# نجز (ن-ج-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AC%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ج - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والزاي والنون معهما
ج ن ز، ن ج ز، ز ن ج مستعملات
جنز:
الجِنَازةُ بنصب الجيم وجَرّها: الإنسان الميِّت والشيء الذي تقل على قومٍ واغتمُّوا به أيضاً جِنَازةٌ قال:
وما كنتُ أخشى لن أكون جِنَازةً		عليك ومن بغتَرُّ بالـحـدَثـانِ
وقوم ينكرون الجنازة للميِّت يقولون: الجِنازةُ بكسر الصَّدر، خَشبة الشَّرجَع، وإذا مات فإن العرب تقول: رُمي في جِنازته.
وقد جَرى في أفواه العامّة الجِنازة بنصب الجيم والنَّحارير ينكرونه.
وجُنِزَ الشيء إذا جمع.
نجز:
نَجَزَ الوعد والحاجة يَنجُزُ نَجزاً وأنجَزتُه وأنجَزتُ به أي عَجَّلتُ ووفيتُ به، ونَجَزَ هو أي وفي به كما تقول: حَضَرَتِ المائدةُ وإنما أحضِرت.
وفي المثل: "ناجِزُ بناجزٍ" أي يدٌ بيدٍ، يعني: تعجيل بتعجيل.
والمناجَزة في الحربِ أن يتبارز الفارسان حتى يقتل أحدهما صاحبه قال عَبيد بن الأرض:
نَهنِه دُمُوعك إنَّ مـن		يغتَرُّ بالحدثانِ عاجز
كوننَّ فيما يعـتـريكَ		به الزَّلازِلَ والهرائِز
كالهُندوانيِّ المهنَّـد ه		زَّهُ قرنٌ مُنـاجِـز
والتَنَجُّزُ: طلبُ شيء قد وعدته.
زنج:
الزِّنجُ والزَّنجُ: جيل من السُّودان، أُخذ منه زَناج اسم امرأةٍ، ويقال في النِّداء: يا زَناج ونحوه.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الزاي** و**النون** معهما
**ج ن ز**، **ن ج ز**، **ز ن ج** مستعملات

**جنز**:
**الجِنَازةُ** **بِنَصْبِ الجيم** ve **جَرِّها**: ölü insan ve ayrıca bir kavme ağır gelen ve onunla kederlendikleri şey de **جِنَازةٌ**’dır. Dedi ki:
وما كنتُ أخشى لن أكون **جِنَازةً**		عليك ومن بغتَرُّ بالـحـدَثـانِ

Ve bir kavim, **الجنازة**’yi ölü için (kullanmayı) inkâr eder; derler ki: **الجِنازةُ** (yani) “**بِكَسْرِ الصَّدر**”, **خَشبة الشَّرجَع**’dır; ve öldüğü zaman, Araplar der ki: **رُمي في جِنازته**.

Ve avâmın ağızlarında **الجِنازة** **بِنَصْبِ الجيم** (şekli) cereyan etmiştir; **النَّحارير** onu inkâr ederler.

Ve şey **جُنِزَ** (olur), toplandığı zaman.

**نجز**:
**نَجَزَ** vaat ve ihtiyaç; **يَنجُزُ** **نَجزاً**; ve **أنجَزتُه** ve **أنجَزتُ به**; yani acele ettirdim ve onu yerine getirdim; ve o **نَجَزَ** (yani) onu yerine getirdi; senin “**حَضَرَتِ المائدةُ**” demen gibi; hâlbuki ancak “**أحضِرت**” (yani getirildi).

Ve meselde: "**ناجِزُ بناجزٍ**" yani el ele; demek ister: acele ettirme ile acele ettirme.

Ve **المناجَزة** savaşta, iki süvarinin vuruşmasıdır; ta ki ikisinden biri arkadaşını öldürünceye kadar. **عَبيد بن الأرض** dedi ki:
نَهنِه دُمُوعك إنَّ مـن		يغتَرُّ بالحدثانِ عاجز
كوننَّ فيما يعـتـريكَ		به الزَّلازِلَ والهرائِز
كالهُندوانيِّ المهنَّـد ه		زَّهُ قرنٌ مُنـاجِـز

Ve **التَنَجُّزُ**: kendisine vaat ettiğin bir şeyi istemektir.

**زنج**:
**الزِّنجُ** ve **الزَّنجُ**: Sudanlılardan bir nesil; ondan **زَناج** (yani) bir kadının adı alınmıştır; ve nidâda denir: **يا زَناج** ve benzeri.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَجِزَ الشيءُ بالكسر يَنْجَزُ نَجَزاً، أي انقضى وفَني. قال الشاعر:
وكنتَ ربيعاً لليتامـى وعِـصْـمَةًفمُلكُ أبي قابوسَ أضْحى وقد نَجَزْ
أي انقضى وفنيَ وقتَ الضحى، لأنَّه مات في ذلك الوقت. ونَجَزَ حاجته يَنْجُزُها بالضم نَجْزاً: قضاها. يقال: نَجَزَ الوعدُ. وأنْجَزَ حُرٌّ ما وعد. والمُناجَزَةُ في الحرب: المبارزة والمقاتلة. وفي المثل: "المحاجزةُ قبل المُناجَزَةِ". وقولهم: أنت على نَجْزِ حاجتك، بفتح النون وضمها، أي على شَرَفٍ من قضائها. واسْتَنْجَزَ الرجل حاجته وتَنَجَّزَها، أي استنجحها. والناجِزُ: الحاضرُ. يقال: بعته ناجِزاً بِناجِزٍ، كقولك يداً بيدٍ، أي تعجيلاً بتعجيلٍ. قال الشاعر:
وإذا تُباشِرُكَ الهُمومُ فإنَّه كالٍ وناجِزْ
وفي الحديث: "لا تبيعوا إلا حاضراً بناجِزٍ".

##### Türkçe

**نَجِزَ** şey, kesre ile, **يَنْجَزُ** **نَجَزاً**: yani sona erdi ve tükendi. Şair dedi ki:
وكنتَ ربيعاً لليتامـى وعِـصْـمَةًفمُلكُ أبي قابوسَ أضْحى وقد نَجَزْ
yani kuşluk vakti sona erdi ve tükendi; çünkü o, o vakitte öldü. Ve **نَجَزَ** ihtiyacını, damme ile, **يَنْجُزُها** **نَجْزاً**: onu giderdi. Denir ki: **نَجَزَ الوعدُ**. Ve hür olan, vaat ettiğini **أنْجَزَ**. Ve savaşta **المُناجَزَةُ**: mübareze ve çarpışmadır. Ve meselde: "المحاجزةُ قبل المُناجَزَةِ". Ve onların sözü: Sen ihtiyacının **نَجْزِ** üzeresin; **النون**’un fethi ve dammesiyle; yani onu gidermeye yakın bir şeref üzeresin. Ve adam ihtiyacını **اسْتَنْجَزَ** ve onu **تَنَجَّزَ**; yani onu başarılı kıldı. Ve **الناجِزُ**: hazır olandır. Denir ki: Onu **ناجِزاً** **بِناجِزٍ** olarak sattım; senin “elden ele” demen gibi; yani peşinleştirmeyle peşinleştirme. Şair dedi ki:
وإذا تُباشِرُكَ الهُمومُ فإنَّه كالٍ وناجِزْ
Ve hadiste: "Hazır olanı ancak **بناجِزٍ** ile satın."

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ز ن
جنز ، زنج ، نزج ، نجز ، جزن : مستعملة .
أهمل الليث : نزج ، وزنج وهما مستعملان .
نزج : روى أبو العباس عن ابن الأعرابي : نزج إذا رقص .
وقال غيره : النَّيْزَجُ : جَهَازُ المرأة إذا كان نازِيَ البَظْرِ طَوِيْلَهُ ، وأنشد ابن السكيت :
بذاك أشفي النَّيَزَجَ الحِجَامَا
( زنج ) : ( الحراني عن ابن السكيت ) قال : الزَّنجُ ، والزِّنجُ : لغتان ، وهم جيل من السودان ، وربما نادَوْ فقالوا : يا زَنَاجِ للزِّنجِيِّ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الزَّنَجُ : شدة العطش .
وقد زَنِجَ زَنَجاً ، وصَرّ صَرِيراً ، وصَرِيَ ، وصَدِيَ بمعنى واحد .
( عمروٌ عن أبيه ) : الزِّنَاجُ : المكافأة بخير
أو شرَ .
وقال ابن بُزُرجَ : الزَّنَجُ والحَجَزُ : واحد ، يقال : حَجِزَ الرجل أو زَنِجَ وهو أن يُقْبَضَ أمعاء الرجل ومصارينه من الظَمَأ فلا يستطيعُ أن يُكثِرَ الشُّربَ أو الطُّعْمَ .
جنز : قال أبو العباس : الجِنَازَةُ بالكسر : السرير ، والجَنَازَةُ بالفتح : الميِّتُ .
وقال الليث : الجنَازَةُ : الإنسان الميِّت .
والشيء الذي قد ثَقُلَ على قوم واغتَمَّوا به هو أيضاً : جَنَازة ، وأنشد :
وما كُنْتُ أخشى أن أكون جَنَازَةً
عَلَيكِ ومن يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ
قال : إذا مات الإنسانُ فإن العرب تقول : رُمي في جِنَازَتهِ فمات .
قال الليث : وقد جرى في أفواه الناس جَنَازة بالفتح ، والنَّحَارِيرُ يُنكروُنه . ويقولون : جُنِزَ الشيء فهو مَجْنُوزٌ إذا جُمِعَ .
( أبو حاتم عن الأصمعي ) : الجِنَازَةُ بالكسر هو الميِّت نفسُهُ ، والعوام يتوهَّمُونَ أنه السرير ، تقول العرب : تركتُه جَنَازَةً أي مَيْتاً ، وقال أبو داود المَصَاحِفيُّ قلت للنضر : الجَنَازَةُ هو الرجل أو السرير ؟ فقال : السرير مع الرجل ، قال : وسمعت عبيد الله بن الحسن يقول : سُمِّيَت الجنازة لأن الثياب تُجمع والرجُلُ على السرير .
قال : وجُنِزوا أي جُمِعُوا ، وقال شمر قال ابن شميل : ضُرب الرَّجُلُ حتى تُرك جِنَازَةً .
وقال الكميت يذكر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حياً وميتاً :
كان مَيتاً جِنَازَةً خير مَيْتٍ
غيَّبَتْهُ حفائِرُ الأقوامِ
قال شمر : وقال ابن الأعرابي : الجِنَازَةُ الميِّت ، يقال طُعِنَ في جِنَازَتِهِ إذا مات ، وأنشد :
كأنما القَومُ على صِفَاحِها
جَنَائِزٌ قَدْ بِنَّ من أرواحها
وقال شمر : يقال : جَنَازَةٌ وجِنَازَةٌ ، ودجَاجةٌ ودِجَاجَةٌ .
جزن : أهمله الليث .
وقال أبو تراب : قال المؤرج : حَطَبٌ جَزْنٌ وجَزلٌ ، وجمعه : أجزُنٌ وأجزُلٌ ، وهي الخشب الغِلاظ .
قال جَزْءُ بن الحارث :
حمى دونه بالشوك والتفَّ دونه
من السِّدر سُوقٌ ذاتُ هول وأجزُنِ
نجز : قال الليث يقال : نَجَزَ الوَعْدُ يَنْجُزُ نَجْزاً ، وأنجَزْتُهُ أنا ، ونَجَزتُ به وإنجازُكه : تَعْجِيلُكَه ، ووفاؤك به ، وَنَجَزَ هو أي وفى به ، وهو مثل قولك : حَضَرتِ المائدة ، وإنما أُحضِرَت ، ومن أمثالهم ( نَاجِزٌ بِنَاجِزٍ ) كقولك : يداً بيد ، وعاجلٌ بعاجلٍ .
وأنشد :
رَكْضَ الشَّموس نَاجِزاً بناجِزِ
والمُنَاجَزَةُ في الحرب : أن يتبارز الفارسان حتى يُقتل أحدهما .
وأنشد :
ووقفتُ إذ جبن المشيَّ
عُ موقف القِرن المُنَاجِزْ
قال : وهذا عَروض مُرَفَّل من ضرب الكامل على أربعة أجزاء مُتَفَاعِلُن وفي آخره حرفان زيادة ، وهو مقيَّد لا يُطلق ، والتَّنَجُّزُ : طلب شيء قد وُعِدْتَه .
وقال أبو عبيد : من أمثالهم : ( إن أردت المُحَاجَزَةَ فَقَبْلَ المُنَاجَزَةِ ) يُضربُ لِمَنْ يطلب الصُّلحَ بعد القتال .
( أبو عبيد ) : نَجَزَ الشيء إذا فني وذهب فهو ناجز .
وقال النابغة :
فمُلكُ أبي قابوس أضحى وقد نَجَزْ
وَنَجَزَتِ الحاجة إذا قُضيت ، وإنجَازُكَهَا : قضاؤها .
( ابن السكيت ) : نَجَزَ : فَنِيَ ، وَنَجَزَ : قضى حاجته .
وقال أبو المقدام السُّلَمي : يقال : أنْجَزَ عليه وأوجَزَ وأجْهَزَ عليه بمعنى واحد .

##### Türkçe

ج ز ن
**جنز** , **زنج** , **نزج** , **نجز** , **جزن** : kullanımdadır.

Leys ihmal etti: **نزج** , ve **زنج**; hâlbuki ikisi de kullanımdadır.

**نزج** : Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **نزج**; raks ettiğinde.
Ve başkası dedi: **النَّيْزَجُ** : kadın cihazıdır; **نازِيَ البَظْرِ** olduğunda, onun **طَوِيْلَهُ** (uzunu) iken. İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
بذاك أشفي النَّيَزَجَ الحِجَامَا

( **زنج** ) : (Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten) dedi: **الزَّنجُ** ve **الزِّنجُ** : iki lugattır; ve onlar Sudanlılardan bir cildir. Ve bazen nida ederler de derler: يا زَنَاجِ للزِّنجِيِّ .

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **الزَّنَجُ** : susuzluğun şiddetidir.
Ve **زَنِجَ** **زَنَجاً**; ve **صَرّ** **صَرِيراً**; ve **صَرِيَ**; ve **صَدِيَ** bir mânâ ile.

