# نجس — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AC%D8%B3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نجس

ج س ن
جنس ، نجس ، نسج ، سجن ، سنج .
جنس : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الجَنَسُ : جمود الماء .
وقال الليث : الجِنْسُ : كل ضَرْبٍ من الشيء ومن الناس والطير ، ومن حُدُودِ النحو والعروض والأشياء : جُمْلَةٌ ، والجميعُ : الأجناسُ .
ويقال : هذا يُجَانِسُ هذا أي يشاكله ، وفلان يُجَانِسُ البهائم ، ولا يُجَانِسُ الناس إذا لم يكن له تمييز ولا عقلٌ .
والإبل : جِنْسٌ من البهائم العُجْمِ ، فإذا واليت سِناً من أسنان الإبل على حِدَةٍ فقد صنَّفتها تصنيفاً ، كأنك جعلت بنات المخاض منها صِنْفاً ، وبنات اللَّبون صنفاً ، والحِقَاقَ صنفاً ، وكذلك الجِذَاعُ ، والثَّنِيُّ ، والرُّبَعُ .
والحيوان : أَجْنَاسٌ ، فالناس : جِنْسٌ والإبل : جِنْسٌ ، والبقر : جِنْسٌ ، والشَّاءُ : جِنْسٌ .
سنج : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السُّنْجُ : العُنَّاب .
وقال أبو عمرٍ و : السِّناجُ : أثر دخان السِّراجِ في الحائط ونحو ذلك .
قال الليث أبو عبيد عن الفرَّاء قال : سَنْجَةُ الميزان وصَنْجَتُهُ ، والسين أفصح .
نسج : قال الليث : النسجُ : معروف ، وعامِلُهُ : النَّسَّاج .
والريح تَنْسِجُ التراب إذا نَسَجَتِ المُورَ ، والجَولَ على رُسُومِهَا ، والريح تَنْسِجُ الماء إذا ضربت متنَهُ فانْتَسَجَتْ له طرائق كالحُبُك ، والشاعر يَنْسِجُ الشِّعر . والكذاب يَنْسِجُ الزور .
والمِنْسَجُ : الخشبُ والأداةُ التي يُمَدُّ عليها الثوب للنَّسجِ ، والمَنْسِجُ : لغة فيه .
والمِنْسَجُ : المُنْتَبِرُ من كاثبة الدابة عند منتهى منبت العرف تحت القَرَبُوس المقدم .
وناقة نُسُوجٌ وَسُوجٌ : تَنْسِجُ وَتَسِجُ في سيرها ، وهو سرعة نقلها قوائِمَهَا .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : ومِنْسَجُ الفرس بكسر الميم وفتح السين ، ونحو ذلك ، قال الأصمعي وابن شميل .
وقال شمر : قد قالوا : مَنْسِجٌ ، قال : ويقولون : مِنْسَجُ الثوب ، وَمْنسِجُهُ حيث
يُنْسَجُ .
وقال شمر : سمِّيَ مِنْسَجُ الفرس لأن عصب العنق يجيء قِبَلَ الظهر ، وعصب الظهر يذهب قِبَلَ العنق فَيَنْسِجُ على الكتفين .
وقال أبو عبيد : المِنْسَجُ والحَارِكُ : ما شخص من فروع الكتفين إلى أصل العُنُقِ إلى مستوى الظهر .
وقال أبو زيد : المِنْسَجُ : ما بين عُرف الدابة إلى موضع اللِّبْدِ ، قال : والكاهل خلف المِنْسَجِ .
ومَنْسِجُ الثوب حيث يَنْسِجُونَهُ .
والمِنْسَجُ : الذي يُنسَجُ به .
وقال ابن شميل : النَّسُوجُ من الإبل : التي تُقدِّم جهازها إلى كاهلها لشدة سيرها .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : النُّسُجُ : السَّجَّادات .
وفي حديث عائشة أنها ذكرت عمر فقالت : ( كان والله أحوذياً نَسِيجَ وحده ) ، أرادت أنه كان منقطع القرين ، وأصله أن الثوب إذا كان نفيساً لم يُنسج على منواله غيره لدقته ، وإذا لم يكن دقيقاً عُمل على منواله سدًى لعدة أثواب ، فضُرب ذلك مثلاً لكل من بوُلغَ في مدحه ، وهذا كقولك : فلان واحد عصره ، وقريع قومه .
نجس : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان إذا دخل الخلاء قال : ( اللهم إني أعوذ بك من الرّجس النجس ، الخبيث المخبث ) .
قال أبو عبيد : زعم الفراء أنهم إذا بدأوا بالنَّجَس ، ولم يذكروا الرجس فتحوا النون والجيم ، وإذا بدأوا بالرجس ثم أتبعوه النجس كسروا النون .
وقال الليث : النَّجِسُ : الشيء القَذِرُ من الناس ومن كل شيء قذرته .
رجل نَجَسٌ ، وقوم أنجَاسٌ ، ولغة أخرى : رجل نَجَسٌ ورجلان نَجَسٌ ، ورجال نَجَسٌ ، وامرأة نجس .
قال الله تعالى : ( إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ ) ( التوبة : 28 ) .
وقال الفراء : نَجَسٌ لا يجمع ولا يؤنث .
وقال أبو الهيثم في قوله : ( إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ ) ( التوبة : 28 ) أي أخباثٌ أنجاسٌ .
( الحراني عن ابن السكيت ) أنه قال : إذا قالوا : رِجْسٌ نِجْسٌ كَسَروا لِمَكانِ رِجْسٍ وثنَّوا ، وجمعوا ، كما قالوا : جاء بالطِّمِّ والرِّم ، فإذا أفردوا قالوا : جاء بالطَّمِّ ففتحوا .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : من المَعَاذَات : التميمة ، والجُلْبَةُ والمُنَجَّسَةُ ، ويقال : للمُعَوِّذِ : مُنَجِّسٌ .
قال أبو العباس قلت لابن الأعرابي : المعوَّذ لم قيل له : مُنَجَّسٌ ، وهو مأخوذ من النَّجَاسَةِ ؟ فقال إن للعرب أفعالاً يخالف معانيها ألفاظها .
يقال : فلان تنجَّس إذا فعل فعلاً يخرج به من النَّجاسة .
كما قيل : يتأثم ، ويتحرَّج ويتحنَّث إذا فعل فعلاً يخرج به من الإثم والحرج والحنث .
وقال الليث : المنجَّس : الذي يُعلَّق عليه عظام أو خِرَقٌ .
ويقال للمعوِّذ : مُنَجِّسٌ ، وأنشد :
وجَارِيَةٍ مَلبُوبَةٍ ومُنَجِّسٍ
وطَارِقَةٍ في طَرقِهَا لم تُشدِّدِ
يصف أهل الجاهلية أنهم كانوا بين كاهن ومُنَجِّسٍ .
وقال غيره : كان أهل الجاهلية يعلِّقون على الصّبيّ ، ومن يُخافُ عليه عيونُ الجِنِّ الأقذار من خِرَقِ المحيض .
ويقولون : الجِنُّ لا تقرُبُهَا ، ثم قيل لِلمُعَوِّذِ : مُنَجِّسٌ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا كان داء لا يُبرأ منه فهو نَاجِسُ ونَجيسٌ ، وعُقَامٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : النُّجُسُ : المُعوِّذون ، والجُنُسُ : المياه الجامدة .
( سجن ) : قال الله جل وعز : ( رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَىَّ ) ( يوسف : 33 ) .
قال الفراء : وقرىء ( السَّجْنُ ) فمن كسر السين فهو المَحْبِس ، وهو اسم ، ومن فتح السين فهو مصدر سَجَنْتُهُ سَجْناً .
وفي الحديث : ( ما شيء أحقَّ بطول سَجْنٍ من اللسان ) .
وقول ابن مقبل :
ضرباً تواصَتْ به الأبطالُ سِجِّينا
قال الأصمعي : السِّجِّين من النخل : السِّلتِينُ بلغة أهل البحرين .
يقال : سَجِّنْ جِذْعَكَ هذا إذا أردت أن تجعله سِلتِيناً .
والعرب تقول : سِجِّينٌ مكان سِلتين ، وسِلِتينٌ ليس بعربيَ .
وقال أبو عمرٍ و : السجين : الشديد .
وقال غيره : هو فِعّيل من السَّجن كأنه يُثبت من وقع به فلا يبرح مكانه .
ورواه ابن الأعرابي : سِخّيناً أي سخناً يعني الضرب .
ورواه ابن المنخَّل عن المؤرِّج قال : سِجّيل وسِجّينٌ : دائم في قول ابن مقبل .

