      وقد جاوزت حد الأربعين
  أخو خمسين مجتمع أشدي                      ونجذني مداوارة الشئون

  قال اللحياني: الننجذ: هو الذي أصابته البلايا فصار بذلك معالجا للأمور مداورا لها. والمناجذ الفأر العمي وقذ ذكر في ج ل ذ، لأنه جمع جلذ، بالضم. من غير لفظه، ورب شيء هكذا، وقد سبق البحث فيه. والأنجذان، بضم الجيم، وهمزته زائدة ونونها أصل وإن لم يكن في الكلام أفعل، لكن الألف والنون مسهلتان للبناء كالهاء وياء النسب في أسنمة وأيبلي: نبات يقاوم السموم، جيد لوجع المفاصل، جاذب مدر للبول، محدر للطمث، أي الحيض، وأصل الأبيض منه هو الأشترغاز، ومن خواصه أنه مقطع ملطف محلل. ونجذه: ألح عليه، ويقال: عض في العلم وغيره بناجذه، إذا أتقنه، ومنه نجذته التجارب: أحكمته، كذا في الأساس. وتناجذوا على كذا: ألحوا.

##### Türkçe

**النواجذ**: azı dişlerinin en uç kısmı; ve onlar, **الأرحاء**’dan sonra dişlerin en uç kısmında bulunan dört tanedir; ve **ضرس الحلم** diye adlandırılır; çünkü o, bulûğdan ve aklın kemale ermesinden sonra biter. Ve bu üzere İbnü’l-Esîr **النهاية**’de iktisar etti. Ve **الناموس** sahibi dedi: ve onun üzere **الفراء**; yahut o, **الأنياب**’dır. Ve hadis bununla tefsir edildi:  **ضحك حتى بدت نواجذه**  çünkü o (sallallahu aleyhi ve sellem)in gülmesinin çoğu tebessümdü. İbnü’l-Esîr dedi: ve eğer onunla **الأواخر** kastedilirse—ki o, en çok ve en meşhur olandır—o halde bunun vechi, gülmesinde bunun benzeri bir mübalağa istemesidir; gülmede **نواجذه**’nin görünmesi kastedilmeksizin. Dedi: ve o, iki kavlin daha kıyaslı olanıdır; **النواجذ**’nin dişlerin sonlarıyla meşhur olmasından dolayı. Ve ondan, **العرباض** hadisi:  **عضا عليها بالنواجذ**  yani bütün azı dişleriyle ısıranın tutunduğu gibi ona tutunun; yahut **الأنياب**’ı takip edenler; yahut o, azı dişlerinin hepsidir. **ناجذ**’in cem‘i. Denir: **ضحك حتى بدت نوجذه**; onda boğulup gittiği zaman. **الجوهري** dedi: ve **النواجذ** at için de olabilir; ve o, **الخف**’ten olan **الأنياب**’dır; **الظلف**’ten olan **السوالغ**. **الشماخ** keskin **الأنياب**’lı develeri zikrederek dedi:
  يباكرن العضاة بمقنعات                      نواجذن كالحدإ الوقيع والنجذ: onunla ısırmanın şiddeti; yani **بالنواجذ**. Mecazdan: **النجذ**: şiddetli söz; **الصاغاني** ve **الزمخشري**’den. **الأساس**’ta: **أبدى ناجذه**: gülmesinde yahut öfkesinde mübalağa etti. Ve **عض على ناجذه**: şiddetinin sonuna vardığı zaman; çünkü **الناجذ** yaşlanınca çıkar; ve o, azı dişlerinin en uç kısmıdır. Ve **المنجذ**—**كمعظم** vezninde—**المحرب** ve **المجرب**’dir; ve o, **المحنك**’tir. Ve **التهذيب**’te: **رجل منجذ ومنجذ**: işleri tecrübe etmiş, onları bilmiş ve onları sağlamlaştırmış olan; ve o, **المجرب** ve **المجرب**’dir. **سحيم بن وثيل** dedi:
  وماذا تبتغي الشعراء مني                      وقد جاوزت حد الأربعين
  أخو خمسين مجتمع أشدي                      ونجذني مداوارة الشئون