( Amr, babasından ) : **الزِّنَاجُ** : hayır ile mukâfele
veya şer ile.

İbn Büzürc dedi: **الزَّنَجُ** ve **الحَجَزُ** : birdir; denir: **حَجِزَ** adam veya **زَنِجَ**; ve o, adamın bağırsaklarının ve iç organlarının susuzluktan tutulmasıdır; artık çok içmeyi veya yemeği çoğaltmayı güç yetiremez.

**جنز** : Ebü’l-Abbâs dedi: **الجِنَازَةُ** kesre ile: sedirdir; ve **الجَنَازَةُ** fetha ile: ölüdür.
Leys dedi: **الجنَازَةُ** : ölü insan.
Ve bir kavme ağır gelen ve onunla kederlendikleri şey de o da: **جَنَازة**; ve inşâd etti:
وما كُنْتُ أخشى أن أكون جَنَازَةً
عَلَيكِ ومن يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ

Dedi: İnsan öldüğünde, Araplar der: **رُمي في جِنَازَتهِ**; böylece öldü.
Leys dedi: İnsanların ağızlarında fetha ile **جَنَازة** cereyan etmiştir; ve **النَّحَارِيرُ** onu inkâr ederler. Ve derler: **جُنِزَ** şey; o hâlde o **مَجْنُوزٌ**dur; toplandığında.

( Ebû Hâtim, Asma‘î’den ) : **الجِنَازَةُ** kesre ile, bizzat ölünün kendisidir; ve avam onun sedir olduğunu vehmeder. Araplar der: **تركتُه جَنَازَةً** yani ölü olarak. Ebû Dâvûd el-Masâhifî dedi: Nadr’a dedim: **الجَنَازَةُ** adam mıdır yoksa sedir midir? Dedi: Adam ile beraber sedir. Dedi: Ubeydullah b. el-Hasen’i işittim, diyordu: Ona **الجنازة** denildi; çünkü elbiseler toplanır ve adam sedirin üzerindedir.
Dedi: Ve **جُنِزوا** yani toplandılar. Şemr dedi, İbn Şümeyl dedi: Adam dövüldü; ta ki **جِنَازَةً** bırakıldı.

Kümeyt, Nebî’yi ( صلى الله عليه وسلم ) diri ve ölü olarak zikrederken dedi:
كان مَيتاً جِنَازَةً خير مَيْتٍ
غيَّبَتْهُ حفائِرُ الأقوامِ

Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجِنَازَةُ** ölüdür; denir: **طُعِنَ في جِنَازَتِهِ**; öldüğünde. Ve inşâd etti:
كأنما القَومُ على صِفَاحِها
جَنَائِزٌ قَدْ بِنَّ من أرواحها

Şemr dedi: Denir: **جَنَازَةٌ** ve **جِنَازَةٌ**; ve **دجَاجةٌ** ve **دِجَاجَةٌ**.

**جزن** : Leys onu ihmal etti.
Ebû Turâb dedi: Müerric dedi: **حَطَبٌ جَزْنٌ** ve **جَزلٌ**; ve onun cemi: **أجزُنٌ** ve **أجزُلٌ**; ve o, kalın odunlardır.
Cez’ b. el-Hâris dedi:
حمى دونه بالشوك والتفَّ دونه
من السِّدر سُوقٌ ذاتُ هول وأجزُنِ

**نجز** : Leys dedi: Denir: **نَجَزَ الوَعْدُ** **يَنْجُزُ** **نَجْزاً**; ve ben onu **أنجَزْتُهُ**; ve onunla **نَجَزتُ**; ve senin onu **إنجازُكه**: onu aceleye getirmen ve onunla vefâ etmen; ve o **نَجَزَ** yani onunla vefâ etti. Ve o, senin “sofra hazır oldu” sözün gibidir; hâlbuki o hazır edildi. Ve onların mesellerindendir: ( **نَاجِزٌ بِنَاجِزٍ** ) senin “el ele” ve “peşin peşin” sözün gibi.
Ve inşâd etti:
رَكْضَ الشَّموس نَاجِزاً بناجِزِ

Ve **المُنَاجَزَةُ** savaşta: iki süvarinin, onlardan biri öldürülünceye kadar vuruşarak meydana çıkmasıdır.
Ve inşâd etti:
ووقفتُ إذ جبن المشيَّ
عُ موقف القِرن المُنَاجِزْ

Dedi: Bu, kâmilin darbindan dört cüz üzerine **مُتَفَاعِلُن** olan, ve sonunda iki harf ziyade bulunan, kayıtlı olup salıverilmeyen, muraffal bir arûzdur. Ve **التَّنَجُّزُ**: sana vaad edilmiş bir şeyi istemektir.

Ebû Ubeyd dedi: Onların mesellerindendir: ( **إن أردت المُحَاجَزَةَ فَقَبْلَ المُنَاجَزَةِ** ) savaşmadan sonra sulh isteyen kimse için darb olunur.

( Ebû Ubeyd ) : **نَجَزَ** şey; fânî olup gittiğinde; o hâlde o **ناجز**dir.
Nâbiga dedi:
فمُلكُ أبي قابوس أضحى وقد نَجَزْ

Ve **نَجَزَتِ الحاجة**; giderildiğinde. Ve onun **إنجَازُكَهَا**: onu gidermendir.

( İbnü’s-Sikkît ) : **نَجَزَ**: fânî oldu; ve **نَجَزَ**: ihtiyacını giderdi.