### Türkçe

ج س ن
**جنس** , **نجس** , **نسج** , **سجن** , **سنج** .

**جنس** : (Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den) : **الجَنَسُ** : suyun donmasıdır.
Leys dedi: **الجِنْسُ** : şeyden, insanlardan ve kuşlardan her bir tür; nahiv ve arûz sınırlarından ve şeylerden: bir bütün; çoğulu: **الأجناسُ**’tır.
Ve denir ki: bu, bunu **يُجَانِسُ**; yani ona benzer. Ve falan, hayvanlara **يُجَانِسُ**; insanlara **يُجَانِسُ** etmez; eğer onun için ayırt etme ve akıl yoksa.
Ve develer: acem hayvanlardan bir **جِنْسٌ**’tir. Develerin dişlerinden bir dişi tek tek peş peşe getirirsen onu sınıflandırmış olursun; sanki onlardan **بنات المخاض**’ı bir صنف, **بنات اللَّبون**’u bir صنف, **الحِقَاقَ**’ı bir صنف kılmışsın; aynı şekilde **الجِذَاعُ** ve **الثَّنِيُّ** ve **الرُّبَعُ**.
Ve hayvan: **أَجْنَاسٌ**’tır; insanlar: bir **جِنْسٌ**; develer: bir **جِنْسٌ**; sığırlar: bir **جِنْسٌ**; koyun-keçi: bir **جِنْسٌ**.

