# نحس (ن-ح-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AD%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Alevi olmayan duman demektir

- Harfler: ن - ح - س
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نَحِسَاتٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/siga/%D9%86%D9%8E%D8%AD%D9%90%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8D.md) | فَعِلَاتٍ | Aksiler | 1 | 1 | [41:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/ayet/41:16.md) |
| [نَحْسٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/siga/%D9%86%D9%8E%D8%AD%D9%92%D8%B3%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Aksilik | 1 | 1 | [54:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/ayet/54:19.md) |
| [وَنُحَاسٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8F%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%8C.md) | وَفُعَالٌ | Ve erimiş maden | 1 | 1 | [55:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/ayet/55:35.md) |

## Mücavir kökler — 14 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صرصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 29 · Dondurucu
2. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Saçak demektir
3. [شوظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Dumanı olmayan ateşin ışık demektir
4. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
5. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
6. [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
7. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Yemm” durgun akan su demektir
8. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
9. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
10. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
11. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Uyanık yılan demektir
12. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ateş demektir
13. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Uhur ense demektir
14. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su yosunudur

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نحس |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%85.md), [شقا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%A7.md), ضر, [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) |
| Zıt Kök | [سعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Alevsiz koyu duman, kızıl toz fırtınası, bakır/tunç kızıllığı ve darlık veren şiddetli soğuk rüzgâr |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi azap ve kuşatıcı helak süreçlerinde inkârcıların üzerine çöken aralıksız darlık, sıkıntı ve yıkım hali |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın bereket, hayır ve inkişaf akışından koparak kesintisiz bir sıkışma, ceza ve tükeniş girdabına girmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü ontolojik ve kaçınılmaz bir astrolojik uğursuzluk veya zatî talihsizlik sanarak Kur'an'ın amel-ceza eksenli ahlaki uyarısını kadere veya zamana yüklemek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نح | Çekirdeğin asıl hareketi kazıma, soyma, eksiltme, iç çekme ve tüketici bir baskıyla bünyeyi inceltip daraltmadır; nitekim [نحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA.md) yontup inceltmeyi, [نحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B1.md) boğazı kesip açmayı, [نحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%A8.md) içten gelen inilti ve tükenişi, [نحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84.md) ise zayıflayıp cılızlaşmayı gösterir | س | Eklenen س harfinin sürtünme, tutunma ve kesintisiz baskı niteliğiyle, kazıyıcı ve tüketici darlık anlamı somut bir boğuculuğa, aralıksız süren bir sıkıntı ve azap atmosferine dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, tohum veya yılan; hareketin sürekliliğini, yayılmasını ve canlılığın kesintisiz akışını temsil eder | Sürecin fasılasız devam etmesini, içten içe yayılan bir hareket hattının oluşmasını simgeler |
| ح | Çit veya duvar; kapatma, kuşatma, sınır çekme ve dışarıya çıkışı engelleme hareketini ifade eder | Dış etkenlerin engellenmesiyle oluşan mahsur kalma, kuşatılma ve sıkışma zeminini kurar |
| س | Diken veya destek; sürtünme, batma, takılma ve rahatsız edici bir baskıyla tutunma imgesidir | Sürecin yakıcı, batıcı, rahatsızlık verici bir eziyet ve zorlukla bünyeye yapışmasını anlatır |
| نحس | Sürekli yayılan (ن), kuşatıcı bir duvara çarpan (ح) ve batan bir diken gibi acı veren (س) hareket | Kuşatılmış ve kaçışı olmayan bir alanda aralıksız süren, boğucu ve tahrip edici sıkıntının somutlaşmasıdır |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Alevsiz koyu duman; göğü kaplayan kırmızı toz bulutu; ufkun kızıl bakır rengini almasıyla beliren kavurucu kuraklık veya iliklere işleyen şiddetli soğuk poyraz rüzgârı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî beytinde eritilmiş kızıl bakırın veya dumanın parıltısını tasvir ederken kökü maden ve duman bağlamında kullanır: كأنَّ شِواظَهُنَّ بـجـانِـبَـيْه / نُحاسُ الصُّفْر تضربه القُيُون |
| Erken Arapça kullanım | Kuraklık ve kıtlığın kabilenin asıl cevherini ve soy kökenini ortaya çıkardığını anlatmak üzere Lebîd b. Rebîa kökü soy ve asıl anlamında zikreder: وكم فينا إذا ما المحل أبدى / نحاس القوم من سمح هضوم |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça نحس kökü, Sami dil ailesinde hem maden (bakır, tunç) hem de boğucu darlık, duman, keder ve fenalık alanlarında derin bir ortak mirasa dayanır. İbranicede yer alan neḥošet sözcüğü tunç veya bakır anlamına gelirken, nḥš kökünün erken Sami katmanlarında büyü, işaret arama ve gizli bir tesiri gözleme manalarıyla örtüştüğü görülür. Süryanicede nḥāšā kelimesi doğrudan bakır ve maden cevherini karşılarken, Akadcada erû ve benzeri maden terimleriyle ilişkilenen tunç imgesi, sertlik, kızıllık ve ateşte erime vasfıyla semantik ortaklık kurar. Kökün Arapçada kazandığı iki ana koldan ilki somut kızıl maden ve alevsiz dumandır; ikincisi ise bu fiziki boğuculuğun, ufuktaki kızıllığın ve sert rüzgârın zihinde oluşturduğu bereketsizlik, şiddetli meşakkat ve bedbahtlık algısıdır. Bu bağlamda Sami dillerindeki ortak katman sert, kızıl ve ısıtıldığında duman çıkaran cevher iken; Arapça bu kökü insanın varoluşsal darlığına, helak atmosferine ve ilahi azabın kesintisiz baskısına doğru semantik bir kaymayla genişletmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Duman, toz ve kızıl madenden meşakkate geçiş | Ateşsiz duman, boğucu toz fırtınası ve bakır kızıllığı metaforlaşarak bereketsiz, sıkıntılı ve azap dolu zamana ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice neḥošet ve Süryanice nḥāšā | Sami dillerinde bakır, pirinç ve tunç gibi sert kızıl madenleri ifade eden ortak kelimelerle doğrudan kökteştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik maden ve duman terimleri | Tunç ve bakır dökümcülüğüne ilişkin erken Akdeniz ve Yakın Doğu maden terminolojisiyle semantik temas taşır | Muhtemel |

Kaynak: Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نحس | Anlamlı | Sıkıntı, darlık, duman, bakır | Hedef kök; boğucu sıkıntı, meşakkat ve alevsiz duman | Kur'an'da geçer |
| [نسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AD.md) | Anlamlı | Sürmek, kurutmak, kazımak | Rüzgârın yeri süpürüp tozunu kaldırması ve toprağı kurutması | Kur'an'da geçmez |
| [حنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B3.md) | Anlamlı | Sertlik, katılık, direnmek | Bir şeyin sertleşip katılaşması veya bir yerde inatla durup direnmesi | Kur'an'da geçmez |
| [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) | Anlamlı | Güzellik, denge, uygunluk | Bir şeyin her bakımdan kusursuz, dengeli, faydalı ve göze hoş gelmesi | Kur'an'da geçer; zıt yönde birleşir |
| [سنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AD.md) | Anlamlı | Belirmek, uğurlu gelmek | Sağdan gelip beliren av hayvanı; imkânın doğması, uğur sayılan durum | Kur'an'da geçmez; semantik karşıtlık taşır |
| [سحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%86.md) | Anlamlı | Ezmek, sürtmek, görünüş | İki sert nesneyi birbirine sürterek ezmek; insanın yüz hatları ve rengi | Kur'an'da geçmez; sürtünme çekirdeği ortaktır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نحس | Merkez | Sıkıntı, kuşatıcı azap | Dışsal ve nesnel şartların boğucu, aralıksız ve tahrip edici bir felakete dönüşmesi | Alevsiz duman, kavurucu soğuk ve helak gününün tükenmeyen darlığı |
| [شأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%85.md) | Komşu | Sol cihet, uğursuzluk | Yön veya algı temelinde zihinsel olarak hissedilen tekinsizlik ve bereketsizlik hali | نحس kökünde fiili ve nesnel bir ezilme varken, [شأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%85.md) daha çok sübjektif yöneliştir |
| [شقا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%A7.md) | Komşu | Bedbahtlık, mahrumiyet | İnsanın kendi sapkınlığı sebebiyle ebedi rahmetten ve iç huzurundan yoksun kalması | [شقا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D8%A7.md) insanın deruni ve ahlaki hüsranı iken, نحس kuşatıcı ceza atmosferidir |
| ضر | Komşu | Zarar, darlık, yoksunluk | Varlıkta, bedende veya mülkte somut bir eksilme ve zedelenmenin meydana gelmesi | ضر tekil bir hasara işaret eder; نحس ise kesintisiz bir felaket iklimini bildirir |
| [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) | Komşu | Pislik, iğrençlik, azap | Manevi kirlilik ve sapkınlığın doğurduğu tiksindirici bozulma ve ilahi ceza | [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) ontolojik ve ahlaki kirliliğe; نحس ise azabın boğucu şiddetine odaklanır |
| [سعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%AF.md) | Zıt | Kutluluk, saadet, bereket | Varlığın amacına uygun işleyişle iç huzuruna, ilahi yardıma ve inkişafa kavuşması | نحس kökünün zıddıdır; hayrın, refahın ve kesintisiz berekete erişmenin adıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نحس | Boğucu sıkıntı, meşakkat, erimiş bakır | Duman boğuculuğu, kavurucu rüzgâr ve helak felaketinin sürekliliğini kapsar | Kesin |
| Latince | Calamitas, aerumna, aes | Felaket, ağır musibet, tunç | Maden anlamını aes; boğucu ve yıkıcı felaket halini calamitas tam olarak karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Calamity, distress, brass/copper | Ağır sıkıntı, darlık, erimiş maden | Bireysel batıl uğursuzluktan ziyade nesnel yıkım ve erimiş maden tabiatını aktarır | Güçlü |
| Almanca | Unheil, Bedrängnis, Kupfer | Ağır yıkım, darlık, bakır | Maddi cevher yönünü Kupfer; kesintisiz helak atmosferini Unheil karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Calamité, détresse, cuivre | Felaket, derin keder, bakır | Geri dönülemez musibeti détresse; cehennemi erimiş maden unsurunu cuivre ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَحْسٍ | Kesintisiz darlık ve helak fırtınası | Âd kavminin kökünü kazıyan, ardı arkası kesilmeyen şiddetli kasırganın gerçekleştiği felaket günü bağlamında (Kamer [54:19](https://lisan.digital/tr/ayet/54:19.md)) |
| نَحِسَاتٍ | Uğursuz, kahredici ve dondurucu günler | Âd kavmine dünyada zillet azabını tattırmak üzere gönderilen dondurucu ve helak edici rüzgârın estiği günler bağlamında (Fussilet [41:16](https://lisan.digital/tr/ayet/41:16.md)) |
| نُحَاسٌ | Erimiş kızıl bakır veya alevsiz duman | İnsan ve cin topluluklarının göklerin sınırlarını aşamayacaklarını bildiren, üzerlerine salınacak alev ve erimiş maden/duman tehdidi bağlamında (Rahmân [55:35](https://lisan.digital/tr/ayet/55:35.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşyada veya zamanda zatî uğursuzluk meselesi | Zamanın kendi doğasında uğursuzluk olup olmadığı; felaketin zamandan değil ilahi azaptan kaynaklandığı | Uğursuzluğun ontolojik değil, ilahi cezanın tecelli ettiği anlara ait nisbi bir vasıf olması |
| Fıkıh | Tiyere (uğursuzluk sayma) yasağı ve nikâh/ticaret vakitleri | Belirli günleri uğursuz sayarak akitlerden veya amelden kaçınmanın meşruiyeti | Günlerin bizatihi منحوس sayılamayacağı, meşum kabul edilen vakitlerin batıl inanç olduğu |
| Tefsir | Âd kavmine gelen rüzgârın mahiyeti | نَحِسَاتٍ ifadesinin şiddetli soğuk mu yoksa helak edici musibet mi ifade ettiği tartışması | Azabın kesintisizliği, kuşatıcılığı ve inkârcılar için dönülmez bir yıkım iklimi kurması |
| Hadis | Şe'm ve tiyereyi nefyeden nebevî beyanlar | İslâm'da uğursuzluğun reddi ile bazı günlerin felaketle anılması arasındaki bağın izahı | Felaketin inkâra verilen ceza oluşu; günlerin kendi başına kötülük doğuramayacağı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ceza ve uyarı sistemi | Helak atmosferi | Islah olmayan inkârcılığı kuşatıcı bir tükenişle cezalandırmak | Varlığın rahmetten kesilmesiyle oluşan manevi ve fiziki boğulma hali | Kesin |
| İlmi | Maden ve meteoroloji ilkeleri | Duman ve erimiş cevher | Maddenin ısı ve basınç altında yıkıcı faz değişimini göstermek | Alevsiz dumanın boğuculuğu ve erimiş bakırın yüksek tahrip gücü | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal çöküş ve istibdat | Zillet ve yıkım devri | Meşruiyetini yitiren zalim iktidarların kaçınılmaz akıbetini sergilemek | Zulümde direnen bir kavmin kolektif olarak zelil ve perişan kılınması | Güçlü |
| İktisadi | Kıtlık ve kaynak tükenişi | Bereketsizlik krizi | Üretim ve mübadele kanallarını tıkayarak darlığı kurumsallaştırmak | Üretim imkânlarının kavurucu felaketlerle yok olup toplumun iflas etmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik entropi artışı ve boğucu gaz yoğunlaşması | Sistemin iş yapabilir enerjisini kaybedip kaos ve atık duman fazında tıkanması, aşırı sürtünme ve ısınmayla erime noktasına gelmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif kriz ve çözümsüzlük döngüsü | Toplumun ahlaki ve hukuki dengesini yitirerek hiçbir çıkış yolu bulamadığı derin buhran, kurumsal felaket ve tükeniş hali | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü popüler astrolojinin veya folklorik batıl inançların talihsizlik, şanssızlık ve uğursuz yıldız kavramına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın kozmik bir şanssızlığa kurban gitmesini değil; hakikati yalanlayan bir topluluğun ilahi yasa gereği duçar olduğu nesnel, şiddetli ve kesintisiz azap iklimini bildirir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın kendi ahlaki ve ameli sorumluluğunu inkâr ederek felaketleri günlerin, ayların veya gök cisimlerinin uğursuzluğuna fatura etmesi; tevhid inancının kader ve sebep-sonuç bilincini zedelemesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın felaket tasavvurunu aydınlatır; azabın rastgele bir talihsizlik değil, ilahi yasalara meydan okuyan kavimlerin karşılaştığı somut, boğucu ve kaçınılmaz bir akıbet olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin, özellikle Âd kavminin helakini anlatan tehdit ve ibret ayetlerinde (Kamer, Fussilet) ve ahiret azabının şiddetini anlatan kozmik sahnelerde (Rahmân) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zamanın belirli dilimlerinin zatî olarak uğursuz yaratıldığı fikrini yıkar; günün veya rüzgârın نَحْس oluşunu, inkârcılara dönük helak edici azabın o vakitte inmesine bağlar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ateşsiz koyu duman, havayı karartan kızıl toz bulutu, erimiş kızıl bakır ve dondurucu sert rüzgârın meydana getirdiği boğucu darlık.
- Soyut anlam: İlahi rahmetten kopuş neticesinde beliren kesintisiz sıkıntı, manevi tıkanma, zillet ve helak atmosferi.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin beslendiği hayır ve inkişaf kaynaklarının kesilmesi sonucu kendi içinde ürettiği tahrip edici sıkışma ve çöküş hali.
- LaTeX modeli: $$N = \lim_{\Delta t \to 0} \int_{t_1}^{t_2} \left( \frac{D(t) \cdot P(t)}{R(t)} \right) dt$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $N$, kökün temsil ettiği kesintisiz boğucu felaket ve helak yoğunluğunu simgeler. $D(t)$, zaman içinde sisteme binen azap ve meşakkat katsayısını; $P(t)$, kaçışı engelleyen kuşatıcı basınç ve baskıyı temsil eder. $R(t)$ ise varlığa hayat veren rahmet, bereket ve çıkış imkânını gösterir. $R(t)$ sıfıra yaklaştıkça, $t_1$ ile $t_2$ arasındaki azap günlerinde helak fonksiyonunun değeri sonsuz darlığa ve çöküşe doğru ıraksar.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AD%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Fussilet 41:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/ayet/41:16.md) — نَحِسَاتٍ

فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي أَيَّامٍ نَحِسَاتٍ لِنُذِيقَهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَخْزَى وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ

Meal (IK): Böylece uğursuz günlerde dünya hayatında rüsvaylık azabını tattıralım diye Biz de onların üzerine şiddetli bir rüzgar gönderdik. Ahiret azabı ise, elbet daha horlayıcıdır. Onlara yardım da edilmez.

### [Kamer 54:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/ayet/54:19.md) — نَحْسٍ

إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا صَرْصَرًا فِي يَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ

Meal (IK): Nitekim uğursuz günde üzerlerine şiddetli bir rüzgarı devamlı olarak gönderdik.