**اللحياني** dedi: **الننجذ**: belâlara uğramış da bununla işlere alışmış, onları evirip çeviren olan kimsedir. Ve **المناجذ**: kör fare; ve **وقذ** **ج ل ذ**’de zikredildi; çünkü o, **جلذ**’in cem‘idir; **بالضم**. Lafzından olmaksızın; ve bazı şey böyledir; ve onda araştırma daha önce geçti. Ve **الأنجذان**—**بضم الجيم**—hemzesi ziyadedir ve nûnu asıldır; her ne kadar kelâmda **أفعل** olmasa da; lâkin elif ve nûn, bina için kolaylaştırıcıdır; **أسنمة** ve **أيبلي**’deki nisbet **الهاء**’sı ve yâ’sı gibi: zehirlere karşı koyan bir bitki; eklem ağrısına iyi; idrar için çekici, akıtıcı; **الطمث** için akıtıcı; yani hayız. Ve onun beyazının aslı **الأشترغاز**’dır. Ve onun hasletlerindendir ki o, kesici, yumuşatıcı, çözücüdür. Ve **نجذه**: ona ısrar etti. Ve denir: ilimde ve başkasında **بناجذه** ısırdı; onu sağlamca öğrendiği zaman. Ve ondan: **نجذته التجارب**: onu sağlamlaştırdı; **الأساس**’ta böyle. Ve **تَناجذوا على كذا**: ısrar ettiler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B0/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَجَذَهُ
1 نَجَذَهُ ذ , aor. نَجَذَ , (TK,) [or نَجُذَ , accord. to the rule of the K,] inf. n. نَجْذٌ, (L, K,) He bit him, or it, (L, K,) with the نَاجِذ, which is the tooth next behind the canine tooth: [but see this word:] (L:) or, with the نَوَاجِذ. -A2- نَجَذَهُ (inf. n. نَجْذٌ, TK,) (tropical:) He importuned him in asking: نَجْذٌ sigfies also vehement speaking. (K.)

نجّذهُ
2 نجّذهُ ذ (assumed tropical:) It (experience) strengthened him: (A:) or tried and strengthened him. (S, L.) Suheym Ibn-Wetheel says,
وَنَجَّذَنِى مُدَاوَرَةُ الشُّؤُونِ
[And the applying myself to the management of affairs has tried and strengthened me]. (S, L.) See 3, in art. دور. And see نِجّد.

ناجِذ
ناجِذ ذ sing. of نَوَاجِذُ, which signifies The furthest of the أَضْرَاس [or molar teeth], (S, A, L, Msb, K,) of a man; (S, Msb;) which are four in number, (S, L, Msb, K,) next after the ??; (L;) also called أَضْرَاسُ الحُلُمِ, [or the teeth of puberty, and أَضْرَاسُ العَقْلِ, or the wisdom-teeth,] (S, Mgh, L, Msb,) because they grow after the attaining to puberty, and the completion of the intellectual faculties: (S, L, Msb:) or all the اضراس [or molar-teeth]: or the teeth next behind the canine teeth: (L, Msb, K:) altogether four in number: (L, Msb:) or the canine teeth: (L, Msb, K:) which last, accord. to Th, (L, Msb,) or the last but one, accord. to IAth, (L,) is the signification meant in the trad. (respecting Mohammad, L.) ضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ [He laughed so that his نواجذ appeared]; (L, Msb;) because Mohammad's utmost laugh was slight; or this is a hyperbolical expression, not meant to be literally understood; for the signification of نواجذ most commonly obtaining is the first of those given above: (L:) the phrase also signifies he laughed violently, or immoderately: (S, L:) the term نواجذ is also sometimes used in relation to the horse, (S, L,) or a solid-hoofed animal, as well as man; (Bلri', Msb;) and they are [termed] the أَنْيَاب in a soft-footed animal such as the camel; and the سَوَالِغ in a cloven-hoofed animal. (S, L.) See also سِنٌّ. ― -b2- عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ (tropical:) They held her fast. as one holds fast in biting with all his grinders. (L, from a trad.) ― -b3- أَبْدَى نَاجِذَهُ (assumed tropical:) He was immoderate in his laughter: and, in his anger. (A.) ― -b4- عَضّ عَلَى نَاجِذِهِ (assumed tropical:) He attained to the age of puberty; or of manly vigour; or of firmness, or soundness, of judgment: (A, L, K: *) and he bacame patient, and firm, vigorous, or hardy, in the management of affairs. (L.) ― -b5- بَلَغَ فِى العِلْمِ وَغَيْرِهِ بِنَاجِذِهِ (assumed tropical:) He made his knowledge, &c., sound, or firm. (A.) ― -b6- بَدَتْ نَوَاجِذُهُ His نواجذ appeared by reason of anger or of laughter. (L.)