Ebû’l-Mikdâm es-Sülemî dedi: Denir: **أنْجَزَ** ona karşı, ve **أوجَزَ** ve **أجْهَزَ** ona karşı; bir mânâ ile.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والجيم وما يثلثهما)
(نجح)  النون والجيم والحاء أصلٌ يدلُّ على ظَفَرٍ وصِدْق وخيرٍ. منه النَّجاح في الحوائج: الظَّفَر بها. وسَيْرٌ نَجِيحٌ: وشيك. ورأيٌ نجيح: صواب. وتناجَحَتْ أحلامهم: تتابَعتْ بصدق. وأنجَحَ الله طَلِبَتَك: أسعَفَك بإدراكها.
(نجخ)  النون والجيم والخاء كلمةٌ تدل على حكايةِ صوت. يقال: سمعت نَجِيخَ الماء وناجِخَتَه: صَوْتَه. والنُّجَاخ([1]): صوت السَّاعل. ومنْجِخ([2]): موضع.
(نجد)  النون والجيم والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اعتلاءٍ وقوّة وإشراف. منه النَّجْد: الرجُل الشُّجاع. ونَجُدَ الرَّجُل يَنْجُد نَجْدَةً، إذا صار شُجاعاً. وهو نَجْد ونَجُدٌ وَنجِدٌ ونَجيد. والشَّجاعة نَجدةٌ. والمُناجِد: المُقاتِل. ولاقَى فلانٌ نَجدةً، أي شدَّة، أمراً عاكه([3]). قال طَرَفة:
تَحسَبُ الطّرفَ عليها نَجدةً *** يالقومِي للشَّبابِ المسبكِرّْ([4])أن ينظر النّاظرُ إليها فتلحقُها لذلك شِدّة، كأنَّه أراد نَعْمةَ جِسمها ورِقّته.
ومن الباب النَّجَد: العرق. ونَجِد نَجَداً: عَرِقَ من عملٍ أو كرب. قال:
يَظلُّ مِن خَوفِهِ الملاّحُ معتصِماً *** بالخيزُرانةِ بعد الأينِ والنَّجَدِ([5])
وربَّما قالوا في هذا: نُجِدَ فهو منجودٌ. قال:
صادياً يستغيثُ غيرَ مُغاثٍ *** ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([6])ويقال: استنجَدْتُه فأنْجَدَني، أي استغثْتُه فأغاثني. وفي ذلك الباب استعلاءٌ على الخَصم.
ومن الباب النَّجود: المشْرِفة([7]) من حمر الوَحش. واستنجد فلانٌ: قوِيَ بعدَ ضَعْف. ونَجَدْتُ الرّجُل أنْجُدُه: غلبته. حكاه ابنُ السكِّيت. والنَّجْد: ما عَلاَ من الأرض. وأنْجَدَ: علا من غَورٍ إلى نجد.
ومن الباب: هو نَجدٌ([8]) في الحاجة، أي خفيفٌ فيها. والنِّجَاد: حمائل السَّيف لأنه يعلو العاتِق. والنَّجْد: ما نُجِّد به البيتُ من متاع. والتَّنجيد: التزيين والنَّجْد: الطريقُ العالي. والمنَجَّد: الذي نَجَّده الدّهر إذا عَرَف وجَرَّب، كأنَّه شجَّعه وقوّاه. وقياس كلّ واحد.
(نجذ)  النون والجيم والذال كلمةٌ واحدة. النّاجِذ، وهو السِّنُّ بين الناب والأضراس. ثم يستعار فيقال للرّجُل: المنجَّذ، وهو المجرَّب. وبدت نواجِذُه في ضحكه. ويقولون: إنَّ الأضراس كلَّها نواجذ. وهذا عندنا هو الصَّحيح، لقول الشَّماخ:
* نواجِذُهنَّ كالحِدَأ الوَقيعِ([9]) *
ولأنَّهم يقولون: ضَحِكَ حتَّى بدا ناجذُه، فلو كان السِّنَّ الذي بين النّاب والأضراس لم يُقَلْ فيه هذا، لأنَّ ذاك بادٍ من أدنى ضَحِك.
(نجر)  النون والجيم والراء أصلان: أحدهما تسويةُ الشّيء وإصلاحُ قَدرِه، والآخر جِنسٌ من الأدواء.
الأوّل نَجْر الخشبِ، ونَجَره نَجْراً، وفاعله النَّجَّار، وهو منه، كأنه شيء سُوِّي([10]). نَجَره نجراً. وكذا النَّجْر: الطَّبْع. ويقولون - وما أدري كيف صِحّته-: إنَّ نَجْران البابِ: الخشَبة الذي يدور فيها.
والأصل الآخر النَّجَر: قالوا: نَجِرَت الإبلُ: عَطِشَت، ويقال مَجرت([11])، هو أن تَشرَب فلا تَرْوَى، وذلك يكون من أكلِ الحِبَّة. وحكى الخليلُ النّجْران: العَطشان. قالوا: وشهرُ ناجرٍ من هذا، لأنَّ الإبل تَنْجَر فيه. قال ابنُ السِّكِّيت: النَّجَر: أن يشرَبَ الإنسانُ اللَّبَنَ الحامِضَ فلا يَرْوَى من الماء.
(نجز)  النون والجيم والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على كمالِ شيءٍ في عَجلةٍ من غير بُطْء. يقال: نَجَزَ الوعدُ يَنْجُز([12]). وأنجزْتُه أنا: أعجلتُه. وأعطيته ما عِندي حتَّى نَجَزَ آخِرُه، أي وصل إليه آخرُه. وبِعْهُ ناجزاً بناجز، كقولهم يداً بيد: تعجيلاً بتعجيل. والمناجَزَة في الحرب: أن يتبارَزَ الفارسان، أي يُعجِّلانِ القتالَ لا يتوقفان([13]).
(نجس)  النون والجيم والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف الطّهارة. وشيء نَجِسٌ ونَجَسٌ: قذِر. والنَّجَس: القَذَر. وليس ببعيد أن يكون منه * قولهم: النَّاجس: الداء لا دَواءَ له. قال ساعدةُ الهذليّ:
والشيب داءٌ نَجِيسٌ لا دواءَ له *** للمرءِ كان صحيحاً صائبَ القُحَمِ([14])كأنَّه إذا طال بالإنسان نَجِسَه [أو نَجَّسَه([15])]، أي قَذِره أو قذَّره. أمَّا التَّنجيس فشيء كانت العرب تفعله، كانوا يعلِّقون على الصبِيِّ شيئاً يعوِّذونه من الجنّ، ولعلَّ ذلك عَظْمٌ أو ما أشبَهَه، فلذلك سُمِّي تنجيساً. قال:
* وعلقَ أنجاساً عليَّ المنجِّسُ([16]) *
(نجش)  النون والجيم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على إثارة شيء. منه النَّجْش: أن تُزايِد في المبيع بثمنٍ كثير لينظر إليك الناظرُ فيقعَ فيه، وهو الذي جاء في الحديث: "لا تَناجَشُوا"، كأنَّ النَّاجشَ استَثارَ تلك الزيادة. والناجش: الذي يُثِير([17]) الصَّيد. ونجَشْتُ الصَّيد: استثرته. وكذا نَجَشَ الإبلَ ينجُشها: جمعها بعد تَفرُّق. قال:
* غيرَ السُّرى والسَّائِق النَّجَّاشِ([18]) *
ومن الباب النِّجَاشة: سُرعة المشي. ومرَّ يَنْجُشُ نجيشاً([19]). وكأنّه يراد به يُثِير التُّراب في مَشيِه. ويقال إنّ اسمَ النَّجاشِيِّ مشتقٌّ منه.
(نجع)  النون والجيم والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على منفعةِ طعامٍ أو دواءٍ في الجِسم، ثمّ يُتوسَّع فيه فيقاس عليه. ونَجَع الطّعامُ: هَنَأَ آكِلَه. وماءٌ نَجوعٌ كنميرٍ، وهو النامي في الجِسم. قال ابن السِّكِّيت: نجَع فيه الدّواء، ونَجَع في الدابة العَلف، ولا يقال أنْجَعَ.
وممَّا قيسَ على هذا النُّجْعة: طلبُ الكلأ، لأنّه مَطلبُ ما يَنْجَع. وانتَجَعَه: طلب خَيره. ومنه النَّجِيع: الخَبَطُ يُضرَب بالدَّقيق والماءِ يُوجَر الجمل([20]). ونَجَعَ في فلانٍ قولُك: أخَذَ فيه.
ومما شذّ عن الباب: النَّجيع: دمُ الجَوفِ يَضرِب إلى السَّواد.
(نجف)  النون والجيم والفاء أصلانِ صحيحان: أحدُهما يدلُّ على تبسُّطٍ في شَيءٍ مكانٍ أو غيره، والآخَر يدلُّ على استخراج شيء.
فالأوَّل النَّجَف: مكانٌ مستطيل منقادٌ ولا يعلوه الماءُ، والجمع نِجَاف. ويقال هي بطونٌ من الأرض في أسافِلِها سُهولةٌ تنقاد في الأرض، لها أوديةٌ تنصبُّ إلى لينٍ من الأرض. ويقال لإبِطِ الكثيب: نَجَفَةُ الكَثِيب.
ومن الباب النَّجِيف [من([21])] السِّهام: العَرِيض. ونَجَفْتُ السَّهمَ: برَيْتُه كذلك وأصلحتُه، وسهمٌ منجوفٌ ونَجيف. وغارٌ منجوفٌ: واسع.
والثاني: تيسٌ منجوف، وهو أن يُعَصَّبَ قضيبُه ولا يقدِرَ على السِّفاد، وكأنَّه قد قُطِع عنه ماءٌ واستُخْرِج. والانتجاف: استخراجُ ما في الضَّرعِ من اللبن. والمَنجوف: المْنقَطع عن النِّكاح. وانتَجَفَت الرِّيحُ السَّحَابَ: مَرتْه واستَفرغَتْه.
(نجل)  النون والجيم واللام أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على رَمْيِ الشيء، والآخَر على سعةٍ في الشَّيء.
فالأوَّل النَّجْل: رمْيُك الشَّيء. يقال: نَجَل نَجْلا. والناقة تَنْجُل الحصى بِمنَاسِمها نَجْلاً، أي ترْمِي به. ومنه نَجَلْتُ الرّجُلَ نَجْلَةً، إذا ضربته بمقدَّمِ رِجلكَ فتَدحْرَجَ. وقولهم: "مَنْ نَجَلَ النَّاسَ نَجَلُوه"، أي مَن شارَّهم شارُّوه، ومن رَماهم رمَوْه. ومن الباب النَّجْل، وهو النَّسل، لأنَّ الوالدةَ كأنَّها تَرْمِي به. وفحلٌ ناجِلٌ، كريم النَّجْل. ويقولون: قَبَح اللهُ ناجِلَيه، أي والديه. ومنه النَّجْل: النّزُّ، كأنَّه ندىً تَقْلِسُهُ الأرض وترمِي به.
والأصل الآخر النَّجَل: سَعَةُ العين في حُسْن؛ والنَّجْل: جمع أنْجَل. والأسَدَ أنْجَلُ. وطعنةٌ نَجْلاَء: واسعة. ورُمْحٌ مِنْجَلٌ: واسع الطَّعْن. ونَجَلْتُ الإهاب: شقَقْتُه عن عُرقوبيهِ جميعاً، كما تُسلَخ الجُلود. وإهابٌ مَنْجُولٌ. ويقال: الإنجيلُ عربيٌّ مشتقٌّ من نَجَلت الشيءَ: استخرجْتُه، كأنَّه أمرٌ أبرِزَ وأُظهِرَ بما فيه.
ومما شذَّ عن هذين البابين النّجِيل: ضربٌ من وَرَق الشَّجَر من الحَمْض([22]). وأنْجَلَت الأرضُ: اخضرَّتْ.
(نجم)  النون والجيم والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على طُلُوعٍ وظهور.*ونَجَمَ النَّجمُ: طَلَعَ. ونَجَمَ السِّنُّ والقَرْنُ: طَلَعَا. والنّجم: الثُّرَيَّا، اسمٌ لها.
وإذا قالوا: طَلَعَ النَّجْم، فإنَّهم يريدونها. وليس لهذا الحديثِ نَجْمٌ، أي أصلٌ ومَطْلِع. والنَّجم من النَّبات: ما لم يكن له ساقٌ، مِن نَجَمَ، إذا طَلَعَ. والمِنْجَم في المِيزان: الحديدة المعترِضة التي فيها اللِّسان؛ وهو ذلك القياس.
(نجه)  النون والجيم والهاء. كلمةٌ تدلُّ على كراهةٍ في شيء. يقال: نَجَهْتُه، إذا استقبَلْتَه بما يكرهُه ويَقْدَعُه عنك. ورجلٌ ناجِهٌ، إذا دَخَلَ البلدَ فاسْتَنْكَرَه وكَرِهَه.
(نجو)  النون والجيم والحرف المعتلّ أصلانِ، يدلُّ أحدُهما على كَشْطٍ وكشف، والآخَر على سَترٍ وإخفاء.
فالأوَّل: نَجَوْتُ الجِلدَ أنْجُوه -والجلد نَجاً- إذا كشَطْتَه. وقال:
فقلتُ انجُوَا عنها نَجَا الجِلْدِ إنَّه *** سيُرْضِيكما منها سَنامٌ وغاربُه([23])ويقولون: هو في أرضٍ نَجَاةٍ: يُسْتَنْجَى من شجرها العِصِيُّ. يقال للغُصُون النَّجَا. الواحدة نَجَاة، وأنْجِنِي عَصاً([24]). ونَجَا الإنسانُ ينجو نَجاةً، ونَجاءً في السُّرعة([25])؛ وهو معنى الذَّهاب والانكشاف من المكان. وناقةٌ ناجِية ونَجَاةٌ: سريعة. ومن الباب وهو محمولٌ على ما ذكرناه من النّجاء: النَّجاة والنَّجْوة من الأرض، وهي التي لا يَعْلُوها سَيْل. قال:
فَمَنْ بِنَجوتِهِ كمن بعَقْوَتِه *** والمستكنُّ كمَنْ يمشي بِقرْواحِ([26])وإنّما قُلنا إنّه محمولٌ عليه لأنَّه كأنَّه لمَّا نَجَا من السَّيل فكأنَّه الشيء الذي يَنجو من شيء بذَهابٍ عنه، فهذا معنى المحمول.
وقولهم: بيني وبينهم نَجَاوَةٌ([27]) من الأرض، أي سعة، من الباب؛ لأنَّه مكان يُسرَعُ فيه ويُنْجَى. وفي الحديث: "إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجُوا"، يريد لا تُبطِئُوا في السير، ولكن انكَشِفُوا ومُرُّوا.
ومن الباب النَّجْو: السَّحاب، والجمع النِّجاء؛ وهو من انكشافِه لأنَّه لا يثبت. قال ابن السكّيت: أنْجَت السّحابةُ: ولّتْ. وقولهم: استَنْجَى فلانٌ، قالوا هو من النَّجْوَة، كأنَّ الإنسانَ إذا ارادَ قضاءَ حاجته أتى نَجوةً من الأرض تستره، فقيل لمن أرادَ ذلك استنجى، كما قالوا: تغوَّطَ، أي أتى غائطاً.
ومن الباب نَجَوْتُ فلاناً: استَنْكَهْتُه، كأنَّكَ أردتَ استكشافَ حالِ فيه. قال:
نجَوْتُ مُجَالِداً فوجدت فيه *** كريح الكَلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ([28])والأصل الآخر النَّجْو والنَّجْوَى: السِّرُّ بين اثنين. وناجَيْتُه، وتناجَوْا، وانتَجَوْا. وهو نَجِيُّ فلانٍ، والجمع أنْجِيَة. قال:
* إذا ما القومُ كانوا أنْجِيَهْ([29]) *
يقول: نامَ القومُ وحَلُمُوا في نَومهم فكأَنَّهُم يناجُون أهلِيهم في النَّوْمِ ونَجَوْتُه: ناجَيْتُه. وانتجَيْتُه: اختصصته بمناجاتي. قال:
فبِتُّ أَنْجُو بها نَفْساً تكلِّفُنِي *** ما لا يُهمُّ بِهِ الجَثّامَةُ الوَرَعُ([30])(نجب)  النون والجيم والباء أصلانِ: أحدهما يدلُّ على خُلوص شيءٍ وكَرم، والآخر على ضَعف.
الأوَل النَّجَابة: مصدر الرّجُل النجيب، أي الكريم. وانْتَجَب فلاناً: استخلَصَه واصطفاه. ورجل مُنْجِبٌ: له ولد نجيبٌ. وامرأةٌ مُنْجِبةٌ ومِنجابُ. ورجلٌ نَجْبٌ([31]): سخِيٌّ كريم.
والآخر المِنْجاب: الرّجُل الضّعيف، والجمع مَناجيب. قال:
* إذْ آثَرَ النّومَ والدِّفءَ المَنَاجِيبُ([32]) *
ومن الباب المِنْجَاب: النَّصْل يُبْرَى ولم يُرَش. والنَّجَبُ ما فوق اللِّحاء من قِشرة الشّجرة، والنَّجْبُ أخْذُه.
(نجث)  النون والجيم والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على إبراز شيءٍ وسَوءَةٍ([33]). منه النَّجيثة: ما أُخرِجَ من تُراب البِئر. ويقال: بَدَا نَجِيثُ القَوم، أي ما كانوا يخفونه من سَوءة. والنَّجيث: الهَدَف. قال الخليل: سمِّي نجيثاً لانتصابه. وهو يَنْجُثُ بني فلان، إذا استعْواهم مستغيثاً بهم، ومعناه أنّه يسألهم البُروزَ لنُصْرته. والاستنجاث: التَّصدِّي للشَّيء، والقياس في كلِّه واحد، والله أعلم.
--------------ـــ
([1])  وردت في القاموس ولم ترد في اللسان.
([2]) بضم الميم وكسرها مع كسر الجيم فيهما، كما في اللسان، وذكر أنه جبل من جبال الدهناء. وضبطه في معجم البلدان بوزن اسم المفعول. وأورد ياقوت قبله "منجح" بالحاء المهملة في آخره بوزن اسم الفاعل، وذكر أنه من جبال الدهناء.
([3])  كذا وردت في الأصل. ولعلها: "في أمر عالجه".
([4])  ديوان طرفة 64 واللسان (نجد). وقد سبق في (رسل).
([5])  النابغة في ديوانه 26 واللسان (نجد، خزر). وقد سبق في (عصم).
([6])  لأبي زبيد الطائي، كما أسلفت في حواشي (عصر).
([7])  في الأصل: "المترفة"، صوابه في المجمل.
([8])  يقال باللغات الأربع التي سبقت.
([9])  صدره كما في ديوان الشماخ 56، واللسان (حدأ، نجذ، قنع، وقع):
* يبادرن العضاه بمقنعات *
([10])  في الأصل: "سمى".
([11])  في الأصل: "نجرت". انظر اللسان (نجر 47).
([12])  يقال أيضاً من باب (فرح).
([13])  في الأصل: "لا يتوقعان".
([14]) ديوان الهذليين (1: 191) والمجمل (نجس).
([15]) تكملة يقتضيها التفسير بعده. و "نجيس" من الأول بمعنى الفاعل، ومن الثاني بمعنى المفعول.
([16]) وكذا أنشد هذا العجز في اللسان (نجس). وصدره كما في تاج العروس:
* وكان لدي كاهنان وحارث *
([17]) في الأصل: "ينثر".
([18]) في المجمل واللسان (نجش، نفش) والمخصص (7: 111): "وسائق نجاش". وفي الأصل هنا: "بعد السرى"، صوابه في المراجع المذكورة.
([19]) لم ترد في المجمل. وفي اللسان والقاموس "النجش" بدون ياء.
([20])  في المجمل: "يوجره الجمل".
([21])  التكملة من المجمل.
([22]) في اللسان، "ما تكسر من ورق الهرم، وهو من ضرب الحمض"، وفي عبارة أخرى: "ضرب من دق الحمض".
([23]) البيت لأبي الغمر الكلابي كما في الخزانة (2: 227) والعيني (3: 373). ونسب في الخزانة أيضاً إلى عبد الرحمن بن حسان بن ثابت. وهو في المجمل واللسان (نجا) وإصلاح المنطق 107 والمخصص  (7: 175/ 15: 81، 143) بدون نسبة.
([24]) في اللسان: "أنجني غصناً من هذه الشجرة".
([25]) في المجمل: "ونجا الإنسان ينجو نجاة، ومن السرعة نجاء".
([26]) لعبيد بن الأبرص في ديوانه 86 واللسان (نجا) ومختارات ابن الشجري 101. ويروى أيضاً لأوس بن حجر في ديوانه 4 والأغاني (10: 6).
([27]) وردت في المجمل والقاموس، ولم ترد في اللسان.
([28]) للحكم بن عبدل الأسدي، كما في الحيوان (1: 251). وقصيدة البيت في معجم الأدباء (10: 232) وورد بدون نسبة في اللسان (جلد، نكه، نجا) والمخصص (11: 209). ويروى: "نكهت مجالداً".
([29]) لسحيم بن وثيل اليربوعي في اللسان (نجا). وتمام إنشاده: "إني إذا". على أنه روي أيضاً في اللسان (نحا): "أنحيه" بالحاء المهملة، وفسره بقوله: "أي انتحوا عن عمل يعملونه".
([30]) أنشده في اللسان (نجا).
([31]) ورد في المجمل والقاموس، ولم يرد في اللسان. وضبط في المجمل بضم أوله.
([32]) لأبي خراش الهذلي. ديوان الهذليين (2: 160). وفي اللسان (نجب) أنه لعروة بن مرة الهذلي، وليس بصحيح. وليس لعروة بن مرة إلا قصيدتان إحداهما دالية وتنسب أيضاً إلى أبي ذؤيب، والأخرى رائية وتنسب أيضاً إلى أبي خراش. انظر شرح أشعار الهذليين للسكري 291-292. وصدره:
* بعثته في سواد الليل يرقيني *
([33]) في الأصل: "وسموه".

ـ

##### Türkçe

(نûn, cîm ve bunların üçüncüsü olanın bâbı)

(**نجح**)  **النون** ve **الجيم** ve **الحاء**; bir asıldır; bir **ظَفَر** ve **صِدْق** ve hayra delâlet eder. Ondan **النَّجاح** (ihtiyaçlarda): onlarda **الظَّفَر**. Ve **سَيْرٌ نَجِيحٌ**: yakın (vukuu yakın). Ve **رأيٌ نجيح**: doğru. Ve **تناجَحَتْ أحلامهم**: doğrulukla peş peşe geldi. Ve “Allah **أنجَحَ** senin **طَلِبَتَك**”: onu elde etmende sana yardım etti.