### [Rahman 55:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/ayet/55:35.md) — وَنُحَاسٌ

يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحَاسٌ فَلَا تَنْتَصِرَانِ

Meal (IK): Üzerinize dumansız bir alev ve ateşsiz bir duman gönderilir de birbirinizi kurtaramaz ve yardımlaşamazsınız.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Alevi olmayan duman demektir.  Uğursuz

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والسين والنون معهما
ح س ن، س ح ن، ن ح س، س ن ح، ن س ح مستعملات
حسن:
حَسُنَ الشَيْءُ فهو حَسَن. والمَحْسَن: الموضع الحسن في البدن، وجمعه مَحاسن. وامرأةٌ حَسناء، ورجُل حُسّان، وقد يجيء فُعّال نعتاً، رجلٌ كُرّام، قال الله -جل وعز-: "مَكْراً كُبّاراً".
والحُسّان: الحَسَنُ جِدّاً، ولايقال: رجل أحسنَ. وجارية حُسّانة.
والمَحاسِن من الأعمال ضد المساوىء، قال الله -عز وجل-: "للذين أحْسَنُوا الحُسْنَى وزيادة" أي الجنة وهي ضدُّ السُّوءَى.
وحَسَن: اسم رَمْلةٍ لبني سعْد. وفي أشعارهم يوم الحَسَن، وكتاب التَّحاسين، وهو الغليظ ونحوه من المصادر، يُجْعَل اسماً ثم يجمع كقولك: تَقاضيت الشَّعُر وتكاليف الأشياء.
سحن:
السُّحْنة: لينُ البشرة، والناعم له سُحْنة، والمُساحنة: المُلاقاة.
والسَّحْن: دَلْكُكَ خشبةً بِمَسْحَنٍ حتى تلين من غير ان يأخذ من الحشبة شيئاً.
نحس:
النَّحْس: خلاف السَّعْد، وجمعه النُحوُس، من النجوم وغيرها.
يومٌ نَحِسٌ وأيّام نَحِسات، من جعله نعتاً ثَقّله، ومن أضاف اليوم إلى النَحْس خَفَّفَ النَحْس: والنُّحاس: ضربٌ من الصُّفْر شديد الحُمْرة، قال النابغة:
كأنَّ شِواظَهُنَّ بـجـانِـبَـيْه		نُحاسُ الصُّفْر تضربه القُيُون
والنُحاس: الدُّخان الذي لا لهب فيه، قال:
يُضيءُ كضَوْء سِراج السَّلي		طِ لم يَجْعلِ اله فيه نُحاسـا
والنِّحاس: مبلغ طَبْع وأصله، قال:
يا أيُّها السائل عن نِحاسي
عَنّي ولمّا تَبلُغَنْ أشطاسي
سنح:
سَنَحَ لي طائر وظبيٌ سُنُوحاً، فهو سانح إذا أتاك عن يَميِنكَ، يُتَيَمَّنُ به، قال الشاعر:
أَبِا لسُّنُح الأَيامِنِ أمْ بنَحْـسِ		تمُرُّ به البَوارحُ حينَ تجري
وسَنَحَ لي رَأْيٌ أو قريضٌ أيْ: عَرَض.
وكان في الجاهلية امرأةٌ تَقومُ في سوق عكاظ فتُنْشد الأقوالَ وتضرِب الأمثالَ وتُخْجِل الرجالَ، فانْتَدَبَ لها رجلٌ، فقالتْ ما قالتْ، فأجابها فقال:
أُسَكْتَاكِ جامِحٌ ورامِـحٌ		كالظَّبْيَتَيْنِ سانِحٌ وبارِحٌ
فَخَجِلَتْ وهَرَبَتْ.
نسح:
النَّسْحُ والنُّساح: ما تحاتَّ عن التَّمْر من قِشْره، وفُتات أقْماعه ونحوه مما يبقى في أسفل الوعاء.
والمِنْساح: شَيْءٌ يُدْفَعُ به التُرابُ ويُذَرَّى به.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **السين** ve **النون** onlarla birlikte
**ح س ن**، **س ح ن**، **ن ح س**، **س ن ح**، **ن س ح** kullanımdadırlar

**حسن**:
**حَسُنَ الشَيْءُ**; o hâlde o **حَسَن**dir. Ve **المَحْسَن**: bedendeki güzel yer; onun çoğulu **مَحاسن**dir. Ve bir kadın **حَسناء**; ve bir erkek **حُسّان**. Ve bazen **فُعّال** sıfat olarak gelir: bir adam **كُرّام**. Allah -yüce ve aziz- dedi: “**مَكْراً كُبّاراً**”.
Ve **الحُسّان**: pek güzel olan **الحَسَن**dir; “bir adam **أحسنَ**” denilmez. Ve bir cariye **حُسّانة**.
Ve amellerden **المَحاسِن**, kötülüklerin zıddıdır; Allah -aziz ve celil- dedi: “**للذين أحْسَنُوا الحُسْنَى وزيادة**” yani cennet; o da **السُّوءَى**’nın zıddıdır.
Ve **حَسَن**: Benî Sa‘d’a ait bir kumluğun adıdır. Ve onların şiirlerinde “**يوم الحَسَن**” ve “**كتاب التَّحاسين**” (vardır). Ve o, kalın olan ve onun benzeri kaynaklardandır; isim yapılır, sonra da “**تَقاضيت الشَّعُر** ve **تكاليف الأشياء**” demen gibi çoğul yapılır.

**سحن**:
**السُّحْنة**: derinin yumuşaklığıdır; yumuşak olana **سُحْنة** vardır. Ve **المُساحنة**: karşılaşmadır.
Ve **السَّحْن**: bir tahtayı **بِمَسْحَنٍ** ile ovmandır; tahta yumuşayıncaya kadar, tahtadan hiçbir şey almaksızın.

**نحس**:
**النَّحْس**: **السَّعْد**’ın zıddıdır; onun çoğulu, yıldızlardan ve başkalarından olmak üzere **النُحوُس**tur.
**يومٌ نَحِسٌ** ve **أيّام نَحِسات**; onu sıfat yapan ağırlaştırır; günü **النَحْس**’a izafe eden ise **النَحْس**’ı hafifletir. Ve **النُّحاس**: şiddetli kızıllıkta **الصُّفْر**dan bir türdür. Nâbiga dedi ki:
كأنَّ شِواظَهُنَّ بـجـانِـبَـيْه		نُحاسُ الصُّفْر تضربه القُيُون
Ve **النُحاس**: içinde alev olmayan dumandır; dedi ki:
يُضيءُ كضَوْء سِراج السَّلي		طِ لم يَجْعلِ اله فيه نُحاسـا
Ve **النِّحاس**: bir tabiatın ve onun aslının ulaştığı miktardır; dedi ki:
يا أيُّها السائل عن نِحاسي
عَنّي ولمّا تَبلُغَنْ أشطاسي

**سنح**:
Bana bir kuş ve bir ceylan **سُنُوحاً** olarak **سَنَحَ** etti; o, sağından sana geldiğinde **سانح**tır; onunla uğur umulur. Şair dedi ki:
أَبِا لسُّنُح الأَيامِنِ أمْ بنَحْـسِ		تمُرُّ به البَوارحُ حينَ تجري
Ve bana bir görüş yahut bir şiir **سَنَحَ** etti; yani: ortaya çıktı.
Ve cahiliyede Ukâz pazarında duran, sözler söyleyen, darbımeseller vuran ve erkekleri utandıran bir kadın vardı; ona bir adam karşı çıktı; o dediğini dedi; o da ona cevap verdi ve dedi ki:
أُسَكْتَاكِ جامِحٌ ورامِـحٌ		كالظَّبْيَتَيْنِ سانِحٌ وبارِحٌ
Bunun üzerine utandı ve kaçtı.

**نسح**:
**النَّسْحُ** ve **النُّساح**: hurmanın kabuğundan dökülen şey; onun kılıflarının kırıntısı ve onun benzeri, kabın dibinde kalan şeylerdir.
Ve **المِنْساح**: kendisiyle toprağın itildiği ve kendisiyle savrulduğu bir şeydir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النَحْسُ: ضد السعد، وقرئ قوله تعالى: "في يومٍ نَحْسٍ" على الصفة، والإضافةُ أكثر وأجودُ. وقد نَحِسَ الشيءُ بالكسر فهو نَحِسٌ أيضاً. قال الشاعر:
أبْلِغْ جُذاماً ولَخْماً أنَّ إخْوَتَهُـمطَيًّا وبَهْراءَ قومٌ نَصْرُهُمْ نَحِسُ
ومنه قيل: أيامٌ نَحِساتٌ. والنُخاسُ معروفٌ. والنُحاسُ أيضاً: دخانٌ لا لَهَبَ فيه. قال نابغة بني جَعدَة:
يُضيءُ كضَوءِ سِراجِ السَليطِ لم يَجْعَلِ الله فيه نحاسـا
 والنِحاسُ بالكسر: الطبيعةُ والأصلُ. يقال: فلانٌ كريمُ النِحاسِ والنُحاسِ أيضاً بالضم، أي كريمُ النُجارِ. قال أبو زيد: يقال تَنَحَّسْتُ الأخبارَ وعن الأخبارِ، إذا تَخَبَّرْتَ عنها وتتبَّعتَها بالاستخبار، ويكون ذلك سرًّا وعَلانيةً. وكذلك اسْتَنْحَسْتُ الأخبار وعن الأخبار.

##### Türkçe

**النَحْسُ**: saadetin zıddı; ve Yüce Allah’ın sözü “في يومٍ **نَحْسٍ**” sıfat üzere okunmuştur; izafet ise daha çoktur ve daha iyidir. Ve şey, kesre ile **نَحِسَ** olur; o hâlde o da **نَحِسٌ**’tur. Şair dedi ki:
أبْلِغْ جُذاماً ولَخْماً أنَّ إخْوَتَهُـمطَيًّا وبَهْراءَ قومٌ نَصْرُهُمْ **نَحِسُ**
Ve ondan: **أيامٌ نَحِساتٌ** denilmiştir. Ve **النُخاسُ** mâlûmdur. Ve **النُحاسُ** da: içinde alev olmayan bir dumandır. Nâbiğa Benî Câ‘de dedi ki:
يُضيءُ كضَوءِ سِراجِ السَليطِ لم يَجْعَلِ الله فيه **نحاسـا**
Ve **النِحاسُ** kesre ile: tabiat ve asıldır. Denilir: falan kimse **النِحاسِ**’ı kerîmdir; ve **النُحاسِ** da damme ile, yani **النُجارِ**’ı kerîmdir. Ebû Zeyd dedi: **تَنَحَّسْتُ الأخبارَ** ve **عن الأخبارِ** denilir; ondan haber aldığın ve onu istihbar ile izleyip takip ettiğin zaman; ve bu gizlice ve açıktan olur. Ve yine **اسْتَنْحَسْتُ الأخبار** ve **عن الأخبار** (denilir).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س ن
حسن ، حنس ، سحن ، سنح ، نحس ، نسح : ( مستعملات ) .
حسن : قال الليث : الحَسَنُ : نعت لما حَسُنَ ، تقول : حَسُنَ الشيءُ حُسْناً ، وقال الله جلّ وعزّ : ( وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا ) ( البَقَرَة : 83 ) وقُرِىء ( وَقُولُوا لِلنَّاسِ حَسَنا ) .
أخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه قال : قال بعض أصحابنا : اخْتَرْنَا حَسَناً : لأنه يريد قولاً حَسَنَا .
قال : والأُخْرى مصدر حَسُن يَحسُن حُسْناً .
قال : ونحن نذهب إلى أن الحَسَنَ شيءٌ من الحُسْنِ ، والحُسْنُ : شيءٌ من الكلّ ويجوز هذا في هذا ، واختار أبو حاتم حُسْناً .
وقال الزَّجاج : من قرأ حُسْناً بالتنوين ففيه قولان أحدهما : قُولُوا للناس قَوْلاً ذا حُسْنٍ ، قال : وزعم الأخْفَشُ أنه يجوز أن
يكون حُسْناً في معنى حَسَناً ، قال : ومن قرأ حُسْنَى فهوَ خطأ لا يجوز أن يُقْرَأَ به .
وقال الليث : المَحْسَنُ والجميع المَحَاسن يعني به المواضع الحَسَنة في البَدَن .
يقال : فُلاَنَةٌ كثِيرَةُ المَحَاسن ، قلت : لا تكاد العرب تُوَحِّد المَحَاسن ، والقياسُ مَحْسَن ، كما قال الليث .
قال : ويقال : امرأة حسناء ، ولا يقال : رجل أَحْسَن ، ورجل حُسَّان ، وهو الْحَسَنُ وجارِيةٌ حُسَّانة .
وأخبرَني المُنْذِري عن أبي الهَيْثَم أنه قال : أصل قولهم : شيءٌ حَسَنٌ إنما هو شَيءٌ حَسينٌ : لأنه من حَسُنَ يَحسُن ، كما قالوا : عَظُمَ فهو عظيمٌ ، وكَرُم فهو كرِيم ، كذلك حَسُنَ فهو حَسينٌ ، إلا أنه جاء نادراً ، ثم قُلِبَ الفعيل فُعَالاً ثمَّ فُعَّالاً ، إذا بولِغَ في نعته فقالوا : حَسينٌ وحُسَانٌ وحُسَّان ، وكذلك كَرِيمٌ وكُرامٌ وكُرَّامٌ .
وقال الليث : المَحَاسِنُ في الأعمال ضِدّ المساوِىء .
ويقال : أَحْسِنْ يا هذا فإنّك مِحْسانٌ ، أي لا تزال مُحْسِناً .
وقال المفسِّرون في قول الله جلّ وعزّ : ( لِّلَّذِينَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ ) ( يُونس : 26 ) فالحُسْنَى هي الجَنَّةُ وضِدّ الحُسنى السُّوءَى ، والزيادة : النظر إلى الله جلّ وعزّ .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( ثُمَّ ءاتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَحْسَنَ ) ( الأنعَام : 154 ) . قال : يكون تماماً على المُحْسِن . المعنى تماماً من الله على المحسنين ، ويكون تماماً على الذي أَحْسَنَ أي على الذي أَحْسَنهُ مُوسَى من طاعة الله ، واتَّباع أَمْرِه .
وقال الفرّاء نحوه ، وقال : يجعل الذي في معنى ما ، يريد تماماً على ما أَحْسَن مُوسَى .
قلتُ : والإحسانُ : ضدُّ الإساءة ، وفسَّر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الإحسانَ حين سألَه جبريلُ ، فقال : هو أن تعبد الله كأنك تراه فإن لم تكن تراه فإِنه يراك ، وهو تأويل قوله جلّ وعزّ : ( إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإْحْسَانِ ) ( النّحل : 90 ) وقوله جلّ وعزّ : ( تُكَذِّبَانِ هَلْ جَزَآءُ الإِحْسَانِ إِلاَّ ) ( الرَّحمان : 60 ) أي ما جزاء من أحسن في الدنيا إلا أن يُحْسَن إليه في الآخرة .
والحَسَنُ : نَقاً في ديار بني تميم معروف ، أصيب عنده بِسْطَامُ بن قيس يوم النَّقَا ، وفيه يقول عبد الله بن عَنَمَةَ الضَّبِّيّ :
لأُمِّ الأرضِ وَيْلٌ ما أَجَنَّتْ
بحيْثُ أَضرَّ بالحَسَنِ السبيلُ
والتَّحاسِينُ : جمعُ التحسين ، اسمٌ بُنِي على تَفْعيل ، ومثله تكاليفُ الأمور . وتَقَاصيبُ الشَّعَر : ما جَعُد من ذوائِبه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَحْسَنَ الرجلُ إذا جلسَ على الحَسنِ ، وهو الكَثيبُ النّقيُّ العالي .
قال : وبه سُمِّي الغلامُ حَسَنَا .
قال : والحُسَيْنُ : الجبل العالي ، وبه سمِّي الغلامُ حُسَيناً . وأنشد :
تركنا بالعُوَيْنةِ من حُسيْنٍ
نِساءَ الحيِّ يَلْقُطنَ الجُمَانَا
قال : والحُسيْن هاهنا جبَل .
وفي ( النوادر ) : حُسيْنَاؤُه أن يفعل كذا ، وحُسيْناه مثله ، وكذلك غُنَيْماؤه وحُمَيْداؤه ، أي جهدهُ وغايتُه .
وقوله جلّ وعزّ : ( قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَآ إِلاَ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ ) ( التّوبَة : 52 ) يعني الظَّفَر أو الشهادة . وأنَّثهما لأنه أراد الخَصلَتَيْن . وقوله تعالى : ( وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ ) ( التّوبَة : 100 ) أي باستقامة وسلوك للطريق الذي درج السابقون عليه .
) وَءاتَيْنَاهُ فِى الْدُّنْيَا حَسَنَةً ) ( النّحل : 122 ) يعني إبراهيم آتيناه لسان صِدْق .
وقوله عزّ وجلّ : ( إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ ) ( هُود : 114 ) الصلوات الخمس تكفّر ما بينها .
وقوله : ( إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ ) ( يُوسُف : 36 ) الذين يُحسنون التأويل .
ويقال : إنه كان ينصر الضعيفَ ويُعينُ المظلوم ، ويعود المرضى ، فذلك إحسانَه .
وقوله : ( وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ ) ( الرّعد : 22 ) أي يدفعون بالكلام الحَسنِ ما ورد عليهم من سَيِّء غيرهم .
وقوله تعالى : ( وَلاَ تَقْرَبُواْ مَالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ ) ( الأنعَام : 152 ) قال : هو أن يأخذ من ماله ما سَتَر عَوْرتَه وسدَّ جَوْعَتَه .
وقوله عزّ وجلّ : ( الرَّحِيمُ الَّذِى أَحْسَنَ كُلَّ شَىْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ ) ( السَّجدَة : 7 ) أحسن يعني حَسَّن . يقول : حَسَّن خَلْقَ كلِّ شيء ، نصب خلْقَه على البَدَل . ومن قرأ خَلَقَه فهو فعل .
وقوله تعالى : ( وَللَّهِ الأَسْمَآءُ الْحُسْنَى ) ( الأعرَاف : 180 ) تأنيثُ الأحسنَ .
يقال : الاسم الأحسنُ والأسماءُ الحُسنَى . ولو قيل في غير القرآن الحُسَنُ لجاز ، ومثلُه قوله : ( لِنُرِيَكَ مِنْ ءَايَاتِنَا الْكُبْرَى ) ( طاه : 23 ) لأن الجماعة مؤنّثة .
وفي حديث أبي رَجاء العُطَارِدِيّ وقيل له ما تذكُر ؟ فقال : أذكرُ مَقْتَل بِسْطَام بن قيس على الحَسن . فقال الأصمعي : هو جبَلُ رمل .
وقوله تعالى : ( كَانُواْ يَعْمَلُونَ وَوَصَّيْنَا الإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْناً وَإِن جَاهَدَاكَ لِتُشْرِكَ بِى مَا لَيْسَ لَكَ ) ( العَنكبوت : 8 ) أي يفعلُ بهما ما يَحسُن حسْناً ، ومثلُه ) وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا ) ( البَقَرَة : 83 ) أي قَولاً ذا حُسن ، والخطابُ لليهودِ ، أي اصدُقوا في صفة محمد ( صلى الله عليه وسلم )
وقوله تعالى : ( تُنصَرُونَ وَاتَّبِعُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَحْسَنَ مَآ أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً ) ( الزُّمَر : 55 ) أي اتَّبِعوا القرآن ، ودليله قوله : ( اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ ) ( الزُّمَر : 23 ) .
وفي حديث أبي هريرة : كنا عند النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في ليلة ظلماء حِنْدِسٍ وعنده الحَسنُ والحُسيْن ث ، فسمع تَوَلْوُل فاطمة ب وهي تناديهما : يا حَسَنَانُ . يا حُسَيْنَانُ فقال : الْحَقَا بأمّكما .
قال أبو منصور : غَلَّبت اسم أحدهما على الآخر كما قالوا : العُمَرانُ . ويحتمل أن يكون كقولهم : الجَلَمَانُ للجَلَم ، والقَلَمانُ للمِقْلام وهو المِقراض . هكذا روى سَلَمة عن الفرّاء بضم النون فيهما جميعاً : كأنه
جعل الاسمين اسماً واحداً ، فأعطاهما حَظّ الاسم الواحد من الإعراب .
وقوله تعالى : ( رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِى الدُّنْيَا حَسَنَةً ) ( البَقَرَة : 201 ) أي نعمة ، ويقال : حُظوظاً حَسَنَةً وقوله تعالى : ( وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ ) ( النِّساء : 78 ) أي نعمة ، وقوله : ( إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ ) ( آل عِمرَان : 120 ) أي غَنيمَةٌ وخِصْبٌ ) وَإِن تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ ) ( آل عِمرَان : 120 ) أي محل .
وقوله : ( وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُواْ بِأَحْسَنِهَا ) ( الأعرَاف : 145 ) أي يعملوا بِحَسَنِها ، ويجوز أن يكون نحوَ ما أمَرَنا به من الانتصار بعد الظلم ، والصبرُ أحْسنُ من القِصاص ، والعفْوُ أحْسنُ .
أخبرني المنذري عن أبي الهَيْثَم قال في قصة يوسف : ( وَقَدْ أَحْسَنَ بَى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِذْ أَخْرَجَنِى مِنَ السِّجْنِ ) ( يُوسُف : 100 ) أي قد أحْسنَ إليّ .
والعرب تقول : أحسنْتُ بِفُلانٍ ، وأسأتُ بفُلانٍ ، أي أحسنْتُ إليه ، وأسأْتُ إليه ، وتقول : أحْسِنْ بنا أي أحْسِن إليْنا ولا تُسِيء بنا ، وقال كُثَيِّر :
أسِيئي بِنَا أو أحْسنِي لا مَلُومَةٌ
لَدَيْنَا ولا مَقْلِيَّةٌ إن تَقَلَّتِ
سحن : الليث : السَّحْنَةُ : لِينُ البَشَرَة ونَعْمتها .
قال أبو منصور : النَّعْمَةُ بفتح النون : التَّنَعُّمُ ، والنِّعْمَةُ بكسر النون : إنعام الله على العبيد .
وقال شَمِر : إنه لَحَسنُ السَّحَنَة والسَّحْنَاءِ ، قال : وسَحْنةُ الرجل : حُسْنُ شَعره ، ودِيباجَتُه : لونُه وليطُه ، وإنه لَحَسنُ سَحْناء الوجْه . قال : ويقال : سَحَنَاءُ مُثَقَّلٌ ، وسحْنَاءُ أجوَدُ .
وقال الليث : السَّحْنُ أن تَدْلُكَ خَشَبَةً بِمسْحَن حتى تَلِينَ من غير أن تأخذ من الخَشَبَة شَيْئاً .
وقال غيره : المساحِنُ : حجارة يُدَقُّ بها حجارة الفِضَّة واحدتُهَا مِسْحَنَةٌ .
وقال الهُذَلِيّ :
كما صَرفَتْ فوقَ الجُذَاذِ المسَاحِنُ
والْجُذَاذُ : ما جُذَّ من الحجارة ، أي كُسِر فَصَار رُفَاتاً .
ويقال : جاءت فرس فلانٍ مُسْحِنَةً ، إذا كانت حَسنةَ الحال .
والسِّحْنَاءُ : الهيئةُ والحالُ .
أبو عُبَيد عن الفرَّاء : ساحَنْتُه الشيءَ مُسَاحَنةً ، وسَاحَنْتُك : خالَطْتُكَ وفاوَضْتُك .
نحس : الليثُ : النَّحْسُ : ضِدّ السَّعْدِ ، والجميع االنُّحُوس من النجوم وغيرِها ، تقول : هذا يومٌ نَحِسٌ وأيَّامٌ نَحِسَات ، من جعله نعتاً ثَقَّلَهُ ، ومن أضاف اليومَ إلى النّحْس خَفَّفَ النَّحْسَ ، يقال : يومُ نَحْسٍ وأَيَّامُ نحْسٍ ، وقرأ أبو عمرو : ( فأرسلنا عليهم ريحاً صرصراً في أيامٍ نَحَساتٍ ) قلت : وهي جمع أيّام نَحْسَة ، ثم نَحْسَاتٍ جَمْعُ الجمع ، وقرئت في ( أيامٍ نحِسَات ) ، وهي المشئومات عليهم في الوجهين .
والعرَبُ تُسَمِّي الرِّيحَ الباردة إذا دَبَرَتْ نَحْساً .
وقال الأصمعي في قول ابن أحمر :
كأنَّ سُلافَةً عُرِضَتْ لنحسٍ
يُحِيلُ شَفِيفُها الماءَ الزُّلاَلاَ
قال : لِنَحْسٍ ، أي وُضِعت في ريحٍ فبردت ، وشَفِيفُها : برْدُها ، قال : ومعنى يُحِيلُ : يَصُبّ ، يقول : فبرْدُها يَصُبُّ الماءَ في الْحَلق ، ولولا بَرْدُها لم يُشْرَب الماءُ ، والنَّحْسُ : الغُبارُ ، يقال : هاج النَّحْس أي الغُبَارْ .
وقال الشاعر :
إذا هَاجَ نَحْسٌ ذو عَثَانينَ والْتَقَت
سَباريتُ أَغفال بها الآلُ يمْصَحُ
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( تُكَذِّبَانِ يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِّن ) ( الرَّحمان : 35 ) وقرىء ( ونِحاسٌ ) ، قال : النُّحَاسُ : الدخان ، وأنشد :
يُضيء كضَوْءِ سِرَاج السَّلِيط لم يَجْعَل الله فيه نُحاسا
وهو قول جميع المفسرين .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة قال : النُّحاسُ بضم النون : الدُّخَان والنِّحاس ، بكسر النون : الطَّبيعةُ والأصل : وقال الأصمعي نحوه .
والنُّحَاس : الصُّفرُ والآنية .
شمر عن ابن الأعرابي قال : النِّحاسُ والنَّحَاس جميعاً : الطبيعة . وأنشد بيت لبيد :
وكم فينا إذا ما المَحْلُ أَبْدَى
نِحاسَ القومِ من سَمْحٍ هَضُوم
وقال آخر :
يا أيها السائلُ عَنْ نِحَاسي
قال : النحّاس : مبلغ أصل الشيء .
أبو عُبَيد : اسْتَنْحَسْت ، الخَبرَ إذا تَنَدَّسْته وتَحسَّسْتَه .
ابن بُزُرْج : نُحاسُ الرجل ونِحَاسه : سجِيَّتُه وطبيعتُه . قال : ويقولون النُّحاس بالضم : الصُّفر نفسه ، والنِّحاس مكسور : دُخانه . وغيره يقول للدخان نُحاس .
حنس : قال شمر : الحَوَنَّس من الرجال : الذي لا يَضيمُه أحَدٌ إذا قام في مكان لا يُحَلْحِله أحدٌ . وأنشد :
يَجْرِي النَّفِيُّ فوق أنفٍ أفْطَسِ
منه وعَيْنَيْ مُقْرِفٍ حَوَنَّس
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحنَسُ : لزوم وسط المعركة شَجاعةً . قال : والحُنُس : الوَرِعُون .
سنح : قال الليث : السانِحُ : ما أتاكَ عن يمينِك من طائر أو ظبي أو غير ذلك يُتَيَمَّن به تقول : سنح لنا سُنُوحاً . وأنشد :
جَرَتْ لك فيها السانحاتُ بأسْعُد
قال : وكانت في الجاهلية امرأة تقوم بسوق عُكاظ : فتُنشد الأقوال وتضرِبُ الأمثال . وتُخْجِلُ الرجال . فانْتَدَبَ لها رجل : فقالت المرأة ما قالت ، فأجابها الرجل فقال :
وَأَسْكَتَاكِ جامِحٌ ورامحُ
كالظَّبْيَتَيْنِ سانحٌ وبَارِحُ
فَخَجِلَتْ وهربت .
قال : ويقال : سانح وسَنِيحٌ . ويقال : سَنَح لي رأيٌ بمعنى عَرَضَ لي وكذلك سنَح لي قَولٌ وقَرِيضٌ .
وقال أبو عُبَيد : قال أبو عُبَيدة : سأل يونُسُ رُؤْبة وأنا شاهد عن السَّانح والبارح . فقال : السَّانحُ : ما وَلاَّك ميامِنَه . والبارحُ : ما وَلاَّك مَيَاسِره .
وقال شمر : قال أبو عمرو الشيبانيّ : ما جاء عن يمينِك إلى يسارك . وهو إذا وَلاَّك جانِبَه الأيسر . وهو إنْسِيُّه فهو سانح . وما جاء عن يسارك إلى يَمينك . وَوَلاَّك جانبه الأيمَن . وهو وَحْشِيُّه فهو بارح . قال : والسانح أحْسَنُ حالاً عندهم في التَّيَمُّن من البارح . وأنشد لأبي ذؤيب :
أرِبْتُ لإرْبتِه فانطلقْ
تُ أُرَجِّي لِحُبّ اللقاءِ السَّنيحَا
يريد : لا أتَطَيّر من سانح ولا بارح . ويقال : أراد أتَيَمَّن به . قال : وبعضهم يتشاءَمُ بالسَّانح .
وقال عمرو بن قَمِيئة :
وأشأَمُ طيْرِ الزَّاجرِين سَنِيحُها
وقال الأعشى :
أجارَهُما بِشْرٌ من الموْتِ بعدما
جرت لَهما طَيْرُ السَّنِيح بأَشْأَم
وقال رؤبة :
فكم جَرَى من سانحِ بِسَنْحِ
وبَارِحاتٍ لم تَجُرْ بِبَرْحِ
بِطَيْرِ تخْبِيبِ ولا بِتَرْحِ
وقال شمر : رواه ابن الأعرابي بِسُنْحِ قال : والسُّنْح : اليُمْنُ والبركة .
وأنشد أبو زيد :
أقول والطيرُ لنَا سانِحٌ
تجْري لنا أيْمَنهُ بالسُّعُودْ
وقال أبو مالك : السَّانح يُتَبَرَّك به . والبارح يُتَشَاءم به . وقد تشاءم زُهَيْر بالسَّانِح فقال :
جَرَت سُنُحاً فقلتُ لها أَجِيزِي
نَوًى مَشْمولَةً فَمتى اللِّقاءُ
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السُّنُحُ : الظِّبَاءُ المَيَامِينُ ، والسُّنُح : الظِّبَاءُ المَشَائيمُ . قال : والسَّنِيحُ : الخَيطُ الذي يُنْظَمُ فيه الدُّرُّ قبل أن ينظم فيه الدُّرُّ ، فإذا نُظِم فهو عِقْدٌ وجمعه سُنُح .
اللِّحياني : خَلِّ عن سُنُح الطريق وسُجُح الطريق بمعنى واحد .
وقال بعضهم : السَّنِيحُ : الدُّرُّ والحُلِيُّ ، وقال أبو دُوَادٍ يذكر نِساءً :
ويُغَالِينَ بالسَّنِيح ولايَسْ
أَلنَ غِبَّ الصَّباحِ ما الأخُبَارُ
وفي ( النوادر ) يقال : اسْتَسْنَحْتُه عن كذا وتَسَنَّحْتُه واسْتَنْحَسْتُه عن كذا وتَنَحَّسْتُه بمعنى اسْتَفْصَحْتُه .
وقال ابن السِّكّيت : يقال : سَنَحَ له سَانِحٌ فَسَنَحه عما أَرَادَ أي صَرَفه وَرَدَّهُ .
نسح : الليث : النَّسْحُ والنُّسَاحُ : ما تَحَاتّ عن التمر من قِشْره وفُتَات أَقْمَاعه ونحو ذلك مما يبقى أسفل الوعاء .
والمِنْسَاحُ : شيء يُدْفَعُ به التراب ويُذَرَّى به . ونِسَاحُ : وادٍ باليمامة .
قال الأزهري : وما ذكره الليث في النَّسْح لم أسمعه لغيره ، وأرجو أن يكون محفوظاً .

