# نجس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AC%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نجس

النجس، بالفتح، وبه قرأ بعضهم. إنما قيده لجمع اللغات التي يذكرها بعد وهي النجس، بالكسر، قال أبو عبيد: زعم الفراء أنهم إذا بدءوا بالنجس ولم يذكروا الرجس، فتحوا النون والجيم، وإذا بدءوا بالرجس ثم أتبعوا بالنجس، كسروا النون، فهم إذا قالوه مع الرجس أتبعوه إياه، وقالوا: رجس نجس، كسروا لمكان رجس، وثنوا وجمعوا، كما قالوا: جاء بالطم والرم، فإذا أفردوا قالوا: بالطم، ففتحوا. قال ابن سيده: وكذلك يعكسون فيقولون: نجس، رجس، فيقولونها بالكسر، لمكان رجس، الذي بعده، فإذا أفردوه قالوا: نجس، وأما رجس مفردا، فمكسور على كل حال، هذا على مذهب الفراء. قال شيخنا: وإعتمد الحريري في درة الغواص أنه لا يجيء إلا إتباعا لرجس، والحق أنه أكثري، لقراءة ابن حيوة به في  إنما المشركون نجس  . قلت: وهو أيضا قراءة الحسن بن عمران ونبيح وأبي واقد والجراح وابن قطيب، كما صرح به الصاغاني في التكملة والعباب، والمصنف في البصائر. والنجس بالتحريك. والنجس، ككتف، وبه قرأ الضحاك، قيل: النجس بالتحريك يكون للواحد والإثنين والجمع والمؤنث، بلغة واحدة، رجل نجس، ورجلان نجس، وقوم نجس. قال الله تعالى:  إنما المشركون نجس  فإذا كسروا ثنوا وجمعوا وأنثوا فقالوا: أنجاس ونجسة. وقال الفراء: نجس، لا يجمع ولا يؤنث. وقال أبو الهيثم في قوله تعالى:  إنما المشركون نجس  ، أي أنجاس أخباث. والنجس مثل عضد، قال الشهاب الخفاجي، كما وجد بخطه، بعد ما ساق عبارة المصنف هذه، أقول: بين أن نونه تفتح وتكسر مع سكون الجيم، بقرينة قوله بالتحريك أي تحريك الجيم بفتح، لأن التحريك المطلق ينصرف للفتح عند اللغويين والقراء، وإستغنى عن التصريح بالسكون، لدلالة مفهوم التحريك، مع أنه الأصل، فحاصله أن فيه خمس لغات: فتح النون وكسرها مع سكون الجيم، والحركات الثلاث في الجيم مع فتح النون. وتوضيحه ما في العباب، وعبارته: النجس، بفتحتين، والنجس، بفتح فكسر، والنجس، بفتح فضم، والنجس، بفتح فسكون، والنجس بكسر فسكون: ضد الطاهر، وقد نجس ثوبه، كسمع وكرم، نجسا ونجاسة. وقال الراغب في المفردات، وتبعه المصنف في البصائر: النجاسة ضربان: ضرب يدرك الحاسة، وضرب يدرك بالبصيرة، وعلى الثاني وصف الله به المشركين في الآية المتقدمة. قلت: وذكر الزمخشري أنه مجاز. وأنجسه غيره ونجسه تنجيسا فتنجس، والفقهاء يفرقون بين النجس والمتنجس، كما هو مصرح به في محله. وفي الحديث، عن الحسن، في رجل زنى بامرأة تزوجها، فقال: هو أنجسها وهو أحق بها. وداء ناجس ونجيس، ككريم، وكذا داء عقام، إذا كان لا يبرأ منه. وقال الزمخشري: أعيا المنجسين. قال الشاعر:
  وداء قد أعيا بالأطباء ناجس وقال ساعدة بن جؤية:
  والشيب داء نجيس لا شفاء لـه                      للمرء كان صحيحا صائب القحم

  وتنجس: فعل فعلا يخرج به عن النجاسة، كما قيل: تأثم وتحرج وتحنث، إذا فعل فعلا يخرج به عن الإثم والحرج والحنث. والتنجيس: اسم شيء كانت العرب تفعله: وهو تعليق شيء من القذر أو عظام الموتى أو خرقة الحائض، كان يعلق على من يخاف عليه من ولوع الجن به، كالصبيان وغيرهم، ويقولون: الجن لا تقربها. وعبارة الصحاح: والننجيس: شيء كانت العرب تفعله، كالعوذة تدفع بها العين، ومنه قول الشاعر:
  وعلق أنجاسا على المنجس قلت: وصدره:
  ولو كان عندي كاهنان وحارس وقال ابن الأعرابي: من المعاذات: التميمة والجلبة والمنجسة. ويقال: المعوذ منجس، قال ثعلب: قلت له: لم قيل للمعوذ: منجس، وهو مأخوذ من النجاسة? فقال: لأن للعرب أفعالا تخالف معانيها ألفاظها، يقال: فلان يتنجس إذا فعل فعلا يخرج به من النجاسة، وساق العبارة التي سقناها آنفا. قلت: وسبق أيضا إنشاد قول العجاج في ح م س:
  ولم يهبن حمسة لأحمسا
  ولا أخا عقد ولا منجسا ومن سجعات الأساس: إذا جاء القدر لم يغن المنجم ولا المنجس، ولا الفيلسوف ولا المهندس. قال وهو الذي يعلق على الذي يخاف عليه الأنجاس، من عظام الموتى ونحوها، ليطرد الجن: لنفرتها من الأقذار. ومما يستدرك عليه: النجس، بالفتح، وككتف: الدنس القذر من الناس. وداء نجس، ككتف: عقيم، وقد يوصف به صاحب الداء، وكذلك في أخواته التي ذكرها المصنف. والنجس، بالفتح: إتخاذ عوذة الصبي، وقد نجس له ونجسه: عوذه. والنجاس، بالكسر: التعويذ، عن ابن الأعرابي، قال: كأنه الإسم من ذلك. قال: والنجس: بضمتين: المعوذون، وفي بعض النسخ: المعقدون، والمعنى واحد: وهم الذين يربطون على الأطفال ما يمنع العين والجن. ومن المجاز: نجسته الذنوب. والناس أجناس، وأكثرهم أنجاس. وتقول: لا ترى أنجس من الكافر، ولا أنحس من الفاجر، كما في الأساس. والمنجس: جليدة توضع على حز الوتر.

### Türkçe

**النجس**; fetih ile; ve onunla bazısı okudu. Onu ancak, sonra zikredeceği lugatları toplamak için kayıtladı; ve onlar **النجس**’tir, kesr ile. Ebû Ubeyd dedi: Ferrâ’nın, onların **النجس** ile başlayıp **الرجس**’i zikretmedikleri zaman **النون** ve **الجيم**’i fetha ettiklerini; **الرجس** ile başlayıp sonra **النجس**’i ona tâbi kıldıkları zaman **النون**’u kesrettiklerini iddia ettiğini söyledi; onlar onu **الرجس** ile söyledikleri vakit onu ona tâbi kılarlar; ve “**رجس نجس**” derler; **رجس**’in yeri sebebiyle kesrettiler; ve tesniye ve cem‘ yaptılar; nitekim “**الطم** ve **الرم** ile geldi” dedikleri gibi; eğer tek başına kılarlarsa “**بالطم** ile” derler; böylece fetha ettiler. İbn Sîde dedi: Ve yine tersini yaparlar da “**نجس**، **رجس**” derler; onu kesr ile söylerler; kendisinden sonra gelen **رجس**’in yeri sebebiyle; onu tek başına kıldıkları vakit “**نجس**” derler. Ama **رجس** tek başına olunca, her hâlükârda kesr iledir; bu, Ferrâ’nın mezhebi üzerinedir. Şeyhimiz dedi: Harîrî, **درة الغواص**’ta onun ancak **رجس**’e tâbi olarak geldiğine itimat etti; hak ise onun ekserî olduğudur; İbn Hayve’nin onunla “**إنما المشركون نجس**”deki kıraati sebebiyle. Dedim: Ve o, ayrıca Hasan b. İmrân’ın, Nebîh’in, Ebû