(**نجخ**)  **النون** ve **الجيم** ve **الخاء**; bir kelimedir; bir sesin taklidine delâlet eder. Denir: “Suyun **نَجِيخَ**’ini ve **ناجِخَتَه**’ini işittim”: onun sesi. Ve **النُّجَاخ**: **السَّاعل**’in sesi. Ve **منْجِخ**: bir yer.

(**نجد**)  **النون** ve **الجيم** ve **الدال**; tek bir asıldır; bir yükselme ve kuvvet ve yüksekten bakışa delâlet eder. Ondan **النَّجْد**: yiğit adam. Ve **نَجُدَ** adam, **يَنْجُد** **نَجْدَةً**, yiğit olunca. Ve o, **نَجْد** ve **نَجُدٌ** ve **نجِدٌ** ve **نَجيد**’dir. Ve yiğitlik **نَجدةٌ**’dir. Ve **المُناجِد**: savaşan. Ve falan kimse bir **نَجدةً** ile karşılaştı, yani bir şiddet; onu meşgul eden bir iş. **طَرَفة** dedi:
تَحسَبُ الطّرفَ عليها نَجدةً *** يالقومِي للشَّبابِ المسبكِرّْ
Bakanın ona bakması sebebiyle ona bir şiddet ilişir; sanki onun bedeninin yumuşaklığını ve inceliğini kastetmiştir.

Ve bâbdan **النَّجَد**: ter. Ve **نَجِد** **نَجَداً**: bir işten yahut bir sıkıntıdan terledi. Dedi:
يَظلُّ مِن خَوفِهِ الملاّحُ معتصِماً *** بالخيزُرانةِ بعد الأينِ والنَّجَدِ
Ve bazen bunda şöyle derler: **نُجِدَ**; o hâlde o **منجودٌ**’dur. Dedi:
صادياً يستغيثُ غيرَ مُغاثٍ *** ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ
Ve denir: “Ondan yardım istedim (**استنجَدْتُه**) de bana yardım etti (**فأنْجَدَني**)”, yani ondan imdat istedim de o bana imdat etti. Ve bunda hasma karşı bir üstünlük vardır.

Ve bâbdan **النَّجود**: yaban eşeklerinin **المشْرِفة**’si. Ve falan **استنجد**: zayıflıktan sonra kuvvetlendi. Ve “adamı **نَجَدْتُ** **أنْجُدُه**”: onu yendim. Bunu İbnü’s-Sikkît rivayet etti. Ve **النَّجْد**: yerin yüksek olanı. Ve **أنْجَدَ**: çukurdan (**غَور**) **نجد**’e yükseldi.

Ve bâbdan: “O, ihtiyaçta **نَجدٌ**’dir”, yani onda hafiftir. Ve **النِّجَاد**: kılıcın askılarıdır; çünkü omuzun üstüne çıkar. Ve **النَّجْد**: evin eşya olarak onunla döşendiği şey. Ve **التَّنجيد**: süsleme. Ve **النَّجْد**: yüksek yol. Ve **المنَجَّد**: zamanın onu **نَجَّده**’si; tanıyıp tecrübe edince; sanki onu cesaretlendirmiş ve kuvvetlendirmiş gibidir. Ve her birinin kıyası böyledir.

(**نجذ**)  **النون** ve **الجيم** ve **الذال**; tek bir kelimedir. **النّاجِذ**: azı dişi ile öğütücü dişler arasındaki diştir. Sonra ödünç alınır da adama **المنجَّذ** denir; o da tecrübe edilmiş olandır. Ve gülmesinde **نواجِذُه** göründü. Ve derler: azı dişlerin hepsi **نواجذ**’dir. Bu, bize göre sahih olandır; **الشَّماخ**’ın sözü sebebiyle:
* نواجِذُهنَّ كالحِدَأ الوَقيعِ *
Ve onların “Öyle güldü ki **ناجذُه** göründü” demeleri sebebiyle; eğer (kastedilen) azı dişi ile öğütücüler arasındaki diş olsaydı, bunda bu söylenmezdi; çünkü o, en az bir gülüşte görünendir.

(**نجر**)  **النون** ve **الجيم** ve **الراء**; iki asıldır: birisi şeyin düzeltilmesi ve ölçüsünün ıslahı, diğeri hastalıklardan bir cinstir.
Birincisi: odunun **نَجْر**’i; ve onu **نَجَره** **نَجْراً**; ve onun faili **النَّجَّار**’dır; o da ondandır; sanki düzeltilmiş bir şey gibidir. Onu **نَجَره** **نجراً**. Ve yine **النَّجْر**: tabiat. Ve derler —doğruluğunu bilmiyorum—: kapının **نَجْران**’ı: içinde döndüğü tahta.

Diğer asıl: **النَّجَر**. Dediler: develer **نَجِرَت**: susadı; ve **مَجرت** de denir; o, içip de kanmamasıdır; bu, **الحِبَّة** yemekten olur. Halîl **النّجْران**’ı rivayet etti: susuz. Dediler: ve **ناجرٍ** ayı da bundandır; çünkü develer onda **تَنْجَر** olur. İbnü’s-Sikkît dedi: **النَّجَر**: insanın ekşi süt içip de sudan kanmamasıdır.

(**نجز**)  **النون** ve **الجيم** ve **الزاء**; sahih bir asıldır; bir şeyin, yavaşlık olmaksızın acele içinde tamam olmasına delâlet eder. Denir: **نَجَزَ** söz (**الوعدُ**) **يَنْجُز**. Ve ben onu **أنجزْتُه**: onu acele ettirdim. Ve yanımdakini ona verdim; ta ki onun sonu **نَجَزَ** oldu; yani onun sonu ona ulaştı. Ve onu **ناجزاً بناجز** sat; onların “elden ele” demeleri gibi: acele ile acele. Ve savaşta **المناجَزَة**: iki süvarinin karşı karşıya çıkmasıdır; yani savaşmayı acele ederler, duraksamazlar.

(**نجس**)  **النون** ve **الجيم** ve **السين**; sahih bir asıldır; temizlik zıddına delâlet eder. Ve **نَجِسٌ** ve **نَجَسٌ** bir şey: pis. Ve **النَّجَس**: pislik. Ve ondan olması uzak değildir: onların “**النَّاجس**: devası olmayan hastalık” sözleri. Sa‘ide el-Hüzelî dedi:
والشيب داءٌ نَجِيسٌ لا دواءَ له *** للمرءِ كان صحيحاً صائبَ القُحَمِ
Sanki insanda uzayınca onu **نَجِسَه** [yahut **نَجَّسَه**], yani onu pisledi yahut pis kıldı. Ama **التَّنجيس**, Arapların yaptığı bir şeydi: çocuğa, cinlerden onu korudukları bir şey asarlardı; belki bu bir kemik yahut ona benzer bir şeydi; bu sebeple ona **تنجيساً** denildi. Dedi:
* وعلقَ أنجاساً عليَّ المنجِّسُ *

(**نجش**)  **النون** ve **الجيم** ve **الشين**; sahih bir asıldır; bir şeyi kışkırtmaya delâlet eder. Ondan **النَّجْش**: satılan mala yüksek bir fiyatla artırma yapmandır; ta ki bakan sana baksın da ona düşsün; bu, hadiste gelen şeydir: “**لا تَناجَشُوا**”; sanki **النَّاجش** o artırmayı kışkırttı. Ve **الناجش**: avı kışkırtan. Ve “avı **نجَشْتُ**”: onu kışkırttım. Ve yine “develeri **نَجَشَ** **ينجُشها**”: dağınıklıktan sonra onları topladı. Dedi:
* غيرَ السُّرى والسَّائِق النَّجَّاشِ *
Ve bâbdan **النِّجَاشة**: yürüyüşün sürati. Ve geçti; **يَنْجُشُ** **نجيشاً**. Sanki onunla, yürüyüşünde tozu kışkırtması kastedilir. Ve denir ki **النَّجاشِيِّ** ismi ondan türemiştir.

(**نجع**)  **النون** ve **الجيم** ve **العين**; sahih bir asıldır; yiyeceğin yahut ilacın bedende faydasına delâlet eder; sonra onda genişletilir de ona kıyas edilir. Ve **نَجَع** yiyecek: yiyene iyi geldi. Ve **نَجوعٌ** su, **كنميرٍ**: bedende büyüyen (gelişen). İbnü’s-Sikkît dedi: ilaç onda **نجَع**; ve hayvanda yem **نَجَع**; **أنْجَعَ** denmez.

Ve buna kıyas edilenden **النُّجْعة**: otlak aramaktır; çünkü o, **ما يَنْجَع**’ın talebidir. Ve onu **انتَجَعَه**: onun hayrını istedi. Ve ondan **النَّجِيع**: un ve su ile vurulan **الخَبَط**; deveye ağızdan içirilir. Ve “sözün falanda **نَجَعَ**”: onda etkili oldu; yani onda yer etti.

Ve bâbdan şâz olan: **النَّجيع**: karın içi kanı; siyahlığa çalar.

(**نجف**)  **النون** ve **الجيم** ve **الفاء**; iki sahih asıldır: birisi bir şeyde —mekânda yahut başkasında— yayılmaya delâlet eder; diğeri bir şeyin çıkarılmasına delâlet eder.
Birincisi **النَّجَف**: uzunlamasına uzanan bir yer; su onu aşmaz; çoğulu **نِجَاف**. Ve denir: yerin alt taraflarında, içinde yumuşaklık bulunan, yerde uzayıp giden çukurlardır; ona doğru akan vadileri vardır; yerin yumuşaklığına dökülür. Ve kum tepesinin koltuk altına **نَجَفَةُ الكَثِيب** denir.

Ve bâbdan, oklardan **النَّجِيف**: geniş. Ve oku **نَجَفْتُ**: onu öyle yonttum ve düzelttim. Ve **منجوفٌ** ve **نَجيف** ok. Ve **منجوفٌ** mağara: geniş.

İkincisi: **منجوف** teke; o, onun kamışının bağlanması ve çiftleşmeye güç yetirememesidir; sanki ondan bir su kesilmiş ve çıkarılmış gibidir. Ve **الانتجاف**: memede olan sütün çıkarılmasıdır. Ve **المَنجوف**: cinsel ilişkiden kesilmiş olan. Ve rüzgâr bulutu **انتَجَفَت**: onu sürttü ve onu tüketti.

(**نجل**)  **النون** ve **الجيم** ve **اللام**; iki sahih asıldır: birisi bir şeyi atmaya delâlet eder, diğeri şeyde genişliğe.
Birincisi **النَّجْل**: senin bir şeyi atmandır. Denir: **نَجَل** **نَجْلاً**. Ve dişi deve, toynaklarıyla çakılı **تَنْجُل** **نَجْلاً**: yani onu atar. Ve ondan “adamı **نَجَلْتُ** **نَجْلَةً**”: ayağının önüyle ona vurdun da yuvarlandı. Ve onların “Kim insanlara **نَجَلَ** ederse, onlar da ona **نَجَلُوه** eder” sözleri: yani kim onlara kötülük ederse onlar da ona kötülük eder; kim onları atarsa onlar da onu atar. Ve bâbdan **النَّجْل**: nesildir; çünkü doğuran sanki onu atar. Ve **ناجِلٌ** aygır: soylu nesilli. Ve derler: “Allah onun iki **ناجِلَيه**’ini çirkin kılsın”: yani anne-babasını. Ve ondan **النَّجْل**: sızıntı; sanki yerin fışkırtıp attığı bir nemdir.

Diğer asıl **النَّجَل**: güzellikte gözün genişliğidir; ve **النَّجْل**: **أنْجَل**’in çoğuludur. Ve aslan **أنْجَلُ**’dir. Ve **نَجْلاَء** mızrak darbesi: geniş. Ve **مِنْجَلٌ** mızrak: geniş deliş. Ve deriyi **نَجَلْتُ**: onu iki aşık kemiğinden bütünüyle yardım; deriler yüzülür gibi. Ve **مَنْجُولٌ** deri. Ve denir: **الإنجيلُ** Arapçadır; “şeyi **نَجَلت**: onu çıkardım”dan türemiştir; sanki içinde olanla ortaya çıkarılmış ve gösterilmiş bir iş gibidir.

Ve bu iki bâbdan şâz olan: **النّجِيل**: **الحَمْض**’dan ağaç yaprağının bir türü. Ve yer **أنْجَلَت**: yeşerdi.

(**نجم**)  **النون** ve **الجيم** ve **الميم**; sahih bir asıldır; doğmaya ve görünmeye delâlet eder. Ve yıldız **نَجَمَ**: doğdu. Ve diş ve boynuz **نَجَمَ**: doğdular. Ve **النّجم**: **الثُّرَيَّا**; onun adıdır.

Ve “**النَّجْم** doğdu” dediklerinde onu kastederler. Ve bu sözün **نَجْمٌ**’ü yoktur: yani aslı ve doğuş yeri yoktur. Ve bitkiden **النَّجم**: sapı olmayan şeydir; **نَجَمَ**’dan, yani doğdu. Ve terazide **المِنْجَم**: içinde dil bulunan enine demir; o ölçüdür.

(**نجه**)  **النون** ve **الجيم** ve **الهاء**. Bir kelime; bir şeyde hoşnutsuzluğa delâlet eder. Denir: “Onu **نَجَهْتُ**”: onu, hoşlanmadığı ve onu senden uzaklaştıran bir şeyle karşıladığında. Ve **ناجِهٌ** adam: şehre girip onu yadırgadığında ve ondan hoşlanmadığında.