##### Türkçe

**ح س ن**
**حسن** ، **حنس** ، **سحن** ، **سنح** ، **نحس** ، **نسح** : (kullanılanlar).

**حسن** : Lîs dedi ki: **الحَسَنُ**: **حَسُنَ** olan şeye sıfat; dersin ki: **حَسُنَ** şey **حُسْناً** (güzel oldu). Allah azze ve celle dedi ki: ( **وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا** ) (el-Bakara: 83). Ve ( **وَقُولُوا لِلنَّاسِ حَسَنا** ) diye de okunmuştur.

Münzirî bana Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi ki şöyle dedi: Ashabımızdan bazıları dedi ki: “**اخْتَرْنَا حَسَناً**”: çünkü o, **حَسَنَا** bir söz istemektedir.

Dedi ki: Öteki ise, **حَسُنَ يَحسُن**’ün masdarıdır: **حُسْناً**.

Dedi ki: Biz, **الحَسَنَ**’in **الحُسْنِ**’den bir şey olduğuna; **الحُسْنُ**’ün de bütünden bir şey olduğuna gideriz; bu, bunda câiz olur. Ebû Hâtim **حُسْناً**’ı seçti.

Zeccâc dedi ki: Kim **حُسْناً**’ı tenvin ile okursa onda iki söz vardır: birincisi: “İnsanlara **حُسْنٍ** sahibi bir söz söyleyin.” Dedi ki: Ahfeş, **حُسْناً**’ın **حَسَناً** manasında olmasının câiz olduğunu ileri sürdü. Dedi ki: Kim **حُسْنَى** okursa o hatadır; onunla okunması câiz değildir.

Lîs dedi ki: **المَحْسَنُ** ve çoğulu **المَحَاسن**; bununla bedendeki güzel yerler kastedilir.

Denir ki: “Falanca kadın **المَحَاسن**’i çoktur.” Dedim ki: Arap, **المَحَاسن**’i neredeyse tekil yapmaz; kıyas **مَحْسَن**’dir; Lîs’in dediği gibi.

Dedi ki: “Kadın **حسناء**” denir; “erkek **أَحْسَن**” denmez. “Erkek **حُسَّان**” denir; o, **الْحَسَنُ**’dir. “Câriye **حُسَّانة**” (denir).

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki şöyle dedi: Onların “şey **حَسَنٌ**” sözünün aslı ancak “şey **حَسينٌ**”dir; çünkü o, **حَسُنَ يَحسُن**’dendir; “**عَظُمَ** o halde **عظيمٌ**” dedikleri gibi, “**كَرُم** o halde **كرِيم**” (dedikleri gibi); aynı şekilde “**حَسُنَ** o halde **حَسينٌ**”; ancak o nadir gelmiştir. Sonra **فعيل** kalıbı **فُعَالاً**’a, sonra **فُعَّالاً**’a çevrilmiştir; sıfatında mübalağa edilince “**حَسينٌ** ve **حُسَانٌ** ve **حُسَّان**” dediler; aynı şekilde “**كَرِيمٌ** ve **كُرامٌ** ve **كُرَّامٌ**”.

Lîs dedi ki: Amellerde **المَحَاسِنُ** , **المساوِىء**’in zıddıdır.

Ve denir ki: “Ey şu, **أَحْسِنْ**; çünkü sen **مِحْسانٌ**’sın”; yani sen sürekli **مُحْسِناً**sın.

Müfessirler Allah azze ve celle’nin sözü hakkında dediler: ( **لِّلَّذِينَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ** ) (Yûnus: 26): **الحُسْنَى** cennettir; **الحُسنى**’nın zıddı **السُّوءَى**’dır; **الزيادة**: Allah azze ve celle’ye bakmaktır.

Ebû İshâk Allah azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: ( **ثُمَّ ءاتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِى** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 **أَحْسَنَ** ) (el-En‘âm: 154). Dedi ki: “Tamam” **المُحْسِن** üzerine olur. Mana: Allah’tan muhsinlere bir tamamlamadır. Ve “tamam” **أَحْسَنَ** olana, yani Mûsâ’nın Allah’a itaat ve emrine uymaktan **أَحْسَنهُ** (güzel yaptığı) şeye de olur.

Ferrâ bunun benzerini söyledi; dedi ki: **الذي**’yi **ما** manasında yapar; “Mûsâ’nın **أَحْسَنَ** ettiği şeye bir tamam” ister.

Dedim ki: **الإحسانُ**: **الإساءة**’nin zıddıdır. Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) Cebrâil ona sorduğunda **الإحسانَ**’ı tefsir etti; dedi ki: “Allah’a, sanki O’nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; eğer O’nu görmüyorsan, şüphesiz O seni görür.” Bu, Allah azze ve celle’nin sözüne te’vildir: ( **إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإْحْسَانِ** ) (en-Nahl: 90) ve Allah azze ve celle’nin sözü: ( **تُكَذِّبَانِ هَلْ جَزَآءُ الإِحْسَانِ إِلاَّ** ) (er-Rahmân: 60); yani dünyada ihsan edenin cezası ancak âhirette ona ihsan edilmesidir.

**والحَسَنُ**: Benî Temîm diyarında bilinen bir kum tepeciğidir; **بِسْطَامُ بن قيس** “**يوم النَّقَا**” günü onun yanında vuruldu. Abdullah b. ‘Aneme ed-Dabbî onun hakkında şöyle der:

لأُمِّ الأرضِ وَيْلٌ ما أَجَنَّتْ
بحيْثُ أَضرَّ بالحَسَنِ السبيلُ

**والتَّحاسِينُ**: **التحسين**’in çoğuludur; **تَفْعيل** üzerine bina edilmiş bir isimdir; benzeri “işlerin **تكاليفُ**’i”dir. **وتَقَاصيبُ الشَّعَر**: saçın zülüflerinden kıvırcık olan şeydir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Adam **أَحْسَنَ** etti” (denir) eğer **الحَسنِ** üzerine oturursa; o, temiz yüksek kum tepeciğidir.

Dedi ki: Bununla oğlana **حَسَنَا** adı verildi.

Dedi ki: **الحُسَيْنُ**: yüksek dağdır; bununla oğlana **حُسَيناً** adı verildi. Şu beyit okundu:

تركنا بالعُوَيْنةِ من حُسيْنٍ
نِساءَ الحيِّ يَلْقُطنَ الجُمَانَا

Dedi ki: Buradaki **الحُسيْن** bir dağdır.

( **النوادر** )’de: “**حُسيْنَاؤُه** şudur ki şöyle yapsın”; “**حُسيْناه**” da onun gibidir; aynı şekilde “**غُنَيْماؤه**” ve “**حُمَيْداؤه**”; yani onun gayreti ve nihayeti.

Allah azze ve celle’nin sözü: ( **قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَآ إِلاَ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ** ) (et-Tevbe: 52): zafer veya şehadet demektir. İkisini müennes yaptı; çünkü iki hasleti kastetti. Yüce Allah’ın sözü: ( **وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ** ) (et-Tevbe: 100): yani, önce geçenlerin üzerinde yürüdüğü yolun istikameti ve o yola sülûk ile.

( **وَءاتَيْنَاهُ فِى الْدُّنْيَا حَسَنَةً** ) (en-Nahl: 122): yani İbrâhim’e, ona doğru bir dil verdik.

Allah’ın sözü: ( **إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ** ) (Hûd: 114): beş vakit namaz, aralarındakini kefaret eder.

Sözü: ( **إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ** ) (Yûsuf: 36): te’vili güzel yapanlar.

Ve denir ki: O, zayıfa yardım eder, mazluma destek olur, hastaları ziyaret ederdi; işte bu onun **إحسانَه**’ıdır.

Sözü: ( **وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ** ) (er-Ra‘d: 22): yani kendilerine başkalarının kötüsünden geleni güzel sözle defederler.