**سنج** : (Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den) : **السُّنْجُ** : hünnaptır.
Ebû ʿAmr dedi: **السِّناجُ** : duvarda ve benzeri şeylerde kandil dumanının izidir.
Leys, Ebû ʿUbeyd’in Ferrâ’dan rivayetiyle dedi ki: **سَنْجَةُ** terazinin ve **صَنْجَتُهُ**; ve **السين** daha fasîhtir.

**نسج** : Leys dedi: **النسجُ** : bilinen (dokuma)dır; onu yapan: **النَّسَّاج**.
Ve rüzgâr, **المُورَ**’u ve **الجَولَ**’u izleri üzerinde dokuduğu zaman toprağı **تَنْسِجُ**; ve rüzgâr, sırtına vurup da onun için **الحُبُك** gibi yollar oluşunca suyu **تَنْسِجُ**; şair şiiri **يَنْسِجُ**. Ve yalancı yalanı **يَنْسِجُ**.
Ve **المِنْسَجُ** : dokuma için kumaşın üzerine gerildiği tahta ve alettir; **المَنْسِجُ** : onda bir dildir.
Ve **المِنْسَجُ** : hayvanın yelesinin bittiği yerde, ön **القَرَبُوس**’un altında, hayvanın hörgücünden/omuz çıkıntısından kabarık olan kısımdır.
Ve **نُسُوجٌ** ve **وَسُوجٌ** bir dişi deve: yürüyüşünde **تَنْسِجُ** ve **تَسِجُ**; bu, ayaklarını hızlıca aktarmasıdır.
(Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan): ve atın **مِنْسَجُ**’u, mîm’in kesri ve sîn’in fethi ile; ve bunun benzeri; Asmaʿî ve İbn Şümeyl dedi.
Şemmer dedi: **مَنْسِجٌ** dediler; dedi ki: ve derler: elbisenin **مِنْسَجُ**’u ve **وَمْنسِجُهُ**; dokunduğu yer.
Şemmer dedi: atın **مِنْسَجُ**’u diye adlandırıldı; çünkü boyun siniri sırt tarafına gelir, sırt siniri boyun tarafına gider; böylece omuzlar üzerinde dokur.
Ebû ʿUbeyd dedi: **المِنْسَجُ** ve **الحَارِكُ** : omuzların dallarından boynun köküne, sırtın hizasına doğru yükselip çıkan şeydir.
Ebû Zeyd dedi: **المِنْسَجُ** : hayvanın yelesi ile keçe (eyer keçesi) yeri arasındaki şeydir; dedi ki: ve **الكاهل** **المِنْسَجِ**’in arkasındadır.
Ve elbisenin **مَنْسِجُ**’i, onu dokudukları yerdir.
Ve **المِنْسَجُ** : kendisiyle dokunan şeydir.
İbn Şümeyl dedi: develerden **النَّسُوجُ** : yürüyüşünün şiddetinden yük takımını hörgücüne doğru öne alan devedir.
(Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den): **النُّسُجُ** : seccadelerdir.
Ve Âişe’nin hadîsinde, Ömer’i andı da dedi ki: (Allah’a yemin olsun ki o, **أحوذياً نَسِيجَ وحده** idi); onunla, eşten/benzerden kesik (tek) olduğunu kastetti. Aslı şudur: elbise nefis olunca inceliğinden dolayı onun tezgâhı üzerinde ondan başkası dokunmaz; ince olmayınca ise birkaç elbise için çözgü olarak onun tezgâhı üzerinde yapılır; böylece bu, övgüsünde ileri gidilen herkes için bir mesel kılındı. Bu, senin “falan, çağının bir tanesidir; kavminin yiğididir” demen gibidir.