(**نجو**)  **النون** ve **الجيم** ve illetli harf; iki asıldır: birisi kazımaya ve açığa çıkarmaya delâlet eder, diğeri örtmeye ve gizlemeye.
Birincisi: deriyi **نَجَوْتُ** **أنْجُوه** —ve deri **نَجاً**—: onu kazıdığında. Ve dedi:
فقلتُ انجُوَا عنها نَجَا الجِلْدِ إنَّه *** سيُرْضِيكما منها سَنامٌ وغاربُه
Ve derler: o, **نَجَاةٍ** bir yerdedir: ağaçlarından değnekler çıkarılır. Dallara **النَّجَا** denir; tekili **نَجَاة**. Ve “bana bir değnek çıkar (**أنْجِنِي عَصاً**)”. Ve insan **نَجَا** **ينجو** **نَجاةً**, ve süratte **نَجاءً**; o, yerden gitme ve açığa çıkma manasıdır. Ve **ناجِية** ve **نَجَاةٌ** dişi deve: hızlı. Ve bâbdan —onu **النّجاء**’dan zikrettiğimize hamledilmiş olarak— yerden **النَّجاة** ve **النَّجْوة**: selin üstüne çıkmadığı yerdir. Dedi:
فَمَنْ بِنَجوتِهِ كمن بعَقْوَتِه *** والمستكنُّ كمَنْ يمشي بِقرْواحِ
Biz onun ona hamledilmiş olduğunu söyledik; çünkü sanki selden **نَجَا** edince, sanki bir şeyden ondan uzaklaşmakla kurtulan şey gibidir; işte bu, hamledilenin manasıdır.

Ve onların “Benimle onların arasında yerden bir **نَجَاوَةٌ** var” sözleri: yani genişlik; bâbdandır; çünkü o, içinde hızla gidilen ve kurtulunan bir yerdir. Ve hadiste: “Kuraklıkta yolculuk ettiğinizde **فاسْتَنْجُوا**”: yavaşlamayın; fakat açılıp geçin, demek ister.

Ve bâbdan **النَّجْو**: bulut; çoğulu **النِّجاء**; onun açılıp gitmesindendir; çünkü o, durmaz. İbnü’s-Sikkît dedi: bulut **أنْجَت**: gitti. Ve onların “Falan **استَنْجَى**” sözleri: dediler ki o, **النَّجْوَة**’dendir; sanki insan ihtiyacını gidermeyi isteyince, onu örten yerden bir **نَجوةً**’ye gelir; böyle yapmak isteyene **استنجى** denildi; onların “**تغوَّطَ**” demeleri gibi: yani bir **غائطاً**’a geldi.

Ve bâbdan “Falanı **نَجَوْتُ**”: onu kokladım; sanki onda bir hâli açığa çıkarmayı istemişsin gibi. Dedi:
نجَوْتُ مُجَالِداً فوجدت فيه *** كريح الكَلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ
Diğer asıl **النَّجْو** ve **النَّجْوَى**: iki kişi arasındaki sır. Ve onunla **ناجَيْتُه**; ve onlar **تناجَوْا**; ve **انتَجَوْا**. Ve o, falanın **نَجِيُّ**’sidir; çoğulu **أنْجِيَة**. Dedi:
* إذا ما القومُ كانوا أنْجِيَهْ *
Der ki: kavim uyudu ve uykularında rüya gördü; sanki uykuda ehilleriyle gizlice konuşuyorlar gibi. Ve “onu **نَجَوْتُ**”: onunla gizlice konuştum. Ve “onu **انتجَيْتُه**”: onu gizli konuşmamla kendime ayırdım. Dedi:
فبِتُّ أَنْجُو بها نَفْساً تكلِّفُنِي *** ما لا يُهمُّ بِهِ الجَثّامَةُ الوَرَعُ

(**نجب**)  **النون** ve **الجيم** ve **الباء**; iki asıldır: birisi bir şeyin arılığına ve keremine delâlet eder, diğeri zayıflığa.
Birincisi **النَّجَابة**: **النجيب** adamın masdarıdır; yani kerim. Ve falanı **انْتَجَب**: onu arıttı ve seçti. Ve **مُنْجِبٌ** adam: ona soylu bir çocuk vardır. Ve **مُنْجِبةٌ** kadın ve **مِنجابُ**. Ve **نَجْبٌ** adam: cömert, kerim.

Diğeri **المِنْجاب**: zayıf adam; çoğulu **مَناجيب**. Dedi:
* إذْ آثَرَ النّومَ والدِّفءَ المَنَاجِيبُ *
Ve bâbdan **المِنْجَاب**: yontulup da tüylenmemiş ok ucu. Ve **النَّجَبُ**: ağacın kabuğunun üstündeki şey; ve **النَّجْبُ**: onun alınmasıdır.

(**نجث**)  **النون** ve **الجيم** ve **الثاء**; bir asılcık; bir şeyin ortaya çıkarılmasına ve bir ayıba delâlet eder. Ondan **النَّجيثة**: kuyunun toprağından çıkarılan şey. Ve denir: “Kavmin **نَجِيثُ**’i ortaya çıktı”: yani ayıptan gizledikleri şey. Ve **النَّجيث**: hedef. Halîl dedi: dikilip durmasından dolayı **نجيثاً** adlandırıldı. Ve o, falan oğullarını **يَنْجُثُ** eder: onlardan yardım isteyerek onları imdada çağırır; manası, onlardan yardımına çıkmak üzere ortaya çıkmalarını istemesidir. Ve **الاستنجاث**: şeye karşı durmaktır; ve hepsinde kıyas birdir; Allah daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ج ز
أنجز وعده إنجازاً ونجز الوعد وهو ناجز إذا حصل وتمّ ومنه نجز الكتاب‏.‏
ونجزت حاجته وأنت على نجز حاجتك ونجزها‏.‏
وبعته ناجزاً بناجز‏:‏ يداً بيد‏.‏
وناجزه القتال‏.‏
وعن أكثم بن صيفيّ‏:‏ إن رمت المحاجزة فقبل المناجزه‏.‏
واستنجزت منه كتاباً وتنجّزته‏.‏
وقال النابغة يرثي أبا قابوس مات الناس موته‏:‏ أي تمّ يقال‏:‏ نَجَزَ يَنْجِزوُ وينجُز ونجَز ينجَز‏.‏

##### Türkçe

ن ج ز
**أنجز** vaadini **إنجازاً** (yerine getirme olarak) yerine getirdi; ve **نجز الوعد**: o, elde edildi ve tamamlandı ise **ناجز**dır. Bundan: **نجز الكتاب**.

Ve **نجزت حاجته**: ihtiyacı yerine geldi. Ve sen, ihtiyacının yerine gelmesi üzerinde bulunuyorsun; ve **نجزها**.

Ve onu **ناجزاً بناجز** olarak sattım: elden ele.

Ve **ناجزه القتال**: onunla savaşta karşı karşıya geldi.

Ve **أكثم بن صيفيّ**’den: “Eğer **المحاجزة**yi istersen, o hâlde **المناجزه**den önce (ol).”

Ve ondan bir yazı **استنجزت** ve onu **تنجّزته**.

Ve **النابغة**, **أبا قابوس**’u mersiye ederken dedi: “İnsanlar onun ölümüyle öldü”: yani tamamlandı. Denilir: **نَجَزَ يَنْجِزوُ** ve **ينجُز** ve **نجَز ينجَز**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَجِزَ ونَجَزَ الكلامُ: انقطع. ونَجَزَ الوعْدُ يَنْجُزُ نجْزاً: حَضَر، وقد يقال: نَجِزَ. قال ابن السكيت: كأَنَّ نَجِزَ فَنِيَ وانقضى، وكأَنَّ نَجَزَ قَضَى حاجَتَه؛ وقد أَنْجَزَ الرعدَ ووَعْدٌ ناجِزٌ ونَجِيزٌ وأَنْجَزتُه أَنا ونَجَزْتُ به. وإِنْجازُكَهُ: وفاؤُك به. ونَجَزَ هو أَي وَفَى به، وهو مثل قولك حضرت المائدة. ونَجَزَ الحاجةَ وأَنْجَزَها: قضاها. وأَنت على نَجْزِ حاجتك ونُجْزِها، بفتح النون وضمها، أَي على شَرَفٍ من قضائها. واسْتَنْجَزَ العِدَةَ والحاجةَ وتَنَجَّزَه إِياها: سأَله إِنْجازَها واستنجحها. قال سيبويه: وقالوا أَبِيعُكَهُ الساعةَ ناجِزاً بناجِزٍ أَي مُعَجَّلاً، انتصبت الصفة هنا كما انتصب الاسم في قولهم: بِعْتُ الشاءَ شاةً بدرهم. والنَّاجِزُ: الحاضر. ومن أَمثالهم: ناجِزاً بناجِزٍ كقولك: يَداً بيدٍ وعاجِلاً بعاجِلٍ؛ وأَنشد:
رَكْض الشَّمُوسِ ناجِزاً بناجِزِ
وقال الشاعر:
وإِذا تُباشِرُكَ الهُمُو
مُ فإِنه كالٍ وناجِزْ
وقال ابن الأَعرابي في قولهم:
جَزا الشَّمُوسِ ناجِزاً بناجِزِ
أَي جَزَيْتَ جزاءَ سَوْءٍ فَجَزَيْتُ لك مثله؛ وقال مرة: إِنما ذلك إِذا فعل شيئاً ففعلت مثله لا يقدر أَن يَفُوتك ولا يَجُوزك في كلام أَو فعل. وفي الحديث: لا تَبِيعُوا حاضراً
(* قوله« وفي الحديث لا تبيعوا حاضراً
إلخ» لم يذكر هذا الحديث في النهاية) بناجِزٍ. وفي حديث الصَّرْف: إِلاَّ ناجِزاً بناجِزٍ أَي حاضراً بحاضر. ولأُنْجِزَتَّكَ نَجِيزَنَكَ أَي لأَجْزِيَنَّك جزاءَك.
والمُناجَزَةُ في القتال: المُبارزةُ والمقاتلة، وهو أَن يَتَبَارَزَ الفارسان فيتمارسا حتى يَقْتُلَ كلُّ واحد منهما صاحبه أَو يُقْتَلَ أَحدهما؛ قال عبيد:
كالهُنْدُوانِيِّ المُهَنْـ
ـنَدِ، هَزَّهُ القِرْنُ المُناجِزْ
وقال الشاعر:
ووَقَفْت، إِذْ جَبُنَ المُشَيْـ
ـيَعُ مَوْقِفَ القِرْنِ المُناجِزْ
قال: وهذا عَرُوضٌ مُرَفَّلٌ من ضرب الكامل على أَربعة أَجزاء متفاعلن في آخره حرفان زائدان، وهو مقيد لا يطلق.
وتَناجَزََ القوم: تسافكوا دماءَهم كأَنهم أَسرعوا في ذلك. وتَنَجَّزَ الشرابَ: أَلَحَّ في شربه؛ هذه عن أَبي حنيفة. والتَّنَجُّزُ: طلبُ شيءٍ قد وُعِدْتَهُ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، قالت لابن السائب: ثلاثٌ تَدَعُهُنَّ أَو لأُناجِزَنَّك أَي لأُقاتلنك وأُخاصمنك. أَبو عبيد: من أَمثالهم: إِذا أَردتَ المُحاجَزَةَ فَقَبْلَ المُناجَزَة، يضرب لمن يطلب الصلح بعد القتال.
ونَجَزَ ونَجِزَ الشيءُ: فَنِيَ وذهب فهو ناجز؛ قال النابغة الذبياني: وكنتَ رَبيعاً لليتامَى وعِصْمَةً،
فَمُلْكُ أَبي قابوسَ أَضْحَى وقد نَجَزْ
أَبو قابوس: كنية للنعمان بن المنذر، يقول: كنت لليتامى في إِحسانك إِليهم بمنزلة الربيع الذي به عيش الناس. والعِصْمَةُ: ما يَعْتَصِمُ به الإِنسانُ من الهلاك. وروى أَبو عبيد هذا البيت نجز، بفتح الجيم، وقال: معناه فني وذهب، وذكره الجوهري بكسر الجيم، والأَكثر على قول أَبي عبيد، ومعنى البيت أَي انقضَى وَقْتَ الضحى لأَنه مات في ذلك الوقت.
ونَجَزَتِ الحاجةُ إِذا قُضيت، وإِنْجازُكَها: قضاؤُها. ونَجَزَ حاجَتَه يَنْجُزها، بالضم، نَجْزاً: قضاها، ونَجَزَ الوعدُ. ويقال: أَنْجَزَ حُرٌّ ما وَعَد. ابن السكيت: نَجِزَ فَنِيَ، ونَجَزَ قضى حاجته. قال أَبو المقدام السلمي: أَنْجَزَ عليه وأَوْجَزَ عليه وأَجْهَدَ.

##### Türkçe

**نَجِزَ** ve **نَجَزَ** söz: kesildi. Ve **نَجَزَ** **الوعْدُ** **يَنْجُزُ** **نجْزاً**: hazır oldu; ve denebilir: **نَجِزَ**. İbn es-Sikkît dedi: sanki **نَجِزَ** yok oldu ve sona erdi, sanki **نَجَزَ** ihtiyacını giderdi; ve **أَنْجَزَ** gök gürültüsü; ve **وَعْدٌ ناجِزٌ** ve **نَجِيزٌ**; ve ben onu **أَنْجَزتُه** ve onunla **نَجَزْتُ**. Ve senin onu **إِنْجازُكَهُ**: onunla vefandır. Ve **نَجَزَ** o, yani onunla vefa etti; ve o, senin “sofra hazır oldu” sözün gibidir. Ve **نَجَزَ** ihtiyacı ve **أَنْجَزَها**: onu giderdi. Ve sen, ihtiyacının **نَجْزِ**i ve **نُجْزِ**i üzeresin, **النون**’un fethi ve zammıyla; yani onu gidermeye yakın bir eşik üzeresin. Ve **اسْتَنْجَزَ** vaadi ve ihtiyacı ve ona dair onu **تَنَجَّزَه**: onun yerine getirilmesini istedi ve onu gerçekleştirmeyi istedi. Sîbeveyh dedi: Ve dediler: “Sana onu şimdi, **ناجِزاً بناجِزٍ** satarım” yani peşin olarak; burada sıfat, onların “Koyunu, bir dirheme bir koyun olarak sattım” sözlerinde ismin nasb olduğu gibi nasb edildi. Ve **النَّاجِزُ**: hazır olan. Ve onların darb-ı mesellerinden: **ناجِزاً بناجِزٍ**, senin “el ele” ve “acele acele” sözün gibidir; ve şu beyit okundu:
رَكْض الشَّمُوسِ ناجِزاً بناجِزِ
Ve şair dedi:
وإِذا تُباشِرُكَ الهُمُو
مُ فإِنه كالٍ وناجِزْ
Ve İbnü’l-A‘râbî onların şu sözünde dedi:
جَزا الشَّمُوسِ ناجِزاً بناجِزِ
yani: kötü bir karşılıkla karşılık verdin, ben de sana onun benzeriyle karşılık verdim; ve bir defa dedi: bu ancak, bir şey yaptığında sen de onun benzerini yaptığında olur; sözde veya fiilde seni geçmeye ve seni aşmaya güç yetiremez. Ve hadiste: “Hazır olanı
(* “Ve hadiste: hazır olanı satmayın …” sözü: bu hadisi en-Nihâye’de zikretmedi) **بناجِزٍ** satmayın.” Ve sarf hadîsinde: “Ancak **ناجِزاً بناجِزٍ**” yani hazır olana hazır. Ve “Mutlaka sana **نَجِيزَنَكَ** yerine getireceğim” yani mutlaka sana karşılığını vereceğim.

