# نحت (ن-ح-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AD%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Yontulmuş taş demektir

- Harfler: ن - ح - ت
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَتَنْحِتُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%AD%D9%90%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَتَفْعِلُونَ | Ve yontarsınız | 2 | 2 | [7:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/ayet/7:74.md) |
| [تَنْحِتُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%AD%D9%90%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعِلُونَ | Yontarsınız | 1 | 1 | [37:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/ayet/37:95.md) |
| [يَنْحِتُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%AD%D9%90%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Yontarlar | 1 | 1 | [15:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/ayet/15:82.md) |

## Mücavir kökler — 19 mücavir (26 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 26 · Dağ anlamındadır
2. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 3 ortak ayet · G² 24 · Beyt ev demektir
3. [سهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Sehl, ova demektir
4. [فره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Ferh (he) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
5. [عثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sopa, değnek demektir
6. [قصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kusare, anız demektir
7. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bve bye’den dönüşmüştür
8. [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Âd
9. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
10. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Half : Ense demektir
11. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
12. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
13. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
14. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
15. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
16. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
17. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
18. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
19. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نحت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B1.md), [خرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B7.md), [قدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF.md), [بري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaç veya taş gibi sert bir kütlenin fazlalıklarını aletle soyup yontarak biçimlendirmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın dağları ve taşları yontarak güç ve ebediyet yanılsamasıyla mesken veya put üretmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Şekil verenin biçim verdiği nesneye boyun eğmesi ve kendi emeğini ontolojik sığınak sanması |
| Kritik Hata Riski | Eylemi salt sanatsal taş işçiliği sayıp insanın kendi ürettiği biçime tapınma psikolojisini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نح | Bir bütünden parçalar eksilterek veya yüzeyi zorlayarak sınır belirleme; içten gelen ses veya aşınma ile kütleyi zayıflatma ([نحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B1.md), [نحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%A8.md), [نحس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3.md), [نحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84.md)) | ت | Belirlilik, sınır çekme ve sonlandırma imgesi eklenerek aşınma ve eksiltme eylemi keskin bir aletle sert kütleyi kontrollü biçimde yontup nihai şekil verme hareketine dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, canlı hareket | Sert kütleye uygulanan kesintisiz, yönlü ve devamlı darbe hareketini temsil eder |
| ح | Çit, duvar; çevirme, sınırlama | Kütlenin dış sınırını, sert gövdesini ve aşılması gereken engeli simgeler |
| ت | İşaret, çarpı; sınır, sonlandırma | Kütle üzerinde bırakılan nihai izi, belirlenen son çizgiyi ve kesin şekli anlatır |
| نحت | Çit veya engeli sürekli hareketle işaretleyip sonlandırma | Sert bir nesnenin yüzeyini sürekli darbelerle eksilterek ona kesin ve kalıcı bir sınır verme eylemidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Marangoz veya taş ustasının keski ve demir aletle ahşap veya taşı soyup talaşını ve yongasını atarak biçimlendirmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ kayalık ve sert zeminden oyulup açılmış su kuyularını tasvir ederken kökü şu şekilde kullanmıştır: قَفْراً بِمُنْدَفَع النَّحائِت، من / صَفَوَا أُولاتِ الضالِ والسِّدْرِ |
| Erken Arapça kullanım | Uzun ve çetin yolculuğun devenin tabanlarını ve toynaklarını aşındırıp inceltmesi durumu için kullanılan şiir şahididir: وهو من الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Züheyr b. Ebî Sülmâ Divanı.

### Sami etimolojik katman

Kök Sami dilleri ailesinde kütleden parçalar kopararak biçim verme, kazıma, yontma ve aşındırma semantik çekirdeğine dayanır. Batı Sami dillerinde ve Kuzeybatı Sami grubunda sert cisimlerin yüzeyini kesici bir aletle işleme kavramı ile fonetik akrabalıklar gösterir. İbranicede נחת (nahat / n-h-t) biçimi aşağı inme, sert darbe indirme ve çekiçle vurma hareketini imlerken; Arapçada bu sert darbe indirme hareketi kütleyi aşındırarak ona biçim verme ve yontma ihtisasına doğru semantik bir özelleşme yaşamıştır. Süryanicede de darbe ve kırma eylemleriyle dolaylı semantik temaslar görülür. Kökün ana semantik matrisi, sert bir nesnenin yüzeyine ardışık alet darbeleriyle müdahale edip dış katmanı atarak içeriden amaca uygun bir form çıkarma mantığıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ağaç ve taşı keskiyle soymak, aşındırmak | Kök sert maddeleri talaş ve yonga çıkararak işleme ve insanın doğuştan gelen karakteri mânasında genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice n-h-t (darbe indirmek, basmak) | Sert darbe indirme hareketi Arapçada taşa ve ağaca kesici darbe vurarak onu yontma eylemine özelleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ötesinde Afro-Asyatik bağlamda doğrudan düzenli ses denkliği tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نحت | Anlamlı | Yontmak, soymak | Taş veya ahşabı aletle oyup biçimlendirmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [نتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AA%D8%AD.md) | Anlamlı | Sızmak, terlemek | Suyun veya terin gözeneklerden yavaşça dışarı çıkması | Kur'an'da geçmez; içten dışa çıkış hareketi |
| [حنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%AA.md) | Anlamlı | Şiddetli öfke, yanma | İçsel kaynama, sıcaklık ve öfkelenme hali | Kur'an'da geçmez; içsel baskı ortaklığı |
| [حتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%86.md) | Anlamlı | Birbiri ardınca gelmek | Gözyaşlarının veya atışların kesintisiz peş peşe akması | Kur'an'da geçmez; ardışık darbe ritmi ile irtibatlıdır |
| تنح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| [تحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نحت | Merkez | Yontarak şekil verme | Sert kütleden parçalar eksilterek amaca uygun biçim üretmek | Kütleden yonga çıkarıp içini veya dışını işlemek |
| [نجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Ahşap işleme | Öncelikle ahşabı rendeleyip düzeltme ve yontma işidir | Hedef kök hem taş hem dağ hem ahşap için geneldir |
| [خرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B7.md) | Komşu | Yuvarlak yontma | Kütleyi döndürerek veya sıyırarak silindirik hale getirmek | [خرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B7.md) dönel ve sıyırıcı düzeltmedir, نحت keskiyle oymadır |
| [قدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Boyuna kesip yarma | Bir nesneyi uzunlamasına dilimlemek veya kesmek | نحت yüzeyden talaş atar, [قدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AF.md) kütleyi boydan boya yarar |
| [بري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | Kalem açma, inceltme | Uç çıkarmak için yavaş yavaş ve dikkatle yontup inceltmek | [بري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%8A.md) uç ve incelik hedefler, نحت hacim ve mekân oluşturur |
| [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) | Zıt | Yığma, üst üste koyma | Parçaları biriktirip yığın oluşturarak kütle inşa etmek | نحت kütleden eksilterek yapar, [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) ekleyerek büyütür |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نحت | Yontmak | Sert maddeden eksilterek form çıkarma | Kesin |
| Latince | sculpere, caedere | Kazımak, yontarak oymak | Taş veya ahşabı keskiyle oyup heykel veya yapı çıkarma eylemini tam karşılar | Kesin |
| İngilizce | to carve, to hew, to sculpt | Yontmak, taştan oymak | to hew kayayı ve taşı oymayı, to carve ahşap işlemeyi karşılar | Kesin |
| Almanca | meißeln, schnitzen, aushauen | Keskilemek, oymak | meißeln keski darbeleriyle taşa şekil verme nüansını tam yansıtır | Kesin |
| Fransızca | sculpter, tailler | Yontmak, taş kesmek | tailler la pierre taşa biçim verme, sculpter sanatsal form çıkarma yönünü karşılar | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Dağlardan evler yontmak | Güç, sığınak ve kibir göstergesi olarak kayalara konut oymak | Semûd ve Hicr kavimlerinin dağları korunaklı mesken edinmeleri (A'râf [7:74](https://lisan.digital/tr/ayet/7:74.md), Hicr [15:82](https://lisan.digital/tr/ayet/15:82.md), Şuarâ [26:149](https://lisan.digital/tr/ayet/26:149.md)) |
| Putlar ve heykeller yontmak | İnsanın kendi eliyle şekil verip sonra tanrı edindiği heykeller yapması | İbrâhim peygamberin kavmine elleriyle yonttukları nesnelere tapmalarını kınaması (Sâffât [37:95](https://lisan.digital/tr/ayet/37:95.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirk ve putperestliğin psikolojisi | İnsanın kendi ürettiği ve sınırladığı bir nesneye aşkınlık atfetmesinin akli ve mantıki çelişkisi | Yaratılanın yaratıcı edinilmesi çelişkisi |
| Fıkıh | Heykel yapımı ve taş işçiliği | Canlı tasvirlerinin ve tapınma objelerinin oyulması ve yapılmasının hükmü | Şirk vesilesi form üretmenin yasaklığı |
| Tefsir | Semûd ve Hicr kavimlerinin helâki | Dağları oyup sığınak yapmanın ilahi azaba karşı hiçbir koruma sağlayamaması | Sahte güvenlik ve sığınak yanılsaması |
| Hadis | Tasvir yasağı ve fıtrat | İnsanın tabiatı ve yaratılış karakteri için mecazen tabiat mânasında kullanımı | Kalıba dökülmüş karakter veya suret yapımı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet ve şirk | Sahte kutsal üretimi | Kendi yaptığını ilahlaştırma | İnsanın kendi elleriyle biçimlendirdiği formun esiri olması | Kesin |
| İlmi | Maddeyi dönüştürme ve teknoloji | Taş ve ahşap işleme sanatı | Kütleyi amaca göre biçimlendirme | Ham maddeyi eksilterek fonksiyonel mekân veya alet çıkarma | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç gösterisi | Anıtsal mimari ve tahkimat | Güç yanılsaması üretme | Dağları oyarak zapt edilemez iktidar sembolleri kurma çabası | Güçlü |
| İktisadi | Emek ve değer teorisi | Emeğin nesneleşmesi | Ham maddeye katma değer sağlama | Kaba taşa işçilik katarak mimari veya estetik meta üretme | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Eksiltmeli üretim mantığı | Ham kütleden talaş kaldırarak istenen geometriye ulaşan işleme prensibi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Yabancılaşma teorisi | İnsanın kendi elleriyle inşa ettiği kurum ve nesnelere boyun eğip onları kutsaması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir taşçılık, heykeltıraşlık veya tarihsel mağara evleri inşası olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök insanın kendi aklı ve emeğiyle sınırlarını çizdiği beşeri ürünleri mutlaklaştırıp onlara sığınması olgusunu kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İbrâhim'in uyarısını sadece ilkel taş heykellere indirgeyip modern insanın kendi kurduğu sistemlere tapınmasını kavramaktan mahrum kalmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da insanın iki büyük kibrini deşifre eder: Doğayı fethedip sarsılmaz sığınaklar kurduğu zannı ve kendi eliyle ürettiği nesnelere tapınma zaafı |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | Semûd kavminin kıssasında medeniyet ve güç kibrinin eleştirildiği ayetler ile İbrâhim kıssasındaki put kırıcılık sahnelerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Putperestliğin sadece bilinmeyen güçlerden korkmak değil, bizzat insanın kendi emeğinin ürününe yabancılaşıp ona boyun eğmesi olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert bir taş veya ağaç kütlesini kesici alet darbeleriyle soyup, fazlalıklarını atarak amaca göre biçimlendirmek.
- Soyut anlam: İnsanın kendi elleriyle form kazandırdığı ve sınırlarını çizdiği bir esere güç, dokunulmazlık veya kutsallık atfetmesi.
- Sistematik karşılık: Eksiltmeli üretim yöntemiyle inşa edilen formun, yapıcısının zihninde ontolojik bir sığınak veya ilah mertebesine yükselmesi.
- LaTeX modeli: $$M_0 \xrightarrow{- \Delta M} M_f \implies S(M_f) > S(M_0) \quad \text{ancak} \quad O(M_f) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M_0$ ham kütleyi, $\Delta M$ keskiyle atılan yonga ve fazlalıkları, $M_f$ yontularak elde edilen nihai formu temsil eder. $S$ sübjektif algılanan sığınak veya değer fonksiyonudur; form tamamlandığında insanın ona yüklediği değer artar. $O$ ise nesnenin gerçek ontolojik koruma ve tanrılık gücüdür; ne kadar ustalıkla yontulursa yontulsun ortaya çıkan ürünün mutlak gücü sıfırdır.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AD%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/ayet/7:74.md) — وَتَنْحِتُونَ

وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

Meal (IK): Düşününüz ki; O, sizi Ad kavminden sonra halifeler yaptı, yeryüzüne sizi yerleştirdi. Ovalarından köşkler yapıyor, dağlarından evler yontuyorsunuz. Artık Allah’ın nimetlerini anın. Yeryüzünde fesadçılar olarak taşkınlık yapmayın.

### [Hicr 15:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/ayet/15:82.md) — يَنْحِتُونَ

وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ

Meal (IK): Onlar, dağlardan emin evler yontup oyarlardı.

### [Şuara 26:149](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/ayet/26:149.md) — وَتَنْحِتُونَ

وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا فَارِهِينَ

Meal (IK): Dağlarda ustalıkla evler oyar mısınız?

### [Saffat 37:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/ayet/37:95.md) — تَنْحِتُونَ

قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ

Meal (IK): Dedi ki: Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Yontulmuş taş demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والتاء والنون معهما
ح ت ن، ن ح ت، ن ت ح مستعملات
نحت:
النَّحْتُ نَحْتُ النَّجار الخشب، يقال: نَحَتَ يَنْحِتُ، وينحَت لغة.
وجَمَل نَحيت: قد اْنُتِحَتْت مَناسِمُه، قال:
وهو مِنَ الأيْنِ حَفٍ نَحيتُ
والنُّحاته: ما انتَحَتَتْ من الشَّيْء من الخشب ونحوه.
وتقول في النّكاح: نَحَتَها نَحْتاً.
حتن:
الحَتْن من قولك: تَحاتَنَتْ دُموعُه غذا تتابَعَت، وعَبْرة مُتَحاتِنة، قال الطرماح:
كأنَّ العُيونَ المْرسَلاتِ عَشِيَّةً		شَآبيبُ دَمْع العَبْرةِ والمُتَحاتِنِ
وتحاتَنَتْ الخِصالُ في النِّصال إذا وَقَعَتْ خَصَلات في أَصْل القِرْطاس، والخَصْلة: كل رَمِيَّةٍ لزَقَت بالقِرطاس من غير أن تُصيبَه.
وإذا تَصارَعَ رجلان فصُرعَ أحدهُما وَثَبَ ثم قالك
الحْتَنَىَ لا خيْرَ في سَهْمٍ زَلَجْ
قوله: الْحَتَنَى أي: عاوِدِ الصِّراع، والزَّلَجُ: الباطل، وهو الذي يقع بالأرض ثم يُصيب القِرطاسَ. والتَّحاتُن: التَّباري، قال النابغة:
شِمالٌ تُجاريها الجَنوبُ بقَرْضِها		وريح الصبَّامُورَ الدَّبُور تُحاتِنُ
نتح:
النَّتْحُ: خروج العَرَق من أصُول الشَّعَر، وقد نَتَحَه الجِلْدُ، ومَناتِح العَرَق: مَخارجُه من الجِلْد، قال أبو النجم:
جَوْنٌ كأنَّ العَرَق المَنْتوحا		لبَّسَهُ القَطْرانَ والمُسُوحا

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **التاء** ve **النون**’un onlarla birlikte olduğu bölüm
**ح ت ن**، **ن ح ت**، **ن ت ح** kullanımdadırlar

**نحت**:
**النَّحْتُ**: marangozun odunu yontmasıdır; denir ki: **نَحَتَ يَنْحِتُ**; ve **وينحَت** bir lehçedir.
Ve **جَمَل نَحيت**: toynakları oyulmuş/yonulmuş (aşınmış) olandır; dedi ki:
وهو مِنَ الأيْنِ حَفٍ نَحيتُ
Ve **النُّحاته**: odun ve benzeri şeyden yontulup çıkarılan şeydir.
Ve nikâhta şöyle dersin: **نَحَتَها نَحْتاً**.