مُنَجَّذٌ
مُنَجَّذٌ ذ (assumed tropical:) A man (S, L) tried and strengthened by experience; expert, or experienced: (T, S, L, K:) or (so in the L; in the K, and) who has experienced probations, trials, or calamities, (Lh, L, K,) and thus become a vigorous manager of affairs. (TA.) See also مُنَجَّدٌ.

مَنَاجِذُ
مَنَاجِذُ ذ [Moles]: used as pl. of جُلْذٌ, (L, K,) and of خُلْدٌ. (L, K, &c., art. خلد.)

##### Türkçe

نَجَذَهُ
1 **نَجَذَهُ** ذ , muzâri‘ **نَجَذَ** , (TK,) [yahut **نَجُذَ** , K’nın kaidesine göre,] mastar ismi **نَجْذٌ**, (L, K,) O, onu ısırdı, yahut onu, (L, K,) **نَاجِذ** ile; ki o, köpek dişinin hemen arkasındaki diştir: [lâkin bu kelimeye bak:] (L:) yahut, **نَوَاجِذ** ile. -A2- **نَجَذَهُ** (mastar ismi **نَجْذٌ**, TK,) (mecaz:) O, istemede ona ısrarla musallat oldu: **نَجْذٌ** ayrıca şiddetli konuşmayı da ifade eder. (K.)

نجّذهُ
2 **نجّذهُ** ذ (farzedilen mecaz:) O (tecrübe) onu kuvvetlendirdi: (A:) yahut onu denedi ve kuvvetlendirdi. (S, L.) Suheym İbn-Wetheel der ki,
وَنَجَّذَنِى مُدَاوَرَةُ الشُّؤُونِ
[Ve işlerin idaresine kendimi vermem beni denedi ve kuvvetlendirdi]. (S, L.) دور maddesinde 3’e bak. Ve **نِجّد**’e bak.

ناجِذ
**ناجِذ** ذ **نَوَاجِذُ**’ün tekilidir; ki o, insanın **أَضْرَاس**’ının [yahut azı dişlerinin] en geride olanlarını ifade eder, (S, A, L, Msb, K,) (S, Msb;) ki bunlar sayı olarak dörttür, (S, L, Msb, K,) ??’den sonra olanlar; (L;) ayrıca **أَضْرَاسُ الحُلُمِ** [yahut bulûğ dişleri, ve **أَضْرَاسُ العَقْلِ**, yahut akıl dişleri] diye de adlandırılır, (S, Mgh, L, Msb,) çünkü bulûğa erişmeden sonra ve aklî melekelerin tamamlanmasından sonra çıkarlar: (S, L, Msb:) yahut bütün **اضراس** [yahut azı dişleri]: yahut köpek dişlerinin hemen arkasındaki dişler: (L, Msb, K:) bütünüyle sayı olarak dörttür: (L, Msb:) yahut köpek dişleri: (L, Msb, K:) ki bu sonuncusu, Sa‘leb’e göre, (L, Msb,) yahut sondan bir önceki, İbnü’l-Esîr’e göre, (L,) hadiste kastedilen mânâdır (Muhammed hakkında, L.) **ضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ** [Güldü; tâ ki onun **نَوَاجِذُهُ** göründü]; (L, Msb;) çünkü Muhammed’in en uç gülmesi hafif idi; yahut bu, lafzen anlaşılması kastedilmeyen mübalağalı bir ifadedir; zira **نَوَاجِذ**’in en çok geçerli olan mânâsı yukarıda verilenlerin birincisidir: (L:) ibare ayrıca, şiddetle yahut aşırı güldü mânâsını da ifade eder: (S, L:) **نَوَاجِذ** lafzı bazen at hakkında da kullanılır, (S, L,) yahut insan gibi, tek tırnaklı bir hayvan hakkında; (Bلri', Msb;) ve onlar, deve gibi yumuşak ayaklı bir hayvanda **أَنْيَاب** diye adlandırılır; ve çift tırnaklı bir hayvanda **سَوَالِغ**. (S, L.) Ayrıca **سِنٌّ**’e bak. ― -b2- **عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ** (mecaz:) Onu sıkıca tuttular; bir kimsenin bütün azılarıyla ısırarak sıkıca tutması gibi. (L, bir hadisten.) ― -b3- **أَبْدَى نَاجِذَهُ** (farzedilen mecaz:) O, gülmesinde aşırı oldu: ve, öfkesinde. (A.) ― -b4- **عَضّ عَلَى نَاجِذِهِ** (farzedilen mecaz:) O, bulûğ yaşına; yahut erkeklik kuvveti yaşına; yahut hükmün sağlamlığına, yahut sıhhatine, ulaştı: (A, L, K: *) ve işlerin idaresinde sabırlı oldu, ve sağlam, kuvvetli, yahut dayanıklı oldu. (L.) ― -b5- **بَلَغَ فِى العِلْمِ وَغَيْرِهِ بِنَاجِذِهِ** (farzedilen mecaz:) O, bilgisini vb.’yi sağlam, yahut metin, kıldı. (A.) ― -b6- **بَدَتْ نَوَاجِذُهُ** Onun **نَوَاجِذُهُ**, öfke yahut gülme sebebiyle göründü. (L.)