Ve **المُناجَزَةُ** savaşta: mübâreze ve çarpışmadır; o, iki süvarinin karşı karşıya çıkıp, her biri diğerini öldürene yahut ikisinden biri öldürülene kadar alıştırma yapmalarıdır; Ubeyd dedi:
كالهُنْدُوانِيِّ المُهَنْـ
ـنَدِ، هَزَّهُ القِرْنُ المُناجِزْ
Ve şair dedi:
ووَقَفْت، إِذْ جَبُنَ المُشَيْـ
ـيَعُ مَوْقِفَ القِرْنِ المُناجِزْ
Dedi: Bu, kâmilin darbından, dört parça **متفاعلن** üzere, sonunda iki زائد harf bulunan, mürefّel bir arûzdur; ve o, kayıtlıdır, salıverilmez.

Ve **تَناجَزََ القوم**: kanlarını döktüler; sanki bunda acele etmişler gibi.

Ve **تَنَجَّزَ الشرابَ**: onu içmede ısrar etti; bu, Ebû Hanîfe’dendir.

Ve **التَّنَجُّزُ**: sana vaad edilmiş bir şeyi istemektir. Ve Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: İbn es-Sâib’e dedi: “Üç şey; onları bırakırsın, yoksa mutlaka seni **لأُناجِزَنَّك**” yani mutlaka seninle savaşacağım ve seninle çekişeceğim. Ebû Ubeyd: onların darb-ı mesellerinden: “Eğer **المُحاجَزَةَ** istersen, **المُناجَزَة**’den önce (olsun)”; savaş sonrası sulh isteyen kimse hakkında darb olunur.

Ve **نَجَزَ** ve **نَجِزَ** şey: yok oldu ve gitti; o hâlde o **ناجز**’dir; Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
وكنتَ رَبيعاً لليتامَى وعِصْمَةً،
فَمُلْكُ أَبي قابوسَ أَضْحَى وقد نَجَزْ
**أَبو قابوس**: Nu‘mân b. el-Münzir’in künyesidir; der ki: yetimlere ihsanında, insanların geçimi kendisiyle olan bahar menzilesinde idin. Ve **العِصْمَةُ**: insanın helâkten kendisiyle korunacağı şeydir. Ebû Ubeyd bu beyti, **نجز** (ج’nin fethiyle) rivayet etti ve dedi: manası “yok oldu ve gitti”dir; Cevherî onu **الجيم**’in kesriyle zikretti; ve çoğunluk Ebû Ubeyd’in sözü üzerinedir; ve beytin manası: kuşluk vakti geçti; çünkü o, o vakitte öldü.

Ve **نَجَزَتِ الحاجةُ** giderildiğinde (böyledir); ve senin onu **إِنْجازُكَها**: onu gidermendir. Ve **نَجَزَ** ihtiyacını **يَنْجُزها**, zamm ile, **نَجْزاً**: onu giderdi; ve **نَجَزَ** vaat. Ve denir: **أَنْجَزَ حُرٌّ ما وَعَد**. İbn es-Sikkît: **نَجِزَ** yok oldu; ve **نَجَزَ** ihtiyacını giderdi. Ebû’l-Mikdâm es-Sülemî dedi: **أَنْجَزَ** ona karşı ve **أَوْجَزَ** ona karşı ve **أَجْهَدَ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ج ز * * نَجِزَ * الشيء انقضى وفَنِيَ وبابه طرِب و * نَجَزَ * حاجته قضاها وبابه نصر ويُقال نَجَز الوعد و * أَنْجَزَ * حُرٌّ ما وعد وقولهم أنت على * َنُجْزِ * حاجتك بفتح النون وضمها أي على شرف من قضائها و * اسْتَنْجَزَ * الرجل حاجته وتنجَّزها أي استنجحها و * النَّاجِزُ * الحاضر وفي الحديث ﴿لا تبيعوا حاضرا بناجِز﴾ قلت المشهور حديث وَرَدَ في الصرف وفيه النهي عن بيع الصَّرْف إلا ناجِزا بناجِز أي حاضرا بحاضر وأما المذكور في الأصل فلا وجه له ظاهر

##### Türkçe

* ن ج ز * **نَجِزَ** şey; sona erdi ve yok oldu; ve onun bâbı **طرِب**’dir. Ve **نَجَزَ** ihtiyacını; onu yerine getirdi; ve onun bâbı **نصر**’dır. Ve denilir: **نَجَز** vaad. Ve **أَنْجَزَ**; hür (kimse) vaad ettiğini (yerine getirdi). Ve onların sözü: sen, **نُجْزِ** ihtiyacının üzerindesin; **النون**’un fethasıyla ve zammıyla; yani onu yerine getirmenin bir şerefi üzerindesin. Ve **اسْتَنْجَزَ** adam ihtiyacını ve **تنجَّزها**; yani onu başarılı kıldı. Ve **النَّاجِزُ**: hazır (olan). Ve hadiste: { hazırı **بناجِز** ile satmayın }. Dedim: meşhur olan, sarfta vârid olan hadistir; ve onda, **الصَّرْف**’un satışından ancak **ناجِزا بناجِز** (olarak) nehiy vardır; yani hazır ile hazır (olarak). Asılda zikredilene gelince, onun için açık bir vech yoktur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نجز الشيء، بالجيم، كفرح ونصر: انقضى وفني وذهب، فهو ناجز. نجز الوعد ينجز نجزا، من حد نصر: حضر، وقد يقال: نجز كفرح، قال شيخنا: اللغتان فصيحتان مسموعتان، وحقق ابن غالب في شرح الكتاب أن نجز - كنصر - هو الوارد في معنى حضر، ونجز - كفرح - هو الوارد في معنى فني وانقضى، واختاره جماعة، وكثر دورانه، حتى قال القائل: نجز الكتاب، إذا أردت تمامه، بالكسر، فتح الجيم ليس بجائز، فإذا أردت به الحضور فتحت منه، للحديث: أتى بأمر ناجز. ومال إليه الشهاب في شرح الدرة وغيره. والصواب أن هذا هو الأفصح في الاستعمال، واللغتان مسموعتان. انتهى. قلت: وأنشد الجوهري قول النابغة الذبياني:
  وكنت ربيعا لليتامـى وعـصـمة                      فملك أبي قابوس أضحى وقد نجز هكذا ضبطه بكسر الجيم، وروى أبو عبيد هذا البيت نجز بفتح الجيم، وقال: معناه فني وذهب، والأكثر على قول أبي عبيد، ومعنى البيت: أي انقضى وقت الضحى؛ لأنه مات في ذلك الوقت. وأبو قابوس: كنية النعمان بن المنذر. نجز الكلام: انقطع وتم. قال ابن السكيت: نجز حاجته ينجزها نجزا، من حد نصر: قضاها، كأنجزها إنجازا. يقال: أنت على نجز حاجتك، بفتح النون ويضم، أي على شرف من قضائها. والناجز والنجيز، كناصر وأمير: الحاضر المعجل. ومن أمثالهم: ناجزا بناجز، كقولك: يدا بيد، وعاجلا بعاجل. وفي الحديث:  إلا ناجزا بناجز  ، أي حاضرا بحاضر. والمناجزة في القتال: المبارزة والمقاتلة: وهو أن يتبارز الفارسان، فيتمارسا حتى يقتل كل واحد منهما صاحبه، أو يقتل أحدهما، قال عبيد:
  كالهندواني المـهـن                      د هزه القرن المناجز كالتناجز بهذا المعنى. ويقال: تناجز القوم، أي تسافكوا دماءهم؛ كأنهم أسرعوا في ذلك. واستنجز حاجته، وتنجزها: استنجحها. استنجز العدة وتنجزه إياها: سأل إنجازها واستنجحها. وتنجز الشراب: ألح في شربه، وهذه عن أبي حنيفة. قال أبو المقدام السلمي: أنجز على القتيل، وأوجز عليه، وأجهز، بمعنى واحد. قال غيره: أنجز على الوعد إنجازا، إذا وفى به، كنجز به. ونجاويز: د، باليمن، ذكره الكميت في شعره، كذا في المعجم، ونقله الصاغاني. من أمثالهم: أنجز حر ما وعد. يضرب في الوفاء بالوعد، أي أوفى الحر بما وعد، هذا هو المشهور فيه، وقد يضرب في الاستنجاز أيضا، وهو سؤاله لوفائه. قال الحارث بن عمرو لصخر بن نهشل: هل أدلك على غنيمة ولي خمسها? فقال: نعم، فدله على ناس من اليمن، فأغار عليهم صخر، فظفر وغلب وغنم، فلما انصرف قال له الحارث ذلك القول فوفى له صخر بالخمس من الغنيمة، كما في كتب الأمثال. من أمثالهم: إذا أردت المحاجزة فقبل المناجزة، أي المسالمة قبل المسارعة والمعاجلة في القتال؛ يضرب في حزم من عجل الفرار ممن لا قوام له به. وقال أبو عبيد: يضرب لمن يطلب الصلح بعد القتال. ومما يستدرك عليه: وعد ناجز ونجيز: قد وفي به. وقال ابن الأعرابي في قولهم:
  جزا الشموس ناجزا بناجز أي جزيت جزاء سوء فجزيت لك مثله، وقال مرة: إنما ذلك إذا فعل شيئا ففعلت مثله، لا يقدر أن يفوتك ولا يجوزك في كلام أو فعل. ولأنجزن نجيزتك، أي لأجزين جزاءك. والمناجزة: المخاصمة، ومنه قول عائشة رضي الله عنها: ثلاث تدعهن أو لأناجزنك.

##### Türkçe

**نجز** şey, **بالجيم**; **كفرح** ve **نصر** gibi: sona erdi, tükendi ve gitti; o hâlde o **ناجز**’dir. **نجز** vaad, **ينجز** **نجزا**; **من حد نصر**: hazır oldu; ve bazen denilir: **نجز كفرح**. Şeyhimiz dedi: iki dil de fasih, işitilmiş(=rivayet edilmiş)tir. İbn Gālib, **شرح الكتاب**’da tahkik etti ki **نجز - كنصر -** “hazır oldu” mânasında vârid olandır; **ونجز - كفرح -** “tükendi ve sona erdi” mânasında vârid olandır; bir cemaat onu seçti ve dolaşımı çoğaldı; nihayet söyleyen dedi ki: **نجز الكتاب**; eğer onun tamamını murat edersen, kesre ile; **فتح الجيم** câiz değildir. Eğer onunla “hazır oluş”u murat edersen, ondan fetha edersin; hadisten dolayı: **أتى بأمر ناجز**. Şihâb, **شرح الدرة**’de ve başkasında ona meyletti. Doğru olan: bunun kullanımda daha fasih olmasıdır; iki dil de işitilmiştir. Bitti. Dedim: Cevherî, Nâbiga ez-Zübyânî’nin sözünü inşâd etti:
  وكنت ربيعا لليتامـى وعـصـمة                      فملك أبي قابوس أضحى وقد نجز
Böylece onu **بكسر الجيم** ile ضبط etti. Ebû Ubeyd bu beyti **نجز بفتح الجيم** rivayet etti ve dedi: mânası “tükendi ve gitti”dir. Ekseriyet Ebû Ubeyd’in sözü üzerinedir. Beytin mânası: yani kuşluk vaktinin vakti sona erdi; çünkü o, o vakitte öldü. **وأبو قابوس**: Nu‘mân b. Münzir’in künyesidir. **نجز الكلام**: kesildi ve tamam oldu. İbn Sikkît dedi: **نجز حاجته ينجزها نجزا**; **من حد نصر**: onu yerine getirdi; sanki **أنجزها إنجازا** gibi. Denilir: **أنت على نجز حاجتك**; **بفتح النون ويضم**; yani onu yerine getirmenin eşiği üzerindesin. **والناجز والنجيز**; **كناصر وأمير**: hazır olan, acele ettirilmiş olan. Onların mesellerindendir: **ناجزا بناجز**; senin “el ele” ve “hemen hemen” demen gibi. Hadiste: **إلا ناجزا بناجز**; yani hazır olanla hazır olan. **والمناجزة** savaşta: mübâreze ve mukātele: o, iki süvarinin mübâreze etmesidir; sonra birbirleriyle alıştırma yaparlar, nihayet her biri arkadaşını öldürür; yahut ikisinden biri öldürür. Ubeyd dedi:
  كالهندواني المـهـن                      د هزه القرن المناجز
**كالتناجز** bu mânâ ile. Ve denilir: **تناجز القوم**; yani kanlarını birbirine döktüler; sanki bunda acele ettiler. **واستنجز حاجته، وتنجزها**: onu başarıyla elde etti. **استنجز العدة وتنجزه إياها**: onun yerine getirilmesini istedi ve onu başarıyla istedi. **وتنجز الشراب**: onu içmede ısrar etti; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ebû Mikdâm es-Sülemî dedi: **أنجز على القتيل** ve **أوجز عليه** ve **أجهز**; bir mânâdadır. Başkası dedi: **أنجز على الوعد إنجازا**; ona vefa ettiğinde; **كنجز به** gibi. **ونجاويز**: **د**; Yemen’de; Kümeyt onu şiirinde zikretti; **كذا في المعجم**; Sâgānî onu nakletti. Onların mesellerindendir: **أنجز حر ما وعد**. Vaade vefa hakkında darb olunur; yani hür, vaad ettiği şeye vefa etti; bunda meşhur olan budur. Ve **الاستنجاز** hakkında da darb olunabilir; o da, onun vefasını istemesidir. Hâris b. Amr, Sahr b. Nahşel’e dedi: “Sana bir ganimet göstereyim mi, beşte biri benim olmak üzere?” O dedi: “Evet.” Ona Yemen’den bir kavmi gösterdi. Sahr onların üzerine akın etti; muzaffer oldu, galip geldi ve ganimet aldı. Dönünce Hâris ona o sözü söyledi; Sahr da ganimetin beşte birini ona vefa etti; meseller kitaplarında olduğu üzere. Onların mesellerindendir: **إذا أردت المحاجزة فقبل المناجزة**; yani savaşta sürat ve acele etmeden önce barışma; kendisine güç yetiremeyeceği kimseden kaçmaya acele edenin ihtiyatı hakkında darb olunur. Ebû Ubeyd dedi: savaş sonrası sulh isteyen kimse için darb olunur. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **وعد ناجز ونجيز**: ona vefa edilmiştir. İbnü’l-A‘râbî, onların sözünde dedi ki:
  جزا الشموس ناجزا بناجز
Yani kötü bir karşılıkla karşılık verdim; ben de sana onun mislini karşılık verdim. Bir defa dedi: ancak bu, bir şey yaptığında sen de onun mislini yaptığında olur; sözde veya fiilde senden kaçmaya ve seni geçmeye güç yetiremez. **ولأنجزن نجيزتك**: yani senin karşılığını mutlaka karşılayacağım. **والمناجزة**: çekişme; ondan, Âişe (Allah ondan razı olsun)’un sözü: **ثلاث تدعهن أو لأناجزنك**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَجِزَ
1 نَجِزَ ذ , aor. نَجَزَ , (S, K,) inf. n. نَجَزٌ; (S;) and نَجَزَ, aor. نَجُزَ , (K,) inf. n. نَجْزٌ; (TK;) It (a thing, S, TA,) came to an end; came to nought; perished, passed away: (S, K, TA:) in these senses, the former is the more chaste, and has been so generally used that the latter has been said to be not allowable; but both have been heard. (TA.) It (a speech or discourse) finished, (K, TA,) and became complete. (TA.) He (a man) died: (S:) occurring in a verse of En-Nلbighah Edh-Dhubyلnee: as related by J, نَجِزَ; but as related by A 'Obeyd, نَجَزَ. (TA.) -A2- نَجَزَ الوَعْدُ, (A, Mgh, Msb, K,) aor. نَجُزَ , (Msb, K,) inf. n. نَجْزٌ; (Msb;) and نَجِزَ, aor. نَجَزَ , (K;) inf. n. نَجَزٌ; (TK;) The promise came to pass, and was accomplished: (A, Mgh:) or the promise was prompt, or quick, in taking effect: (Msb:) or the thing promised (TK) came, arrived, or became present: (K, TA:) in this sense, the former is the more chaste; but both have been heard. (TA.) -A3- نَجَزَ is also trans.: see 4, in four places.