**حتن**:
**الحَتْن** senin “**تَحاتَنَتْ دُموعُه**” sözündendir; yani ardı ardına geldiğinde; ve **عَبْرة مُتَحاتِنة** (ardışık gözyaşı), **الطرماح** dedi ki:
كأنَّ العُيونَ المْرسَلاتِ عَشِيَّةً		شَآبيبُ دَمْع العَبْرةِ والمُتَحاتِنِ
Ve **تَحاتَنَتْ الخِصالُ في النِّصال**: ok uçlarında, kâğıdın aslına (hedef kâğıdının köküne) bazı tutamlar düştüğünde; ve **الخَصْلة**: hedef kâğıdına isabet etmeksizin kâğıda yapışan her atıştır.
Ve iki adam güreşirse de ikisinden biri yere serilirse, sonra sıçrayıp şöyle der:
الحْتَنَىَ لا خيْرَ في سَهْمٍ زَلَجْ
Onun sözü: **الْحَتَنَى** yani: güreşe dön; ve **الزَّلَجُ**: bâtıldır; o, yere düşüp sonra hedef kâğıdına isabet edendir. Ve **التَّحاتُن**: yarışmadır; **النابغة** dedi ki:
شِمالٌ تُجاريها الجَنوبُ بقَرْضِها		وريح الصبَّامُورَ الدَّبُور تُحاتِنُ

**نتح**:
**النَّتْحُ**: terin kıl köklerinden çıkmasıdır; ve deriyi terletmiştir: **نَتَحَه الجِلْدُ**; ve **مَناتِح العَرَق**: deriden çıkış yerleridir; **أبو النجم** dedi ki:
جَوْنٌ كأنَّ العَرَق المَنْتوحا		لبَّسَهُ القَطْرانَ والمُسُوحا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَحَتَهُ يَنْحِتُهُ بالكسر نَحْتاً، أي براه. والنُحاتة: البُراية. والمِنْحَتُ: ما يُنْحَتُ به. والنَحيتة: الطبيعة. والنَحيتُ: الدخيل في القوم. قال الشاعر:
الخالطينَ نَحيتَهُمْ بنُضارِهِـمْوذَوي الغِنى منهم بِذي الفَقرِ
والحافرُ النحيتُ: الذي ذهبتْ حروفه.

##### Türkçe

**نَحَتَهُ يَنْحِتُهُ** kesre ile **نَحْتاً**: yani onu yonttu. Ve **النُحاتة**: yontma artığıdır. Ve **المِنْحَتُ**: onunla yontulan şeydir. Ve **النَحيتة**: tabiat(tır). Ve **النَحيتُ**: kavim içinde yabancı olandır. Şair dedi ki:
Onların **نَحيتَهُمْ**’ini, onların altınlarıyla karıştıranlar; ve onlardan zenginliği olan(lar)ı, fakirliği olanla.
Ve **الحافرُ النحيتُ**: harfleri gitmiş olan(dur).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ت ن
حتن ، حنت ، نحت ، نتح : مستعملة .
نحت : قال الليث : النَّحْتُ نَحْتُ النَّجَّار الخشب ، يقال هو يَنْحَتْ وينْحِتُ لُغَتَان وجَمَلٌ نَحِيتٌ قد انْحَتَّت مَنَاسِمُه ، وأنشد :
وَهُو من الأيْن وَجٍ نَحيتُ
والنُّحاتَةُ : ما نُحِتَ من الخَشَبِ .
وقال : نَحَتَها نَحْتاً إذا جامَعَها ، ولَحَتَها مِثْلُه .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : إنه لكَرِيمُ النَّحِيتةِ والطَّبِيعة والغريزة بمعنى واحد .
وقال اللحياني : الكَرَمُ من نحته ونحاسِهِ ونُحِتَ على الكرم وطُبِعَ عَلَيْهِ .
حتن : قال الليث : الحَتْنُ من قولك : تحَاتَنَتْ دُمُوعُه إذا تتابعت .
وقال الطِّرِمِّاحُ :
كأنَّ العيون المُرْسَلاتِ عَشِيَّةً
شَآبِيبُ دَمْع العَبْرَةِ المُتَحَاتنِ
قال : وتحَاتَنتِ الخِصالُ في النِّصَالِ إذا وقَعت خَصَلاَتٌ في أصلِ القِرْطاس ، قيل : تحاتَنَت أي تتَابَعتْ .
قال : والخَصْلَةُ : كلُّ رَمْيَة لزِمَت القِرْطاس من غير أن تُصِيبَه .
قال : وأهل النِّضال يَحسبون كل خَصْلَتين مُقَرْطِسة .
قال : وإذا تَصَارَع الرجلان فصُرِعَ أحدُهما وثَبَ ثم قال :
الحَتَني لا خَيْرَ في سَهْم زَلَجْ
وقوله : الحتَنَى أي عاود الصِّرَاع .
قال : والزَّالِجُ : السَّهمُ الذي يقع بالأرض ثم يُصِيب القرْطاس .
قال : والتَّحَاتُنُ : التَّبارِي .
وقال النَّابغةُ يَصِفُ الرِّياحَ واختلافَها :
شمالٌ تَحُاذِيها الجَنوبُ بقَرْضِها
ونَزْعُ الصَّبا مُورَ الدَّبُورِ تُحاتِنُ
أبو عُبَيد : المْحْتَتِنُ : الشيءُ المُسْتوِي لا يخالِفُ بَعضُه بعضاً .
وأنشد غيره للطّرِمَّاح :
تلكَ أحسابُنا إذا احْتَتَنَ الخَصْ
لُ ومُدَّ المَدَى مَدَى الأغْراض
احتتنَ الخَصْلُ أي استوى إصابة المُتَنَاضِلَيْن ، والخَصْلةُ : الإصابةُ . وخَصَلْتُ القومَ خَصْلاً إذا فَضَلتَهُم ، وستقِفُ على تفسير الخَصْل مُشْبَعاً في موضعه في كتاب الخاء إن شاء الله .
ويقال : فلانٌ سِنُّ فلانٍ وتِنُّه وحِتْنُه إذا كان لِدَتَه عَلَى سِنِّه .
وقال الأصْمَعيّ : هُما حِتْنان أي تِرْبان مُسْتَوِيان ، وهم أَحْتان أَتْنان .
وحَوْتَنانان : وادِيان في بلاد قَيْس ، كلُّ وَادٍ منهما يقال له حَوْتَنان ، وقد ذكرهما تميمُ بنُ أبيّ بن مقبل فقال :
ثُمَّ اسْتغَاثُوا بماءٍ لا رِشاءَ له
من حَوْتَنانيْن لا مِلاْحٌ ولا زَننُ
أي لا ضَيِّق قليل .
ويقال : رَمَى القومُ فوقَعتُ سهامُهم حَتَنى أي مستوية لَمْ يَنْضُل أحدُهم أَصْحَابه .
أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي : رَمَى فأحْتَن إذا وقعَت سِهامُه كلُّها في موضع واحِد .
حنت : أبو زيد : رجلٌ حِنْتَأْوٌ ، وامرأةٌ حِنَتأْوَةٌ وهو الذي يُعْجَبُ بنَفْسِه وهو في أَعْيُنِ الناس صغير .
نتح : قال الليث : النَّتْجُ : خُروج العَرَق من أُصُول الشَّعْر ، وقد نَتَحَه الجِلْدُ ، ومَناتحُ العَرَقِ : مَخَارِجُه من الجِلْدِ ، وأنشد :
جَوْنٌ كأَنَّ العَرَقَ المَنْتُوحَا
لبَّسَه القَطْرَان والمُسُوحا
وقال غيره : نَتَحَ النِّحْيُ إذا رَشَحَ بالسَّمْنِ ، وذِفْرَى البَعِير تنِتحُ عَرَقاً إذا سارَ في يوم صائف شديد الحَرِّ فَقَطر ذِفْرَياه عَرَقاً .
وقال ابن السِّكْيت : نَتَح النِّحْيُ ورشَحَ ومَثّ ، ونَضَحَت القِرْبةُ والوَطْب .
وروى أبو تراب عن بعض العرب : امْتتَحْتُ الشيءَ وانْتَتَحْتُه وانتزَعْته بمعنى واحد .

##### Türkçe

ح ت ن
**حتن** , **حنت** , **نحت** , **نتح** : kullanımdadır.

**نحت** : Leys dedi: **النَّحْتُ** marangozun odunu yontmasıdır; “o **يَنْحَتْ** ve **ينْحِتُ**” denir; iki lugattır. Ve **جَمَلٌ نَحِيتٌ**: toynakları aşınmış bir deve; ve inşad etti:
وَهُو من الأيْن وَجٍ نَحيتُ

Ve **النُّحاتَةُ** : odundan yontulan şeydir.
Ve dedi: Onunla cinsel birleşmede bulunduğu zaman “onu **نَحَتَها** **نَحْتاً**” (yaptı) denir; ve “onu **لَحَتَها**” da bunun gibidir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “O, **النَّحِيتةِ** ve **الطَّبِيعة** ve **الغريزة** bakımından elbette kerîmdir” dedi; tek bir mânâ ile.
Lihyânî dedi: Kerem, onun **نحته**’sinden ve **نحاسِهِ**’nden (gelir); ve kerem üzere **نُحِتَ** ve onun üzerine **طُبِعَ**.

**حتن** : Leys dedi: **الحَتْنُ** senin sözünden (gelir): “Gözyaşları ardı ardına geldiği zaman **تحَاتَنَتْ دُمُوعُه**.”
Tırimmâh dedi:
كأنَّ العيون المُرْسَلاتِ عَشِيَّةً
شَآبِيبُ دَمْع العَبْرَةِ المُتَحَاتنِ

Dedi: Ve **تحَاتَنتِ الخِصالُ في النِّصَالِ**: oklar atıldığında, **خَصَلاَتٌ** kâğıdın kökünde (yani dibinde) vâki olduğu zaman; “**تحاتَنَت**” denildi: yani ardı ardına geldi.
Dedi: Ve **الخَصْلَةُ**: hedef kâğıdına isabet etmeksizin, kâğıda yapışıp kalan her atıştır.
Dedi: Ve okçuluk ehli, her iki **خَصْلَة**yi **مُقَرْطِسة** sayarlar.
Dedi: Ve iki adam güreştiği zaman, onlardan biri yere serilir de sonra sıçrayıp (kalkar) sonra der ki:
الحَتَني لا خَيْرَ في سَهْم زَلَجْ
Ve onun sözü: **الحَتَني** yani güreşe geri dön.
Dedi: Ve **الزَّالِجُ**: yere düşüp sonra hedef kâğıdına isabet eden oktur.
Dedi: Ve **التَّحَاتُنُ**: yarışmadır.

Nâbiga, rüzgârları ve onların değişikliğini vasfederek dedi:
شمالٌ تَحُاذِيها الجَنوبُ بقَرْضِها
ونَزْعُ الصَّبا مُورَ الدَّبُورِ تُحاتِنُ

Ebû Ubeyd: **المْحْتَتِنُ**: düz olan şeydir; onun bir kısmı diğer kısmına muhalefet etmez.
Ve başkası, Tırimmâh’a ait olarak inşad etti:
تلكَ أحسابُنا إذا احْتَتَنَ الخَصْ
لُ ومُدَّ المَدَى مَدَى الأغْراض

**احتتنَ الخَصْلُ**: yani iki atışanın isabeti eşit oldu; ve **الخَصْلةُ**: isabettir. Ve “kavmi üstün geldiğim zaman **خَصَلْتُ القومَ خَصْلاً**” (derim). Ve **الخَصْل**’ün tefsirine, Allah dilerse, kitabın **الخاء** bölümünde, yerinde doyurucu olarak vakıf olacaksın.

Ve denir: “Falan, falanın **سِنُّ**’ü ve **تِنُّه**’u ve **حِتْنُه**’udur” — onunla aynı yaşta, onun yaşı üzere doğmuş olduğu zaman.
Asmaî dedi: “Onlar iki **حِتْنان**dır” yani eşit iki akrandır; ve onlar **أَحْتان أَتْنان**dır.

Ve **حَوْتَنانان**: Kays diyarında iki vadidir; onların her bir vadisine **حَوْتَنان** denir. Temîm b. Ebî b. Mukbil onları zikretti; şöyle dedi:
ثُمَّ اسْتغَاثُوا بماءٍ لا رِشاءَ له
من حَوْتَنانيْن لا مِلاْحٌ ولا زَننُ
Yani: dar, az (değil).

Ve denir: Kavim attı da onların okları **حَتَنى** olarak düştü; yani eşit (düştü); onlardan biri, arkadaşlarını geçmedi.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: “Attı da **فأحْتَن**” — okları hepsi bir yerde düştüğü zaman.

**حنت** : Ebû Zeyd: **رجلٌ حِنْتَأْوٌ** ve **امرأةٌ حِنَتأْوَةٌ**: kendini beğenen kimsedir; hâlbuki insanların gözünde küçüktür.

**نتح** : Leys dedi: **النَّتْجُ**: terin, kılların köklerinden çıkmasıdır; ve deri onu **نَتَحَه** (dışarı çıkardı). Ve **مَناتحُ العَرَقِ**: deriden onun çıkış yerleridir. Ve inşad etti:
جَوْنٌ كأَنَّ العَرَقَ المَنْتُوحَا
لبَّسَه القَطْرَان والمُسُوحا

Başkası dedi: **نَتَحَ النِّحْيُ**: iç yağı sızdırdığı zaman. Ve devenin **ذِفْرَى**’sı, şiddetli sıcak yaz gününde yürüdüğü zaman ter olarak **تنِتحُ**; böylece onun iki **ذِفْرَى**’sı ter olarak damladı.

İbnü’s-Sikkît dedi: **نَتَح النِّحْيُ**: sızdı ve terledi ve aktı; ve kırba ve tulum **نَضَحَت**.

