# نجز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AC%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نجز

نجز الشيء، بالجيم، كفرح ونصر: انقضى وفني وذهب، فهو ناجز. نجز الوعد ينجز نجزا، من حد نصر: حضر، وقد يقال: نجز كفرح، قال شيخنا: اللغتان فصيحتان مسموعتان، وحقق ابن غالب في شرح الكتاب أن نجز - كنصر - هو الوارد في معنى حضر، ونجز - كفرح - هو الوارد في معنى فني وانقضى، واختاره جماعة، وكثر دورانه، حتى قال القائل: نجز الكتاب، إذا أردت تمامه، بالكسر، فتح الجيم ليس بجائز، فإذا أردت به الحضور فتحت منه، للحديث: أتى بأمر ناجز. ومال إليه الشهاب في شرح الدرة وغيره. والصواب أن هذا هو الأفصح في الاستعمال، واللغتان مسموعتان. انتهى. قلت: وأنشد الجوهري قول النابغة الذبياني:
  وكنت ربيعا لليتامـى وعـصـمة                      فملك أبي قابوس أضحى وقد نجز هكذا ضبطه بكسر الجيم، وروى أبو عبيد هذا البيت نجز بفتح الجيم، وقال: معناه فني وذهب، والأكثر على قول أبي عبيد، ومعنى البيت: أي انقضى وقت الضحى؛ لأنه مات في ذلك الوقت. وأبو قابوس: كنية النعمان بن المنذر. نجز الكلام: انقطع وتم. قال ابن السكيت: نجز حاجته ينجزها نجزا، من حد نصر: قضاها، كأنجزها إنجازا. يقال: أنت على نجز حاجتك، بفتح النون ويضم، أي على شرف من قضائها. والناجز والنجيز، كناصر وأمير: الحاضر المعجل. ومن أمثالهم: ناجزا بناجز، كقولك: يدا بيد، وعاجلا بعاجل. وفي الحديث:  إلا ناجزا بناجز  ، أي حاضرا بحاضر. والمناجزة في القتال: المبارزة والمقاتلة: وهو أن يتبارز الفارسان، فيتمارسا حتى يقتل كل واحد منهما صاحبه، أو يقتل أحدهما، قال عبيد:
  كالهندواني المـهـن                      د هزه القرن المناجز كالتناجز بهذا المعنى. ويقال: تناجز القوم، أي تسافكوا دماءهم؛ كأنهم أسرعوا في ذلك. واستنجز حاجته، وتنجزها: استنجحها. استنجز العدة وتنجزه إياها: سأل إنجازها واستنجحها. وتنجز الشراب: ألح في شربه، وهذه عن أبي حنيفة. قال أبو المقدام السلمي: أنجز على القتيل، وأوجز عليه، وأجهز، بمعنى واحد. قال غيره: أنجز على الوعد إنجازا، إذا وفى به، كنجز به. ونجاويز: د، باليمن، ذكره الكميت في شعره، كذا في المعجم، ونقله الصاغاني. من أمثالهم: أنجز حر ما وعد. يضرب في الوفاء بالوعد، أي أوفى الحر بما وعد، هذا هو المشهور فيه، وقد يضرب في الاستنجاز أيضا، وهو سؤاله لوفائه. قال الحارث بن عمرو لصخر بن نهشل: هل أدلك على غنيمة ولي خمسها? فقال: نعم، فدله على ناس من اليمن، فأغار عليهم صخر، فظفر وغلب وغنم، فلما انصرف قال له الحارث ذلك القول فوفى له صخر بالخمس من الغنيمة، كما في كتب الأمثال. من أمثالهم: إذا أردت المحاجزة فقبل المناجزة، أي المسالمة قبل المسارعة والمعاجلة في القتال؛ يضرب في حزم من عجل الفرار ممن لا قوام له به. وقال أبو عبيد: يضرب لمن يطلب الصلح بعد القتال. ومما يستدرك عليه: وعد ناجز ونجيز: قد وفي به. وقال ابن الأعرابي في قولهم:
  جزا الشموس ناجزا بناجز أي جزيت جزاء سوء فجزيت لك مثله، وقال مرة: إنما ذلك إذا فعل شيئا ففعلت مثله، لا يقدر أن يفوتك ولا يجوزك في كلام أو فعل. ولأنجزن نجيزتك، أي لأجزين جزاءك. والمناجزة: المخاصمة، ومنه قول عائشة رضي الله عنها: ثلاث تدعهن أو لأناجزنك.