Yüce Allah’ın sözü: ( **وَلاَ تَقْرَبُواْ مَالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ** ) (el-En‘âm: 152). Dedi ki: O, malından avretini örten ve açlığını gideren şeyi almasıdır.

Allah azze ve celle’nin sözü: ( **الرَّحِيمُ الَّذِى أَحْسَنَ كُلَّ شَىْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ** ) (es-Secde: 7): **أحسن** yani **حَسَّن**. Der ki: Her şeyin yaratılışını güzelleştirdi; **خلْقَه**’ı bedel üzere nasb etti. Kim **خَلَقَه** okursa o fiildir.

Yüce Allah’ın sözü: ( **وَللَّهِ الأَسْمَآءُ الْحُسْنَى** ) (el-A‘râf: 180): **الأحسنَ**’in müennesi.

Denir ki: “isim **الأحسنُ**” ve “isimler **الحُسنَى**”. Kur’ân dışında “**الحُسَنُ**” dense câiz olurdu. Benzeri O’nun sözü: ( **لِنُرِيَكَ مِنْ ءَايَاتِنَا الْكُبْرَى** ) (Tâhâ: 23); çünkü cemaat müennestir.

Ebû Recâ el-‘Utâridî hadîsinde: Ona “Ne hatırlarsın?” denildi; dedi ki: “**بِسْطَام بن قيس**’in **الحَسن** üzerinde öldürülüşünü hatırlarım.” Asma‘î dedi ki: O, kumdan bir dağdır.

Yüce Allah’ın sözü: ( **كَانُواْ يَعْمَلُونَ وَوَصَّيْنَا الإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْناً وَإِن جَاهَدَاكَ لِتُشْرِكَ بِى مَا لَيْسَ لَكَ** ) (el-‘Ankebût: 8): yani onlara, **حُسْناً** güzel olan şeyi yapar. Benzeri: ( **وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا** ) (el-Bakara: 83): yani **حُسن** sahibi bir söz; hitap Yahudileredir; yani Muhammed’in ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında doğru söyleyin.

Yüce Allah’ın sözü: ( **تُنصَرُونَ وَاتَّبِعُو** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 **اْ أَحْسَنَ مَآ أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً** ) (ez-Zümer: 55): yani Kur’ân’a uyun; delili O’nun sözü: ( **اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ** ) (ez-Zümer: 23).

Ebû Hureyre hadîsinde: Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) yanında, zifiri karanlık bir gecede idik; yanında **الحَسنُ** ve **الحُسيْن** vardı. Fâtıma’nın, onları çağırarak “ya **حَسَنَانُ**! ya **حُسَيْنَانُ**!” diye seslenişini işitti; dedi ki: “Annenize yetişin.”

Ebû Mansûr dedi ki: Onların birinin adını ötekine galip kıldı; “**العُمَرانُ**” dedikleri gibi. Ve “**الجَلَمَانُ**”un **الجَلَم** için, “**القَلَمانُ**”ın **المِقْلام** için—ki o **المِقراض**dır—(denmesi) gibi olması muhtemeldir. Ferrâ’dan Seleme, ikisinde de nûnu damme ile şöyle rivayet etti: sanki iki ismi tek bir isim yaptı; i‘rabda tek ismin payını onlara verdi.

Yüce Allah’ın sözü: ( **رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِى الدُّنْيَا حَسَنَةً** ) (el-Bakara: 201): yani nimet; “güzel nasipler” de denir. Yüce Allah’ın sözü: ( **وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ** ) (en-Nisâ: 78): yani nimet. Sözü: ( **إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ** ) (Âl-i ‘İmrân: 120): yani ganimet ve bolluk. ( **وَإِن تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ** ) (Âl-i ‘İmrân: 120): yani kıtlık.

Sözü: ( **وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُواْ بِأَحْسَنِهَا** ) (el-A‘râf: 145): yani onun güzeliyle amel etsinler. Ve, zulümden sonra intikam almamızın emredildiği şeye benzer olması da câizdir; sabır kısastan daha **أحْسنُ**dür; af daha **أحْسنُ**dür.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; Yûsuf kıssasında dedi ki: ( **وَقَدْ أَحْسَنَ بَى** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 **إِذْ أَخْرَجَنِى مِنَ السِّجْنِ** ) (Yûsuf: 100): yani bana ihsan etti.

Arap der ki: “**أحسنْتُ بِفُلانٍ**” ve “**أسأتُ بفُلانٍ**”; yani ona ihsan ettim, ona kötülük ettim. Ve dersin ki: “**أحْسِنْ بنا**”: yani bize ihsan et, bize kötülük etme. Küseyyir dedi ki:

أسِيئي بِنَا أو أحْسنِي لا مَلُومَةٌ
لَدَيْنَا ولا مَقْلِيَّةٌ إن تَقَلَّتِ

**سحن** : Lîs: **السَّحْنَةُ**: derinin yumuşaklığı ve pürüzsüzlüğü.

Ebû Mansûr dedi ki: **النَّعْمَةُ** (nûn fetha ile): refah içinde olma; **النِّعْمَةُ** (nûn kesra ile): Allah’ın kullara ihsanı.

Şemir dedi ki: O, **السَّحَنَة** ve **السَّحْنَاءِ** bakımından elbette güzeldir. Dedi ki: Erkeğin **سَحْنةُ**’si: saçının güzelliği ve parlaklığıdır; **دِيباجَتُه**: rengi ve yumuşaklığıdır. Ve o, yüzün **سَحْناء**’sı bakımından elbette güzeldir. Dedi ki: “**سَحَنَاءُ**” ağırlaştırılmıştır; “**سحْنَاءُ**” daha iyidir.

Lîs dedi ki: **السَّحْنُ**: bir tahtayı **بِمسْحَن** ile ovmandır; tahta, ondan bir şey alınmaksızın yumuşayıncaya kadar.

Başkası dedi ki: **المساحِنُ**: gümüş taşlarını dövmekle (ezmekle) kullanılan taşlardır; tekili **مِسْحَنَةٌ**’dir.

Hüzelî dedi ki:

كما صَرفَتْ فوقَ الجُذَاذِ المسَاحِنُ

**الْجُذَاذُ**: taşlardan koparılan şey; yani kırıldı da ufalanmış kırıntı oldu.

Ve denir ki: “Falancanın atı **مُسْحِنَةً** geldi” eğer hali güzel ise.

**والسِّحْنَاءُ**: heyet ve haldir.

Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: “Onunla şeyi **ساحَنْتُه** **مُسَاحَنةً** (müsâhane)”; “Seni **سَاحَنْتُك**”: seni karıştırdım (içli dışlı oldum) ve seninle müzakere ettim.

**نحس** : Lîs: **النَّحْسُ**: **السَّعْدِ**’in zıddıdır. Çoğulu, yıldızlardan ve başkalarından **االنُّحُوس**’tur. Dersin ki: “Bu, **نَحِسٌ** bir gündür” ve “**نَحِسَات** günlerdir.” Kim onu sıfat yaparsa onu ağırlaştırır; kim günü **النّحْس**’e izafe ederse **النَّحْسَ**’ı hafifletir. Denir ki: “**يومُ نَحْسٍ**” ve “**أَيَّامُ نحْسٍ**”. Ebû ‘Amr şöyle okudu: ( **فأرسلنا عليهم ريحاً صرصراً في أيامٍ نَحَساتٍ** ). Dedim ki: Bu, **أيّام نَحْسَة**’nin cem‘idir; sonra **نَحْسَاتٍ** cem‘in cem‘idir. ( **أيامٍ نحِسَات** ) diye de okunmuştur; iki vecihte de onların üzerine uğursuz olanlardır.

Arap, soğuk rüzgâr arka taraftan estiğinde ona **نَحْساً** adını verir.

Asma‘î, İbn Ahmer’in sözü hakkında dedi ki:

كأنَّ سُلافَةً عُرِضَتْ لنحسٍ
يُحِيلُ شَفِيفُها الماءَ الزُّلاَلاَ

Dedi ki: “**لِنَحْسٍ**”; yani bir rüzgâra kondu da soğudu. **شَفِيفُها**: onun soğuğudur. Dedi ki: **يُحِيلُ**’in manası: döker. Der ki: onun soğuğu suyu boğaza döker; soğuğu olmasa su içilmezdi. Ve **النَّحْسُ**: tozdur; denir ki: “**هاج النَّحْس**” yani toz kalktı.

Şair dedi ki:

إذا هَاجَ نَحْسٌ ذو عَثَانينَ والْتَقَت
سَباريتُ أَغفال بها الآلُ يمْصَحُ

Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: ( **تُكَذِّبَانِ يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِّن** ) (er-Rahmân: 35) ve ( **ونِحاسٌ** ) diye okunmuştur. Dedi ki: **النُّحَاسُ**: dumandır. Şu beyiti okudu:

يُضيء كضَوْءِ سِرَاج السَّلِيط لم يَجْعَل الله فيه نُحاسا

Bu, bütün müfessirlerin sözüdür.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: **النُّحاسُ** (nûn damme ile): duman; **النِّحاس** (nûn kesra ile): tabiat ve asıl. Asma‘î de bunun benzerini söyledi.

**والنُّحَاس**: sarı (bakır) ve kap-kacak.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: **النِّحاسُ** ve **النَّحَاس** birlikte: tabiat. Lebîd’in bir beytini okudu:

وكم فينا إذا ما المَحْلُ أَبْدَى
نِحاسَ القومِ من سَمْحٍ هَضُوم

Bir başkası dedi ki:

يا أيها السائلُ عَنْ نِحَاسي

Dedi ki: **النحّاس**: bir şeyin aslının ulaştığı miktardır.

Ebû ‘Ubeyd: “Haberi **اسْتَنْحَسْت** ettim” eğer onu araştırdıysam ve yokladıysam.

İbn Büzurc: Erkeğin **نُحاسُه** ve **نِحَاسه**: onun seciyesi ve tabiatıdır. Dedi ki: “**النُّحاس**” (damme ile): sarının (bakırın) kendisi; “**النِّحاس**” (kesralı): onun dumanıdır. Başkası dumana **نُحاس** der.

**حنس** : Şemir dedi ki: Erkeklerden **الحَوَنَّس**: bir yerde durduğunda kimsenin onu ezemediği; kimsenin onu yerinden oynatamadığı kimsedir. Şu beyiti okudu:

يَجْرِي النَّفِيُّ فوق أنفٍ أفْطَسِ
منه وعَيْنَيْ مُقْرِفٍ حَوَنَّس

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحنَسُ**: cesaretle savaşın ortasını tutmaktır. Dedi ki: **الحُنُس**: vera‘ sahibi olanlardır.

**سنح** : Lîs dedi ki: **السانِحُ**: kuştan, ceylandan veya başka şeyden sağından sana gelen; onunla uğur umulur. Dersin ki: “Bize **سنح** etti, **سُنُوحاً**.” Şu beyiti okudu:

جَرَتْ لك فيها السانحاتُ بأسْعُد

Dedi ki: Câhiliyede Ukâz pazarında duran bir kadın vardı: sözler söyler, darb-ı meseller vurur, erkekleri utandırırdı. Ona bir adam karşı çıktı; kadın dediğini dedi; adam ona cevap verdi ve dedi ki:

وَأَسْكَتَاكِ جامِحٌ ورامحُ
كالظَّبْيَتَيْنِ سانحٌ وبَارِحُ

Utandı ve kaçtı.

Dedi ki: “**سانح** ve **سَنِيحٌ**” denir. Ve “Bana bir görüş **سَنَح** etti” denir; yani bana arız oldu; aynı şekilde bana bir söz ve bir şiir **سنَح** etti.

Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Ebû ‘Ubeyde dedi ki: Yûnus, ben şahit iken Rü’be’ye **السَّانح** ve **البارح** hakkında sordu. Dedi ki: **السَّانحُ**: sağ taraflarını sana dönen şeydir. **البارحُ**: sol taraflarını sana dönen şeydir.

Şemir dedi ki: Ebû ‘Amr eş-Şeybânî dedi ki: Sağından soluna gelen şey; o, sana sol yanını döndürdüğünde—ve o onun ehlîsi ise—o **سانح**tır. Solundan sağına gelen şey; ve sana sağ yanını döndürür; ve o onun vahşîsi ise o **بارح**tır. Dedi ki: Onlarda uğur ummada **السانح** hâlce **البارح**’tan daha iyidir. Ebû Züeyb’den şu beyiti okudu:

أرِبْتُ لإرْبتِه فانطلقْ
تُ أُرَجِّي لِحُبّ اللقاءِ السَّنيحَا

İster: ne **سانح**tan ne **بارح**tan uğursuzluk saymam. Ve “onunla uğur umarım” demek istemiştir. Dedi ki: Bazıları **السَّانح** ile uğursuzluk sayar.

Amr b. Kumey’e dedi ki:

وأشأَمُ طيْرِ الزَّاجرِين سَنِيحُها

A‘şâ dedi ki:

أجارَهُما بِشْرٌ من الموْتِ بعدما
جرت لَهما طَيْرُ السَّنِيح بأَشْأَم

Rü’be dedi ki:

فكم جَرَى من سانحِ بِسَنْحِ
وبَارِحاتٍ لم تَجُرْ بِبَرْحِ
بِطَيْرِ تخْبِيبِ ولا بِتَرْحِ

Şemir dedi ki: İbnü’l-A‘râbî onu **بِسُنْحِ** ile rivayet etti. Dedi ki: **السُّنْح**: uğur ve berekettir.

Ebû Zeyd şu beyiti okudu:

أقول والطيرُ لنَا سانِحٌ
تجْري لنا أيْمَنهُ بالسُّعُودْ

Ebû Mâlik dedi ki: **السَّانح** ile bereket umulur; **البارح** ile uğursuzluk sayılır. Züheyr **السَّانِح** ile uğursuzluk saydı ve dedi ki:

جَرَت سُنُحاً فقلتُ لها أَجِيزِي
نَوًى مَشْمولَةً فَمتى اللِّقاءُ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **السُّنُحُ**: uğurlu ceylanlardır; **السُّنُح**: uğursuz ceylanlardır. Dedi ki: **السَّنِيحُ**: inci dizilmeden önce incinin dizildiği iptir; inci dizilince o bir gerdanlıktır; çoğulu **سُنُح**tur.

Lihyânî: “Yolun **سُنُح**’undan ve yolun **سُجُح**’undan uzak dur”; ikisi bir manadadır.

Bazıları dedi ki: **السَّنِيحُ**: inci ve ziynettir. Ebû Duvâd kadınları anarak dedi ki:

ويُغَالِينَ بالسَّنِيح ولايَسْ
أَلنَ غِبَّ الصَّباحِ ما الأخُبَارُ

( **النوادر** )’de: “Falancaya şu hususta **اسْتَسْنَحْتُه** ve **تَسَنَّحْتُه**; ve şu hususta **اسْتَنْحَسْتُه** ve **تَنَحَّسْتُه**” denir; manası **اسْتَفْصَحْتُه** (ona açıklattım) gibidir.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Ona bir **سَانِحٌ** **سَنَحَ** etti de onu istediğinden **فَسَنَحه**” denir; yani onu çevirdi ve geri döndürdü.

**نسح** : Lîs: **النَّسْحُ** ve **النُّسَاحُ**: hurmanın kabuğundan ve kapçıklarının kırıntısından ve benzeri şeylerden, kabın dibinde kalan döküntüdür.