Ebû Turâb, bazı Araplardan rivayet etti: “Şeyi **امْتتَحْتُ** ve onu **انْتَتَحْتُه** ve onu **انتزَعْته**” — tek bir mânâ ile.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والحاء وما يثلثهما)
(*نحر)  النون والحاء والراء. كلمة واحدة يتفرّعُ منها كلماتُ الباب. هي النَّحْر للإنسانِ وغيره، والجمع نُحور. والنَّحْر: البَزْل([1]) في النَّحْر. ونَحَرتُ البعيرَ نَحْراً. والنَّاحِران: عِرْقان في صَدر الفَرَس. ودائرة النَّاحر تكون في الجران إلى أسفَلَ من ذلك. وانتَحَروا على الشَّيء: تشاحُّوا عليه حِرصاً، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يريد نَحرَ صاحبِه. ويقال: النَّحيرة: آخرُ يومٍ من الشَّهر، لأنّه ينحر الذي يدخل([2])، وأظن معنى يَنحره يَلِي نَحْرَه. والعالم بالشّيء المجرِّب نِحْرِير، وهو إن كان من القياس الذي ذكرناه، بمعنى أنّه ينحر العلمَ نحراً، كقولك: قَتلتُ هذا الشَّيءَ عِلْماً.
 (نحز)  النون والحاء والزاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على معنى النَّخس والدّقّ، والآخر على امتدادٍ في شيء.
فالأول النَّحْز: النَّخْس. ونَحَزَه نَحْزاً. والراكب يَنْحَزُ بصدره واسِطةَ الرَّحْل. ونَحزْتُ النّاقةَ برِجلي: ركلتُها. والنَّاحز: أن يصيب المِرفَقُ كركرةَ البعير، يقال به ناحِز. والنُّحَاز: داءٌ يأخذ الإبل في رِئاتها. والقياس فيهما واحد.
ومن الباب نَحَز الشَّيءَ: دقَّه. والمِنحاز: شيء يُدَقُّ فيه الأشياء.
والأصل الآخر: النَّحِيزة: طِبَّةٌ تكونُ في الأرض ممتدة كالفَرسَخ. والنّحائز: نَسَائِجُ كالحُزُم والشُّقَق العريضة، تكون للرِّحال. ويقولون: النَّحيزة: طبيعة الإنسان. والذي نقوله([3]) أنَّ النَّحيزة على معنى التَّشبيه، وإنَّما يُراد بها الحال التي كأنَّه نُسِجَ عليها، فيقولون: هو ضعيفُ النَّحيزة، أي هذه الحالُ منه ضعيفة.
(نحس)  النون والحاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خِلاف السَّعد. ونُحِسَ هو فهو مَنحوس. والنُّحَاس: الدُّخَان لا لَهَبَ فيه. قال:
* شياطين يُرمَى بالنُّحاسِ رَجيمُها *
والنُّحَاس من هذه الجواهرِ كأنه لمَّا خالف الجواهرَ الشَّريفَةَ كالذَّهب والفِضّة سُمِّي نُحَاساً. هذا على وجه الاحتمال. ويقال: يومٌ نَحْسٌ ويومٌ نَحِسٌ. وقرئ: {في أيَّامٍ نَحِسَاتٍ. [فصلت 16]. و نَحْسَاتٍ([4]).
ويحتمل أنَّ النُّحاس: الأصل، على ما ذكره بعضهم، ولمَّا كان أصلاً لكثيرٍ من الجواهر قيل لمبلغ أصلِ الشَّيء نُحاس.
(نحص)  النون والحاء والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّحُوص: الأتَان الحائل في شعر امرئ القيس. قال:
أرَنَّ عليه قارباً وانتحَتْ لهُ *** طُوَالةُ أرساغِ اليدينِ نَحوصُ([5]) (نحض)  النون والحاء والضاد كلمةٌ واحدة، وهي اللَّحْم. يقال لِلَّحْم نَحْض. وامرأةٌ نَحِيضة: كثيرة اللَّحم، فإذا ذَهَب لحمها فَمنحوضَة، من قولهم: نحضْتُ العَظْم: أخذتُ ما عليه من لَحم. ويقولون: نَحَضْت السِّنانَ: رقّقته، كأنَّك لما رقَّقته أخذت عنه نَحضَه. (نحط)  النون والحاء والطاء كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوت. من ذلك النَّحِيط كالزَّفير. والنَّحَّاط: الرّجل المتكبِّر ينحطُ من الغَيظ. والنَّحْطة: داءٌ يأخذ الإبل في صَدرها تَنحَطُ منه فلا تكاد تَسلم معَه.
(نحف)  النون والحاء والفاء كلمةٌ تدلُّ على دِقّة وذُبول. نحو([6]) نَحُف الرّجُل نحافةً فهو نحيف، إذا قلَّ لحمُه وهُزِل. وهُم نِحافٌ.
(نحل)  النون والحاء واللام كلماتٌ ثلاث: الأولى تدلُّ على دِقّةٍ وهُزال، والأخرى على عطاء، والثالثة على ادِّعاء.
فالأولى نَحَل جِسُمه نُحولاً فهو ناحل، إذا دقَّ، وأنْحلَه الهمُّ. والنَّواحل: السُّيوف التي رَقَّت ظُباتُها من كثرة الضَّرْب بها.
والثانية: نَحلْتُه كذا، أي أعطيتُه. والاسم النُّحْل. قال أبو بكر([7]): سمِّي الشَّي المُعطَى النُّحْلان. ويقولون: النُّحْل: أن تُعطِيَ شيئاً بلا استِعْواض. ونَحَلْتُ المرأةَ مَهْرَها* نِحلةً، أي عن طِيب نَفْسٍ من غير مطالَبة. كذا قال المفسِّرون في قوله تعالى: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً﴾ [النساء 4].
والثالثة قولهم: انْتحَلَ كذا، إذا تعاطاه وادَّعاء. وقال قوم: انتحلَه، إذا ادّعاه مُحِقّاً؛ وتَنَحَّله، إذا ادَّعاه مُبطِلاً. وليس هذا عندنا بشيء. ومعنى انتحل وتَنَحَّل عندنا سواء. والدليل على ذلك قولُ الأعشى:
فكيف أنا وانتحالِي القوَا *** فِ بعدَ المشيبِ كفى ذاك عارا([8])(نحو)  النون والحاء والواو كلمةٌ تدلُّ على قصد. ونحوْتُ نَحْوَه. ولذلك سمِّي نَحْوُ الكلام، لأنه يَقصِد أصول الكلام فيتكلمُ على حَسَب ما كان العرب تتكلَّم به. ويقال إنَّ بني نَحْوٍ: قومٌ من العرب([9]). وأمّا [أهل([10])] المَنْحَاةِ فقد قيل: القوم البُعَداء غيرُ الأقارب.
ومن الباب: انتحَى فلانٌ لفلانٍ: قصَدَه وعَرَض له.
(نحي)  النون والحاء والياء كلمةٌ واحدة، هي النِّحْي: سِقاء السَّمْن.
(نحب)  النون والحاء والباء أصلانِ: أحدهما يدلُّ على نَذْرٍ وما أشبَهَه من خَطَر أو إخطار شيء، والآخر على صوتٍ من الأصوات.
فالأوّل: النَّحْب: النَّذْر. وسار فلانٌ على نَحْبٍ، إذا جهد، فكأنَّه خاطَرَ على شيءٍ فَجدَّ. قال:
* كما سار عن إحدى يديه المُنَحِّبُ([11]) *
أي المُخاطِر. وقد كان التَّنْحِيب([12]) في العرب، وهو كالمخاطَرة، تقول: إن كان كذا فلك عليَّ كذا وإلاَّ فلي عليك. وجاء الإسلامُ بالنَّهي عنه. ومنه ناحَبْتُه إلى فلانٍ، إذا حاكمتَه. والقياسُ فيهما واحد. وكذا النَّحْب: الموت، كأنَّه نذْرٌ ينذُِرُهُ الإنسان يَلزَمُه الوفاءُ به، ولا بُدَّ له منه.
والأصل الآخر النَّحيب: [نحيبُ] الباكِي، وهو بكاؤُه مع صوتٍ وإعوال. ومنه النُّحَاب: سُعال الإبل. ونَحَب البعيرُ يَنْحَب.
(نحت)  النون والحاء والتاء كلمة تدل على نَجْرِ شيءٍ وتسويتهِ بحديدة. ونَحَتَ النَّجَّار الخشبةَ ينحَتُها نحتاً. والنَّحيتة: الطَّبيعة، يريدون الحالةَ التي نُحِت عليها الإنسان، كالغريزة التي غُرِز عليها الإنسان. وما سقط من المنحوت نُحاتَةٌ.
--------------ـــ
([1]) البزل: الشق. وفي الأصل: "النزل".
([2]) في اللسان: "لأنها تنحر الذي يدخل بعدها أي، تصير في نحره فهي ناحرة".
([3])  في الأصل: "يقوله".
([4]) من الآية 16 في سورة فصلت. وقراءة "نحسات" بفتح فسكون هي قراءة الحرميين وأبي عمرو والنخعي وعيسى والأعرج. تفسير أبي حيان (7: 490). والحرميان هما نافع وابن كثير. غيث النفع للصفاقسي 18.
([5])  ديوان امرئ القيس برواية الطوسي (مخطوطة دار الكتب)، وفيه: "أرن عليها".
([6])  كذا وردت هذه الكلمة، وأراها مقحمة.
([7]) الجمهرة (2: 192).
([8]) ديوان الأعشى 41 واللسان (نحل). والقواف، هي القوافي، مثل ما جاء في قول الله: ﴿وجفان كالجواب﴾ [سبأ 13]، أي كالجوابي. وفي الديوان: "فما أنا أم ما انتحالي القواف".
([9]) في اللسان: "بطن من الأزد". وهم في الاشتقاق 300 بنو نحو بن شمس.
([10]) التكملة من المجمل واللسان.
([11])  للكميت، كما في اللسان (نحب) وروايته فيه: "كما صار". وصدره:
* يخدن بنا عرض الفلاة وطولها *
([12])  في الأصل: "النحيب".

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** ve **الحاء** ve ikisini üçleyen şey)

(*نحر)  **النون** ve **الحاء** ve **الراء**. Ondan bâbın kelimeleri dallanıp budaklanan tek bir kelimedir. O, insan ve başkası için **النَّحْر**’dır; çoğulu **نُحور**’dur. Ve **النَّحْر**: **النَّحْر**’da **البَزْل**([1])’dir. Ve “Deveyi **نَحْراً** boğazladım” dersin. Ve **النَّاحِران**: atın göğsünde iki damardır. Ve **النَّاحر** dairesi **الجران**’da ondan daha aşağıda olur. Ve “Şey üzerine **انتَحَروا**”: ona hırsla çekiştiler; sanki onların her biri arkadaşını boğazlamak istiyor gibidir. Ve denir ki: **النَّحيرة**: ayın son günü; çünkü gireni boğazlar([2]); ve sanırım “onu boğazlar”ın mânası, onun boğazını izler. Ve bir şeyi bilen, tecrübeli olan **نِحْرِير**’dir; ve o, eğer zikrettiğimiz kıyastan ise, mânası: ilmi **نَحْراً** boğazlar; senin “Bu şeyi ilimce öldürdüm” sözün gibi.

(نحز)  **النون** ve **الحاء** ve **الزاء** iki sahih asıldır; bunlardan biri **النَّخس** ve **الدّقّ** mânasına, diğeri bir şeyde uzamaya delâlet eder.
Birincisi **النَّحْز**: **النَّخْس**’tır. Ve onu **نَحْزاً** **نَحَزَه**. Ve binen kimse, göğsüyle eyerin ortasını **يَنْحَزُ**. Ve “Deveyi ayağımla **نَحزْتُ**”: onu tekmeledim. Ve **النَّاحز**: dirseğin devenin **كركرة**’sine isabet etmesidir; bununla **ناحِز** denir. Ve **النُّحَاز**: develeri ciğerlerinde tutan bir hastalıktır. Ve ikisinde kıyas birdir.
Ve bâbdandır: “Şeyi **نَحَز**”: onu dövdü. Ve **المِنحاز**: içinde şeylerin dövüldüğü bir şeydir.
Ve diğer asıl: **النَّحِيزة**: yerde fersah gibi uzanmış bir tümsektir. Ve **النّحائز**: eyerler için olan, kuşaklar ve geniş yarıklar gibi dokumalardır. Ve derler ki: **النَّحيزة**: insanın tabiatı. Bizim söylediğimiz([3]) şudur ki: **النَّحيزة** teşbih mânası üzerinedir; onunla ancak, sanki onun üzerine dokunmuş olduğu hâl kastedilir; böylece derler ki: “O, **ضعيفُ النَّحيزة**’dir”; yani ondaki bu hâl zayıftır.

(نحس)  **النون** ve **الحاء** ve **السين** saadetin zıddına delâlet eden tek bir asıldır. O **نُحِسَ**; o hâlde o **مَنحوس**’tur. Ve **النُّحَاس**: içinde alev olmayan dumandır. Dedi ki:
* Şeytanlar ki **النُّحاس** ile atılır, recmedileni *
Ve bu cevherlerden **النُّحَاس**, sanki altın ve gümüş gibi şerefli cevherlere muhalefet edince **نُحَاساً** diye adlandırılmıştır. Bu, ihtimal yoluyla böyledir. Ve denir: **يومٌ نَحْسٌ** ve **يومٌ نَحِسٌ**. Ve okundu: {في أيَّامٍ **نَحِسَاتٍ**. [Fussilet 16]. Ve **نَحْسَاتٍ**([4]).
Ve muhtemeldir ki **النُّحاس**: asıldır; bazılarının zikrettiği üzere; ve birçok cevher için asıl olunca, şeyin aslının ulaştığı dereceye **نُحاس** denildi.

(نحص)  **النون** ve **الحاء** ve **الصاد** tek bir kelimedir; o da İmru’ül-Kays’ın şiirinde **النَّحُوص**’tur: gebe olmayan dişi eşek. Dedi ki:
أرَنَّ عليه قارباً وانتحَتْ لهُ *** طُوَالةُ أرساغِ اليدينِ **نَحوصُ**([5])

(نحض)  **النون** ve **الحاء** ve **الضاد** tek bir kelimedir; o da ettir. Ete **نَحْض** denir. Ve **امرأةٌ نَحِيضة**: eti çok olan; eti gidince **فَمنحوضَة**; onların “Kemiği **نحضْتُ**: üzerindeki eti aldım” sözünden. Ve derler: “Mızrak ucunu **نَحَضْتُ**”: onu incelttim; sanki onu inceltince ondan **نَحض**’ını almışsın gibi.

(نحط)  **النون** ve **الحاء** ve **الطاء** ses taklidine delâlet eden bir kelimedir. Ondan: **النَّحِيط**; **الزَّفير** gibidir. Ve **النَّحَّاط**: öfkeden **ينحطُ** olan kibirli adamdır. Ve **النَّحْطة**: develeri göğüslerinde tutan bir hastalıktır; ondan **تَنحَطُ** ederler; onunla beraber neredeyse selâmet bulmaz.

(نحف)  **النون** ve **الحاء** ve **الفاء** inceliğe ve zayıflayıp solmaya delâlet eden bir kelimedir. **نحو**([6]) “Adam **نَحُف**; **نحافةً**; o hâlde o **نحيف**’tir”: eti azalıp zayıflayınca. Ve onlar **نِحافٌ**’dır.

(نحل)  **النون** ve **الحاء** ve **اللام** üç kelimedir: birincisi inceliğe ve zayıflığa delâlet eder; ikincisi bağışa; üçüncüsü iddiaya.
Birincisi: “Bedeni **نَحَل**; **نُحولاً**; o hâlde o **ناحل**’dir”: incelince; ve gam onu **أنْحلَه**. Ve **النَّواحل**: çok vurulmalarından dolayı ağızları incelmiş kılıçlardır.
İkincisi: “Ona şunu **نَحلْتُ**”: yani ona verdim. İsim **النُّحْل**’dür. Ebû Bekir([7]) dedi: verilen şeye **النُّحْلان** adı verildi. Ve derler: **النُّحْل**: karşılık istemeksizin bir şey vermendir. Ve “Kadına mehirini **نَحَلْتُ**; **نِحلةً**”: yani talep olmaksızın gönül hoşluğuyla. Müfessirler, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında böyle demişlerdir: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ **نِحْلَةً**﴾ [Nisâ 4].
Üçüncüsü onların sözü: “Şunu **انْتحَلَ**”: onu üstlendi ve iddia ettiğinde. Ve bir kavim dedi: “Onu **انتحلَه**”: haklı olarak iddia ettiğinde; “Onu **تَنَحَّله**”: bâtıl olarak iddia ettiğinde. Bu, bizim katımızda bir şey değildir. **انتحل** ve **تَنَحَّل**’in mânası bizim katımızda birdir. Bunun delili A‘şâ’nın sözüdür:
فكيف أنا وانتحالِي القوَا *** فِ بعدَ المشيبِ كفى ذاك عارا([8])

(نحو)  **النون** ve **الحاء** ve **الواو** kast etmeye delâlet eden bir kelimedir. “Onun yönüne **نحوْتُ**; **نَحْوَه**.” Bundan dolayı sözün **نَحْوُ**’u adlandırıldı; çünkü sözün asıllarını kasteder; böylece Arapların konuştuğu üzere konuşur. Ve denir ki: **بني نَحْوٍ**: Araplardan bir kavimdir([9]). Ama **المَنْحَاةِ** ehli hakkında denilmiştir ki: uzak kavim; akraba olmayanlar.
Ve bâbdandır: “Falan, falana **انتحَى**”: onu kastetti ve ona ilişti.