2 نَجَّزَ see 4.

ناجزهُ
3 ناجزهُ ذ , (Mgh,) or ناجزهُ القِتَالَ, (A,) inf. n. مُنَاجَزَةٌ, (S, A, Mgh, K,) He fought him: (K:) or he went, or came, out, or forth, in the field, to fight him, (S, Mgh, Msb,) and fought him: (S, Mgh:) or he (a horseman) went, or came, out, or forth, into the field, to fight him, (another horseman,) and they strove together until each of them slew the other, or until one of them was slain: (TA:) and ↓ تَنَاجُزٌ signifies the same as مُنَاجَزَةٌ: (K:) you say, تَنَاجَزَ القَوْمُ, meaning, The people contended together in the mutual shedding of blood; as though they hastened in doing so. (TA.) [Hence the saying,] اِنْ رُمْتَ المُحَاجَزَهْ فَقَبْلَ المُنَاجَزَهْ [If thou desire the reciprocal prevention of fighting, and the making of peace, let it be before fighting]: (A:) or المُحَاجَزَهْ قَبْلَ المُنَاجَزَهْ (S, K) [the reciprocal prevention of fighting, and] the making of peace, [should be] before the striving together, (المُعَالَجَة, as in the CK,) or hastening, (المُعَالَجَة, as in some copies of the K and in the TA, and, accord. to the latter, المُسَارَعَة,) in fighting: (K, TA:) a proverb: (S, TA:) relating to the prudence of him who hastens to flee from him whom he has not power to withstand: (K:) or applied to him who seeks peace after fighting. (A 'Obeyd, K.) ― -b2- Also, He contended with him in an altercation; disputed with him; litigated with him. (TA.)

انجز حَاجَتَهُ
4 انجز حَاجَتَهُ ذ , (K,) inf. n. اِنْجَازٌ; (TA;) and ↓ نَجَزَهَا, (ISk, S, K,) aor. نَجُزَ , inf. n. نَجْزٌ (ISk, S) and نَجَازٌ, or this is a subst. in the sense of اِنْجَازٌ, like عَطَآءٌ in that of اِعْطَآءٌ; (Har, p. 326;) He accomplished his want: (ISk, S, K:) and حَاجَتَهُ ↓ نَجَّزْتُهُ I accomplished for him his want. (A.) ― -b2- انجز الوَعْدَ, (A, Mgh, CK,) and ↓ نَجَزَهُ, (S,) He fulfilled, or performed, the promise: (S, * A, * Mgh, CK:) or he made the promise to be prompt, or quick, in taking effect. (Msb.) You say also, انجز عَلَىَّ المَوْعِدَ He fulfilled to me the promise; (K, accord. to the TA;) as also ↓ نَجَزَ بِهِ: (TA:) and بِهِ ↓ نَجَزْتُهُ I made it to be prompt, or quick in taking effect to him. (Msb.) [Hence the saying,] أَنْجَزَ حُرٌّ مَا وَعَدَ (S, K) An ingenuous man fulfils what he promises: a proverb: (TA:) alluding to the fulfilment of a promise: and sometimes, to the asking, or demanding, the fulfilment thereof: El-Hلrith the son of 'Amr said to Sakhr the son of Nahshal, “ Shall I guide thee to booty and one fifth of it be for me? ” and he answered, “ Yes: ” so he guided him to some people from El-Yemen, and Sakhr made a sudden attack upon them, and engaged with them in conflict, and overcame, and obtained booty; and when he turned back, El-Hلrith said to him the above words, and Sakhr fulfilled his promise to him. (K.) ― -b3- انجز عَلَى القَتِيلِ He hastened and completed, or made certain, the slaughter of the slain man; i. q. أَجْهَزَ عَلَيْهِ. (Abu-l-Mikdلm Es-Sulamee and K.)

5 تَنَجَّزَ see 10, in five places.

6 تَنَاْجَزَ see 3.

استنجز حَاجَتَهُ
10 استنجز حَاجَتَهُ ذ , and ↓ تنجّزها, He sought, or asked, or demanded, the accomplishment of his want, from him who had promised him; (Msb;) syn. اِسْتَنْجَحَهَا. (S, K.) And استنجز الوَعْدَ, and ↓ تنجّزها, (Mgh,) or العِدَةَ, (K,) He sought, or asked, or demanded, the fulfilment of the promise: (Mgh, K:) and العِدَةَ ↓ تنجّزهُ he asked of him the fulfilment of the promise. (TA.) Hence, البَرَاآتِ ↓ تَنَجُّزُ The demanding and receiving of immunities. (Mgh.) You say also, اِسْتَنْجَزْتُ مِنْهُ كِتَابًا, and تَنَجَّزْتُهُ, [app. meaning, I sought, or asked, or demanded, of him the finishing, or completion, of a writing, or letter, or book.] (A.)

نَجْزٌ
نَجْزٌ ذ and ↓ نُجْزٌ are syn. You say, أَنْتَ عَلَى نَجْزِ حَاجَتِكَ, and حَاجَتِكَ ↓ نُجْزِ, Thou art on the point of accomplishing thy want. (S, K.)

نُجْزٌ
نُجْزٌ ذ : see نَجْزٌ.

نَجِيزٌ
نَجِيزٌ ذ : see نَاجِزٌ, in three places.

نَجِيزَةٌ
نَجِيزَةٌ ذ A recompense. You say, لَأُنْجِزَنَّ نَجِيزَتَكَ I will assuredly pay thy recompense. (TA.)

نَاجِزٌ
نَاجِزٌ ذ Coming to an end; coming to nought; perishing; passing away. (TA.) ― -b2- [Complete: accomplished.] ― -b3- A promise that has been fulfilled; as also ↓ نَجِيزٌ: (TA:) or that has come to pass, and is accomplished. (A, Mgh.) ― -b4- Present; ready; (S, Msb, K, TA;) as also ↓ نَجِيزٌ: (K:) and ↓ both, promptly, or quickly, done, or given. (TA.) You say, بِعْتُهُ نَاجِزًا بِنَاجِزٍ (S, A, Mgh, Msb) [I sold it, or I sold to him,] present, or ready, [merchandise,] for present, or ready, [money,] (TA,) like يَدًا بِيَدٍ, (S, A, Mgh, Msb,) i. e., تَعْجِيلًا بِتَعْجِيلٍ. (S.) And لَا يُبَاعُ غَائِبٌ بِنَاجِزٍ, meaning, A debt to be paid at a future time shall not be sold for ready money. (Mgh.) And نَاجِزٌ بِنَاجِزٍ is a proverb, [meaning Ready merchandise with ready money,] like يَدٌ بِيَدٍ, and عَاجِلٌ بِعَاجِلٍ. (TA.) It is said in a trad., بِيعُوا حَاضِرًا بِنَاجِزٍ [Sell ye present merchandise for ready money]. (S.) And a poet ('Abeed Ibn-El-Abras, TA, art. كلأ,) says,
وَاِذَا تُبَاشِرُكَ الهُمُو
مُ فَاِنَّهَا كَالٍ وَنَاجِزْ
(S, TA, ubi supra;) [And when griefs attend thee, know that] they are, some, debts to be payed at future periods, and some, payments in ready money. (TA, ubi supra.) The saying [of 'Abd-Allah Ibn-'ءmir El-Kurashee, owner of a horse named Esh-Shamoos, (TA, art. شمس,)]
جَرْىَ الشَّمُوسِ نَاجِزًا بِنَاجِزِ
[app. meaning, Quickly as the running of EshShamoos; ready with ready, or prompt with prompt;] is explained by IAar, as meaning, Thou hast given an evil recompense and I have recompensed thee in like manner: or, as he says in one place, this is said when one does a thing and thou dost the like thereof; he not being able to go beyond thee in word or in deed. (TA.) [Respecting this saying, Freytag says, in his Arab. Prov., i. 305, (where, for نَاجِزًا we find نَاجِزٌ,) that it applies to him who is equal to the execution of the things which he undertakes, as well good as bad: and that جَرَى is to be supplied before جَرْىَ.]

##### Türkçe

**نَجِزَ**
1 **نَجِزَ** ذ , muzâri‘ **نَجَزَ** , (S, K,) mastar ismi **نَجَزٌ**; (S;) ve **نَجَزَ**, muzâri‘ **نَجُزَ** , (K,) mastar ismi **نَجْزٌ**; (TK;) O (bir şey, S, TA,) sona geldi; hiçliğe geldi; helâk oldu, geçip gitti: (S, K, TA:) bu mânâlarda, birincisi daha fasih olup öyle genel kullanılmıştır ki ikincisinin câiz olmadığı söylenmiştir; fakat ikisi de işitilmiştir. (TA.) O (bir söz yahut hitap) bitti, (K, TA,) ve tamam oldu. (TA.) O (bir adam) öldü: (S:) En-Nâbighah Edh-Dhubyânî’nin bir beytinde vârid olarak: J’nin rivayetine göre **نَجِزَ**; fakat A ‘Obeyd’in rivayetine göre **نَجَزَ**. (TA.) -A2- **نَجَزَ الوَعْدُ**, (A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ **نَجُزَ** , (Msb, K,) mastar ismi **نَجْزٌ**; (Msb;) ve **نَجِزَ**, muzâri‘ **نَجَزَ** , (K;) mastar ismi **نَجَزٌ**; (TK;) Vaad vuku buldu ve yerine getirildi: (A, Mgh:) yahut vaad, gerçekleşmede çabuk, yahut süratli oldu: (Msb:) yahut vaad olunan şey (TK) geldi, ulaştı, yahut hazır oldu: (K, TA:) bu mânâda birincisi daha fasihtir; fakat ikisi de işitilmiştir. (TA.) -A3- **نَجَزَ** ayrıca müteaddîdir: 4’e bak, dört yerde.

2 **نَجَّزَ** 4’e bak.

**ناجزهُ**
3 **ناجزهُ** ذ , (Mgh,) yahut **ناجزهُ القِتَالَ**, (A,) mastar ismi **مُنَاجَزَةٌ**, (S, A, Mgh, K,) Onunla savaştı: (K:) yahut onunla savaşmak için meydanda dışarı çıktı, yahut geldi, yahut ileri çıktı, (S, Mgh, Msb,) ve onunla savaştı: (S, Mgh:) yahut o (bir süvari) onunla (başka bir süvariyle) savaşmak için meydana çıktı, yahut geldi, yahut ileri çıktı, ve ikisi, her biri ötekini öldürünceye kadar, yahut ikisinden biri öldürülünceye kadar, birbirleriyle çarpıştılar: (TA:) ve ↓ **تَنَاجُزٌ** **مُنَاجَزَةٌ** ile aynı mânâyı ifade eder: (K:) dersin ki, **تَنَاجَزَ القَوْمُ**, mânâsı: Kavim, karşılıklı kan dökmede birbirleriyle çekişti; sanki bunu yapmada acele ettiler. (TA.) [Bundan dolayı şu söz (söylenir),] **اِنْ رُمْتَ المُحَاجَزَهْ فَقَبْلَ المُنَاجَزَهْ** [Eğer karşılıklı savaşmayı engellemeyi ve barış yapmayı istersen, savaşmadan önce olsun]: (A:) yahut **المُحَاجَزَهْ قَبْلَ المُنَاجَزَهْ** (S, K) [karşılıklı savaşmayı engelleme ve] barış yapma, birlikte çarpışmadan önce, (CK’de olduğu üzere **المُعَالَجَة**, ) yahut savaşmada acele etmeden önce, (**المُعَالَجَة**, K’nın bazı nüshalarında ve TA’da; ve ikincisine göre **المُسَارَعَة**,) (K, TA:) bir darb-ı meseldir: (S, TA:) kendisine karşı koymaya gücü yetmediği kimseden kaçmaya acele edenin tedbirliliğine dair: (K:) yahut savaştan sonra barış isteyen kimseye uygulanır. (A ‘Obeyd, K.) ― -b2- Ayrıca, Onunla ağız kavgasında çekişti; onunla tartıştı; onunla davalaştı. (TA.)