**والمِنْسَاحُ**: toprak itilen ve onunla savrulan bir şeydir. **ونِسَاحُ**: Yemâme’de bir vadidir.

Ezherî dedi ki: Lîs’in **النَّسْح** hakkında zikrettiğini ondan başkasından işitmedim; onun mahfuz olmasını umarım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والحاء وما يثلثهما)
(*نحر)  النون والحاء والراء. كلمة واحدة يتفرّعُ منها كلماتُ الباب. هي النَّحْر للإنسانِ وغيره، والجمع نُحور. والنَّحْر: البَزْل([1]) في النَّحْر. ونَحَرتُ البعيرَ نَحْراً. والنَّاحِران: عِرْقان في صَدر الفَرَس. ودائرة النَّاحر تكون في الجران إلى أسفَلَ من ذلك. وانتَحَروا على الشَّيء: تشاحُّوا عليه حِرصاً، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يريد نَحرَ صاحبِه. ويقال: النَّحيرة: آخرُ يومٍ من الشَّهر، لأنّه ينحر الذي يدخل([2])، وأظن معنى يَنحره يَلِي نَحْرَه. والعالم بالشّيء المجرِّب نِحْرِير، وهو إن كان من القياس الذي ذكرناه، بمعنى أنّه ينحر العلمَ نحراً، كقولك: قَتلتُ هذا الشَّيءَ عِلْماً.
 (نحز)  النون والحاء والزاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على معنى النَّخس والدّقّ، والآخر على امتدادٍ في شيء.
فالأول النَّحْز: النَّخْس. ونَحَزَه نَحْزاً. والراكب يَنْحَزُ بصدره واسِطةَ الرَّحْل. ونَحزْتُ النّاقةَ برِجلي: ركلتُها. والنَّاحز: أن يصيب المِرفَقُ كركرةَ البعير، يقال به ناحِز. والنُّحَاز: داءٌ يأخذ الإبل في رِئاتها. والقياس فيهما واحد.
ومن الباب نَحَز الشَّيءَ: دقَّه. والمِنحاز: شيء يُدَقُّ فيه الأشياء.
والأصل الآخر: النَّحِيزة: طِبَّةٌ تكونُ في الأرض ممتدة كالفَرسَخ. والنّحائز: نَسَائِجُ كالحُزُم والشُّقَق العريضة، تكون للرِّحال. ويقولون: النَّحيزة: طبيعة الإنسان. والذي نقوله([3]) أنَّ النَّحيزة على معنى التَّشبيه، وإنَّما يُراد بها الحال التي كأنَّه نُسِجَ عليها، فيقولون: هو ضعيفُ النَّحيزة، أي هذه الحالُ منه ضعيفة.
(نحس)  النون والحاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خِلاف السَّعد. ونُحِسَ هو فهو مَنحوس. والنُّحَاس: الدُّخَان لا لَهَبَ فيه. قال:
* شياطين يُرمَى بالنُّحاسِ رَجيمُها *
والنُّحَاس من هذه الجواهرِ كأنه لـمَّا خالف الجواهرَ الشَّريفَةَ كالذَّهب والفِضّة سُمِّي نُحَاساً. هذا على وجه الاحتمال. ويقال: يومٌ نَحْسٌ ويومٌ نَحِسٌ. وقرئ: {في أيَّامٍ نَحِسَاتٍ[. [فصلت 16]. و ]نَحْسَاتٍ([4])[.
ويحتمل أنَّ النُّحاس: الأصل، على ما ذكره بعضهم، ولمَّا كان أصلاً لكثيرٍ من الجواهر قيل لمبلغ أصلِ الشَّيء نُحاس.
(نحص)  النون والحاء والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّحُوص: الأتَان الحائل في شعر امرئ القيس. قال:
أرَنَّ عليه قارباً وانتحَتْ لهُ *** طُوَالةُ أرساغِ اليدينِ نَحوصُ([5]) (نحض)  النون والحاء والضاد كلمةٌ واحدة، وهي اللَّحْم. يقال لِلَّحْم نَحْض. وامرأةٌ نَحِيضة: كثيرة اللَّحم، فإذا ذَهَب لحمها فَمنحوضَة، من قولهم: نحضْتُ العَظْم: أخذتُ ما عليه من لَحم. ويقولون: نَحَضْت السِّنانَ: رقّقته، كأنَّك لما رقَّقته أخذت عنه نَحضَه. (نحط)  النون والحاء والطاء كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوت. من ذلك النَّحِيط كالزَّفير. والنَّحَّاط: الرّجل المتكبِّر ينحطُ من الغَيظ. والنَّحْطة: داءٌ يأخذ الإبل في صَدرها تَنحَطُ منه فلا تكاد تَسلم معَه.
(نحف)  النون والحاء والفاء كلمةٌ تدلُّ على دِقّة وذُبول. نحو([6]) نَحُف الرّجُل نحافةً فهو نحيف، إذا قلَّ لحمُه وهُزِل. وهُم نِحافٌ.
(نحل)  النون والحاء واللام كلماتٌ ثلاث: الأولى تدلُّ على دِقّةٍ وهُزال، والأخرى على عطاء، والثالثة على ادِّعاء.
فالأولى نَحَل جِسُمه نُحولاً فهو ناحل، إذا دقَّ، وأنْحلَه الهمُّ. والنَّواحل: السُّيوف التي رَقَّت ظُباتُها من كثرة الضَّرْب بها.
والثانية: نَحلْتُه كذا، أي أعطيتُه. والاسم النُّحْل. قال أبو بكر([7]): سمِّي الشَّي المُعطَى النُّحْلان. ويقولون: النُّحْل: أن تُعطِيَ شيئاً بلا استِعْواض. ونَحَلْتُ المرأةَ مَهْرَها* نِحلةً، أي عن طِيب نَفْسٍ من غير مطالَبة. كذا قال المفسِّرون في قوله تعالى: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً﴾ [النساء 4].
والثالثة قولهم: انْتحَلَ كذا، إذا تعاطاه وادَّعاء. وقال قوم: انتحلَه، إذا ادّعاه مُحِقّاً؛ وتَنَحَّله، إذا ادَّعاه مُبطِلاً. وليس هذا عندنا بشيء. ومعنى انتحل وتَنَحَّل عندنا سواء. والدليل على ذلك قولُ الأعشى:
فكيف أنا وانتحالِي القوَا *** فِ بعدَ المشيبِ كفى ذاك عارا([8])(نحو)  النون والحاء والواو كلمةٌ تدلُّ على قصد. ونحوْتُ نَحْوَه. ولذلك سمِّي نَحْوُ الكلام، لأنه يَقصِد أصول الكلام فيتكلمُ على حَسَب ما كان العرب تتكلَّم به. ويقال إنَّ بني نَحْوٍ: قومٌ من العرب([9]). وأمّا [أهل([10])] المَنْحَاةِ فقد قيل: القوم البُعَداء غيرُ الأقارب.
ومن الباب: انتحَى فلانٌ لفلانٍ: قصَدَه وعَرَض له.
(نحي)  النون والحاء والياء كلمةٌ واحدة، هي النِّحْي: سِقاء السَّمْن.
(نحب)  النون والحاء والباء أصلانِ: أحدهما يدلُّ على نَذْرٍ وما أشبَهَه من خَطَر أو إخطار شيء، والآخر على صوتٍ من الأصوات.
فالأوّل: النَّحْب: النَّذْر. وسار فلانٌ على نَحْبٍ، إذا جهد، فكأنَّه خاطَرَ على شيءٍ فَجدَّ. قال:
* كما سار عن إحدى يديه المُنَحِّبُ([11]) *
أي المُخاطِر. وقد كان التَّنْحِيب([12]) في العرب، وهو كالمخاطَرة، تقول: إن كان كذا فلك عليَّ كذا وإلاَّ فلي عليك. وجاء الإسلامُ بالنَّهي عنه. ومنه ناحَبْتُه إلى فلانٍ، إذا حاكمتَه. والقياسُ فيهما واحد. وكذا النَّحْب: الموت، كأنَّه نذْرٌ ينذُِرُهُ الإنسان يَلزَمُه الوفاءُ به، ولا بُدَّ له منه.
والأصل الآخر النَّحيب: [نحيبُ] الباكِي، وهو بكاؤُه مع صوتٍ وإعوال. ومنه النُّحَاب: سُعال الإبل. ونَحَب البعيرُ يَنْحَب.
(نحت)  النون والحاء والتاء كلمة تدل على نَجْرِ شيءٍ وتسويتهِ بحديدة. ونَحَتَ النَّجَّار الخشبةَ ينحَتُها نحتاً. والنَّحيتة: الطَّبيعة، يريدون الحالةَ التي نُحِت عليها الإنسان، كالغريزة التي غُرِز عليها الإنسان. وما سقط من المنحوت نُحاتَةٌ.
--------------ـــ
([1]) البزل: الشق. وفي الأصل: "النزل".
([2]) في اللسان: "لأنها تنحر الذي يدخل بعدها أي، تصير في نحره فهي ناحرة".
([3])  في الأصل: "يقوله".
([4]) من الآية 16 في سورة فصلت. وقراءة "نحسات" بفتح فسكون هي قراءة الحرميين وأبي عمرو والنخعي وعيسى والأعرج. تفسير أبي حيان (7: 490). والحرميان هما نافع وابن كثير. غيث النفع للصفاقسي 18.
([5])  ديوان امرئ القيس برواية الطوسي (مخطوطة دار الكتب)، وفيه: "أرن عليها".
([6])  كذا وردت هذه الكلمة، وأراها مقحمة.
([7]) الجمهرة (2: 192).
([8]) ديوان الأعشى 41 واللسان (نحل). والقواف، هي القوافي، مثل ما جاء في قول الله: ﴿وجفان كالجواب﴾ [سبأ 13]، أي كالجوابي. وفي الديوان: "فما أنا أم ما انتحالي القواف".
([9]) في اللسان: "بطن من الأزد". وهم في الاشتقاق 300 بنو نحو بن شمس.
([10]) التكملة من المجمل واللسان.
([11])  للكميت، كما في اللسان (نحب) وروايته فيه: "كما صار". وصدره:
* يخدن بنا عرض الفلاة وطولها *
([12])  في الأصل: "النحيب".

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**الحاء** وما يثلثهما)

(*نحر)  **النون** ve**الحاء** ve**الراء**. Tek bir kelimedir; ondan babın kelimeleri dallanır. O, insan ve başkası için **النَّحْر**’dır; çoğulu **نُحور**. Ve **النَّحْر**: **النَّحْر**’da **البَزْل**([1])’dir. Ve “deveyi **نَحْراً** boğazladım”: **نَحَرتُ البعيرَ نَحْراً**. Ve **النَّاحِران**: atın göğsünde iki damardır. Ve **دائرة النَّاحر** **الجران**’da, bundan daha aşağıda olur. Ve “şey üzerinde **انتَحَروا**”: ona karşı hırsla çekiştiler; sanki onlardan her biri arkadaşını boğazlamak istiyor. Ve denir ki: **النَّحيرة**: ayın son günü; çünkü gireni boğazlar([2]); ve sanırım “onu boğazlar”ın manası, onun boğazını izler. Ve bir şeyi bilen, tecrübeli olan **نِحْرِير**’dir; ve eğer zikrettiğimiz kıyastan ise, manası: ilmi boğazlarcasına boğazlar; senin “bu şeyi ilimce öldürdüm” sözün gibi: **قَتلتُ هذا الشَّيءَ عِلْماً**.

(نحز)  **النون** ve**الحاء** ve**الزاء** iki sahih asıldır; bunlardan biri **النَّخس** ve vurup inceltme manasına, diğeri bir şeyde uzama manasına delalet eder.
Birincisi: **النَّحْز**: **النَّخْس**. Ve onu **نَحْزاً** dürttü: **نَحَزَه نَحْزاً**. Ve binen kimse, göğsüyle eyerin ortasını dürter: **يَنْحَزُ بصدره واسِطةَ الرَّحْل**. Ve “dişi deveyi ayağımla dürttüm”: **نَحزْتُ النّاقةَ برِجلي**; yani onu tekmeledim. Ve **النَّاحز**: dirseğin devenin göğüs çıkıntısına isabet etmesidir; bununla “**ناحِز**” denir. Ve **النُّحَاز**: develeri akciğerlerinde tutan bir hastalıktır. Ve ikisinde kıyas birdir.
Ve babdandır: “şeyi **نَحَز** etti”: onu inceltti. Ve **المِنحاز**: içinde şeylerin inceltildiği bir şeydir.
Ve diğer asıl: **النَّحِيزة**: yerde fersah gibi uzanmış bir tümsektir. Ve **النّحائز**: kuşaklar ve geniş yarıklar gibi dokumalardır; eyerler için olur. Ve derler ki: **النَّحيزة**: insanın tabiatı. Bizim söylediğimiz([3]) şudur: **النَّحيزة** teşbih manasınadır; onunla ancak, sanki üzerine dokunmuş olduğu hâl kastedilir; böylece derler ki: “o **ضعيفُ النَّحيزة**’dir”; yani ondaki bu hâl zayıftır.

(نحس)  **النون** ve**الحاء** ve**السين** tek bir asıldır; saadetin zıddına delalet eder. “O uğursuz oldu”: **نُحِسَ**; o hâlde o **مَنحوس**’tur. Ve **النُّحَاس**: içinde alev olmayan dumandır. Dedi ki:
* شياطين يُرمَى بالنُّحاسِ رَجيمُها *
Ve bu cevherlerden **النُّحَاس** sanki altın ve gümüş gibi şerefli cevherlere muhalefet ettiğinden **نُحَاساً** diye adlandırılmıştır. Bu, ihtimal yönündendir. Ve denir ki: **يومٌ نَحْسٌ** ve **يومٌ نَحِسٌ**. Ve şöyle okunmuştur: {في أيَّامٍ **نَحِسَاتٍ**[. [فصلت 16]. و ]**نَحْسَاتٍ**([4])[.
Ve muhtemeldir ki **النُّحاس** asıldır; bazılarının zikrettiği üzere; ve birçok cevher için asıl olunca, şeyin aslının ulaştığı dereceye **نُحاس** denmiştir.

(نحص)  **النون** ve**الحاء** ve**الصاد** tek bir kelimedir; o, İmru’ul-Kays’ın şiirinde **النَّحُوص**’tur: gebe olmayan dişi eşek. Dedi ki:
أرَنَّ عليه قارباً وانتحَتْ لهُ *** طُوَالةُ أرساغِ اليدينِ **نَحوصُ**([5])

(نحض)  **النون** ve**الحاء** ve**الضاد** tek bir kelimedir; o da ettir. Ete **نَحْض** denir. Ve **امرأةٌ نَحِيضة**: eti çok olan. Eti gidince **فَمنحوضَة**; onların “kemiği **نحضْتُ**: üzerindeki eti aldım” sözünden: **نحضْتُ العَظْم**. Ve derler ki: “mızrak ucunu **نَحَضْت**”: onu incelttim; sanki onu inceltince ondan **نَحض**’ını almış oldun.

(نحط)  **النون** ve**الحاء** ve**الطاء** bir kelimedir; bir sesin taklidine delalet eder. Ondan: **النَّحِيط**; **الزَّفير** gibidir. Ve **النَّحَّاط**: kibirli adamdır; öfkeden **ينحطُ** eder. Ve **النَّحْطة**: develeri göğüslerinde tutan bir hastalıktır; ondan dolayı **تَنحَطُ** ederler; onunla beraber neredeyse kurtulmazlar.

(نحف)  **النون** ve**الحاء** ve**الفاء** bir kelimedir; inceliğe ve zayıflayıp solmaya delalet eder. Mesela([6]) “adam zayıfladı”: **نَحُف الرّجُل نحافةً**; o hâlde o **نحيف**’tir; eti azalıp zayıflayınca. Ve onlar **نِحافٌ**’dır.

(نحل)  **النون** ve**الحاء** ve**اللام** üç kelimedir: birincisi inceliğe ve zayıflığa delalet eder; ikincisi bağışa; üçüncüsü iddiaya.
Birincisi: “bedeni zayıfladı”: **نَحَل جِسُمه نُحولاً**; o hâlde o **ناحل**’dir; incelince. Ve gam onu zayıflattı: **أنْحلَه الهمُّ**. Ve **النَّواحل**: çok vurulmalarından dolayı ağızları incelen kılıçlardır.
İkincisi: “ona şunu verdim”: **نَحلْتُه كذا**; yani ona verdim. İsim **النُّحْل**’dür. Ebû Bekir([7]) dedi: verilen şeye **النُّحْلان** denmiştir. Ve derler ki: **النُّحْل**: karşılık istemeksizin bir şey vermendir. Ve “kadına mehirini gönül hoşluğuyla, talep olmaksızın verdim”: **نَحَلْتُ المرأةَ مَهْرَها نِحلةً**. Müfessirler, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında böyle demişlerdir: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ **نِحْلَةً**﴾ [النساء 4].
Üçüncüsü onların sözüdür: “şunu **انْتحَلَ** etti”: onu üstlendi ve iddia ettiğinde. Ve bir kavim dedi: “onu **انتحلَه** etti”: onu haklı olarak iddia ettiğinde; ve “onu **تَنَحَّله** etti”: onu bâtıl olarak iddia ettiğinde. Bu, bize göre bir şey değildir. **انتحل** ve**تَنَحَّل**’in manası bize göre birdir. Bunun delili A‘şâ’nın sözüdür:
فكيف أنا وانتحالِي القوَا *** فِ بعدَ المشيبِ كفى ذاك عارا([8])

(نحو)  **النون** ve**الحاء** ve**الواو** bir kelimedir; kastetmeye delalet eder. “Onun yönüne kastettim”: **نحوْتُ نَحْوَه**. Bundan dolayı **نَحْوُ الكلام** diye adlandırıldı; çünkü sözün asıllarını kasteder; böylece Arapların konuştuğu üzere konuşur. Ve denir ki: **بني نَحْوٍ**: Araplardan bir kavimdir([9]). Ama **المَنْحَاة** ehli([10]) hakkında denmiştir ki: uzak kavim; akraba olmayanlar.
Ve babdandır: “falanca, falancaya **انتحَى** etti”: onu kastetti ve ona ilişti.

(نحي)  **النون** ve**الحاء** ve**الياء** tek bir kelimedir; o, **النِّحْي**’dir: sadeyağı tulumu.

(نحب)  **النون** ve**الحاء** ve**الباء** iki asıldır: biri adak ve ona benzer tehlike yahut bir şeyi tehlikeye atma manasına; diğeri seslerden bir sese.
Birincisi: **النَّحْب**: adaktır. Ve “falanca bir **نَحْب** üzere yürüdü”: çabaladığında; sanki bir şey üzerine tehlikeye girmiş de ciddileşmiştir. Dedi ki:
* كما سار عن إحدى يديه المُنَحِّبُ([11]) *
yani tehlikeye giren. Araplarda **التَّنْحِيب**([12]) vardı; o, tehlikeye girme gibidir; dersin ki: “eğer şöyle olursa bana karşı şu senindir; yoksa sana karşı şu benimdir.” İslâm onu yasaklamakla geldi. Ondandır: “onu falancaya karşı **ناحَبْتُه**”: onu muhakeme ettiğimde. Ve ikisinde kıyas birdir. Ve yine **النَّحْب**: ölümdür; sanki insanın adadığı bir adaktır; onu yerine getirmek ona gerekir; ondan kaçınılmaz.
Diğer asıl: **النَّحيب**: ağlayanın [**نحيبُ**]’idir; o, ses ve feryatla beraber ağlamasıdır. Ondandır: **النُّحَاب**: develerin öksürüğü. Ve deve böğürdü: **نَحَب البعيرُ يَنْحَب**.

(نحت)  **النون** ve**الحاء** ve**التاء** bir kelimedir; bir şeyi yontmaya ve onu demirle düzeltmeye delalet eder. Ve marangoz tahtayı yonttu: **نَحَتَ النَّجَّار الخشبةَ ينحَتُها نحتاً**. Ve **النَّحيتة**: tabiat; insanın üzerine yontulduğu hâli kastederler; insanın üzerine yerleştirildiği içgüdü gibi. Ve yontulandan düşen şeye **نُحاتَةٌ** denir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قوله تعالى: ﴿يرسل عليكما شواظ من نار ونحاس﴾ [الرحمن/35] فالنحاس: اللهيب بلا دخان، وذلك تشبيه في اللون بالنحاس، والنحس: ضد السعد، قال الله تعالى: ﴿في يوم نحس مستمر﴾ [القمر/19]، ﴿فأرسلنا عليهم ريحا صرصرا في أيام نحسات﴾ [فصلت/16] وقرئ (نحسات) (وهي قراءة شاذة) بالفتح. قيل: مشؤومات (وهذا قول الضحاك، حكاه عنه أبو جعفر النحاس في إعراب القرآن 3/33، وكذا قال به قتادة ومجاهد. انظر: الدر المنثور 7/317)، وقيل: شديدات البرد (وهذا القول حكاه النقاش. انظر: تفسير القرطبي 15/348). وأصل النحس أن يحمر الأفق فيصير كالنحاس. أي: لهب بلا دخان، فصار ذلك مثلا للشؤم.