(نحي)  **النون** ve **الحاء** ve **الياء** tek bir kelimedir; o da **النِّحْي**’dir: yağ tulumu.

(نحب)  **النون** ve **الحاء** ve **الباء** iki asıldır: biri adak ve ona benzer, bir şeyin tehlikeye atılması yahut tehlikeye atırılması mânasına delâlet eder; diğeri seslerden bir sese.
Birincisi: **النَّحْب**: adaktır. Ve “Falan, bir **نَحْبٍ** üzere yürüdü”: çabaladı; sanki bir şey üzerine tehlikeye atıldı da ciddileşti. Dedi ki:
* كما سار عن إحدى يديه المُنَحِّبُ([11]) *
Yani tehlikeye atan. Araplarda **التَّنْحِيب**([12]) vardı; o, tehlikeye atma gibidir; dersin ki: “Eğer şöyle olursa, bana karşı şu vardır; yoksa, sana karşı bende şu vardır.” İslâm onu yasaklamakla geldi. Ondandır: “Onu falana **ناحَبْتُ**”: onu muhakeme ettiğimde. Ve ikisinde kıyas birdir. Ve yine **النَّحْب**: ölümdür; sanki insanın adadığı bir adaktır; ona vefa etmek ona lâzım gelir; ondan kaçınılmaz.
Diğer asıl: **النَّحيب**: ağlayanın [**نحيبُ**]’idir; o, ses ve feryat ile ağlamasıdır. Ondandır: **النُّحَاب**: develerin öksürüğü. Ve deve **نَحَب**; **يَنْحَب**.

(نحت)  **النون** ve **الحاء** ve **التاء** demirle bir şeyi yontmaya ve düzeltmeye delâlet eden bir kelimedir. Ve marangoz tahtayı **نَحَتَ**; onu **نحتاً** yontar. Ve **النَّحيتة**: tabiat; insanın üzerine yontulduğu hâli kastederler; insanın üzerine yerleştirildiği içgüdü gibi. Ve yontulandan düşen şey **نُحاتَةٌ**’dır.

--------------ـــ
([1]) **البزل**: yarık. Asılda: “**النزل**”.
([2]) Lisân’da: “Çünkü ondan sonra gireni boğazlar; yani onun boğazında olur; böylece o **ناحرة**’dir.”
([3]) Asılda: “**يقوله**”.
([4]) Fussilet sûresinin 16. âyetindendir. “**نحسات**” kıraati (fetha sonra sükûn ile) Haremeyn’in, Ebû Amr’ın, Nehaî’nin, Îsâ’nın ve A‘rec’in kıraatidir. Ebû Hayyân tefsiri (7: 490). Haremeyn: Nâfi‘ ve İbn Kesîr’dir. Ğaysü’n-nef‘ li’s-Safâkusî 18.
([5]) İmru’ül-Kays dîvânı, Tûsî rivayeti (Dârü’l-kütüb yazması); onda: “**أرن عليها**”.
([6]) Bu kelime böyle vârid olmuştur; onu araya sokulmuş görüyorum.
([7]) el-Cemhere (2: 192).
([8]) A‘şâ dîvânı 41 ve Lisân (**نحل**). Ve **القواف**: **القوافي**’dir; Allah’ın şu sözünde geldiği gibi: ﴿وجفان كالجواب﴾ [Sebe’ 13]; yani **كالجوابي**. Dîvânda: “**فما أنا أم ما انتحالي القواف**”.
([9]) Lisân’da: “Ezd’den bir batın.” Ve onlar el-İştiḳāḳ 300’de: Şems b. **نحو**’nun oğullarıdır.
([10]) Tekmile, el-Mücmel ve Lisân’dan.
([11]) Kümeyt’indir; Lisân (**نحب**)’de olduğu gibi; oradaki rivayeti: “**كما صار**”. Ve sadrı:
* يخدن بنا عرض الفلاة وطولها *
([12]) Asılda: “**النحيب**”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- نحت الخشب والحجر ونحوهما من الأجسام الصلبة. قال تعالى: ﴿وتنحتون من الجبال بيوتا فارهين﴾ [الشعراء/149] والنحاتة: ما يسقط من المنحوت، والنحيتة: الطبيعة التي نحت عليها الإنسان كما أن الغريزة ما غرز عليها الإنسان.

##### Türkçe

- **نحت**: odun, taş ve bunlara benzer katı cisimlerden (bir şeyi) yonttu. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve dağlardan evler yontuyorsunuz, şımarıklar olarak﴾ [الشعراء/149]. **النحاتة**: yontulmuş olandan düşen şeydir; **النحيتة**: insanın üzerine yontulduğu tabiat; nitekim **الغريزة** de insanın üzerine saplandığı şeydir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ح ت
عود نحيت ومنحوت وهذه نحاتة العود‏.‏
وفي يده المنحت والمنحات‏.‏
وانتحت من الخشبة ما يكفي الوقود‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو كريم النحيتة أي الطبيعة‏.‏
وهو من نحت صدق‏.‏
وهم كرام المنابت والمنحت‏.‏
ونحت على الكرم والكرم من نحته‏.‏
وتقول‏:‏ هو عجب النعت كريم النحت ونحت الجبل‏:‏ حفره‏.‏
قال أبو النجم‏:‏ وهو على عذب رواءِ المنهل دخل أبي المرقال خير الأدحل من تحت عاد في الزمان الأول وجمل نحيت‏:‏ قد انتحت مناسمه ونحت السفر الإبل‏.‏
براها‏.‏
ونحته بلسانه‏:‏ لامه‏.‏
ونحته بالعصا‏:‏ ضربه بها‏.‏

##### Türkçe

ن ح ت
**عود**: yontuldu ve yontulmuş; ve bu, odunun **نحاتة**’sidir.
Ve onun elinde **المنحت** ve **المنحات** vardır.
**وانتحت**: tahtadan yakıtın yeteceği kadarını yonttu.
Mecazdan: o, **كريم النحيتة**’dir; yani tabiat.
Ve o, **نحت صدق**’dandır.
Ve onlar, **كرام المنابت** ve **المنحت**’tir.
Ve cömertlik üzere **نحت** etti; ve cömertlik onun **نحته**’sindendir.
Ve dersin ki: o, vasıfta acayiptir; **كريم النحت**. Ve **نحت الجبل**: onu kazdı.
Ebû’n-Necm dedi:
Ve o, su kaynağının tatlı, berrak görünüşü üzerinedir;
Ebû’l-Merḳāl girdi; en hayırlı **الأدحل**;
Zamanın ilkinde Âd’ın altından;
Ve **جمل نحيت**: toynaklarını yontmuş olandır. Ve **نحت السفر الإبل**: develeri zayıflattı;
Onları yonttu.
Ve onu diliyle **نحته**: onu ayıpladı.
Ve onu sopayla **نحته**: onunla ona vurdu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّحْتُ: النَّشْرُ والقَشْر. والنَّحْتُ: نَحْتُ النَّجَّارِ الخَشَبَ. نَحَت الخشبةَ ونحوَها يَنْحِتُها ويَنْحَتُها نَحْتاً، فانْتَحَتَتْ.
والنُّحاتة: ما نُحِتَ من الخَشَب.
ونَحَتَ الجبلَ يَنْحِتُه: قَطَعَه، وهو من ذلك. وفي التنزيل العزيز: وتَنْحِتُونَ من الجبال بيوتاً آمنين.
والنَّحائِتُ: آبار معروفة، صفة غالبة لأَنها نُحِتَتْ أَي قُطِعَتْ؛ قال زهير:
قَفْراً بِمُنْدَفَع النَّحائِت، من
صَفَوَا أُولاتِ الضالِ والسِّدْرِ
ويروى: من ضَفَوى. ونَحَتَ السَّفَرُ البعيرَ والإِنسانَ: نَقَصه، وأَرَقَّه على التَّشْبِيه.
وجَمَل نَحِيتٌ: انْتُحِتَتْ مَناسِمُه؛ قال:
وهو من الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ
والنَّحِيتةُ: جِذْمُ شجرةٍ يُنْحَتُ، فيُجَوَّفُ كهيئة الحُبِّ للنَّحْلِ، والجمع نُحُتٌ.
الجوهري: نَحَتَه يَنْحِتُه، بالكسر، نَحْتاً أَي بَراه.
والنُّحاتَةُ: البُرايةُ.
والمِنْحَتُ: ما يُنْحَتُ به. والنَّحِيتُ: الدَّخِيلُ في القوم؛ قالت الخِرْنِقُ أُخْتُ طَرَفةَ:
الضارِبِينَ لَدَى أَعِنَّتِهم،
والطاعِنِينَ، وخَيْلُهم تَجْرِي
الخالِطينَ نَحِيتَهم بنُضارِهِمْ
وذَوي الغِنى منهم بِذي الفَقْرِ
هذا ثَنائِي ما بَقِيتُ لهم،
فإِذا هَلَكْتُ، أَجَنَّني قَبْري
قال ابن بري: صوابه والخالطين، بالواو. والنُّضارُ: الخالصُ النَّسَب. وأَرادت بالبيت الثالث أَنها قد قام عُذْرُها في تركها الثناء عليهم إِذا ماتت، فهذا ما وُضِعَ فيه السببُ موضعَ المُسَبَّب، لأَن المعنى: فإِذا هَلَكْتُ انقطع ثنائي؛ وإِنما قالت: أَجَنَّنِي قبري، لأَن موتها سبب انقطاع الثناء. ويروى بيت الاستشهاد لحاتم طَيِّئ، وهو البيت الثاني. والحافرُ النَّحِيتُ: الذي ذَهَبَتْ حُروفه.
والنَّحِيتة: الطبيعة التي نُحِتَ عليها الإِنسانُ أَي قُطِعَ، وقال اللحياني: هي الطبيعة والأَصل.
والكَرَمُ من نَحْتِه أَي أَصلِه الذي قُطِعَ منه.
أَبو زيد: إِنه لكَريمُ الطَّبيعة والنَّحِيتة والغَريزة، بمعنى واحد. وقال اللحياني: الكَرَمُ من نَحْتِه ونِحاسِه، وقد نُحِتَ على الكَرَم وطُبِعَ عليه.
ونَحَتَه بلسانه يَنْحِتُه ويَنْحَتُهُ نَحْتاً: لامه وشَتَمه. والنَّحِيتُ: الرَّديءُ من كل شيء.
ونَحَته بالعصا، يَنْحِتُه نَحْتاً: ضَرَبه بها، ونَحَتَ يَنْحِتُ نَحِيتاً: زحَرَ. ونَحَتَ المرأَةَ يَنْحِتُها: نكَحَها، والأَعْرَفُ لَحَتَها.

##### Türkçe

**النَّحْتُ**: yayma ve soyma. Ve **النَّحْتُ**: marangozun odunu yontması. **نَحَت** tahtayı ve benzerini, onu **يَنْحِتُها** ve **يَنْحَتُها** (diye) **نَحْتاً** (yonttu); böylece **فانْتَحَتَتْ**.

Ve **النُّحاتة**: odundan yontulmuş olan şey.

Ve **نَحَتَ** dağı **يَنْحِتُه**: onu kesti; bu da ondandır. Aziz tenzilde: **وتَنْحِتُونَ من الجبال بيوتاً آمنين**.

Ve **النَّحائِتُ**: bilinen kuyular; baskın bir sıfat (olarak), çünkü onlar **نُحِتَتْ** yani kesildi; Züheyr dedi:
قَفْراً بِمُنْدَفَع النَّحائِت، من
صَفَوَا أُولاتِ الضالِ والسِّدْرِ
Ve şöyle rivayet edilir: **من ضَفَوى**. Ve **نَحَتَ** yolculuk deveyi ve insanı: onu eksiltti ve benzetme üzere onu inceltti.

Ve **جَمَل نَحِيتٌ**: toynakları **انْتُحِتَتْ**; dedi:
وهو من الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ

Ve **النَّحِيتةُ**: yontulan bir ağacın kütüğü; böylece arı için kovan biçimi gibi oyulur; çoğulu **نُحُتٌ**.

Cevherî: **نَحَتَه يَنْحِتُه**; kesre ile; **نَحْتاً** yani onu yonttu.

Ve **النُّحاتَةُ**: yontma.

Ve **المِنْحَتُ**: kendisiyle yontulan şey. Ve **النَّحِيتُ**: kavim içinde yabancı; Harnek, Tarafe’nin kız kardeşi, dedi:
الضارِبِينَ لَدَى أَعِنَّتِهم،
والطاعِنِينَ، وخَيْلُهم تَجْرِي
الخالِطينَ نَحِيتَهم بنُضارِهِمْ
وذَوي الغِنى منهم بِذي الفَقْرِ
هذا ثَنائِي ما بَقِيتُ لهم،
فإِذا هَلَكْتُ، أَجَنَّني قَبْري

İbn Berrî dedi: doğrusu **والخالطين**’dir, vav ile. Ve **النُّضارُ**: soyca saf olan.

Ve üçüncü beyitle, öldüğünde onları övmeyi terk etmesinde özrünün ayağa kalktığını kastetti; işte bunda sebep, müsebbebin yerine konmuştur; çünkü anlam: “Öldüğümde övgüm kesilir”; ancak “**أَجَنَّنِي قبري**” dedi; çünkü onun ölümü, övgünün kesilmesinin sebebidir. İstişhad beyti Hâtim Tayyi’ için rivayet edilir; o da ikinci beyittir.

Ve **والحافرُ النَّحِيتُ**: harfleri gitmiş olan.

Ve **النَّحِيتة**: insanın üzerine **نُحِتَ** yani kesildiği tabiat; Lihyânî dedi: o, tabiat ve asıldır.

Ve kerem, onun **نَحْتِه**’inden yani kendisinden kesildiği aslındandır.

Ebû Zeyd: “Şüphesiz o, tabiatça, **النَّحِيتة** ve **الغَريزة** bakımından kerimdir” (der); tek bir anlamdadır. Lihyânî dedi: kerem, onun **نَحْتِه**’inden ve **نِحاسِه**’indendir; ve kerem üzere **نُحِتَ** ve onun üzerine damgalandı.

Ve **نَحَتَه** diliyle, onu **يَنْحِتُه** ve **يَنْحَتُهُ** (diye) **نَحْتاً**: onu kınadı ve sövdü.

Ve **النَّحِيتُ**: her şeyin kötüsü.