### Türkçe

**نجز** şey, **بالجيم**; **كفرح** ve **نصر** gibi: sona erdi, tükendi ve gitti; o hâlde o **ناجز**’dir. **نجز** vaad, **ينجز** **نجزا**; **من حد نصر**: hazır oldu; ve bazen denilir: **نجز كفرح**. Şeyhimiz dedi: iki dil de fasih, işitilmiş(=rivayet edilmiş)tir. İbn Gālib, **شرح الكتاب**’da tahkik etti ki **نجز - كنصر -** “hazır oldu” mânasında vârid olandır; **ونجز - كفرح -** “tükendi ve sona erdi” mânasında vârid olandır; bir cemaat onu seçti ve dolaşımı çoğaldı; nihayet söyleyen dedi ki: **نجز الكتاب**; eğer onun tamamını murat edersen, kesre ile; **فتح الجيم** câiz değildir. Eğer onunla “hazır oluş”u murat edersen, ondan fetha edersin; hadisten dolayı: **أتى بأمر ناجز**. Şihâb, **شرح الدرة**’de ve başkasında ona meyletti. Doğru olan: bunun kullanımda daha fasih olmasıdır; iki dil de işitilmiştir. Bitti. Dedim: Cevherî, Nâbiga ez-Zübyânî’nin sözünü inşâd etti:
  وكنت ربيعا لليتامـى وعـصـمة                      فملك أبي قابوس أضحى وقد نجز
Böylece onu **بكسر الجيم** ile ضبط etti. Ebû Ubeyd bu beyti **نجز بفتح الجيم** rivayet etti ve dedi: mânası “tükendi ve gitti”dir. Ekseriyet Ebû Ubeyd’in sözü üzerinedir. Beytin mânası: yani kuşluk vaktinin vakti sona erdi; çünkü o, o vakitte öldü. **وأبو قابوس**: Nu‘mân b. Münzir’in künyesidir. **نجز الكلام**: kesildi ve tamam oldu. İbn Sikkît dedi: **نجز حاجته ينجزها نجزا**; **من حد نصر**: onu yerine getirdi; sanki **أنجزها إنجازا** gibi. Denilir: **أنت على نجز حاجتك**; **بفتح النون ويضم**; yani onu yerine getirmenin eşiği üzerindesin. **والناجز والنجيز**; **كناصر وأمير**: hazır olan, acele ettirilmiş olan. Onların mesellerindendir: **ناجزا بناجز**; senin “el ele” ve “hemen hemen” demen gibi. Hadiste: **إلا ناجزا بناجز**; yani hazır olanla hazır olan. **والمناجزة** savaşta: mübâreze ve mukātele: o, iki süvarinin mübâreze etmesidir; sonra birbirleriyle alıştırma yaparlar, nihayet her biri arkadaşını öldürür; yahut ikisinden biri öldürür. Ubeyd dedi:
  كالهندواني المـهـن                      د هزه القرن المناجز
**كالتناجز** bu mânâ ile. Ve denilir: **تناجز القوم**; yani kanlarını birbirine döktüler; sanki bunda acele ettiler. **واستنجز حاجته، وتنجزها**: onu başarıyla elde etti. **استنجز العدة وتنجزه إياها**: onun yerine getirilmesini istedi ve onu başarıyla istedi. **وتنجز الشراب**: onu içmede ısrar etti; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ebû Mikdâm es-Sülemî dedi: **أنجز على القتيل** ve **أوجز عليه** ve **أجهز**; bir mânâdadır. Başkası dedi: **أنجز على الوعد إنجازا**; ona vefa ettiğinde; **كنجز به** gibi. **ونجاويز**: **د**; Yemen’de; Kümeyt onu şiirinde zikretti; **كذا في المعجم**; Sâgānî onu nakletti. Onların mesellerindendir: **أنجز حر ما وعد**. Vaade vefa hakkında darb olunur; yani hür, vaad ettiği şeye vefa etti; bunda meşhur olan budur. Ve **الاستنجاز** hakkında da darb olunabilir; o da, onun vefasını istemesidir. Hâris b. Amr, Sahr b. Nahşel’e dedi: “Sana bir ganimet göstereyim mi, beşte biri benim olmak üzere?” O dedi: “Evet.” Ona Yemen’den bir kavmi gösterdi. Sahr onların üzerine akın etti; muzaffer oldu, galip geldi ve ganimet aldı. Dönünce Hâris ona o sözü söyledi; Sahr da ganimetin beşte birini ona vefa etti; meseller kitaplarında olduğu üzere. Onların mesellerindendir: **إذا أردت المحاجزة فقبل المناجزة**; yani savaşta sürat ve acele etmeden önce barışma; kendisine güç yetiremeyeceği kimseden kaçmaya acele edenin ihtiyatı hakkında darb olunur. Ebû Ubeyd dedi: savaş sonrası sulh isteyen kimse için darb olunur. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **وعد ناجز ونجيز**: ona vefa edilmiştir. İbnü’l-A‘râbî, onların sözünde dedi ki:
  جزا الشموس ناجزا بناجز
Yani kötü bir karşılıkla karşılık verdim; ben de sana onun mislini karşılık verdim. Bir defa dedi: ancak bu, bir şey yaptığında sen de onun mislini yaptığında olur; sözde veya fiilde senden kaçmaya ve seni geçmeye güç yetiremez. **ولأنجزن نجيزتك**: yani senin karşılığını mutlaka karşılayacağım. **والمناجزة**: çekişme; ondan, Âişe (Allah ondan razı olsun)’un sözü: **ثلاث تدعهن أو لأناجزنك**.