Vâkıd’ın, Cerrâh’ın ve İbn Kutayb’ın kıraatidir; Sâgânî’nin **التكملة** ve **العباب**’da, ve musannifin **البصائر**’da tasrih ettiği üzere. Ve **النجس** tahrîk ile. Ve **النجس**, **كتف** gibi; ve onunla Dahhâk okudu. Denildi: **النجس** tahrîk ile, tek, iki ve cem‘ ve müennes için olur; tek bir lugat ile: “adam **نجس**”, “iki adam **نجس**”, “kavim **نجس**”. Allah Teâlâ dedi: “**إنما المشركون نجس**”. Artık kesr ettikleri vakit tesniye ve cem‘ ve te’nîs yaparlar da “**أنجاس**” ve “**نجسة**” derler. Ferrâ dedi: “**نجس**; cem‘ edilmez ve müennes yapılmaz.” Ebû’l-Heysem, Allah Teâlâ’nın “**إنما المشركون نجس**” sözü hakkında dedi ki: yani “**أنجاس**”, habîsler. Ve **النجس**, **عضد** gibi. Şihâb Hafâcî dedi; hattıyla bulunmuş olduğu üzere; musannifin bu ibaresini sevk ettikten sonra: Derim ki: **النون**’unun, **الجيم**’in sükûnu ile birlikte fetha ve kesr edildiğini beyan etti; “tahrîk ile” sözüne karine olarak; yani **الجيم**’i fetha ile harekelemek; çünkü mutlak tahrîk, lugatçılar ve kurrâ nezdinde fethaya yönelir; ve sükûnu tasrih etmekten müstağni oldu; tahrîkin mefhumu delâlet ettiği için; bununla beraber o asıldır. Öyleyse hâsılı: onda beş lugat vardır: **النون**’un fethası ve kesri, **الجيم**’in sükûnu ile; ve **النون**’un fethasıyla birlikte **الجيم**’de üç hareke. Bunun açıklaması **العباب**’dadır; ve ibaresi: **النجس**, iki fetha ile; ve **النجس**, fetha sonra kesr ile; ve **النجس**, fetha sonra damme ile; ve **النجس**, fetha sonra sükûn ile; ve **النجس**, kesr sonra sükûn ile: **الطاهر**’in zıddıdır. Ve “elbisesi **نجس** oldu”; **سمع** ve **كرم** gibi; **نجسا** ve **نجاسة** olarak. Râgıb **المفردات**’ta dedi, ve musannif **البصائر**’da ona tâbi oldu: **النجاسة** iki kısımdır: bir kısım duyuyla idrak edilir; bir kısım basîretle idrak edilir; ve ikinci üzere Allah, önceki âyette müşrikleri onunla vasfetti. Dedim: Zemahşerî, onun mecaz olduğunu zikretti. Ve başkası onu **أنجسه** etti; ve onu **نجسه** etti, **تنجيسا**; böylece o **تنجس** oldu. Ve fukahâ, **النجس** ile **المتنجس** arasında ayırım yaparlar; mahallinde tasrih edilmiş olduğu üzere. Ve hadiste, Hasan’dan: Bir adam, evlendiği bir kadınla zina etti; dedi ki: “O, onu **أنجسها** etti; ve o, ona daha lâyıktır.” Ve **داء ناجس** ve **نجيس**, **ككريم** gibi; ve yine **داء عقام**; eğer ondan şifa bulmaz ise. Zemahşerî dedi: **المنجسين**’i âciz bıraktı. Şair dedi:
  Ve bir dert ki tabipleri âciz bıraktı: **ناجس**
Ve Sâ‘ide b. Cüveyye dedi:
  Ve ak saç, bir derttir: **نجيس**; ona şifa yoktur                      kişi için; sağlıklı iken; isabet eden şiddetli felâketler