مُنَجَّذٌ
**مُنَجَّذٌ** ذ (farzedilen mecaz:) Tecrübe ile denenmiş ve kuvvetlendirilmiş bir adam; (S, L) usta, yahut tecrübeli: (T, S, L, K:) yahut (L’de böyle; K’da da) imtihanlar, denemeler, yahut musibetler tecrübe etmiş, (Lh, L, K,) ve böylece işlerin idaresinde kuvvetli bir idareci olmuş olan. (TA.) Ayrıca **مُنَجَّدٌ**’e bak.

مَنَاجِذُ
**مَنَاجِذُ** ذ [Köstebekler]: **جُلْذٌ**’ün çoğulu olarak kullanılır, (L, K,) ve **خُلْدٌ**’ün de. (L, K, vb., خلد maddesi.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَجَذَ
نَجَذَ I ( n. ac. نَجْذ 1 ),
a.  Bit, gripped.

b.  Importuned.

c.  Was sarcastic.

نَجَّذَ
نَجَّذَ II ,
a.  Taught, instructed.

نَاْجِذ
نَاْجِذ 21 , ( pl. نَوَاْجِذُ 41 ),
a.  Molar tooth, grinder; wisdom-tooth.

نَاْجِذَة
نَاْجِذَة 21t ,
a.  fem.of نَاْجِذ 21 .

مَنَاْجِذُ
مَنَاْجِذُ 44 ,
a.  Moles ( animals ).

نَجَّذَ
N. P. نَجَّذَ II ,
a.  Experienced; wise, sapient.

أَنْجُذَان
أَنْجُذَان P. ,
a.  Silphium.

عَضَّ عَلَى نَاجِذِهِ
عَضَّ عَلَى نَاجِذِهِ
a.  He has reached puberty.

##### Türkçe

**نَجَذَ**
**نَجَذَ** I (mastar **نَجْذ** 1),
a. Isırdı, kavradı.

b. Israrla istedi.

c. Alaycı oldu.

**نَجَّذَ**
**نَجَّذَ** II,
a. Öğretti, talim etti.

**نَاْجِذ**
**نَاْجِذ** 21, (çoğ. **نَوَاْجِذُ** 41),
a. Azı dişi, öğütücü; yirmi yaş dişi.

**نَاْجِذَة**
**نَاْجِذَة** 21t,
a. **نَاْجِذ** 21’in müennesi.

**مَنَاْجِذُ**
**مَنَاْجِذُ** 44,
a. Köstebekler (hayvanlar).

**نَجَّذَ**
Özel isim. **نَجَّذَ** II,
a. Tecrübeli; bilge, akıllı.

**أَنْجُذَان**
**أَنْجُذَان** P.,
a. Silphium.

**عَضَّ عَلَى نَاجِذِهِ**
**عَضَّ عَلَى نَاجِذِهِ**
a. Buluğa erdi.