Ve **نَحَتَه** sopayla, onu **يَنْحِتُه نَحْتاً**: onunla ona vurdu; ve **نَحَتَ يَنْحِتُ نَحِيتاً**: azarladı. Ve **نَحَتَ** kadını **يَنْحِتُها**: onunla cinsel ilişkide bulundu; daha bilinen **لَحَتَها**’dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ح ت * * نَحَتَهُ * براه وبابه ضرب وقطع أيضا نقله الأزهري و * النُّحاتَةُ * البُراية

##### Türkçe

* ن ح ت * * **نَحَتَهُ** * onu yonttu; “burrâ” (باب)ındandır; “darabe” (باب)ı da vardır; ayrıca kesti; bunu el-Ezherî nakletti. Ve * **النُّحاتَةُ** *: yontma artığıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نحته ينحته، كيضربه وينصره ويعلمه  ، يعني مثلث الآتي، واقتصر في الفصيح على كسر الآتي، وتبعه الجوهري؛ لأنه الوارد في القراءة المشهورة المتواترة، وهو على خلاف القياس، كيرجع ونحوه، والضم حكاه صاحب الواعي، وابن مالك في المثلثات، وهو أضعفها، والفتح قرأ به الحسن في الآيات، وقال ابن جني في المحتسب: والفتح أجود اللغتين؛ لأجل حرف الحلق الذي فيه، كسحر يسحر، نقله شيخنا ونازعه.  :براه  ونشره وقشره. وفي اللسان: النحت: نحت النجار الخشب، نحت الخشبة ونحوها ينحتها وينحتها نحتا، فانتحتت. وفي الأساس: انتحت من الخشب ما يكفيك للوقود. نحت  السفر البعير: أنضاه  والإنسان: نقصه وأرقه، على التشبيه. ومنه أيضا نحته بلسانه ينحته نحتا: لامه وشتمه، وبالعصا ينحته نحتا: ضربه  وفلانا: صرعه  . نحت  الجارية: نكحها  ، والأعرف لحتها  .  وبرد نحت: خالص  ، وقيل: صادق.  والنحت والنحات  ، بالفتح،  والنحيتة: الطبيعة  التي نحت عليها الإنسان، أي قطع، وهو مجاز. في الأساس: يقال: هو كريم النحيتة، وهو من منحت صدق، وهم كرام المنابت والمناحت، ونحت على الكرم، والكرم من نحته، وتقول: هو عجيب  النعت، كريم  النحت. وقال اللحياني: هي الطبيعة والأصل، والكرم من نحته، أي أصله الذي قطع منه، وقال أبو زيد: إنه لكريم الطبيعة والنحيتة والغريزة، بمعنى واحد. وقال اللحياني: الكرم من نحته ونحاسه، وقد نحت على الكرم، وطبع عليه. نحت ينحت نحيتا: زحر.  النحيت: النئيت  ، وقد تقدم،  والزحير، كالنحيتة  ، بزيادة، الها،. النحيت  :المشط  نقله ابن برى في: م ش ط.  والذاهب الحروف من الحوافر  ، يقال: حافر نحيت. النحيت  الدخيل في القوم  قالت الخرنق أخت طرفة:
  الضاربين لدى أعـنـتـهـم                      والطاعنين وخيلهم تجـرى
  الخالطين نحيتهم بنضارهـم                      وذوي الغنى منهم بذي الفقر
  هذا ثنائي ما بقـيت لـهـم                      فإذا هلكت أجنني قـبـري قال ابن برى: النضار: الخالص النسب. ويروى بيت الاستشهاد، وهو البيت الثاني، لحاتم طيىء. النحيت  : البعير المنضى  ، وهو الذي انتحتت مناسمه، من السفر، قال رؤبة:
  يمسى بها ذو الشرة السبوت                      وهو من الأين حف نحيت  والنحاتة، بالضم  : ما نحت من الخشب، و  : البراية  ، كذا في نسختنا على الصواب، وفي بعضها: البرادة.  والمنحت  ، بالكسر، والمنحات  : ما ينحت به  ، أي هو آلة النحت  والنحائت: ع  ، وفي اللسان: آبار معروفة، صفة غالبة؛ لأنها نحتت، أي قطعت، قال زهير:
  قفرا بمندفع النحـائت مـن                      صفوا أولات الضال والسدر نحت الجبل ينحته: قطعه، وفي التنزيل  وتنحتون  و  قرأ الحسن  بن سعيد البصري سيد التابعين:  تنحاتون من الجبال بيوتا  آمنين  وهو بمعنى تنحتون  قال شيخنا: وقيد بعضهم النحت في الشيء الذي فيه صلابة وقوة، كالحجر والخشب ونحو ذلك.  والوليد بن نحيت كزبير: قاتل جبلة بن زحر  يوم الجماجم.

  ومما يستدرك عليه: النحيتة: جذم شجرة ينحت فيجوف كهيئة الحب للنحل، والجمع نحت، عن ابن دريد. والنحيت: الردىء من كل شيء.

##### Türkçe

**نحته ينحته**: onu döver ve ona yardım eder ve onu öğretir; yani gelecek olan “müselles” gibidir. **الفصيح**’te gelecek olanın kesresi üzerine iktisar etti; **الجوهري** de ona tâbi oldu; çünkü o, meşhur mütevatir kıraatte vârid olandır ve o, kıyasa muhaliftir; **كيرجع** ve benzeri gibi. Zammı **صاحب الواعي** ve **ابن مالك** “müsellesât”ta nakletti; o, onların en zayıfıdır. Fethi ise **الحسن** âyetlerde onunla okudu. **ابن جني** **المحتسب**’te dedi ki: Feth, iki lugatin daha iyisidir; içindeki boğaz harfi sebebiyle; **كسحر يسحر** gibi. Bunu şeyhimiz nakletti ve ona itiraz etti.

**براه** ve onu yaydı ve onu soydu. **اللسان**’da: **النحت**: marangozun odunu yontmasıdır; **نحت الخشبة** ve benzerini **ينحتها وينحتها نحتا** (onu yontar ve onu yontar, yontma olarak); böylece o yontuldu. **الأساس**’ta: Odunlardan yakacak için sana yetecek olanı yontup çıkarırsın. **نحت السفر البعير**: onu zayıflattı (yolculuk deveyi zayıflattı). Ve insanı: benzetme üzere, onu eksiltti ve inceltti. Ondan ayrıca: **نحته بلسانه ينحته نحتا**: onu ayıpladı ve sövdü. Ve değnekle **ينحته نحتا**: onu dövdü. Ve falanı: onu yere serdi.

**نحت الجارية**: onunla cinsel ilişkiye girdi; daha bilinen **لحتها**’dır.

**وبرد نحت**: hâlis; ve denildi: doğru.

**والنحت والنحات** feth ile; ve **النحيتة**: insanın üzerine yontulduğu tabiat; yani kesildi; bu mecazdır. **الأساس**’ta: Denir ki: O, **كريم النحيتة**’dir; ve o, **من منحت صدق**’tandır; ve onlar, **كرام المنابت والمناحت**’tır. Ve kerem üzere yontuldu; ve kerem onun yontusundandır. Ve dersin ki: O, **عجيب النعت**tir, **كريم النحت**tir. **اللحياني** dedi ki: O, tabiat ve asıldır; ve kerem onun yontusundandır; yani ondan kesildiği aslıdır. **أبو زيد** dedi ki: O, elbette kerim tabiatlıdır ve **النحيتة** ve **الغريزة** (aynı mânâda)dır. **اللحياني** dedi ki: Kerem onun yontusundan ve **نحاسه**’ındandır; ve kerem üzere yontuldu ve onun üzerine tabiatlandırıldı.

**نحت ينحت نحيتا**: azarladı.

**النحيت**: **النئيت**; ve daha önce geçti. Ve **الزحير**; **كالنحيتة** gibi; **الها**’nın ziyadesiyle.

**النحيت**: tarak; bunu **ابن برى** “**م ش ط**”da nakletti.

Ve toynaklardan harfleri (kenarları) gitmiş olan; denir ki: **حافر نحيت**.

**النحيت**: kavim içinde dâhil olan (yabancı). **الخرنق** (Tarafe’nin kız kardeşi) dedi:

  أعـنـتـهـم yanında vuranlar,
  ve mızraklayanlar; ve atları koşar.
  Onların **نحيتهم**’ini parlaklıklarıyla karıştıranlar,
  ve zenginlik sahipleri; onlardan fakirlik sahibiyle.
  Bu, onlara, ben kaldıkça, benim övgümdür;
  artık helâk olursam, kabrim beni örter.

**ابن برى** dedi ki: **النضار**: hâlis nesebdir. Şâhid beyti rivayet olunur; o, ikinci beyittir; **حاتم طيىء**’e aittir.

**النحيت**: zayıflatılmış deve; o, yolculuktan, toynakları yontulmuş olandır. **رؤبة** dedi:

  Onunla, akşamlar, sertliğin sahibi, sağlam;
  ve o, yorgunluktan, **حف نحيت** (toynağı yontulmuş)tur.

**والنحاتة** zamm ile: odundan yontulan şey; ve: **البراية**; bizim nüshamızda doğru üzere böyledir; bazısında: **البرادة**. Ve **المنحت** kesr ile; ve **المنحات**: onunla yontulan şey; yani o, yontma âletidir. Ve **النحائت**: bir yer adıdır. **اللسان**’da: bilinen kuyulardır; galip sıfattır; çünkü yontulmuştur; yani kesilmiştir. **زهير** dedi:

  **النحـائت**’in itişinden bir ıssızlıkta;
  **الضال** ve **السدر** sahibi saf kayalar.

**نحت الجبل ينحته**: onu kesti. Ve tenzilde: **وتنحتون**. Ve **الحسن بن سعيد البصري** (tâbiînin efendisi) okudu: **تنحاتون من الجبال بيوتا آمنين**; o, **تنحتون** mânâsındadır. Şeyhimiz dedi ki: Bazıları, **النحت**’ı, içinde sertlik ve kuvvet bulunan şeyde kayıtladı; taş ve odun ve bunun benzeri gibi.

Ve **الوليد بن نحيت** (Zübeyr gibi): **جبلة بن زحر**’ın katilidir; **يوم الجماجم** günü.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **النحيتة**: bir ağacın kütüğü; yontulur da, arılar için petek gibi oyulur; cem‘i **نحت**tır; **ابن دريد**’den. Ve **النحيت**: her şeyin kötüsü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَحَتَ
1 نَحَتَ ذ , aor. نَخِتَ , (S, L, K,) contr. to analogy, (TA,) and نَخَتَ , (L, K,) which is the form preferred by IJ, because of the guttural letter, but this is disputed by MF, (TA,) and نَخُتَ , (K,) which is the form of weakest authority, (TA,) inf. n. نَحْتٌ, (S,) He cut, or hewed; formed, or fashioned, by cutting; cut out, hewed out, or shaped out; chipped: syn. بَرَى: (S, K:) he worked wood and the like as a carpenter; syn. نَجَرَ: he pared, peeled, barked, or deprived of its outer covering by paring, abrasure, or wearing away the exterior: he sawed. (L.) [See also لَحَتَ.] Accord. to some, the operation termed نحت is only performed upon something hard and strong, as stone and wood and the like. (MF.) [↓ انتحت seems to signify He cut, &c., for himself:] you say, اِنْتَحِتْ مِنَ الخَشَبِ مَا يَكْفِيكَ لِلْوَقُودِ [Cut, or hew, for thyself, of the wood, what will suffice thee for fuel]: (A.) ― -b2- نَحَتَ بَيْتًا فِى الجَبَلِ, aor. نَخِتَ and نَخَتَ , inf. n. نَحْتٌ, He cut out, or hewed out, a house in the mountain. In the Kur, xv. 82, El-Hasan [El-Basree] reads يَنْحَتُونَ. (Msb.) [Accord. to the K, his reading is يَنْحَاتُونَ, (in the CK, تَنْحَاتُونَ,) but this I find nowhere else, and I believe it to be a mistake.] ― -b3- نُحِتَ عَلَى الكَرَمِ (tropical:) [He was fashioned after the model of generosity; made by nature generous]. (A.) ― -b4- نَحَتَ Inivit puellam: (K:) as also لَحَتَ; but the latter is the better known. (TA.) ― -b5- نَحَتَ, inf. n. نَحْتٌ, (tropical:) He beat, struck, or smote, him with a staff, or stick: (TA:) [as also لَحَتَ]. ― -b6- نَحَتَ He threw him down prostrate. (K.) ― -b7- نَحَتَ بِلِسَانِهِ (tropical:) He blamed; reprehended; reviled a man. (L.) [See also لَحَتَ.] ― -b8- نَحَتَ (tropical:) It (a journey, or travel,) emaciated a camel: (K:) it made a man less; made him thin, or slender. (TA.) ― -b9- نَحَتَ, (TA,) [aor. نَخِتَ and نَخَتَ ?] inf. n. نَحِيتٌ and نَحِيتَةٌ, He sighed aloud: the inf. ns. syn. with نَئِيتٌ and زَحِيرٌ. (K.)

8 اِنْتَخَتَ see 1. ― -b2- انتحت It (wood or the like) was [cut, or hewn; formed, or fashioned, by cutting; cut out, hewed out, or shaped out; chipped;] worked by a carpenter: [pared, peeled, barked, or deprived of its outer covering: sawn]. (L.) ― -b3- انتحت مَنَاسِمُهُ (tropical:) His (a camel's) مناسم [i. e. toes or feet] were worn, abraded, wasted, lessened, or attenuated. (L.)

نَحْتٌ
نَحْتٌ ذ and ↓ نَحَاتٌ (K) and ↓ نَحِيتَةٌ (S, K) (tropical:) Nature; natural, or native, disposition, temper, or other property; (S, K;) a particular cast, or fashion, of constitution, after which a man is [as it were] cut out [by the Creator]: (TA:) and the first, the source, or origin, from which one is [as it were] cut out: [see also ↓ مَنْحَتٌ]. (Lh.) ― -b2- الكَرَمُ مِنْ نَحْتِهِ Generosity is [a part] of his nature; or, [derived] from his source. or origin. (Lh.) ― -b3- هَوُ عَجِيبُ النَّحْتِ He is of a wonderful nature. (TA.) ― -b4- ↓ هَوُ كَرِيمُ النَّحِيتَةِ He is generous in nature, or disposition. (AZ.) -A2- بَرْدٌ نَحْتٌ Unmixed [i. e. sever] cold: (K:) but this is said to be a corruption of بَحْتٌ. (TA.) [See also لَحْتٌ.]

نَحِيتٌ
نَحِيتٌ ذ A comb: syn. مُشْطٌ or مَشْطٌ. (So in different copies of the K.) -A2- حَافِرٌ نَحِيتٌ A hoof of which the edges have gone [or become abraded, been worn away]; (S, K;) [and so ↓ حافر مَنْحَوتٌ, occurring in the K in art. حك, where, in its place in the S, we find حافر نَحِيتٌ.] ― -b2- نَحِيتٌ (tropical:) An emaciated camel: (K:) a camel whose feet are worn, abraded, or wasted. (L.) ― -b3- ↓ نَحِيتَةٌ A [portion of the] trunk of a tree, which is hewn out, and hollowed, in the form of a jar such as is called حُبّ, for bees: pl. نُحُتٌ. (L.) ― -b4- نَحِيتٌ Anything bad; what is bad of anything. (L.) -A3- نَحِيتٌ One who introduces himself among a people, and lives with them, not being of their race. (S, K.)

نَحَاتٌ
نَحَاتٌ ذ : see نَحْتٌ.

نُحَاتَةٌ
نُحَاتَةٌ ذ Cuttings, chips, parings, and the like, (S, K,) of wood [&c.]. (TA.)

نَحِيتَةٌ
نَحِيتَةٌ ذ : see نَحْتٌ and نَحِيتٌ.

مَنْحَتٌ
مَنْحَتٌ ذ (tropical:) The source, or origin, of a man, [from which he is, as it were, cut out]: pl. مَنَاحِتُ. (TA.) See also نَحْتٌ. ― -b2- هُوَ مِنْ مَنْحَتِ صِدْقٍ He is of an excellent source, or origin. (A.) ― -b3- هُمْ كِرَامُ المَنَاحِتِ They are of generous sources, or origins. (A.)