##### Türkçe

- Yüce Allah’ın sözü: ﴿يرسل عليكما شواظ من نار ونحاس﴾ [الرحمن/35]; işte **النحاس**: dumansız alevdir; bu da renk bakımından **النحاس** ile bir benzetmedir. Ve **النحس**: **السعد**’ın zıddıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿في يوم نحس مستمر﴾ [القمر/19]، ﴿فأرسلنا عليهم ريحا صرصرا في أيام نحسات﴾ [فصلت/16]. Ve (نحسات) (ve o şâz bir kıraattir) fetha ile okundu. Denildi: uğursuzlar (ve bu, **الضحاك**’ın sözüdür; onu **أبو جعفر النحاس** İ‘râbü’l-Kur’ân 3/33’te ondan nakletti; yine bunu **قتادة** ve **مجاهد** de söyledi. Bak: ed-Dürrü’l-Mensûr 7/317). Ve denildi: şiddetli soğuk olanlar (ve bu sözü **النقاش** nakletti. Bak: Tefsîrü’l-Kurtubî 15/348). Ve **النحس**’ın aslı, ufkun kızarmasıdır; böylece **النحاس** gibi olur. Yani: dumansız alev; böylece bu, uğursuzluk için bir mesel oldu.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ح س
سعد فلان على قومه ونحس فهو مسعود ومنحوس وهو يوم نحسٍ ونحوس ومناحس‏.‏
وانتحس فلان وانتكس وانتحس جدّه‏.‏
ويقال‏:‏ هو كريم النحّاس طيب الجلاس‏.‏
وقال‏:‏ يا أيها السائل عن نحاسي قصّر مقياسك عن مقياسي وهو الأصل والطبع‏.‏
وقال لبيد‏:‏ وكم فينا إذا ما المحل أبدى نحاس القوم من سمح هضوم

##### Türkçe

ن ح س
Falân, kavmi üzerine uğurlu oldu; ve uğursuz oldu; o hâlde o, uğurlu kılınmış ve uğursuz kılınmış (kimsedir). Ve o, **يوم نحسٍ** ve **نحوس** ve **مناحس** (bir gündür).
Ve falân uğursuzlandı; ve tersine döndü; ve onun dedesi uğursuzlandı.
Ve denilir: O, **كريم النحّاس** (uğursuzluğu kerîm olan)dır; **طيب الجلاس** (oturuşu hoş olan)dır.
Ve dedi: Ey benim **نحاسي** (uğursuzluğum) hakkında soran; senin ölçün benim ölçümden kısa kaldı; ve o, asıl ve tabiat(tır).
Ve Lebîd dedi:
Ve nice (kimse) vardır bizde; kıtlık ortaya koyduğu vakit, kavmin **نحاس**ını (uğursuzluğunu), cömert, yumuşak huyludan (ayırt eder).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّحْسُ: الجهد والضُّر. والنَّحْسُ: خلاف السَّعْدِ من النجوم وغيرها، والجمع أَنْحُسٌ ونُحوسٌ. ويوم ناحِسٌ ونَحْسٌ ونَحِسٌ ونَحِيسٌ من أَيام نَواحِس ونَحْساتٍ ونَحِساتٍ، من جعله نعتاً ثقّله، ومن أَضاف اليوم إِلى النَّحْسِ فبالتخفيف لا غير. ويوم نَحْسٌ وأَيام نَحْسٌ. وقرأَ أَبو عمرو: فأَرسلنا عليهم ريحاً صرصراً في أَيام نَحْساتٍ؛ قال الأَزهري: هي جمع أَيام نَحْسَة ثم نَحْسات جمع الجمع، وقرئت: في أَيام نَحِساتٍ، وهي المشؤومات عليهم في الوجهين، والعرب تسمي الريح الباردة إِذا دَبِرَتْ نَحْساً، وقرئ قوله تعالى: في يومٍ نَحْسٍ، على الصفة والإضافةُ أَكثرُ وأَجودُ. وقد نَحِسَ الشيءُ، فهو نَحِسٌ أَيضاً؛ قال الشاعر: أَبْلِغْ جُذاماً ولَخْماً أَنَّ إِخْوَتَهُمْ
طَيّاً وبَهْراءَ قَوْمٌ، نَصْرُهُمْ نَحِسُ
ومنه قيل: أَيام نَحِسات. والنَّحْسُ: الغُبار. يقال: هاج النَّحْسُ أَي الغبار؛ وقال الشاعر:
إِذا هاجَ نَحْسٌ ذو عَثانِينَ، والتَقَتْ
سَباريتُ أَغْفالٍ بها الآلُ يمضح
وقيل: النَّحْسُ الرِّيح ذات الغُبار، وقيل: الرِّيح أَيّاً كانت؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
وفي شَمُولٍ عُرِّضتْ للنَّحْسِ
والنَّحْسُ: شدة البَرْد؛ حكاه الفارسي؛ وأَنشد لابن أَحمر: كأَنَّ مُدامَةً عُرِضَتْ لِنَحْسٍ،
يُحِيلُ شَفِيفُها الماءَ الزُّلالا
وفسره الأَصمعي فقال: لِنَحْسٍ أَي وُضِعت في ريح فَبَرَدَت. وشَفِيفُها: بَرْدها. ومعنى يُحِيل: يَصُب؛ يقول: بردها يصب الماء في الحلق ولولا بردها لم يشرب الماء. والنِّحاسُ والنُّحاس: الطَّبيعة والأَصل والخَلِيقَة. ونِحاسُ الرجل ونُحاسه: سَجِيَّته وطَبيعته. يقال: فلان كريم النِّحاس والنُّحاس أَيضاً، بالضم، أَي كريم النِّجار؛ قال لبيد:
يا أُيُّها السَّائلُ عن نِحاسِي
قال النّحاس
(* هكذا بالأصل.):
وكَمْ فِينا، إِذا ما المَحْلُ أَبْدى
نِحاسَ القَوْمِ، من سَمْحٍ هَضُومِ
والنِّحاسُ: ضَرْبٌ من الصُّفْر والآنية شديدُ الحمرة. والنُّحاس، بضم النون: الدُّخانُ الذي لا لهب فيه. وفي التنزيل: يُرْسَل عليكما شُواظٌ من نار ونُحاس؛ قال الفراء: وقرئ ونِحاسٍ، قال: النُّحاسُ الدُّخان؛ قال الجعدي:
يُضِيءُ كَضَوْء سِراجٍ السَّلِيــطِ لَمْ يَجْعَل اللَّهُ فيه نُحاسا قال الأَزهري: وهو قول جميع المفسرين. وقال أَبو حنيفة: النُّحاس الدُّخان الذي يعلو وتَضْعُف حرارته ويخلص من اللهب. ابن بُزُرج: يقولون النُّحاس، بالضم، الصُّفْر نفسه، والنِّحاس، مكسور، دخانه. وغيره يقول للدُّخان نُحاسٌ.
ونَحَّسَ الأَخْبار وتَنَحَّسَها واسْتَنْحَسَها: تَنَدَّسَها وتَجَسَّسَها، واسْتَنْحَسَ عنها: طلبها وتَتَبَّعَها بالاستخبار، يكون ذلك سرّاً وعلانية. وفي حديث بدر: فجعل يَتَنَحَّس الأَخبار أَي يَتَتَبَّع. وتَنَحَّس النصارى: تركوا أَكل الحيوان؛ قال ابن دريد: هو عربي صحيح ولا أَدري ما أَصله.

##### Türkçe

**النَّحْسُ**: çaba ve zarar. Ve **النَّحْسُ**: yıldızlardan ve başkalarından **السَّعْدِ**’in zıddı; çoğulu **أَنْحُسٌ** ve **نُحوسٌ**’tur. Ve **يوم ناحِسٌ** ve **نَحْسٌ** ve **نَحِسٌ** ve **نَحِيسٌ**, **نَواحِس** ve **نَحْساتٍ** ve **نَحِساتٍ** günlerdendir; onu sıfat yapan ağırlaştırdı; günü **النَّحْسِ**’e izafe eden ise, yalnızca hafifletme iledir, başka değil. Ve **يوم نَحْسٌ** ve **أَيام نَحْسٌ**. Ve Ebû Amr okudu: “Böylece onların üzerine uğultulu bir rüzgâr gönderdik, **أَيام نَحْساتٍ** içinde”; el-Ezherî dedi: o, **أَيام نَحْسَة**’nin cem‘idir, sonra **نَحْسات** cem‘in cem‘idir; ve “**أَيام نَحِساتٍ** içinde” diye de okunmuştur; iki vecihte de onların üzerine uğursuz olanlardır; ve Araplar, eğer soğuk rüzgâr arkadan eserse ona **نَحْساً** adını verirler; ve Yüce sözü “**في يومٍ نَحْسٍ**” diye okunmuştur; sıfat üzere; izafe ise daha çok ve daha iyidir. Ve şey **نَحِسَ** olmuştur; o hâlde o **نَحِسٌ**’tir, ayrıca; şair dedi:
“Cüzâm’a ve Lahm’a bildir ki onların kardeşleri,
Tayy ve Behrâ’dır; bir kavimdir; onların yardımı **نَحِسُ**tur.”
Ve bundan denildi: **أَيام نَحِسات**. Ve **النَّحْسُ**: toz. Denilir: **هاج النَّحْسُ** yani toz kabardı; şair dedi:
“Ne zaman ki, **نَحْسٌ** (toz) çok kıllı olarak kabarsa ve karşılaşsa,
içinde serap parıldayan, kapalı (gözlü) atların yeleleri.”
Ve denildi: **النَّحْسُ** tozlu rüzgârdır; ve denildi: rüzgâr, her ne olursa olsun; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
“Ve bir **شَمُولٍ** içinde, **النَّحْسِ**’e maruz bırakıldı.”
Ve **النَّحْسُ**: soğuğun şiddeti; el-Fârisî onu nakletti; ve İbn Ahmer’den inşad etti:
“Sanki bir şarap, bir **نَحْسٍ**’e maruz bırakılmıştır;
onun **شَفِيفُها**’sı berrak suyu döker.”
Ve onu el-Asma‘î tefsir etti, dedi ki: **لِنَحْسٍ** yani bir rüzgâra konuldu da soğudu. Ve **شَفِيفُها**: onun soğuğudur. Ve **يُحِيل**’in manası: döker; der ki: onun soğuğu suyu boğaza döker; ve eğer onun soğuğu olmasaydı su içmezdi. Ve **النِّحاسُ** ve **النُّحاس**: tabiat, asıl ve yaratılış. Ve erkeğin **نِحاسُ**’ı ve **نُحاسه**: onun seciyesi ve tabiatıdır. Denilir: falan **كريم النِّحاس** ve **النُّحاس** da, zamme ile, yani soyu temizdir; Lebîd dedi:
“Ey benim **نِحاسِي**’m hakkında soran!”
dedi: **النّحاس**
(* asılda böyle.):
“Ve nice (kimse) vardır içimizde, kıtlık ortaya koyduğunda
kavmin **نِحاسَ**’ını, cömert, yumuşak huyludan.”
Ve **النِّحاسُ**: **الصُّفْر**’dan bir tür ve kap-kacak; şiddetli kızıllıktadır. Ve **النُّحاس**: **النون**’un zammesiyle: içinde alev olmayan dumandır. Ve tenzilde: “İkinize ateşten bir alev ve **نُحاس** gönderilir”; el-Ferrâ dedi: ve **ونِحاسٍ** diye de okunmuştur; dedi ki: **النُّحاسُ** dumandır; el-Ca‘dî dedi:
“Zeytinyağı kandilinin ışığı gibi ışık verir; Allah onda **نُحاسا** kılmadı.”
el-Ezherî dedi: bu, bütün müfessirlerin sözüdür. Ve Ebû Hanîfe dedi: **النُّحاس**; yükselen, harareti zayıflayan ve alevden arınan dumandır. İbn Büzürc: derler ki **النُّحاس**, zamme ile, **الصُّفْر**’un kendisidir; ve **النِّحاس**, kesreli, onun dumanıdır. Ve başkası dumana **نُحاسٌ** der.

Ve **نَحَّسَ الأَخْبار** ve **تَنَحَّسَها** ve **اسْتَنْحَسَها**: onu yokladı ve onu gözetledi; ve **اسْتَنْحَسَ عنها**: onu istedi ve onu haber alma ile izledi; bu, gizlice ve açıktan olur. Ve Bedir hadîsinde: “Böylece **يَتَنَحَّس الأَخبار** oldu” yani izlerdi. Ve **تَنَحَّس النصارى**: hayvan yemeyi terk ettiler; İbn Düreyd dedi: o, sahih Arapçadır ve aslının ne olduğunu bilmiyorum.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ح س * * النَّحْسُ * ضد السَّعد وقُرئ قوله تعالى ﴿في يوم نَحْسٍ﴾ على الصفة والإضافة أكثر وأجود وقد * نَحِسَ * الشيء من باب فهِم فهو * نَحِسٌ * بكسر الحاء ومنه قيل أَيام * نَحِساتٌ * و * النُّحاسُ * معروف و * النُّحاسُ * أيضا دُخان لا لهب فيه

##### Türkçe

* ن ح س * * **النَّحْسُ** * **السَّعد**’ın zıddıdır; ve Yüce Allah’ın sözü ﴿في يوم **نَحْسٍ**﴾ sıfat ve izafet üzere okunmuştur; (bu) daha çok ve daha iyidir. Ve muhakkak ki şey, فهِم bâbından **نَحِسَ** olur; o hâlde o, حاء’nın kesresiyle **نَحِسٌ**’dur. Ondan dolayı **نَحِساتٌ** günler denilmiştir. Ve **النُّحاسُ** mâlûmdur; ve **النُّحاسُ** ayrıca, içinde alev bulunmayan dumandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النحس، بالفتح: الأمر المظلم، عن ابن عباد. وقال الأزهري: والعرب تسمي الريح الباردة إذا أدبرت نحسا. وقيل: هو الريح ذات الغبار. وقال ابن دريد: النحس: الغبار في أقطار السماء إذا عطف المحل، قال الشاعر:
  إذا هاج نحس ذو عثانين وإلتقت                      سباريت أغفال بها الآل يمصح والنحس: ضد السعد من النجوم وغيرها، والجمع: أنحس ونحوس. وقد نحس، كفرح وكرم نحسا ونحوسة، الثاني لغة في نحس، بالكسر، ومنه قراءة عبد الرحمن بن أبي بكرة  من نار ونحس  على أنه فعل ماض: أي نحس يومهم أو حالهم فهو نحس بالفتح، وككتف، ونحيس، كأمير، ويوم نحس، وأيام نحس، وهي أيام نحيسة ونحسة ونحسات، بسكون الحاء وكسرها، وقرأ أبو عمرو  فأرسلنا عليهم ريحا صرصرا في أيام نحسات  قال الأزهري: هي جمع أيام نحسة، ثم نحسات: جمع الجمع. وقرئ  نحسات  وهي المشؤومات عليهم، في الوجهين، بكسر الحاء، وقرأ به قراء الكوفة والشام ويزيد، والباقون بسكونها. وفي الصحاح: وقرئ قوله تعالى  في يوم نحس  على الصفة. والإضافة أكثر وأجود، وقد نحس الشيء. بالكسر، فهو نحس أيضا، قال الشاعر:

  أبلغ جذاما ولخما أن إخوتهمطيا وبهراء قوم نصرهم نحس والنحسان من الكواكب: زحل والمريخ كما أن السعدان الزهرة والمشتري، قاله ابن عباد. ومن المجاز: عام ناحس ونحيس أي مجدب غير خصيب، نقله ابن دريد وقال: زعموا. والمناحس: المشائم، عن ابن دريد، وهو جمع نحس على غير قياس، كالمشائم، جمع شؤم كذلك. والنحاس، مثلثة الكسر عن الفراء، وبه قرأ مجاهد مع رفع السين. والفتح عن أبي العباس الكواشي المفسر: القطر عربي فصيح وقال ابن فارس: النحاس: النار قال البعيث:
  دعوا الناس إني سوف تنهي مخافتيشياطين يرمى بالنحاس رجيمها وقال أبو عبيدة: النحاس: ما سقط من شرار الصفر، أو من شرار الحديد إذا طرق، أي ضرب بالمطرقة. وأما قوله تعالى:  يرسل عليكما شواظ من نار ونحاس  فقيل: هو الدخان، قاله الفراء، وأنشد قول الجعدي.

  يضيء كضوء سراج السلي                      ط لم يجعل الله فيه نحاسـا قال الأزهري: وهو قول جميع المفسرين، وقيل: هو الدخان الذي لا لهب فيه، وقال أبو حنيفة رحمه الله: النحاس، الدخان الذي يعلو وتضعف حرارته ويخلص من اللهب. وقال ابن بزرج: يقولون: النحاس: الصفر نفسه، وبالكسر: دخانه. وغيره يقول للدخان: نحاس. والعجب من المصنف كيف أسقط معنى الدخان الذي فسرت به الآية. وحكى الجوهري ذلك، وأنشد قول الجعدي، وحكى الأزهري إتفاق المفسرين عليه، فإن لم يكن سقط من النساخ، فهو قصور عظيم. والنحاس والنحاس: الطبيعة والأصل والخليقة والسجية، يقال: فلان كريم النحاس، أي كريم النجار، قال لبيد:
  وكم فينا إذا ما المحل أبـدى                      نحاس القوم من سمح هضوم وعن ابن الأعرابي: النحاس: مبلغ أصل الشيء ونحسه، كمنعه، نحسا: جفاه، كما في العباب، عن أبي عمرو. ونحست الإبل فلانا: عنته، أي أتعبته، وأشقته، أي أوقعته في المشقة، عن أبي عمرو أيضا ونقل الجوهري عن أبي زيد قال: يقال: تنحس عنها، أي تخبر عنها وتتبعها بالإستخبار، يكون ذلك سرا وعلانية، ومنه حديث بدر: فجعل يتنحس الأخبار، أي يتتبع. وهو قول ابن السكيت أيضا كإستنحسها وإستنحس عنها، أي تفرسها وتجسس عنها. وتنحس الرجل، إذا جاع، وهو من قولهم: تنحس لشرب الدواء، إذا تجوع له. وقال ابن دريد تنحس النصارى: تركوا أكل اللحم. ونص ابن دريد: لحم الحيوان. قال: وهو عربي صحيح، ولا أدري ما أصله ولكن عبارة الصاغاني صريحة في بيان علة التسمية، فإنه نقل عنه ما نصه: تنحس النصارى، كلام عربي فصيح، لتركهم أكل الحيوان، وتنهس، في هذا، من لحن العامة، فتأمل. والنحس، كصرد: ثلاث ليال بعد الدرع، وهي الظلم أيضا، قاله ابن عباد. ومما يستدرك عليه: النحس: الجهد والضر. والجمع أنحس. ويوم نحس ونحوس ونحيس، من أيام نواحس ونحسات ونحسات، من جعله نعتا ثقله، ومن أضاف اليوم إلى النحس فالتخفيف لا غير. والنحس: شدة البرد، حكاه الفارسي، وأنشد لابن أحمر:
  كأن مدامة عرضت لنحس                      يحيل شفيفها الماء الزلالا

  وفسره الأصمعي فقال: لنحس، أي وضعت في ريح فبردت. وشفيفها: بردها ومعنى يحيل: يصب. يقول: فبردها يصب الماء في الحلق، ولولا بردها لم يشرب الماء. والنحاس: ضرب من الصفر شديد الحمرة، وقال ابن بزرج: الصفر نفسه كما تقدم. ويوم منحوس ورجل منحوس، من مناحيس. والمنحس، كمعظم: الحزين. وتناحس فلان وإنتحس: إنتكس، وأنحس جده. وأنحست النار: كثر نحاسها، أي دخانها. نقله ابن القطاع. وأبو جعفر أحمد بن محمد بن إسماعيل المصري النحوي النحاس، كشداد، مات سنة 833 وهو صاحب التصانيف الكثيرة.وأبو الحسين الحسن بن علي النحاسي، بياء النسبة، عن الحسين ابن الفضل البجلي وعنه أبو الحسن العلوي. والشمس أبو الوفاء محمد بن محمد ابن أحمد بن محمد بن موسى الغزي، قاضيها، عرف بابن النحاس، قرأ على زكريا والسخاوي، والجوهري.