**نجس** : Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki, helaya girdiğinde şöyle derdi: (Allah’ım, **الرّجس النجس**’ten, **الخبيث المخبث**’ten sana sığınırım).
Ebû ʿUbeyd dedi: Ferrâ, onların **النَّجَس** ile başladıklarında ve **الرجس**’i anmadıklarında nûn’u ve cîm’i fetha yaptıklarını; **الرجس** ile başlayıp sonra onu **النجس** ile izlediklerinde nûn’u kesra yaptıklarını iddia etti.
Leys dedi: **النَّجِسُ** : insanlardan ve her şeyden pis saydığın şeyin pis olanıdır.
**رجل نَجَسٌ**; ve bir kavim **أنجَاسٌ**. Ve başka bir dil: **رجل نَجَسٌ**; iki adam **نَجَسٌ**; erkekler **نَجَسٌ**; ve bir kadın **نجس**.
Allah Teâlâ dedi: ( **إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ** ) (Tevbe: 28).
Ferrâ dedi: **نَجَسٌ** çoğul yapılmaz ve dişil yapılmaz.
Ebû’l-Heysem, ( **إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ** ) (Tevbe: 28) sözü hakkında dedi ki: yani pislikler, pisler.
(Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten): dedi ki: **رِجْسٌ نِجْسٌ** dediklerinde, **رِجْسٍ**’in yeri sebebiyle (nûn’u) kesra yaparlar; ikil yaparlar ve çoğul yaparlar; “**بالطِّمِّ والرِّم** ile geldi” dedikleri gibi. Tekil yaptıklarında “**بالطَّمِّ** ile geldi” derler; böylece fetha yaparlar.
(Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den) dedi: **المَعَاذَات**’tan: **التميمة** ve **الجُلْبَةُ** ve **المُنَجَّسَةُ**; ve **للمُعَوِّذِ** denir: **مُنَجِّسٌ**.
Ebû’l-ʿAbbâs dedi: İbnü’l-Aʿrâbî’ye dedim ki: **المعوَّذ**’a niçin **مُنَجَّسٌ** denildi; hâlbuki **النَّجَاسَةِ**’den alınmıştır? O dedi ki: Arapların, anlamları lafızlarına aykırı olan fiilleri vardır.
Denir ki: falan **تنجَّس** etti; yani onu **النَّجاسة**’den çıkaran bir fiil yaptı.
Nitekim “**يتأثم**” ve “**يتحرَّج**” ve “**يتحنَّث**” denildi; yani onu günah, sıkıntı ve yemin bozma/hanes’ten çıkaran bir fiil yaptı.
Leys dedi: **المنجَّس** : üzerine kemikler veya bez parçaları asılan kimsedir.
Ve **للمعوِّذ** denir: **مُنَجِّسٌ**; ve şu beyit okundu:
وجَارِيَةٍ مَلبُوبَةٍ ومُنَجِّسٍ
وطَارِقَةٍ في طَرقِهَا لم تُشدِّدِ
Câhiliye ehlinin, kâhin ile **مُنَجِّسٍ** arasında olduklarını tasvir eder.
Başkası dedi: Câhiliye ehli, çocuğun üzerine ve cinlerin gözlerinden korkulan kimsenin üzerine, hayız bezlerinden pislikleri bez parçaları olarak asarlardı.
Ve derlerdi: cinler ona yaklaşmaz; sonra **لِلمُعَوِّذِ** denildi: **مُنَجِّسٌ**.
(Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den): eğer iyileşmeyen bir hastalık olursa o **نَاجِسُ** ve **نَجيسٌ**’dir; ve **عُقَامٌ**.
(Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den) dedi: **النُّجُسُ** : muska/okuyup üfleyenlerdir; **الجُنُسُ** : donmuş sulardır.

(**سجن**) : Allah azze ve celle dedi: ( **رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَىَّ** ) (Yûsuf: 33).
Ferrâ dedi: ve ( **السَّجْنُ** ) diye de okundu. Sîn’i kesra yapan kimseye göre o **المَحْبِس**’tir; bu bir isimdir. Sîn’i fetha yapan kimseye göre o, “**سَجَنْتُهُ سَجْناً**”ın masdarıdır.
Hadîste: (Dilden daha çok **سَجْنٍ**’e layık hiçbir şey yoktur).
İbn Mukbil’in sözü:
ضرباً تواصَتْ به الأبطالُ سِجِّينا
Asmaʿî dedi: hurmadan **السِّجِّين** : Bahreyn ehlinin diliyle **السِّلتِينُ**’dir.
Denir ki: “onu **سِلتِيناً** yapmak istediğinde: **سَجِّنْ جِذْعَكَ هذا**.”
Ve Araplar, **سِلتين** yerine **سِجِّينٌ** der; **سِلِتينٌ** Arapça değildir.
Ebû ʿAmr dedi: **السجين** : şiddetli olandır.
Başkası dedi: o, **السَّجن**’den **فِعّيل** veznindedir; sanki kendisine isabet edeni sabitler de yerinden ayrılmaz.
İbnü’l-Aʿrâbî onu **سِخّيناً** diye rivayet etti; yani sıcak; yani darbeyi kastediyor.
İbnü’l-Münahhal, Müerric’ten rivayet etti; dedi ki: İbn Mukbil’in sözünde **سِجّيل** ve **سِجّينٌ** : daimdir.