مِنْحَتٌ
مِنْحَتٌ ذ (S, K) and ↓ مِنْحَاتٌ (Msb, TA) An implement with which one performs the operation of cutting, hewing, and the like; (S, K, L;) an adz, or addice. (Msb.)

مِنْحَاتٌ
مِنْحَاتٌ ذ : see مِنْحَتٌ.

فَرَسٌ مُنَحَّتُ الحَوَافِرِ
فَرَسٌ مُنَحَّتُ الحَوَافِرِ ذ [A horse having the hoofs much worn.] (IDrd, K, art. حك.)

مَنْحُوتٌ
مَنْحُوتٌ ذ : see نَحِيتٌ. -A2- A word compounded of two [or more] words; such as بَسْمَلَ, حَمْدَلَ, حَوْقَلَ, حَسْبَلَ, &c. (Msb, TA, art. بسمل.)

##### Türkçe

**نَحَتَ**
1 **نَحَتَ** **ذ**, muzârîsi **نَخِتَ**, (S, L, K,) kıyasa aykırı olarak, (TA,) ve **نَخَتَ**, (L, K,) ki boğaz harfi sebebiyle IJ’nin tercih ettiği şekil budur; fakat bu, MF tarafından ihtilâflıdır, (TA,) ve **نَخُتَ**, (K,) ki bu en zayıf rivayetli şekildir, (TA,) mastarı **نَحْتٌ**, (S,) O kesti yahut yonttu; kesmekle şekil verdi yahut biçimlendirdi; oydu, yonttu yahut şekillendirdi; yontup parça kopardı: eş anlamlısı **بَرَى**: (S, K:) marangoz gibi odunu ve benzerini işledi; eş anlamlısı **نَجَرَ**: dışını yontma, aşındırma yahut dışı aşınıp gitmek suretiyle dış örtüsünü soydu, kabuğunu soydu yahut dış örtüsünden arındırdı: testereyle kesti. (L.) [Ayrıca **لَحَتَ**’e bak.] Bazılarına göre **نحت** diye adlandırılan işlem ancak taş ve odun ve benzeri gibi sert ve sağlam bir şey üzerinde yapılır. (MF.) [↓ **انتحت** “Kendisi için kesti, vb.” mânasına gelir gibi:] şöyle dersin: **اِنْتَحِتْ مِنَ الخَشَبِ مَا يَكْفِيكَ لِلْوَقُودِ** [Odunun içinden, yakıt için sana yetecek olanı kendin için kes yahut yont]: (A.) ― -b2- **نَحَتَ بَيْتًا فِى الجَبَلِ**, muzârîsi **نَخِتَ** ve **نَخَتَ**, mastarı **نَحْتٌ**, Dağda bir evi oydu yahut yonttu. Kur’ân’da, xv. 82’de, El-Hasan [El-Basrî] **يَنْحَتُونَ** diye okur. (Msb.) [K’ye göre onun kıraati **يَنْحَاتُونَ**’dur, (CK’de, **تَنْحَاتُونَ**, ) fakat bunu başka hiçbir yerde bulmuyorum ve bunun bir hata olduğuna inanıyorum.] ― -b3- **نُحِتَ عَلَى الكَرَمِ** (mecaz:) [Cömertlik örneği üzere biçimlendirildi; tabiatça cömert kılındı]. (A.) ― -b4- **نَحَتَ** Kızla cinsel ilişkiye girdi: (K:) **لَحَتَ** da böyledir; fakat ikincisi daha meşhurdur. (TA.) ― -b5- **نَحَتَ**, mastarı **نَحْتٌ**, (mecaz:) Ona bir değnek yahut sopa ile vurdu, dövdü yahut çarptı: (TA:) [**لَحَتَ** da böyledir]. ― -b6- **نَحَتَ** Onu yüzüstü yere serdi. (K.) ― -b7- **نَحَتَ بِلِسَانِهِ** (mecaz:) Bir adamı ayıpladı; kınadı; sövdü. (L.) [Ayrıca **لَحَتَ**’e bak.] ― -b8- **نَحَتَ** (mecaz:) O (yolculuk yahut sefer) bir deveyi zayıflattı: (K:) bir adamı azalttı; onu ince yahut zayıf yaptı. (TA.) ― -b9- **نَحَتَ**, (TA,) [muzârîsi **نَخِتَ** ve **نَخَتَ** ?] mastarı **نَحِيتٌ** ve **نَحِيتَةٌ**, Yüksek sesle iç çekti: bu mastarlar **نَئِيتٌ** ve **زَحِيرٌ** ile eş anlamlıdır. (K.)

8 **اِنْتَخَتَ**: 1’e bak. ― -b2- **انتحت** O (odun yahut benzeri) [kesildi yahut yontuldu; kesmekle şekil verildi yahut biçimlendirildi; oyuldu, yontuldu yahut şekillendirildi; yontup parça koparıldı;] marangoz tarafından işlendi: [yontuldu, soyuldu, kabuğu soyuldu yahut dış örtüsünden arındırıldı: testereyle kesildi]. (L.) ― -b3- **انتحت مَنَاسِمُهُ** (mecaz:) Onun (devenin) **مناسم**’i [yani parmakları yahut ayakları] aşındı, sürtünmeyle yıprandı, zayi oldu, azaldı yahut inceldi. (L.)

**نَحْتٌ**
**نَحْتٌ** **ذ** ve ↓ **نَحَاتٌ** (K) ve ↓ **نَحِيتَةٌ** (S, K) (mecaz:) Tabiat; tabiî yahut doğuştan huy, mizaç yahut başka bir özellik; (S, K;) bir adamın [sanki] Yaratıcı tarafından ondan oyulup çıkarıldığı özel bir bünyesel kalıp yahut biçim: (TA:) ve birinin [sanki] ondan oyulup çıkarıldığı ilk kaynak yahut menşe: [ayrıca ↓ **مَنْحَتٌ**’e bak]. (Lh.) ― -b2- **الكَرَمُ مِنْ نَحْتِهِ** Cömertlik onun tabiatındandır; yahut, onun kaynağından yahut menşeinden [gelmiştir]. (Lh.) ― -b3- **هَوُ عَجِيبُ النَّحْتِ** O, şaşılacak bir tabiattadır. (TA.) ― -b4- ↓ **هَوُ كَرِيمُ النَّحِيتَةِ** O, tabiatça yahut mizaca göre cömerttir. (AZ.) -A2- **بَرْدٌ نَحْتٌ** Katışıksız [yani şiddetli] soğuk: (K:) fakat bunun **بَحْتٌ**’ün bozulmuşu olduğu söylenir. (TA.) [Ayrıca **لَحْتٌ**’e bak.]

**نَحِيتٌ**
**نَحِيتٌ** **ذ** Bir tarak: eş anlamlısı **مُشْطٌ** yahut **مَشْطٌ**. (K’nin farklı nüshalarında böyle.) -A2- **حَافِرٌ نَحِيتٌ** Kenarları gitmiş [yahut aşınmış, yıpranıp yok olmuş] bir toynak; (S, K;) [ve böylece ↓ **حافر مَنْحَوتٌ**, K’de **حك** maddesinde geçer; S’deki yerinde **حافر نَحِيتٌ** buluruz.] ― -b2- **نَحِيتٌ** (mecaz:) Zayıflamış bir deve: (K:) ayakları aşınmış, sürtünmeyle yıpranmış yahut zayi olmuş bir deve. (L.) ― -b3- ↓ **نَحِيتَةٌ** Arılar için **حُبّ** denilen küp gibi bir kap biçiminde yontulup oyulmuş ve içi boşaltılmış bir ağacın gövdesinden bir [parça]: çoğulu **نُحُتٌ**. (L.) ― -b4- **نَحِيتٌ** Kötü olan her şey; herhangi bir şeyin kötü olanı. (L.) -A3- **نَحِيتٌ** Bir kavim arasına kendini sokan ve onlarla birlikte yaşayan, onların soyundan olmayan kimse. (S, K.)

**نَحَاتٌ**
**نَحَاتٌ** **ذ**: **نَحْتٌ**’e bak.

**نُحَاتَةٌ**
**نُحَاتَةٌ** **ذ** Odunun [&c.] yongaları, kırpıntıları, yontu artıkları ve benzerleri, (S, K,). (TA.)

**نَحِيتَةٌ**
**نَحِيتَةٌ** **ذ**: **نَحْتٌ** ve **نَحِيتٌ**’e bak.

**مَنْحَتٌ**
**مَنْحَتٌ** **ذ** (mecaz:) Bir adamın [sanki] ondan oyulup çıkarıldığı kaynak yahut menşe: çoğulu **مَنَاحِتُ**. (TA.) Ayrıca **نَحْتٌ**’e bak. ― -b2- **هُوَ مِنْ مَنْحَتِ صِدْقٍ** O, mükemmel bir kaynaktandır yahut menşedendir. (A.) ― -b3- **هُمْ كِرَامُ المَنَاحِتِ** Onlar, cömert kaynakların yahut menşelerin sahipleridir. (A.)

**مِنْحَتٌ**
**مِنْحَتٌ** **ذ** (S, K) ve ↓ **مِنْحَاتٌ** (Msb, TA) Kesme, yontma ve benzeri işlemi yapmak için kullanılan bir âlet; (S, K, L;) bir keser yahut adze. (Msb.)

**مِنْحَاتٌ**
**مِنْحَاتٌ** **ذ**: **مِنْحَتٌ**’e bak.

**فَرَسٌ مُنَحَّتُ الحَوَافِرِ**
**فَرَسٌ مُنَحَّتُ الحَوَافِرِ** **ذ** [Toynakları çok aşınmış bir at.] (IDrd, K, **حك** maddesi.)

**مَنْحُوتٌ**
**مَنْحُوتٌ** **ذ**: **نَحِيتٌ**’e bak. -A2- İki [yahut daha çok] kelimeden birleştirilmiş bir kelime; **بَسْمَلَ**, **حَمْدَلَ**, **حَوْقَلَ**, **حَسْبَلَ**, vb. gibi. (Msb, TA, **بسمل** maddesi.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَحَتَ
نَحَتَ I ,  U ( n. ac. نَحْت 1 ),
a.  Cut, hewed, fashioned, shaped; chiselled; sculptured; cut out.

b.  Extenuated.

c.  Threw down.

d.  [ Fi ], Attacked, maligned, aspersed.

نَحِتَ
نَحِتَ A ( n. ac. نَحْت 1 ),
a.  see supra (a) .

اِنْتَحَتَ
اِنْتَحَتَ VIII ,
a.  see I (a) .

b.  Pass. of I ( a ).

c.  Was worn, abraded.

نَحْت
نَحْت 1 ,
a.  Nature; disposition.

b.  Intense ( cold ).

مَنْحَت
مَنْحَت 17 , ( pl. مَنَاْحِتُ 44 ),
a.  Origin.

مِنْحَت
مِنْحَت 20 , ( pl. مَنَاْحِتُ 44 ),
a.  Adz; chisel.

نَحَاْت
نَحَاْت 22 ,
a.  see 1 (a) .

نُحَاْتَة
نُحَاْتَة 24t ,
a.  Fragments, splinters, chips.

نَحِيْت
نَحِيْت 25 ,
a.  Groaning, moaning, sighing.

b.  Abraded, worn ( hoof ).

c.  Stranger, new-comer.

d.  Cut; carved; sculptured.

e.  Comb.

f.  Bad, worthless.

g.  Emaciated.

نَحِيْتَة
نَحِيْتَة 25t ,
a.  see 1 (a) .

b.  ( pl. نُحُت 10 ), A kind of bee-hive.

نَحَّاْت
نَحَّاْت 28 ,
a.  Stone-cutter, mason.

b.  Sculptor.

مِنْحَاْت
مِنْحَاْت 45 ,
a.  see 20 .

نَحڤتَ
N. P. نَحڤتَ I ,
a.  see 25 (d) .

b.  Compound ( word ).

c.  Statue.

مُنَحَّت الحَوَافِر
مُنَحَّت الحَوَافِر
a.  Having the hoofs abraded.

فِى أَثْلَتِهِ
فِى أَثْلَتِهِ
a.  or نَحَتَ أَثْلَتَهُ He censured him.

نَحِيْث
نَحِيْث
a.  Heap, mound.

##### Türkçe

**نَحَتَ**
**نَحَتَ** I, U (isim-fiil: **نَحْت** 1),
a. Kesti, yonttu, yaptı, şekil verdi; keskiyle işledi; heykel yaptı; oydu.

b. Zayıflattı.

c. Aşağı attı.

d. [Fi], Saldırdı, kötüledi, iftira etti.

**نَحِتَ**
**نَحِتَ** A (isim-fiil: **نَحْت** 1),
a. yukarıya bakınız (a).

**اِنْتَحَتَ**
**اِنْتَحَتَ** VIII,
a. I (a)’ya bakınız.

b. I (a)’nın edilgeni.

c. Aşındı, sürtünmeyle yıprandı.

**نَحْت**
**نَحْت** 1,
a. Tabiat; huy.

b. Şiddetli (soğuk).

**مَنْحَت**
**مَنْحَت** 17, (çoğulu **مَنَاْحِتُ** 44),
a. Menşe.

**مِنْحَت**
**مِنْحَت** 20, (çoğulu **مَنَاْحِتُ** 44),
a. Nacak; keski.

**نَحَاْت**
**نَحَاْت** 22,
a. 1 (a)’ya bakınız.

**نُحَاْتَة**
**نُحَاْتَة** 24t,
a. Parçalar, kıymıklar, yongalar.

**نَحِيْت**
**نَحِيْت** 25,
a. İnleme, sızlanma, iç çekme.

b. Aşınmış, yıpranmış (tırnak).

c. Yabancı, yeni gelen.

d. Kesilmiş; oyulmuş; yontulmuş.

e. Tarak.

f. Kötü, değersiz.

g. Zayıflamış.

**نَحِيْتَة**
**نَحِيْتَة** 25t,
a. 1 (a)’ya bakınız.

b. (çoğulu **نُحُت** 10), Bir çeşit arı kovanı.

**نَحَّاْت**
**نَحَّاْت** 28,
a. Taş yontucu, duvarcı.

b. Heykeltıraş.

**مِنْحَاْت**
**مِنْحَاْت** 45,
a. 20’ye bakınız.

**نَحڤتَ**
Özel isim: **نَحڤتَ** I,
a. 25 (d)’ye bakınız.

b. Bileşik (kelime).

c. Heykel.