##### Türkçe

**النحس**، fetih ile: karanlık iş; İbn عباد’dan. Ezherî dedi: Araplar soğuk rüzgârı, geri döndüğü zaman **نحسا** diye adlandırır. Ve denildi: o, tozlu rüzgârdır. İbn Düreyd dedi: **النحس**: kıtlık döndüğü zaman göğün ufuklarında toz; şair dedi:
  إذا هاج **نحس** ذو عثانين وإلتقت                      سباريت أغفال بها الآل يمصح و**النحس**: yıldızlardan ve başkalarından **السعد**’ın zıddı; cem‘i: **أنحس** ve **نحوس**. Ve **نحس** oldu, **فرح** ve **كرم** gibi, **نحسا** ve **نحوسة** (olarak); ikincisi, kesre ile **نحس**’ta bir lugattır. Ondandır: Abdurrahman b. Ebî Bekre’nin kıraati: **من نار ونحس**; onu mâzî fiil kılması üzere: yani onların günü yahut halleri uğursuz oldu; o da fetih ile **نحس**’tır; ve **كتف** gibi **نحس**; ve **أمير** gibi **نحيس**; ve **يوم نحس**; ve **أيام نحس**; ve onlar **أيام نحيسة** ve **نحسة** ve **نحسات**’tır; **الحاء**’ın sükûnu ve kesresiyle. Ve Ebû Amr okudu: **فأرسلنا عليهم ريحا صرصرا في أيام نحسات**. Ezherî dedi: o, **أيام نحسة**’nin cem‘idir; sonra **نحسات**: cem‘in cem‘idir. Ve **نحسات** diye de okundu; o, iki vecihte de onların üzerine uğursuz olanlardır; **الحاء**’ın kesresiyle. Kûfe ve Şam kurrâsı ve Yezîd onunla okudu; geri kalanlar onun sükûnuyla. Ve Sıhâh’ta: Allah Teâlâ’nın sözü **في يوم نحس** sıfat üzere okundu. İzâfe daha çok ve daha iyidir. Ve şey **نحس** oldu. kesre ile; o da **نحس**’tır. Şair dedi:

  أبلغ جذاما ولخما أن إخوتهمطيا وبهراء قوم نصرهم **نحس** و**النحسان** kâkiplerden: **زحل** ve **المريخ**; tıpkı **السعدان**’ın **الزهرة** ve **المشتري** olması gibi; bunu İbn عباد söyledi. Mecazdandır: **عام ناحس** ve **نحيس** yani kıt, verimsiz; İbn Düreyd nakletti ve dedi: “zannettiler.” **المناحس**: uğursuzlar; İbn Düreyd’den. Ve o, قياس dışı olarak **نحس**’ın cem‘idir; tıpkı **المشائم**’in, yine **شؤم**’un cem‘i olması gibi. Ve **النحاس**: Ferra’dan, kesrenin üç vecihli oluşu üzere; Mücâhid de **السين**’in ref‘i ile onunla okudu. Fetih ise müfessir Ebû’l-Abbâs el-Kevâşî’den: **القطر** Arapça fasihdir. İbn Fâris dedi: **النحاس**: ateştir. el-Ba‘îs dedi:
  دعوا الناس إني سوف تنهي مخافتيشياطين يرمى بالنحاس رجيمها Ebû Ubeyde dedi: **النحاس**: sarı bakırın kıvılcımından düşen şey; yahut demirin kıvılcımından, dövüldüğü zaman; yani çekiçle vurulduğu zaman. Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: **يرسل عليكما شواظ من نار ونحاس**; denildi ki: o, dumandır; Ferra söyledi; ve Câ‘dî’nin sözünü şâhid getirdi:

  يضيء كضوء سراج السلي                      ط لم يجعل الله فيه نحاسـا Ezherî dedi: o, bütün müfessirlerin sözüdür. Ve denildi: o, alevi olmayan dumandır. Ebû Hanîfe رحمه الله dedi: **النحاس**: yükselen, harareti zayıflayan ve alevden arınan dumandır. İbn Bezrec dedi: derler ki: **النحاس**: sarı bakırın kendisidir; kesre ile: onun dumanıdır. Başkası dumana **نحاس** der. Musannifin, âyetin onunla tefsir edildiği duman mânâsını nasıl düşürdüğüne şaşılır. Cevherî bunu nakletti ve Câ‘dî’nin sözünü şâhid getirdi. Ezherî müfessirlerin onun üzerindeki ittifakını nakletti. Eğer nüssâhtan düşme değilse, büyük bir kusurdur. Ve **النحاس** ve **النحاس**: tabiat, asıl, yaratılış, seciye; denilir: falan **كريم النحاس**; yani **كريم النجار**. Lebîd dedi:
  وكم فينا إذا ما المحل أبـدى                      نحاس القوم من سمح هضوم İbnü’l-A‘râbî’den: **النحاس**: bir şeyin aslının ve **نحسه**’nin ulaştığı yer. Ve **نحسه** (fiili), **منعه** gibi, **نحسا**: ona kaba davrandı; **العباب**’da olduğu gibi, Ebû Amr’dan. Ve **نحست الإبل فلانا**: ona eziyet etti; yani onu yordu ve ona meşakkat verdi; yani onu meşakkate düşürdü; yine Ebû Amr’dan. Cevherî, Ebû Zeyd’den nakletti; dedi: denilir: **تنحس عنها**; yani onun hakkında haber alır ve onu istihbar ile takip eder; bu, gizli ve açık olur. Ondandır Bedir hadisi: “haberleri **يتنحس** etmeye başladı”; yani izini sürer. Bu, İbnü’s-Sikkît’in de sözüdür; **إستنحسها** ve **إستنحس عنها** gibi; yani onu sezdi ve onun hakkında casusluk yaptı. Ve **تنحس** adam, acıktığı zaman; bu, onların “ilaç içmek için **تنحس** etti” sözündendir; yani onun için acıkır. İbn Düreyd dedi: **تنحس النصارى**: et yemeyi terk ettiler. İbn Düreyd’in nassı: hayvan eti. Dedi: o, Arapça sahihdir; aslını bilmiyorum; fakat Sâgânî’nin ibaresi, adlandırmanın illetini beyan etmekte sarihtir; zira ondan naklettiği şeyin nassı şudur: **تنحس النصارى**; Arapça fasih bir sözdür; hayvan yemeyi terk etmelerinden dolayı. Ve bu hususta **تنهس**: avamın lahnındandır; düşün. Ve **النحس**, **صرد** gibi: **الدرع**’dan sonra üç gece; ve o, karanlıklar dadır; bunu İbn عباد söyledi. Ve onun üzerine istidrâk olunacaklardandır: **النحس**: güçlük ve zarar. Cem‘i **أنحس**. Ve **يوم نحس** ve **نحوس** ve **نحيس**; **أيام نواحس** ve **نحسات** ve **نحسات**’tan. Onu sıfat yapan ağırlaştırdı; günü **النحس**’a izâfe eden ise, sadece hafifletme (yaptı). Ve **النحس**: soğuğun şiddeti; Fârisî hikâye etti; ve İbn Ahmer’den şâhid getirdi:
  كأن مدامة عرضت لنحس                      يحيل شفيفها الماء الزلالا

  Asma‘î onu tefsir etti ve dedi: **لنحس**; yani bir rüzgâra konuldu da soğudu. Ve **شفيفها**: onun soğuğudur. Ve **يحيل**’in mânâsı: döker. Diyor ki: onun soğuğu boğaza suyu döker; onun soğuğu olmasaydı su içilmezdi. Ve **النحاس**: kızıllığı şiddetli bir tür sarı bakırdır. İbn Bezrec dedi: daha önce geçtiği üzere sarı bakırın kendisidir. Ve **يوم منحوس** ve **رجل منحوس**, **مناحيس**’tendir. Ve **المنحس**, **معظم** gibi: hüzünlü. Ve falan **تناحس** etti ve **إنتحس**: ters döndü; ve onun bahtı **أنحس** oldu. Ve ateş **أنحست**: onun **نحاس**’ı çoğaldı; yani dumanı. İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâ‘îl el-Mısrî en-nahvî **النحاس**, **شداد** gibi; 833 senesinde öldü; ve çok tasniflerin sahibidir. Ve Ebû’l-Hüseyn el-Hasen b. Ali **النحاسي**, nisbet **ياء**’sı ile; Hüseyn b. el-Fadl el-Becelî’den; ondan da Ebû’l-Hasen el-‘Alevî. Ve eş-Şems Ebû’l-Vefâ Muhammed b. Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Mûsâ el-Gazzî, onun kadısı; İbn **النحاس** diye tanındı; Zekeriyyâ ve es-Sehâvî ve el-Cevherî üzerine okudu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَحِسَ
1 نَحِسَ ذ , aor. نَحَسَ ; (S, A, K;) and نَحُسَ, aor. نَحُسَ ; (K;) and نَحِسُ, like [its contr.] سُعِدَ; (Bd, xvii. 30;) inf. n. [of the first] نَحَسٌ and [of the second نُحُوسَةٌ; (TA;) He, or it, was, or became, unprosperous, unfortunate, inauspicious, or unlucky: (S, A, K:) said of a man, (A, Bd,) and of a star, (TA,) or other thing. (S, TA.)

أَنْحَسَتِ النَّارُ
4 أَنْحَسَتِ النَّارُ ذ The fire had much نُحَاس, i. e., smoke. (IKtt.)

6 تَنَاْحَسَ see 8.

انتحس
8 انتحس ذ He became overthrown, or subverted; as also ↓ تناحس. And the former is also said of a man's جَدّ [or good fortune]. (A, TA.)

نَحْسٌ
نَحْسٌ ذ Unprosperousness, unfortunateness, inauspiciousness, or unluckiness; contr. of سَعْدٌ; (S, A, K;) of stars, and of other things: pl. [of pauc.] أَنْحُسٌ and [of mult.] نُحُوسٌ; (TA;) and مَنَاحِسُ is an irreg. pl. of the same, (TA,) syn. with مَشَائِمُ, (IDrd, K, TA,) which is in like manner an irreg. pl. of شُؤْمٌ. (TA.) [In Har, p. 375, a doubt is expressed respecting مَنَاحِسُ, as to its being a pl. of نَحْسٌ; but only from ignorance of their being any authority for its being so: it may, however, be pl. of مَنْحَسَةٌ, and not of نَحْسٌ.] In the Kur, [liv. 19,] some read, فى يَوْمِ نَحْسٍ [In a day of unprosperousness]: others read نحس as an epithet. (S.) See نَحِسٌ. ― -b2- Also, Difficulty, distress, trouble, or fatigue; harm, injury, or evil state or condition; syn. جَهْدٌ and ضُرٌّ: pl. أَنْحُسٌ. (TA.)

نَحِسٌ
نَحِسٌ ذ (S, A, K) and ↓ نَحْسٌ (S, A) and ↓ نَحِيسٌ (TA) and ↓ نَحُوسٌ and ↓ مُنْحُوسٌ (A, TA) Unprosperous, unfortunate, inauspicious, or unlucky. (S, A, K.) You say, رَجُلٌ نَحِسٌ and نَحْسٌ (A) and مَنْحُوسٌ (A, TA) [An unprosperous man]: pl. of the last, مَنَاحِيسُ. (TA.) And يَوْمٌ نَحْسٌ (S, A, TA) [and نَحِسٌ] and نَحُوسٌ (A, TA) and نَحِيسٌ and مَنْحُوسٌ (TA) [An unprosperous day]: and in the pl., أَيَّامٌ نَحْسٌ, [which seems to indicate that نَحْسٌ is originally an inf. n.,] (TA,) and نَحْسَةٌ, and نَحْسَاتٌ, which is pl. of نَحْسَةٌ, (Az, TA,) and نَحِسَةٌ, (K,) and [its pl.] نَحِسَاتٌ, (S, TA,) and نَحِيسَةٌ, (K.) [and app. ↓ نَاحِسَةٌ,] and [its pl.] نَوَاحِسُ. (TA.) In the Kur, [liv. 19,] some read, ↓ فِى يَوْمٍ نَحْسٍ [In an unprosperous day], as well as فِى يَوْمِ نَحْسٍ: (S, TA:) and AA reads [in the Kur, xli. 15,] فِى أَيَّامٍ نَحْسَاتٍ: and نَحِسَاتٍ is another reading. (TA.) You also say, ↓ عَامٌ نَاحِسٌ and ↓ نَحِيسٌ, meaning, (tropical:) A year of dearth or drought or sterility: (IDrd, K:) so they assert. (IDrd.) And ↓ النَّحْسَانِ is an appellation of The two planets Saturn and Mars: (Ibn-'Abbلd, K:) like as [the contr.] السَّعْدَانِ is applied to Venus and Mercury. (Ibn-'Abbلd.)

نَحَاسٌ
نَحَاسٌ ذ : see نُحَاسٌ: -A2- and نِحَاسٌ.

نُحَاسٌ
نُحَاسٌ ذ (S, K, &c.) and ↓ نِحَاسٌ (Fr, K) and ↓ نَحَاسٌ, (K,) the last, (TA,) or all, (K,) on the authority of Abu-l-'Abbلs El-Kawلshee, (K,) a word of well-known meaning; (S;) Copper: and brass; syn. قِطْرٌ: (K:) or صُفْرٌ: (Ibn-Buzurj:) or a species of صُفْر intensely red: (TA:) a chaste Arabic word. (TA.) -A2- Also, Fire: (IF, K:) and the sparks that fall from brass (صُفْر), or from iron, when it is beaten (AO, K) with the hammer: (TA:) or نُحَاسٌ signifies smoke: so in the Kur, lv. 35: (Fr, Az, Bd, and others; accord. to Az, all the interpreters of the Kur.; and it is wonderful that the author of the K has omitted this signification: TA:) but some say that it is ↓ نِحَاسٌ signifies the smoke of صُفْر; and نُحَاسٌ signifies صُفْر itself: (Ibn-Buzurj:) or the latter signifies smoke in which is no flame: (S, Jel:) or smoke that rises high, and of which the heat is weak, and which is free from flame: (AHn:) or molten صُفْر: (Bd:) and some read نُحُسٌ, which is the pl. (Bd.) -A3- See also نِحَاسٌ.

نِحَاسٌ
نِحَاسٌ ذ (S, A, K) and ↓ نُحَاسٌ (S, K) and ↓ نَحَاسٌ (K, but excluded by the TA) Nature; natural, or native, disposition or temper or other quality or property: (S, A, K, TA:) and origin: (S, A, TA:) or that to which the origin of a thing reaches. (IAar, K.) You say, فُلَانٌ كَرِيمُ النِّحَاسِ, (S, A,) and ↓ النُّحَاسِ, (S,) Such a one is generous of nature, &c., and origin. (S, A.) -A2- See also نُحَاسٌ, in two places.

نَحُوسٌ
نَحُوسٌ ذ : see نَحِسٌ, throughout.

نَحِيسٌ
نَحِيسٌ ذ : see نَحِسٌ, throughout.

نَحَّاسٌ
[ نَحَّاسٌ ذ A worker of copper or brass: a coppersmith.]

نَاحِسٌ
نَاحِسٌ ذ : see نَحِسٌ, in two places.

مَنحَسٌ
مَنحَسٌ ذ A place of unprosperousness, unfortunateness, inauspiciousness, or unluckiness: pl. مَنَاحِسُ. (Har, p. 374.)

مَنْحَسَةٌ
مَنْحَسَةٌ ذ [A cause of unprosperousness, unfortunateness, inauspiciousness, or unluckiness: pl., accord. to rule, مَنَاحِسُ]. (A, TA, art. تعس.)

مَنْحَوسٌ
مَنْحَوسٌ ذ : see نَحِسٌ, in three places.

مَنَاحِسُ
مَنَاحِسُ ذ : see نَحْسٌ, مَنْحَسٌ, and مَنْحَسَةٌ.

5 تَنَحَّسَ see 10.

اِسْتَنْحَسْتُهُ عَنْ كَذَا
10 اِسْتَنْحَسْتُهُ عَنْ كَذَا ذ and ↓ تَنَحَّسْتُهُ: see 10 in art. سنح.

##### Türkçe

نَحِسَ
1 **نَحِسَ** ذ , muzâri‘ı **نَحَسَ** ; (S, A, K;) ve **نَحُسَ**, muzâri‘ı **نَحُسَ** ; (K;) ve **نَحِسُ**, [zıddı] **سُعِدَ** gibi; (Bd, xvii. 30;) mastarı [birincinin] **نَحَسٌ** ve [ikincinin] **نُحُوسَةٌ**; (TA;) O, yahut o şey, bereketsiz, talihsiz, uğursuz, yahut şanssız idi, yahut oldu: (S, A, K:) bir adam hakkında söylenir, (A, Bd,) ve bir yıldız hakkında, (TA,) yahut başka bir şey hakkında. (S, TA.)

**أَنْحَسَتِ النَّارُ**
4 **أَنْحَسَتِ النَّارُ** ذ Ateşte çokça **نُحَاس** vardı, yani duman. (IKtt.)

6 **تَنَاْحَسَ**: 8’e bak.

انتحس
8 **انتحس** ذ O, devrilmiş, yahut altüst edilmiş oldu; ↓ **تناحس** da böyledir. Ve birincisi, bir adamın **جَدّ**’i [yahut iyi talihi] hakkında da söylenir. (A, TA.)

**نَحْسٌ**
**نَحْسٌ** ذ Bereketsizlik, talihsizlik, uğursuzluk, yahut şanssızlık; **سَعْدٌ**’ün zıddı; (S, A, K;) yıldızlar hakkında ve başka şeyler hakkında: [azlık] çoğulu **أَنْحُسٌ** ve [çokluk] çoğulu **نُحُوسٌ**; (TA;) ve **مَنَاحِسُ** bunun düzensiz bir çoğuludur, (TA,) **مَشَائِمُ** ile eşanlamlıdır, (IDrd, K, TA,) ki o da aynı şekilde **شُؤْمٌ**’ün düzensiz bir çoğuludur. (TA.) [Har, s. 375’te, **مَنَاحِسُ** hakkında, **نَحْسٌ**’ün çoğulu olması hususunda bir şüphe ifade edilmiştir; fakat yalnızca bunun böyle olduğuna dair herhangi bir otorite bulunduğunu bilmemekten dolayı: bununla beraber, **نَحْسٌ**’ün değil, **مَنْحَسَةٌ**’nin çoğulu olabilir.] Kur’ân’da, [liv. 19,] bazıları **فى يَوْمِ نَحْسٍ** okur [bereketsizlik gününde]: başkaları **نحس**’i bir sıfat olarak okur. (S.) **نَحِسٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca, güçlük, sıkıntı, dert, yahut yorgunluk; zarar, incinme, yahut kötü hâl yahut durum; eşanlamlısı **جَهْدٌ** ve **ضُرٌّ**: çoğulu **أَنْحُسٌ**. (TA.)