Ve **تنجس**: bir fiil yaptı; onunla **النجاسة**’den çıkar; nitekim denildi: **تأثم** ve **تحرج** ve **تحنث**; eğer bir fiil yaparsa, onunla **الإثم** ve **الحرج** ve **الحنث**’ten çıkar. Ve **التنجيس**: Arapların yaptığı bir şeyin adıdır: o, pislikten bir şey yahut ölülerin kemikleri yahut hayızlı kadının bir paçavrası asmak idi; cinlerin ona musallat olmasından korkulan kimseye asılırdı; çocuklar ve başkaları gibi; ve derlerdi: “Cinler ona yaklaşmaz.” Ve **الصحاح**’ın ibaresi: Ve **الننجيس**: Arapların yaptığı bir şeydir; göz değmesini onunla defettikleri bir **العوذة** gibi. Ondandır şairin sözü:
  Ve **أنجاس**’ı **المنجس** üzerine astı
Dedim: Ve onun صدر’ı:
  Ve eğer yanımda iki kâhin ve bir bekçi olsaydı
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المعاذات**’tan: **التميمة** ve **الجلبة** ve **المنجسة**. Ve denilir: **المعوذ** **منجس**’tir. Sa‘leb dedi: Ona dedim: **المعوذ**’a niçin **منجس** denildi; hâlbuki o **النجاسة**’den alınmıştır? Dedi ki: Çünkü Arapların, mânâları lafızlarına muhalif fiilleri vardır; denilir: “Falan **يتنجس** eder”; eğer bir fiil yaparsa, onunla **النجاسة**’den çıkar; ve az önce sevk ettiğimiz ibareyi sevk etti. Dedim: Ve daha önce de **ح م س**’te A‘câc’ın sözünün inşâdı geçti:
  Ve **أحمسا** için bir **حمسة**’den korkmadılar
  Ne bir akit kardeşinden, ne de bir **منجسا**’dan
Ve **الأساس**’ın secilerinden: “Kader geldiği vakit, ne **المنجم** fayda verir ne **المنجس**; ne filozof ne mühendis.” Dedi: O, kendisine **الأنجاس**’tan; ölülerin kemiklerinden ve benzerlerinden; cinleri kovmak için asılan kimsedir: onların pisliklerden nefret etmeleri sebebiyle. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **النجس**, fetih ile, ve **كتف** gibi: insanlardan kirli pis olan. Ve **داء نجس**, **كتف** gibi: kısır; ve dert sahibi onunla vasfedilebilir; musannifin zikrettiği kardeşlerinde de böyledir. Ve **النجس**, fetih ile: çocuğun **عوذة**’sini edinmek; ve onun için **نجس** etti ve onu **نجسه** etti: ona **عوذه** etti. Ve **النجاس**, kesr ile: **التعويذ**; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi: Sanki o, bunun ismidir. Dedi: Ve **النجس**, iki damme ile: **المعوذون**; ve bazı nüshalarda: **المعقدون**; ve mânâ birdir: onlar, çocukların üzerine göz ve cinleri engelleyen şeyi bağlayan kimselerdir. Ve mecazdandır: “Günahlar onu **نجسته** etti.” Ve insanlar cinslerdir; ve onların çoğu **أنجاس**’tır. Ve dersin: “Kâfirden daha **أنجس** görmezsin; fâcirden daha **أنحس** görmezsin”; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **المنجس**: kirişin yarığı üzerine konulan bir deri parçasıdır.