**مُنَحَّت الحَوَافِر**
**مُنَحَّت الحَوَافِر**
a. Tırnakları aşınmış olan.

**فِى أَثْلَتِهِ**
**فِى أَثْلَتِهِ**
a. veya **نَحَتَ أَثْلَتَهُ**: Onu kınadı.

**نَحِيْث**
**نَحِيْث**
a. Yığın, tepecik.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نحت
نَحَتَ - يَنْحِتُ
نَحَتَ - يَنْحِتُ + كائن + من شيء + شيئاً: يحفر في الصخر أو الحجر أو ما شابه، حفراً دقيقاً فيشكل مجسماً لجسم أو عمود وما شابه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " استئصال أجزاء صغيرة من الشيء على شكل قطع صغيرة، بالبري والنحت والبرادة، وإزالتها عن الشيء، لتشكيله بشكل مجسم "، وهي:
خَضَد - يَخْضِدُ، قَلَمَ - يَقْلِمُ، زَلَمَ - يَزْلِمُ، نَحَتَ - يَنْحِتُ، سَحَلَ - يَسْحَلُ، قَدَحَ - يَقْدَحُ
تنحتون
 	﴿واذكروا إذ جعلكم خلفاء من بعد عاد وبوأكم في الأرض تتخذون من سهولها قصورا وتنحتون الجبال بيوتا فاذكروا آلاء الله ولا تعثوا في الأرض مفسدين(74)﴾ الأعراف ﴿وكانوا ينحتون من الجبال بيوتا آمنين(82)﴾ الحجر ﴿وتنحتون من الجبال بيوتا فارهين(149)﴾ الشعراء
 	﴿قال أتعبدون ما تنحتون (95)﴾ الصافات
مختار الصحاح
● [نحت] ن ح ت: نَحَتَهُ براه وبابه ضرب وقطع أيضا نقله الأزهري و النُّحاتَةُ البُراية
الراغب
نحت
- نحت الخشب والحجر ونحوهما من الأجسام الصلبة. قال تعالى: }وتنحتون من الجبال بيوتا فارهين{ [الشعراء/149] والنحاتة: ما يسقط من المنحوت، والنحيتة: الطبيعة التي نحت عليها الإنسان كما أن الغريزة ما غرز عليها الإنسان.
ملخص اللسان
1.     النَّحْتُ: النَّشْرُ والقَشْر. والنَّحْتُ: نَحْتُ النَّجَّارِ  الخَشَبَ. نَحَت الخشبةَ ونحوَها يَنْحِتُها ويَنْحَتُها نَحْتاً،  فانْتَحَتَتْ.  والنُّحاتة: ما نُحِتَ من الخَشَب.ونَحَتَ الجبلَ يَنْحِتُه: قَطَعَه
2.     نَحَتَه يَنْحِتُه، بالكسر، نَحْتاً أَي بَراه.والنُّحاتَةُ: البُرايةُ.
3.     والمِنْحَتُ: ما يُنْحَتُ به.
4.     والنَّحِيتُ: الدَّخِيلُ في القوم
5.     والنَّحِيتة: الطبيعة التي نُحِتَ عليها الإِنسانُ أَي قُطِعَ،  والكَرَمُ من نَحْتِه أَي أَصلِه الذي قُطِعَ منه، إِنه لكَريمُ الطَّبيعة والنَّحِيتة والغَريزة، بمعنى واحد
لسان العرب
● -   نحت: النَّحْتُ: النَّشْرُ والقَشْر. والنَّحْتُ: نَحْتُ النَّجَّارِ  الخَشَبَ. نَحَت الخشبةَ ونحوَها يَنْحِتُها ويَنْحَتُها نَحْتاً،  فانْتَحَتَتْ.  والنُّحاتة: ما نُحِتَ من الخَشَب.  ونَحَتَ الجبلَ يَنْحِتُه: قَطَعَه، وهو من ذلك. وفي التنزيل العزيز:  وتَنْحِتُونَ من الجبال بيوتاً آمنين.  والنَّحائِتُ: آبار معروفة، صفة غالبة لأَنها نُحِتَتْ أَي قُطِعَتْ؛  قال زهير:  قَفْراً بِمُنْدَفَع النَّحائِت، من  صَفَوَا أُولاتِ الضالِ والسِّدْرِ  ويروى: من ضَفَوى. ونَحَتَ السَّفَرُ البعيرَ والإِنسانَ: نَقَصه،  وأَرَقَّه على التَّشْبِيه.  وجَمَل نَحِيتٌ: انْتُحِتَتْ مَناسِمُه؛ قال:  وهو من الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ  والنَّحِيتةُ: جِذْمُ شجرةٍ يُنْحَتُ، فيُجَوَّفُ كهيئة الحُبِّ  للنَّحْلِ، والجمع نُحُتٌ.  الجوهري: نَحَتَه يَنْحِتُه، بالكسر، نَحْتاً أَي بَراه.  والنُّحاتَةُ: البُرايةُ.  والمِنْحَتُ: ما يُنْحَتُ به. والنَّحِيتُ: الدَّخِيلُ في القوم؛ قالت  الخِرْنِقُ أُخْتُ طَرَفةَ:  الضارِبِينَ لَدَى أَعِنَّتِهم،  والطاعِنِينَ، وخَيْلُهم تَجْرِي  الخالِطينَ نَحِيتَهم بنُضارِهِمْ  وذَوي الغِنى منهم بِذي الفَقْرِ  هذا ثَنائِي ما بَقِيتُ لهم،  فإِذا هَلَكْتُ، أَجَنَّني قَبْري  قال ابن بري: صوابه والخالطين، بالواو. والنُّضارُ: الخالصُ النَّسَب.  وأَرادت بالبيت الثالث أَنها قد قام عُذْرُها في تركها الثناء عليهم إِذا  ماتت، فهذا ما وُضِعَ فيه السببُ موضعَ المُسَبَّب، لأَن المعنى: فإِذا  هَلَكْتُ انقطع ثنائي؛ وإِنما قالت: أَجَنَّنِي قبري، لأَن موتها سبب  انقطاع الثناء. ويروى بيت الاستشهاد لحاتم طَيِّئ، وهو البيت الثاني.  والحافرُ النَّحِيتُ: الذي ذَهَبَتْ حُروفه.  والنَّحِيتة: الطبيعة التي نُحِتَ عليها الإِنسانُ أَي قُطِعَ، وقال  اللحياني: هي الطبيعة والأَصل.  والكَرَمُ من نَحْتِه أَي أَصلِه الذي قُطِعَ منه.  أَبو زيد: إِنه لكَريمُ الطَّبيعة والنَّحِيتة والغَريزة، بمعنى واحد.  وقال اللحياني: الكَرَمُ من نَحْتِه ونِحاسِه، وقد نُحِتَ على الكَرَم  وطُبِعَ عليه.  ونَحَتَه بلسانه يَنْحِتُه ويَنْحَتُهُ نَحْتاً: لامه وشَتَمه.  والنَّحِيتُ: الرَّديءُ من كل شيء.  ونَحَته بالعصا، يَنْحِتُه نَحْتاً: ضَرَبه بها، ونَحَتَ يَنْحِتُ  نَحِيتاً: زحَرَ. ونَحَتَ المرأَةَ يَنْحِتُها: نكَحَها، والأَعْرَفُ  لَحَتَها.
مقاييس اللغة:
(نحت) النون والحاء والتاء كلمة تدل على نَجْرِ شيءٍ وتسويتهِ بحديدة. ونَحَتَ النَّجَّار الخشبةَ ينحَتُها نحتاً. والنَّحيتة: الطَّبيعة، يريدون الحالةَ التي نُحِت عليها الإنسان، كالغريزة التي غُرِز عليها الإنسان. وما سقط من المنحوت نُحاتَةٌ.
القاموس المحيط:
نحَتَه يَنْحَتُه، كيَضْرِبه ويَنْصُرُه ويَعْلَمُه بَراه، والسَّفَرُ البعيرَ أنْضاهُ، وفلاناً صَرَعَهُ، والجارِيةَ نَكَحها. وبَرْدٌ نَحْتٌ خالِصٌ. والنَّحْتُ والنَّحاتُ والنَّحيتَةُ الطَّبيعةُ. والنَّحيتُ النَّئيتُ، والزَّحيرُ، كالنَّحيتَةِ، والمُشْطُ، والذَّاهِبُ الحُروفِ من الحَوافِرِ، والدَّخيلُ في القَوْمِ، والبعيرُ المُنْضى. والنُّحاتَةُ، بالضم البُرايةُ. والمِنْحَتُ ما يُنْحَتُ بِهِ. والنَّحائِتُ ع م. وقَرَأ الحَسنُ " تَنْحاتونَ من الجبالِ بِيوتاً " وهو بمعْنَى تَنْحِتونَ. والوَليدُ بنُ نُحَيْتٍ، كزُبَيْرٍ قاتِلُ جَبَلَةَ بنِ زَحْرٍ.
تاج العروس:
ن - ح - ت
" نَحَتَهُ يَنْحُتهُ كيَضْرِبُهُ وَيَنْصُرُه ويَعْلَمهُ " يعني مُثَلَّثَ الآتي واقتَصَرَ في الفَصِيحِ على كَسْرِ الآتِي وتَبِعَهُ الجَوْهَرِيُّ ؛ لأَنَّهُ الوارِدُ في القِرَاءَة المَشْهُورَةِ المُتَوَاتِرَةِ وهو على خلافِ القِيَاسِ كيَرْجِعُ ونحوِه والضَّمُّ حكاه صاحِبُ الوَاعِي وابنُ مَالِكٍ في المُثَلَّثَاتِ وهو أَضعفُهَا والفتحُ قَرَأَ بهِ الحَسَنُ في الآيَات وقال ابنُ جِنّي في المُحْتَسب : والفَتْحُ أَجْوَدُ اللُّغَتَيْنِ ؛ لأَجْلِ حَرْف الحَلْقِ الذِي فيه كسَحَرَ يَسْحَرُ نقلَه شيخُنا ونازَعه . " : بَراهُ " ونَشَرَهُ وقَشَرَهُ . وفي اللِّسَان : النَّحْتُ : نَحْتُ النَّجّارِ الخَشَبَ نَحَتَ الخَشَبَةَ ونَحْوَهَا يَنْحِتُها ويَنْحَتُها نَحْتاً فانْتَحَتَتْ . وفي الأَساس : انْتَحِتْ من الخَشَبِ ما يَكْفيكَ للوَقُودِ . نَحَتَ " السَّفَرُ البَعِيرَ : أَنْضَاهُ " والإِنْسَانَ : نَقَصَه وأَرَقَّه على التَّشْبِيهِ . ومنه أَيضا نَحَتَه بلسانِه يَنْحَتُه نَحْتاً : لاَمَه وشَتَمه وبالعَصَا يَنْحِتُه نَحْتاً : ضَرَبَه " وفُلاناً : صَرَعَهُ " . نَحَتَ " الجَارِيَةَ : نَكَحَهَا " والأَعْرفُ لَحَتَهَا " . " وبَرْدٌ نَحْتٌ : خالِصٌ " وقيل : صادِقٌ . " والنَّحْتُ والنَّحَاتُ " بالفَتْح " والنَّحِيتَةُ : الطَّبِيعَةُ " التي نُحِتَ عَلَيْهَا الإِنسانُ أَي قُطِعَ وهو مَجَازٌ . في الأَساس : يقال : هو كَرِيمُ النَّحِيتَةِ وهو مِنْ مَنْحَتِ صِدْقٍ وهمِ كرِامُ المَنابِتِ والمَنَاحِتِ ونُحِتَ على الكَرَمِ والكَرَمُ من نَحْتِه وتقول : هو عَجِيبُ " النَّعْتِ كَرِيمُ " النَّحْتِ . وقال اللّحْيَانيّ : هي الطَّبِيعَةُ والأَصْلُ والكَرَمُ من نَحْتِه أَي أَصْلِه الذي قُطِعَ منه وقالَ أبو زَيْد : إِنَّه لكَرِيمُ الطَّبِيعَةِ والنَّحِيتَةِ والغَرِيزَةِ بمعنىً واحِدٍ . وقال اللِّحْيَانيّ : الكَرَمُ من نَحْتِه ونِحَاسِهِ وقد نُحتَ على الكَرَمِ وطُبِعَ عَلَيْهِ . نَحَتَ يَنْحِتُ نَحِيتاً : زَحَرَ . " النَّحِيتُ : النَّئِيتُ " وقد تقدَّم " والزَّحِيرُ كالنَّحِيَتِة " بزيادة الها . النَّحِيتُ " : المُشْطُ " نقله ابن بَرّىّ في : م ش ط . " والذَّاهِبُ الحُرُوفِ من الحَوَافِرِ " يقال : حافِرٌ نَحِيتٌ . النَّحِيتُ " الدَّخِيُل في القَوْمِ " قالت الخِرْنِقُ أُخْتُ طَرَفَةَ :
الضَّارِبِينَ لَدَى أَعِنَّتِهِمْ ... والطَّاعِنِينَ وخَيْلُهُمْ تَجْرِى
الخَالِطِينَ نَحيتَهُمْ بنُضَارِهِمْ ... وذَوِي الغِنَى مِنْهُمْ بِذِي الفَقْرِ
هذَا ثَنَائِي ما بَقِيتُ لَهْمُ ... فَإِذَا هَلَكْتُ أَجَنَّنِي قَبْرِي قال ابنُ بَرِّىّ : النُّضَارُ : الخَالِصُ النَّسَبِ . ويُرْوَى بيتُ الاستشهادِ وهو البيْتُ الثّاني لحاتم طَيِّىء . النَّحِيتُ " : البَعِيرُ المُنْضَى " وهو الذي انْتُحِتَتْ مَنَاسِمُه من السَّفَر قال رُؤبَةُ :
يُمْسِى بها ذُو الشِّرّةِ السَّبُوتُ ... وهْوَ منَ الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ " والنُّحَاتَةُ بالضَّمِّ " : ما نُحِتَ من الخَشَبِ و " : البُرَايَةُ " كذا في نسختنا على الصواب وفي بعضِها : البُرادَة . " والمِنْحَتُ " بالكَسْرِ والمِنْحاتُ " : ما يُنْحَتُ بِه " أَي هو آلَةُ النَّحْتِ " والنَّحائِتُ : ع " وفي اللسان : آبارٌ مَعْرُوفَةٌ صِفةٌ غالِبَة ؛ لأَنّها نُحِتَتْ أَي قُطِعَتْ قال زُهَيْر :
قَفْراً بِمُنْدَفَعِ النَّحائِتِ مِنْ ... صَفَوَا أُولاَتِ الضَّالِ والسِّدْرِ نَحَتَ الجَبَلَ يَنْحِتُهُ : قَطَعَه وفي التَّنْزِيل " وتَنْحِتُونَ " و " قرأَ الحَسَن " بن سعيدٍ البصريّ سيِّدُ التّابعين : " تَنْحَاتُونً مِنَ الجِبَالِ بُيُوتاً " آمنِين " وهو بِمَعْنَى تَنْحِتُونَ " قال شَيْخُنا : وقَيَّد بعضُهُمْ النَّحْتَ في الشَّيْءِ الذي فيه صلاَبَةٌ وقُوَّة كالحجَرَ ِوالخَشَبِ ونحوِ ذلك . " والوَلِيدُ بنُ نُحَيْتٍ كزُبَيْرٍ : قاتِلُ جَبَلَةَ بنِ زَحْرٍ " يَوْمَ الجَمَاجِمِ
ومما يستدرك عليه : النَّحِيتَةُ : جِذْمُ شَجَرَةٍ يُنْحَتُ فَيُجَوَّفُ كَهَيْئةِ الحُبِّ للنَّحْلِ والجمعُ نُحُتٌ عن ابنُ دُريد . والنَّحِيتُ : الرَّدِىءُ من كُلِّ شَيْءٍ