**انجز حَاجَتَهُ**
4 **انجز حَاجَتَهُ** ذ , (K,) mastar ismi **اِنْجَازٌ**; (TA;) ve ↓ **نَجَزَهَا**, (ISk, S, K,) muzâri‘ **نَجُزَ** , mastar ismi **نَجْزٌ** (ISk, S) ve **نَجَازٌ**, yahut bu, **اِنْجَازٌ** mânâsında bir isimdir; **عَطَآءٌ**’nun **اِعْطَآءٌ** mânâsında olması gibi; (Har, s. 326;) İhtiyacını yerine getirdi: (ISk, S, K:) ve **حَاجَتَهُ** ↓ **نَجَّزْتُهُ** Onun için ihtiyacını yerine getirdim. (A.) ― -b2- **انجز الوَعْدَ**, (A, Mgh, CK,) ve ↓ **نَجَزَهُ**, (S,) Vaadi yerine getirdi, yahut ifa etti: (S, * A, * Mgh, CK:) yahut vaadi gerçekleşmede çabuk, yahut süratli kıldı. (Msb.) Yine dersin ki, **انجز عَلَىَّ المَوْعِدَ** Bana vaadi yerine getirdi; (TA’ya göre K’da;) ve ayrıca ↓ **نَجَزَ بِهِ**: (TA:) ve **بِهِ** ↓ **نَجَزْتُهُ** Onun için onu gerçekleşmede çabuk, yahut süratli kıldım. (Msb.) [Bundan dolayı şu söz (söylenir),] **أَنْجَزَ حُرٌّ مَا وَعَدَ** (S, K) Hür (asil) kimse, vaad ettiğini yerine getirir: bir darb-ı meseldir: (TA:) vaadin yerine getirilmesine işaret eder: ve bazen, onun yerine getirilmesini istemeye, yahut talep etmeye (de): El-Hâris b. ‘Amr, Nahshal b. Sakhr’a dedi ki: “Sana ganimete yol göstereyim mi ve onun beşte biri benim olsun?” O da cevap verdi: “Evet:” böylece onu Yemen’den bir kavme götürdü; Sakhr onlara ani bir baskın yaptı ve onlarla çarpışmaya girdi ve galip geldi ve ganimet elde etti; geri döndüğünde El-Hâris ona yukarıdaki sözleri söyledi ve Sakhr ona vaadini yerine getirdi. (K.) ― -b3- **انجز عَلَى القَتِيلِ** Öldürülmüş adamın öldürülmesini acele etti ve tamamladı, yahut kesinleştirdi; yani **أَجْهَزَ عَلَيْهِ**. (Abu-l-Mikdâm Es-Sulamee ve K.)

5 **تَنَجَّزَ** 10’a bak, beş yerde.

6 **تَنَاْجَزَ** 3’e bak.

**استنجز حَاجَتَهُ**
10 **استنجز حَاجَتَهُ** ذ , ve ↓ **تنجّزها**, Vaad etmiş olandan ihtiyacının yerine getirilmesini istedi, yahut talep etti, yahut talepte bulundu; (Msb;) müradifi **اِسْتَنْجَحَهَا**. (S, K.) Ve **استنجز الوَعْدَ**, ve ↓ **تنجّزها**, (Mgh,) yahut **العِدَةَ**, (K,) Vaadin yerine getirilmesini istedi, yahut talep etti, yahut talepte bulundu: (Mgh, K:) ve **العِدَةَ** ↓ **تنجّزهُ** Ondan vaadin yerine getirilmesini istedi. (TA.) Bundan dolayı, **البَرَاآتِ** ↓ **تَنَجُّزُ** Dokunulmazlıkların talep edilmesi ve alınması. (Mgh.) Yine dersin ki, **اِسْتَنْجَزْتُ مِنْهُ كِتَابًا**, ve **تَنَجَّزْتُهُ**, [zâhiren mânâsı: Ondan bir yazının, yahut mektubun, yahut kitabın bitirilmesini, yahut tamamlanmasını istedim, yahut talep ettim.] (A.)

**نَجْزٌ**
**نَجْزٌ** ذ ve ↓ **نُجْزٌ** müradiftir. Dersin ki, **أَنْتَ عَلَى نَجْزِ حَاجَتِكَ**, ve **حَاجَتِكَ** ↓ **نُجْزِ**, Sen ihtiyacını yerine getirme noktasındasın. (S, K.)

**نُجْزٌ**
**نُجْزٌ** ذ : **نَجْزٌ**’e bak.

**نَجِيزٌ**
**نَجِيزٌ** ذ : **نَاجِزٌ**’e bak, üç yerde.

**نَجِيزَةٌ**
**نَجِيزَةٌ** ذ Bir karşılık (mükâfat). Dersin ki, **لَأُنْجِزَنَّ نَجِيزَتَكَ** Senin karşılığını mutlaka ödeyeceğim. (TA.)

**نَاجِزٌ**
**نَاجِزٌ** ذ Sona gelen; hiçliğe gelen; helâk olan; geçip giden. (TA.) ― -b2- [Tam: yerine getirilmiş.] ― -b3- Yerine getirilmiş bir vaad; ve ayrıca ↓ **نَجِيزٌ**: (TA:) yahut vuku bulmuş ve yerine getirilmiş olan. (A, Mgh.) ― -b4- Hazır; mevcut; (S, Msb, K, TA;) ve ayrıca ↓ **نَجِيزٌ**: (K:) ve ↓ ikisi de, çabucak, yahut süratle, yapılmış, yahut verilmiş. (TA.) Dersin ki, **بِعْتُهُ نَاجِزًا بِنَاجِزٍ** (S, A, Mgh, Msb) [Onu sattım, yahut ona sattım,] hazır, yahut mevcut, [malı,] hazır, yahut mevcut, [para] karşılığında, (TA,) **يَدًا بِيَدٍ** gibi, (S, A, Mgh, Msb,) yani **تَعْجِيلًا بِتَعْجِيلٍ**. (S.) Ve **لَا يُبَاعُ غَائِبٌ بِنَاجِزٍ**, mânâsı: İleride ödenecek bir borç, hazır para karşılığında satılmaz. (Mgh.) Ve **نَاجِزٌ بِنَاجِزٍ** bir darb-ı meseldir, [mânâsı: Hazır mal hazır para ile,] **يَدٌ بِيَدٍ**, ve **عَاجِلٌ بِعَاجِلٍ** gibi. (TA.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **بِيعُوا حَاضِرًا بِنَاجِزٍ** [Hazır malı hazır para ile satın]. (S.) Ve bir şair (‘Abeed Ibn-El-Abras, TA, md. **كلأ**, ) der ki,
وَاِذَا تُبَاشِرُكَ الهُمُو
مُ فَاِنَّهَا كَالٍ وَنَاجِزْ
(S, TA, aynı yer;) [Ve kederler sana dokunduğunda, bil ki] onlar, bir kısmı ileriki vakitlerde ödenecek borçlar, bir kısmı da hazır para ödemeleridir. (TA, aynı yer.) Şu söz [‘Abd-Allah Ibn-‘ءmir El-Kurashee’nin, Esh-Shamoos adlı bir atın sahibi olanın, (TA, md. **شمس**,)]
**جَرْىَ الشَّمُوسِ نَاجِزًا بِنَاجِزِ**
[zâhiren mânâsı: Esh-Shamoos’un koşuşu gibi süratle; hazır ile hazır, yahut çabuk ile çabuk;] IAar tarafından şöyle açıklanır: Sen kötü bir karşılık verdin ve ben de sana benzeriyle karşılık verdim: yahut, onun bir yerde dediği üzere, bu, biri bir şey yaptığında ve sen de onun benzerini yaptığında söylenir; o, sözde yahut fiilde senin ötesine geçememişken. (TA.) [Bu söz hakkında, Freytag, Arab. Prov.’unda, i. 305’te, (orada **نَاجِزًا** yerine **نَاجِزٌ** bulunduğu hâlde,) bunun, üstlendiği şeyleri, iyi de olsa kötü de olsa, icraya denk olan kimseye uygulandığını söyler: ve **جَرَى**’nın **جَرْىَ**’dan önce takdir edilmesi gerektiğini (söyler).]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَجَزَ
نَجَزَ U ( n. ac. نَجْز 1 ),
a.  Came to an end, finished, ended; perished.

b.  see IV (a) .

c.  Accomplished for.

d.  [ acc. &  Bi ], Made to take effect upon.

e.  Was present.

نَجِزَ
نَجِزَ A ( n. ac. نَجَز 4 ),
a.  see supra (a) .

نَجَّزَ
نَجَّزَ II ,
a.  see IV (a) .

b.  [ coll. ], Neared completion.

نَاْجَزَ
نَاْجَزَ III ,
a.  Made ready for fight, entered the arena.

b.  Litigated with.

أَنْجَزَ
أَنْجَزَ IV ,
a.  Fulfilled, accomplished, finished, performed.

b.  [ 'Ala ], Fulfilled to ( promise ).

c.  [ 'Ala ], Dispatched ( wounded man ).

تَنَجَّزَ
تَنَجَّزَ V ,
a.  see IV (a) .

b.  [ Fī ], Persisted in.

c.  see X (a) ,

تَنَاْجَزَ
تَنَاْجَزَ VI ,
a.  Fought, strove.

اِسْتَنْجَزَ
اِسْتَنْجَزَ X ,
a.  Required the completion of.

b.  Finished, completed &c.

نَجْز
نَجْز 1 ,
a.  Completion, termination; accomplishment, execution, fulfillment.

نَجْزَة
نَجْزَة 1t ,
a.  End.

نُجْز
نُجْز 3 ,
a.  see 1 .

نَاْجِز
نَاْجِز 21 ,
a.  Ready, at hand; present.

b.  Ready money, cash.

c.  Complete; accomplished; fulfilled.

d.  Perishing.

نَجَاْز
نَجَاْز 22 ,
a.  see 1 .

نَجِيْز
نَجِيْز 25 ,
a.  see 21 (a) , ( c ).

نَجِيْزَة
نَجِيْزَة 25t ,
a.  Recompense.

نَاْجَزَ
N. Ac. نَاْجَزَ III [ 2 ],
a.  Fight, combat.

تَنَاْجَزَ
N. Ac. تَنَاْجَزَ VI ,
a.  see N. Ac. نَاْجَزَ III [ 2 ].

نَاجِزًا بِنَاجِزٍ
نَاجِزًا بِنَاجِزٍ
a.  For ready money; cash.

هُوَ عَلَى نَُجْز حَاجَتِهِ
هُوَ عَلَى نَُجْز حَاجَتِهِ
a.  He is on the point of accomplishing his want.

##### Türkçe

**نَجَزَ**
**نَجَزَ** U (mastar: **نَجْز** 1),
a. Sona erdi, tamamlandı, bitti; helâk oldu.

b. IV (a)’ya bak.

c. Yerine getirdi.

d. [acc. & Bi], Üzerine yürürlüğe konuldu.

e. Hazır bulundu.

**نَجِزَ**
**نَجِزَ** A (mastar: **نَجَز** 4),
a. Yukarıdaki (a)’ya bak.

**نَجَّزَ**
**نَجَّزَ** II,
a. IV (a)’ya bak.

b. [topl.], Tamamlanmaya yaklaştı.

**نَاْجَزَ**
**نَاْجَزَ** III,
a. Savaş için hazırladı, meydana girdi.

b. İhtilâf etti (dava gördü).

**أَنْجَزَ**
**أَنْجَزَ** IV,
a. Yerine getirdi, gerçekleştirdi, bitirdi, yaptı.

b. [ 'Ala ], (vaadi) -e yerine getirdi.

c. [ 'Ala ], (yaralı adamı) işini bitirdi.

**تَنَجَّزَ**
**تَنَجَّزَ** V,
a. IV (a)’ya bak.

b. [ Fī ], -de ısrar etti.

c. X (a)’ya bak,

**تَنَاْجَزَ**
**تَنَاْجَزَ** VI,
a. Savaştı, çabaladı.

**اِسْتَنْجَزَ**
**اِسْتَنْجَزَ** X,
a. Tamamlanmasını istedi.

b. Bitirdi, tamamladı vb.

**نَجْز**
**نَجْز** 1,
a. Tamamlanma, sona erme; gerçekleştirme, icra, yerine getirme.

**نَجْزَة**
**نَجْزَة** 1t,
a. Son.

**نُجْز**
**نُجْز** 3,
a. 1’e bak.

**نَاْجِز**
**نَاْجِز** 21,
a. Hazır, elde; mevcut.

b. Hazır para, nakit.

c. Tam; gerçekleştirilmiş; yerine getirilmiş.

d. Helâk olan.

**نَجَاْز**
**نَجَاْز** 22,
a. 1’e bak.

**نَجِيْز**
**نَجِيْز** 25,
a. 21 (a), (c)’ye bak.

**نَجِيْزَة**
**نَجِيْزَة** 25t,
a. Karşılık (mükâfat).

**نَاْجَزَ**
Mastar: **نَاْجَزَ** III [2],
a. Savaş, muharebe.

**تَنَاْجَزَ**
Mastar: **تَنَاْجَزَ** VI,
a. Mastar: **نَاْجَزَ** III [2]’ye bak.

**نَاجِزًا بِنَاجِزٍ**
**نَاجِزًا بِنَاجِزٍ**
a. Hazır para ile; nakit.

**هُوَ عَلَى نَُجْز حَاجَتِهِ**
**هُوَ عَلَى نَُجْز حَاجَتِهِ**
a. O, ihtiyacını gidermenin eşiğindedir.