##### Türkçe

نحت
**نَحَتَ** - **يَنْحِتُ**
Pazartesi, 14 Şubat/Şubat 2011 09:56 yazar: Administrator
**نَحَتَ** - **يَنْحِتُ** + bir varlık + bir şeyden + bir şeyi: kayada veya taşta yahut benzerinde kazar; ince bir kazıma ile, böylece bir cisim veya sütun ve benzeri için kabartma/üç boyutlu bir şekil oluşturur.
Ve lafız, “şeyden küçük parçaları küçük parçalar şeklinde; rendeleme, yontma ve törpüleme ile koparıp çıkarma ve onları şeyden giderme; onu kabartma/üç boyutlu bir şekil halinde biçimlendirmek için” grubuna mensuptur; o da şunlardır:
**خَضَد** - **يَخْضِدُ**، **قَلَمَ** - **يَقْلِمُ**، **زَلَمَ** - **يَزْلِمُ**، **نَحَتَ** - **يَنْحِتُ**، **سَحَلَ** - **يَسْحَلُ**، **قَدَحَ** - **يَقْدَحُ**
**تنحتون**
 	﴿“Ve hatırlayın: Âd’dan sonra sizi halifeler kıldığı ve sizi yeryüzünde yerleştirdiği vakti; onun düzlüklerinden köşkler edinirsiniz ve dağları evler olarak **تنحتون**; öyleyse Allah’ın nimetlerini anın ve yeryüzünde bozguncular olarak azgınlık etmeyin (74)”﴾ **الأعراف** ﴿“Ve onlar dağlardan güven içinde evler **ينحتون** idi(82)”﴾ **الحجر** ﴿“Ve siz dağlardan evler **تنحتون**; şımarıkça(149)”﴾ **الشعراء**
 	﴿“Dedi: **تنحتون** olan şeye mi tapıyorsunuz (95)”﴾ **الصافات**
**مختار الصحاح**
● [**نحت**] ن ح ت: **نَحَتَهُ** onu rendeledi; kapısı **ضرب**’dır; ve “kesti” de (demektir); bunu el-Ezherî nakletti. Ve **النُّحاتَةُ**: rendeleme.
**الراغب**
**نحت**
- **نحت**: sert cisimlerden olan odunu ve taşı ve benzerlerini yontmak. Yüce Allah dedi ki: ﴿“Ve dağlardan evler **تنحتون**; şımarıkça”﴾ [**الشعراء**/149]. Ve **النحاتة**: yontulandan düşen şey. Ve **النحيتة**: insanın üzerine yontulduğu tabiat; tıpkı **الغريزة**’nin insanın üzerine yerleştirildiği şey olması gibi.
**ملخص اللسان**
1.     **النَّحْتُ**: yayma/yarma ve soyma. Ve **النَّحْتُ**: marangozun odunu yontması. **نَحَت** tahtayı ve benzerini **يَنْحِتُها** ve **يَنْحَتُها** **نَحْتاً**; böylece **فانْتَحَتَتْ**. Ve **النُّحاتة**: odundan yontulan şey. Ve **نَحَتَ** dağı **يَنْحِتُه**: onu kesti.
2.     **نَحَتَه** **يَنْحِتُه**; kesre ile; **نَحْتاً**: yani onu rendeledi. Ve **النُّحاتَةُ**: rendeleme.
3.     Ve **المِنْحَتُ**: kendisiyle yontulan şey.
4.     Ve **النَّحِيتُ**: kavim içinde yabancı/sonradan giren.
5.     Ve **النَّحِيتة**: insanın üzerine yontulduğu tabiat; yani kesildi. Ve kerem, onun **نَحْتِه**’indendir; yani kendisinden kesildiği aslıdır. Şüphesiz o, tabiatça ve **النَّحِيتة** ve **الغَريزة** bakımından kerimdir; anlamca birdir.
**لسان العرب**
● -   **نحت**: **النَّحْتُ**: yayma/yarma ve soyma. Ve **النَّحْتُ**: marangozun odunu yontması. **نَحَت** tahtayı ve benzerini **يَنْحِتُها** ve **يَنْحَتُها** **نَحْتاً**; böylece **فانْتَحَتَتْ**. Ve **النُّحاتة**: odundan yontulan şey. Ve **نَحَتَ** dağı **يَنْحِتُه**: onu kesti; ve bu ondandır. Ve aziz tenzilde: “Ve dağlardan evler **تَنْحِتُونَ**; güven içinde.” Ve **النَّحائِتُ**: bilinen kuyular; baskın bir sıfat; çünkü onlar **نُحِتَتْ** yani kesildi; Züheyr dedi ki:
  Issız; **النَّحائِت**’in akıntı yerinde; **صَفَوَا**’nın, **الضال** ve **السِّدْر** sahiplerinin...
  Ve şöyle rivayet edilir: **ضَفَوى**’dan. Ve **نَحَتَ** yolculuk/deve sürüşü deveyi ve insanı: onu eksiltti ve benzetme yoluyla onu inceltti. Ve **جَمَل نَحِيتٌ**: toynakları **انْتُحِتَتْ**; dedi ki:
  Ve o, **الأَيْن**’den (dolayı) yorgun; toynağı yontulmuş.
  Ve **النَّحِيتةُ**: yontulan bir ağacın kütüğü; oyulur da arılar için petek kabı biçimi gibi olur; çoğulu **نُحُتٌ**’tur. el-Cevherî: **نَحَتَه** **يَنْحِتُه**, kesre ile, **نَحْتاً**: yani onu rendeledi. Ve **النُّحاتَةُ**: rendeleme. Ve **المِنْحَتُ**: kendisiyle yontulan şey. Ve **النَّحِيتُ**: kavim içinde yabancı/sonradan giren; el-Hırnık, Tarafe’nin kız kardeşi, dedi ki:
  Dizginlerinin yanında vuranlar...
  Ve mızraklayanlar; atları koşar...
  Saf soylarıyla onların **نَحِيت**’lerini karıştıranlar...
  Ve onların zenginleriyle fakirleri...
  Bu, onlara övgümdür; onlarda kaldığım müddetçe...
  Artık helâk olursam, kabrim beni örter.
  İbn Berrî dedi ki: doğrusu “**والخالطين**”dir; vav ile. Ve **النُّضارُ**: saf nesep. Ve üçüncü beyitle, öldüğünde onlara övgüyü terk etmesinde özrünün gerçekleştiğini kastetti; işte bu, sebebin müsebbeb yerine konulduğu yerdir; çünkü anlam: “Helâk olursam övgüm kesilir”dir. Ancak “kabrim beni örter” dedi; çünkü ölümü, övgünün kesilmesinin sebebidir. Ve istişhad beyti, Hâtim Tayyi’ için rivayet edilir; o da ikinci beyittir. Ve **الحافرُ النَّحِيتُ**: harfleri (kenarları) gitmiş olan. Ve **النَّحِيتة**: insanın üzerine yontulduğu tabiat; yani kesildi. el-Lihyânî dedi ki: o, tabiat ve asıldır. Ve kerem, onun **نَحْتِه**’indendir; yani kendisinden kesildiği aslıdır. Ebû Zeyd: Şüphesiz o, tabiatça ve **النَّحِيتة** ve **الغَريزة** bakımından kerimdir; anlamca birdir. el-Lihyânî dedi ki: kerem, onun **نَحْتِه** ve **نِحاسِه**’indendir; ve kerem üzerine yontulmuş ve onun üzerine tabiatlandırılmıştır. Ve **نَحَتَه** diliyle **يَنْحِتُه** ve **يَنْحَتُهُ** **نَحْتاً**: onu ayıpladı ve sövdü. Ve **النَّحِيتُ**: her şeyin kötüsü. Ve **نَحَتَه** değnekle, **يَنْحِتُه** **نَحْتاً**: onunla ona vurdu. Ve **نَحَتَ** **يَنْحِتُ** **نَحِيتاً**: azarladı. Ve **نَحَتَ** kadını **يَنْحِتُها**: onunla cinsel ilişkiye girdi; daha bilinen **لَحَتَها**’dır.
**مقاييس اللغة:**
(**نحت**) **النون** ve **الحاء** ve **التاء**: demir bir aletle bir şeyi yontmaya ve düzeltmeye delalet eden bir kelimedir. Ve marangoz tahtayı **نَحَتَ**; onu **ينحَتُها** **نحتاً**. Ve **النَّحيتة**: tabiat; insanın üzerine yontulduğu hâli isterler; tıpkı insanın üzerine yerleştirildiği **الغريزة** gibi. Ve yontulandan düşen şey **نُحاتَةٌ**’dır.
**القاموس المحيط:**
**نحَتَه** **يَنْحَتُه**, **كيَضْرِبه** ve **يَنْصُرُه** ve **يَعْلَمُه** (vezinlerinde): onu rendeledi. Ve yolculuk/deve sürüşü deveyi: onu zayıf düşürdü. Ve falancayı: onu yere serdi. Ve cariyeyi: onunla cinsel ilişkiye girdi. Ve **بَرْدٌ نَحْتٌ**: saf/katışıksız. Ve **النَّحْتُ** ve **النَّحاتُ** ve **النَّحيتَةُ**: tabiat. Ve **النَّحيتُ**: uzak olan; ve **الزَّحيرُ**; **النَّحيتَة** gibi; ve **المُشْطُ**; ve toynakların kenarlarından harfleri gitmiş olan; ve kavim içinde yabancı/sonradan giren; ve zayıf düşürülmüş deve. Ve **النُّحاتَةُ**, damme ile: rendeleme. Ve **المِنْحَتُ**: kendisiyle yontulan şey. Ve **النَّحائِتُ**: (çoğul) ع م. Ve Hasan “**تَنْحاتونَ** dağlardan evler” diye okudu; o, **تَنْحِتونَ** anlamındadır. Ve **الوَليدُ بنُ نُحَيْتٍ**, **كزُبَيْرٍ**: **جَبَلَةَ بنِ زَحْرٍ**’ın öldürücüsü.
**تاج العروس:**
ن - ح - ت
“**نَحَتَهُ يَنْحُتهُ كيَضْرِبُهُ وَيَنْصُرُه ويَعْلَمهُ**” yani gelenin üçlü (hareke) oluşunu kasteder; ve **الفَصِيح**’te gelenin kesresiyle yetindi; el-Cevherî de ona tâbi oldu; çünkü meşhur mütevatir kıraatte vârid olan odur; ve o, **يَرْجِعُ** ve benzeri gibi kıyasa aykırıdır. Ve dammeyi **الوَاعِي** sahibı ve İbn Mâlik **المُثَلَّثَات**’ta hikâye etti; ve o, onların en zayıfıdır. Ve fethayı Hasan âyetlerde onunla okudu. Ve İbn Cinnî **المُحْتَسب**’te dedi ki: “Fetha iki lugatin daha iyisidir; içindeki boğaz harfi sebebiyle; **سَحَرَ يَسْحَرُ** gibi.” Bunu şeyhimiz nakletti; ve ona itiraz edildi. “: onu rendeledi” ve onu yaydı/yardı ve soydu. Ve **اللِّسَان**’da: **النَّحْتُ**: marangozun odunu yontması; tahtayı ve benzerini **يَنْحِتُها** ve **يَنْحَتُها** **نَحْتاً** yonttu; böylece **فانْتَحَتَتْ**. Ve **الأَساس**’ta: “Odunun içinden, yakacağa yetecek kadar **انْتَحِتْ**.” **نَحَتَ**: yolculuk/deve sürüşü deveyi: onu zayıf düşürdü; ve insanı: onu eksiltti ve benzetme yoluyla onu inceltti. Ve ondan ayrıca: **نَحَتَه** diliyle **يَنْحَتُه** **نَحْتاً**: onu ayıpladı ve sövdü; ve değnekle **يَنْحِتُه** **نَحْتاً**: ona vurdu. “Ve falancayı: onu yere serdi.” **نَحَتَ**: cariyeyi: onunla cinsel ilişkiye girdi; daha bilinen **لَحَتَهَا**’dır. “Ve **بَرْدٌ نَحْتٌ**: saf/katışıksız”; “denildi ki: doğru.” “Ve **النَّحْتُ** ve **النَّحَاتُ**” fetha ile “ve **النَّحِيتَةُ**: tabiat”; insanın üzerine yontulduğu; yani kesildi; ve o mecazdır. **الأَساس**’ta: “O, **النَّحِيتَة**’si kerimdir” denir; ve o, doğruluk **مَنْحَت**’indendir; ve onlar, menşe ve **المَنَاحِت** bakımından kerimlerdir; ve kerem üzerine yontulmuş ve onun üzerine tabiatlandırılmıştır. Ve kerem, onun **نَحْتِه**’indendir; ve dersin ki: o, “**النَّعْتِ**’i acayip, **النَّحْتِ**’i kerim”dir. el-Lihyânî dedi ki: o, tabiat ve asıldır; ve kerem, onun **نَحْتِه**’indendir; yani kendisinden kesildiği aslıdır. Ebû Zeyd dedi ki: şüphesiz o, tabiatça ve **النَّحِيتَة** ve **الغَرِيزَة** bakımından kerimdir; tek bir anlamdadır. el-Lihyânî dedi ki: kerem, onun **نَحْتِه** ve **نِحَاسِهِ**’indendir; ve kerem üzerine yontulmuş ve onun üzerine tabiatlandırılmıştır. **نَحَتَ** **يَنْحِتُ** **نَحِيتاً**: azarladı. “**النَّحِيتُ**: uzak olan”; daha önce geçti. “Ve **الزَّحِيرُ** **كالنَّحِيَتِة**” hâ’nın ziyadesiyle. **النَّحِيتُ**: “**المُشْطُ**”; bunu İbn Berrî **م ش ط**’da nakletti. “Ve toynaklardan harfleri giden”; “**حافِرٌ نَحِيتٌ**” denir. **النَّحِيتُ**: “kavim içinde yabancı/sonradan giren”; el-Hırnık, Tarafe’nin kız kardeşi, dedi ki:
الضَّارِبِينَ لَدَى أَعِنَّتِهِمْ ... والطَّاعِنِينَ وخَيْلُهُمْ تَجْرِى
الخَالِطِينَ نَحيتَهُمْ بنُضَارِهِمْ ... وذَوِي الغِنَى مِنْهُمْ بِذِي الفَقْرِ
هذَا ثَنَائِي ما بَقِيتُ لَهْمُ ... فَإِذَا هَلَكْتُ أَجَنَّنِي قَبْرِي
İbn Berrî dedi ki: **النُّضَارُ**: saf nesep. Ve istişhad beyti, Hâtim Tayyi’ için ikinci beyit olarak rivayet edilir. **النَّحِيتُ**: “zayıf düşürülmüş deve”; o, yolculuktan dolayı toynakları yontulmuş olandır; Rü’be dedi ki:
يُمْسِى بها ذُو الشِّرّةِ السَّبُوتُ ... وهْوَ منَ الأَيْنِ حَفٍ نَحِيتُ
Ve **النُّحَاتَةُ** damme ile: odundan yontulan şey; ve: rendeleme; bizim nüshamızda doğru olarak böyledir; bazılarında: törpüleme. Ve **المِنْحَتُ** kesre ile ve **المِنْحاتُ**: kendisiyle yontulan şey; yani yontma âletidir. “Ve **النَّحائِتُ**: ع.” Ve **اللسان**’da: bilinen kuyular; baskın bir sıfat; çünkü onlar **نُحِتَتْ** yani kesildi; Züheyr dedi ki:
قَفْراً بِمُنْدَفَعِ النَّحائِتِ مِنْ ... صَفَوَا أُولاَتِ الضَّالِ والسِّدْرِ
**نَحَتَ** dağı **يَنْحِتُهُ**: onu kesti. Ve tenzilde: “**وتَنْحِتُونَ**”. Ve “Hasan”, Saîd el-Basrî, tâbiînin efendisi, “**تَنْحَاتُونً مِنَ الجِبَالِ بُيُوتاً**” “güven içinde” diye okudu; o, “**تَنْحِتُونَ**” anlamındadır. Şeyhimiz dedi ki: bazısı, **النَّحْت**’i; taş ve odun ve bunun benzeri gibi sertlik ve kuvvet bulunan şeyde kayıtladı. “Ve **الوَلِيدُ بنُ نُحَيْتٍ** **كزُبَيْرٍ**: **جَبَلَةَ بنِ زَحْرٍ**’ın öldürücüsü”; **يَوْمَ الجَمَاجِمِ** günü.
Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **النَّحِيتَةُ**: yontulan bir ağacın kütüğü; oyulur da arılar için petek kabı biçimi gibi olur; çoğulu **نُحُتٌ**; İbn Düreyd’den. Ve **النَّحِيتُ**: her şeyin kötüsü.