**نَحِسٌ**
**نَحِسٌ** ذ (S, A, K) ve ↓ **نَحْسٌ** (S, A) ve ↓ **نَحِيسٌ** (TA) ve ↓ **نَحُوسٌ** ve ↓ **مُנْحُوسٌ** (A, TA) Bereketsiz, talihsiz, uğursuz, yahut şanssız. (S, A, K.) Şöyle dersin: **رَجُلٌ نَحِسٌ** ve **نَحْسٌ** (A) ve **مَنْحُوسٌ** (A, TA) [bereketsiz bir adam]: sonuncunun çoğulu **مَنَاحِيسُ**. (TA.) Ve **يَوْمٌ نَحْسٌ** (S, A, TA) [ve **نَحِسٌ**] ve **نَحُوسٌ** (A, TA) ve **نَحِيسٌ** ve **مَنْحُوسٌ** (TA) [bereketsiz bir gün]: ve çoğulda, **أَيَّامٌ نَحْسٌ**, [ki bu, **نَحْسٌ**’ün aslında bir mastar olduğunu gösteriyor gibidir,] (TA,) ve **نَحْسَةٌ**, ve **نَحْسَاتٌ**, ki bu **نَحْسَةٌ**’nin çoğuludur, (Az, TA,) ve **نَحِسَةٌ**, (K,) ve [onun çoğulu] **نَحِسَاتٌ**, (S, TA,) ve **نَحِيسَةٌ**, (K.) [ve görünüşe göre ↓ **نَاحِسَةٌ**,] ve [onun çoğulu] **نَوَاحِسُ**. (TA.) Kur’ân’da, [liv. 19,] bazıları, ↓ **فِى يَوْمٍ نَحْسٍ** okur [bereketsiz bir günde], **فِى يَوْمِ نَحْسٍ**’in yanı sıra: (S, TA:) ve AA [Kur’ân’da, xli. 15’te] **فِى أَيَّامٍ نَحْسَاتٍ** okur: ve **نَحِسَاتٍ** başka bir okuyuştur. (TA.) Yine şöyle dersin: ↓ **عَامٌ نَاحِسٌ** ve ↓ **نَحِيسٌ**, anlamı, (mecaz:) kıtlık yahut kuraklık yahut kısırlık yılı: (IDrd, K:) böyle iddia ederler. (IDrd.) Ve ↓ **النَّحْسَانِ**, iki gezegen Satürn ve Mars’ın bir adıdır: (Ibn-'Abbلd, K:) tıpkı [zıddı] **السَّعْدَانِ**’ın Venüs ve Merkür’e uygulanması gibi. (Ibn-'Abbلd.)

**نَحَاسٌ**
**نَحَاسٌ** ذ : **نُحَاسٌ**’a bak: -A2- ve **نِحَاسٌ**.

**نُحَاسٌ**
**نُحَاسٌ** ذ (S, K, &c.) ve ↓ **نِحَاسٌ** (Fr, K) ve ↓ **نَحَاسٌ**, (K,) sonuncusu, (TA,) yahut hepsi, (K,) Ebu-l-'Abbâs El-Kawâshee’nin otoritesine göre, (K,) iyi bilinen anlamlı bir kelime; (S;) Bakır: ve pirinç; eşanlamlısı **قِطْرٌ**: (K:) yahut **صُفْرٌ**: (Ibn-Buzurj:) yahut yoğun kırmızı olan **صُفْرٌ**’ün bir türü: (TA:) fasih Arapça bir kelimedir. (TA.) -A2- Ayrıca, Ateş: (IF, K:) ve çekiçle dövüldüğünde (AO, K) pirinçten (**صُفْر**) yahut demirden düşen kıvılcımlar: (TA:) yahut **نُحَاسٌ** duman demektir: Kur’ân’da, lv. 35’te böyledir: (Fr, Az, Bd, ve başkaları; Az’a göre, Kur’ân müfessirlerinin hepsi; ve K’nın müellifinin bu anlamı zikretmemiş olması şaşırtıcıdır: TA:) fakat bazıları der ki ↓ **نِحَاسٌ**, **صُفْر**’ün dumanı demektir; ve **نُحَاسٌ**, **صُفْر**’ün kendisi demektir: (Ibn-Buzurj:) yahut ikincisi, içinde alev bulunmayan duman demektir: (S, Jel:) yahut yükseğe yükselen, ısısı zayıf olan ve alevden arınmış duman: (AHn:) yahut erimiş **صُفْر**: (Bd:) ve bazıları **نُحُسٌ** okur ki bu çoğuldur. (Bd.) -A3- Ayrıca **نِحَاسٌ**’a bak.

**نِحَاسٌ**
**نِحَاسٌ** ذ (S, A, K) ve ↓ **نُحَاسٌ** (S, K) ve ↓ **نَحَاسٌ** (K, fakat TA tarafından dışlanmıştır) Tabiat; doğal, yahut fıtrî huy yahut mizaç yahut başka bir nitelik yahut özellik: (S, A, K, TA:) ve asıl: (S, A, TA:) yahut bir şeyin aslının ulaştığı şey. (IAar, K.) Şöyle dersin: **فُلَانٌ كَرِيمُ النِّحَاسِ**, (S, A,) ve ↓ **النُّحَاسِ**, (S,) Falanca, tabiatça vb. ve asılca cömerttir. (S, A.) -A2- İki yerde **نُحَاسٌ**’a da bak.

**نَحُوسٌ**
**نَحُوسٌ** ذ : baştan sona **نَحِسٌ**’e bak.

**نَحِيسٌ**
**نَحِيسٌ** ذ : baştan sona **نَحِسٌ**’e bak.

**نَحَّاسٌ**
[ **نَحَّاسٌ** ذ Bakır yahut pirinç işçisi: bakırcı.]

**نَاحِسٌ**
**نَاحِسٌ** ذ : iki yerde **نَحِسٌ**’e bak.

**مَنحَسٌ**
**مَنحَسٌ** ذ Bereketsizlik, talihsizlik, uğursuzluk, yahut şanssızlık yeri: çoğulu **مَنَاحِسُ**. (Har, s. 374.)

**مَنْحَسَةٌ**
**مَنْحَسَةٌ** ذ [Bereketsizliğin, talihsizliğin, uğursuzluğun, yahut şanssızlığın bir sebebi: çoğulu, kaideye göre, **مَنَاحِسُ**]. (A, TA, md. تعس.)

**مَنْحَوسٌ**
**مَنْحَوسٌ** ذ : üç yerde **نَحِسٌ**’e bak.

**مَنَاحِسُ**
**مَنَاحِسُ** ذ : **نَحْسٌ**, **مَنْحَسٌ**, ve **مَنْحَسَةٌ**’ye bak.

5 **تَنَحَّسَ**: 10’a bak.

**اِسْتَنْحَسْتُهُ عَنْ كَذَا**
10 **اِسْتَنْحَسْتُهُ عَنْ كَذَا** ذ ve ↓ **تَنَحَّسْتُهُ**: سنح maddesinde 10’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَحَسَ
نَحَسَ A ( n. ac. نَحْس 1 ),
a.  Distressed, vexed; tired out. _ast;

نَحِسَ
نَحِسَ A ( n. ac. نَحَس 4 ),
a.  Was ill-omened, inauspicious.

نَحُسَ
نَحُسَ U ( n. ac. نَحَاْسَة 22t ,  نُحُوْسَة 27t ),
a.  see ( نَحِسَ ).

نَحَّسَ
نَحَّسَ II ,
a.  see V (c) .

b.  [ pass. ], Was sad.

c.  [ coll. ], Was hard.

d.  [ coll. ], Overlaid with copper.

أَنْحَسَ
أَنْحَسَ IV ,
a.  Smoked ( fire ).

تَنَحَّسَ
تَنَحَّسَ V ,
a.  Fasted.

b.  Dieted himself.

c.  Inquired, asked about.

تَنَاْحَسَ
تَنَاْحَسَ VI ,
a.  see VIII .

اِنْتَحَسَ
اِنْتَحَسَ VIII ,
a.  Was overthrown.

اِسْتَنْحَسَ
اِسْتَنْحَسَ X ,
a.  see V (c) .

نَحْس
نَحْس 1 ,
a.  Inauspiciousness, unluckiness, unfortunateness, disastrousness; infelicity.

b.  ( pl. أَنْحُس 16 ,  نُحُوْس 27 ), Disaster, calamity.

c.  Cold wind.

d.  Dust cloud.

e.  see 5 .

نَحِس
نَحِس 5 ,
a.  Illomened,   inauspicious, unlucky, sinister, fatal, disastrous.

b.  Unfortunate, unlucky, unprosperous.

نُحَس
نُحَس 9 ,
a.  The last three nights of the waning moon.

مَنْحَس
مَنْحَس 17 , ( pl. مَنَاْحِسُ 44 ),
a.  Unlucky place, scene of disaster.

مَنْحَسَة
مَنْحَسَة 17t , ( pl. مَنَاْحِسُ 44 ),
a.  Cause of ill-luck.

نَاْحِس
نَاْحِس 21 ,
a.  see 5 .

نَحَاْس
نَحَاْس 22 ,
a.  see 24 .

نِحَاْس
نِحَاْس 23 ,
a.  see 24 (a) , ( b ).

نُحَاْس
نُحَاْس 24 ,
a.  Copper; brass.

b.  Sparks; flame.

c.  Nature; disposition.

نُحَاْسَة
نُحَاْسَة 24t ,
a.  Piece of copper.

نَحِيْس
نَحِيْس 25 ,  نَحُوْس 26 ,
a.  see 5 .

نُحُوْس
نُحُوْس 27 ,
a.  see 1 (a) .

نَحَّاْس
نَحَّاْس 28 ,
a.  Copper-smith.

مَنَاْحِسُ
مَنَاْحِسُ 44 ,
a.  Evils; disasters.

نَحڤسَ
N. P. نَحڤسَ I , ( pl. مَنَاْحِيْسُ 65 ),
a.  see 5 .

مُنْحُوْس
مُنْحُوْس
a.  see 5 .

النَّحْسَانِ
النَّحْسَانِ
a.  Mars & Saturn ( planets ).

##### Türkçe

**نَحَسَ**
**نَحَسَ** A ( mastar-ı akuzatif: **نَحْس** 1 ),
a.  Sıkıntıya düşmüş, bunalmış; bitkin düşmüş. _ast;

**نَحِسَ**
**نَحِسَ** A ( mastar-ı akuzatif: **نَحَس** 4 ),
a.  Uğursuz oldu, hayırsız oldu.

**نَحُسَ**
**نَحُسَ** U ( mastar-ı akuzatif: **نَحَاْسَة** 22t ,  **نُحُوْسَة** 27t ),
a.  bk. (**نَحِسَ**).

**نَحَّسَ**
**نَحَّسَ** II ,
a.  bk. V (c) .

b.  [meçhul], Hüzünlü oldu.

c.  [kolektif], Sert oldu.

d.  [kolektif], Bakırla kaplandı.

**أَنْحَسَ**
**أَنْحَسَ** IV ,
a.  Duman çıkardı (ateş).

**تَنَحَّسَ**
**تَنَحَّسَ** V ,
a.  Oruç tuttu.

b.  Kendini perhize soktu.

c.  Sordu, hakkında soru sordu.

**تَنَاْحَسَ**
**تَنَاْحَسَ** VI ,
a.  bk. VIII .

**اِنْتَحَسَ**
**اِنْتَحَسَ** VIII ,
a.  Devrildi.

**اِسْتَنْحَسَ**
**اِسْتَنْحَسَ** X ,
a.  bk. V (c) .

**نَحْس**
**نَحْس** 1 ,
a.  Uğursuzluk, şanssızlık, bahtsızlık, felaketlilik; saadetsizlik.

b.  (çoğulu: **أَنْحُس** 16 ,  **نُحُوْس** 27 ), Felaket, musibet.

c.  Soğuk rüzgâr.

d.  Toz bulutu.

e.  bk. 5 .

**نَحِس**
**نَحِس** 5 ,
a.  Uğursuz, hayırsız, şanssız, uğursuz (sinister), ölümcül, felaketli.

b.  Bahtsız, şanssız, bereketsiz.

**نُحَس**
**نُحَس** 9 ,
a.  Ayın küçülmesinin son üç gecesi.

**مَنْحَس**
**مَنْحَس** 17 , (çoğulu: **مَنَاْحِسُ** 44 ),
a.  Uğursuz yer, felaket mahalli.

**مَنْحَسَة**
**مَنْحَسَة** 17t , (çoğulu: **مَنَاْحِسُ** 44 ),
a.  Uğursuzluğun sebebi.

**نَاْحِس**
**نَاْحِس** 21 ,
a.  bk. 5 .

**نَحَاْس**
**نَحَاْس** 22 ,
a.  bk. 24 .

**نِحَاْس**
**نِحَاْس** 23 ,
a.  bk. 24 (a) , ( b ).

**نُحَاْس**
**نُحَاْس** 24 ,
a.  Bakır; pirinç.

b.  Kıvılcımlar; alev.

c.  Tabiat; huy.

**نُحَاْسَة**
**نُحَاْسَة** 24t ,
a.  Bir parça bakır.

**نَحِيْس**
**نَحِيْس** 25 ,  **نَحُوْس** 26 ,
a.  bk. 5 .

**نُحُوْس**
**نُحُوْس** 27 ,
a.  bk. 1 (a) .

**نَحَّاْس**
**نَحَّاْس** 28 ,
a.  Bakırcı.

**مَنَاْحِسُ**
**مَنَاْحِسُ** 44 ,
a.  Kötülükler; felaketler.

**نَحڤسَ**
Özel isim. **نَحڤسَ** I , (çoğulu: **مَنَاْحِيْسُ** 65 ),
a.  bk. 5 .

**مُنْحُوْس**
**مُنْحُوْس**
a.  bk. 5 .

**النَّحْسَانِ**
**النَّحْسَانِ**
a.  Mars ve Satürn (gezegenler).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نحس
نَحِسَ - يَنْحَسُ (نَحُسَ - يَنْحُسُ) - نَحْس - نَحِس - نَحِسَات - نُحَاس
نَحِسَ - يَنْحَسُ (نَحُسَ - يَنْحُسُ) + الكائن: يبرد بشدة حتى درجة التجمد، فلا يقدر على الحركة أو الحس: يصاب ببرد شديد يؤدي إلى إلحاق الضر والأذى به، حتى أنه يخدر ويتبلد لديه الحس، فلا يعود يشعر بأطرافه من شدة البرد
نَحْس: اسم فعل " نَحِسَ - يَنْحَسُ ": الإصابة ببرد شديد مجمد، وهو كذلك ما يكون بفعل " نَحِسَ - يَنْحَسُ " التجمد والهلاك من البرد الشديد
نَحِس: اسم فاعل مبالغة على وزن " فَعِل": حال من " نَحِسَ - يَنْحَسُ "
نَحِسَات: جمع " نَحِس "
نُحَاس: على وزن " فُعال" اسم فعل من " نَحِسَ - يَنْحَسُ ": اسم آلة أو أداة منه: مادة أو آلة تؤدي إلى البرودة الشديدة وتسبب بذلك الأذى والخدر وعدم الحس
ملاحظة: بالعامية نَحَّست يديه أو أطرافه: فقدت الحس، وفي الريح الصرصر: فإنها ريح باردة شديدة البرودة
ويوم نحس مستمر: يوم برد شديد مؤذ مستمر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالبرودة والحرارة بدرجاتها المختلفة"، وهي:
صَافَ - يَصِيفُ، دَفِىءَ - يَدْفَأُ، بَرَدَ - يَبْرُدُ، زَمْهََرَ - يُزَمْهِرُ، صَرَّ - يَصِرُّ، نَحِسَ - يَنْحَسُ (نَحُسَ - يَنْحُسُ)
نحس - نحسات
 	﴿فأرسلنا عليهم ريحا صرصرا في أيام نحسات لنذيقهم عذاب الخزي في الحياة الدنيا ولعذاب الآخرة أخزى وهم لا ينصرون(16)﴾ فصلت ﴿إنا أرسلنا عليهم ريحا صرصرا في يوم نحس مستمر(19)﴾ القمر
نحاس
 ﴿يامعشر الجن والإنس إن استطعتم أن تنفذوا من أقطار السماوات والأرض فانفذوا لا تنفذون إلا بسلطان(33)فبأي آلاء ربكما تكذبان(34)يرسل عليكما شواظ من نار ونحاس فلا تنتصران(35)﴾ الرحمن ﴿ولو فتحنا عليهم بابا من السماء فظلوا فيه يعرجون(14)لقالوا إنما سكرت أبصارنا بل نحن قوم مسحورون(15)ولقد جعلنا في السماء بروجا وزيناها للناظرين(16) وحفظناها من كل شيطان رجيم(17)إلا من استرق السمعفأتبعه شهاب مبين(18)﴾ الحجر
مختار الصحاح
● [نحس] ن ح س: النَّحْسُ ضد السَّعد وقُرئ قوله تعالى ﴿في يوم نَحْسٍ﴾ على الصفة والإضافة أكثر وأجود وقد نَحِسَ الشيء من باب فهِم فهو نَحِسٌ بكسر الحاء ومنه قيل أَيام نَحِساتٌ و النُّحاسُ معروف و النُّحاسُ أيضا دُخان لا لهب فيه
الراغب
نحس
- قوله تعالى: }يرسل عليكما شواظ من نار ونحاس﴿[الرحمن/35] فالنحاس: اللهيب بلا دخان، وذلك تشبيه في اللون بالنحاس، والنحس: ضد السعد، قال الله تعالى:﴾في يوم نحس مستمر﴿[القمر/19]،﴾فأرسلنا عليهم ريحا صرصرا في أيام نحسات{ [فصلت/16] وقرئ (نحسات) (وهي قراءة شاذة) بالفتح. قيل: مشؤومات (وهذا قول الضحاك، حكاه عنه أبو جعفر النحاس في إعراب القرآن 3/33، وكذا قال به قتادة ومجاهد. انظر: الدر المنثور 7/317)، وقيل: شديدات البرد (وهذا القول حكاه النقاش. انظر: تفسير القرطبي 15/348). وأصل النحس أن يحمر الأفق فيصير كالنحاس. أي: لهب بلا دخان، فصار ذلك مثلا للشؤم.
ملخص اللسان
1.  النَّحْسُ: الجهد والضُّر. والنَّحْسُ: خلاف السَّعْدِ من النجوم  وغيرها، والجمع أَنْحُسٌ ونُحوسٌ. ويوم ناحِسٌ ونَحْسٌ ونَحِسٌ ونَحِيسٌ  من أَيام نَواحِس ونَحْساتٍ ونَحِسات ،وقد نَحِسَ الشيءُ، فهو نَحِسٌ أَيضاً
2.     في أَيام نَحِساتٍ،وهي المشؤومات عليهم في الوجهين
3.     والنَّحْسُ: الغُبار. يقال: هاج النَّحْسُ أَي  الغبار؛
4.     النَّحْسُ الرِّيح ذات الغُبار، وقيل: الرِّيح أَيّاً كانت ،
5.     والنَّحْسُ: شدة البَرْد ، والعرب تسمي الريح الباردة إِذا  دَبِرَتْ نَحْساً
6.     والنِّحاسُ: ضَرْبٌ من الصُّفْر والآنية شديدُ الحمرة.
7.     والنُّحاس، بضم  النون: الدُّخانُ الذي لا لهب فيه.
8.     النُّحاس  الدُّخان الذي يعلو وتَضْعُف حرارته ويخلص من اللهب.
9.    النُّحاس، بالضم، الصُّفْر نفسه، والنِّحاس، مكسور، دخانه. وغيره يقول للدُّخان  نُحاسٌ.
10.                       والنِّحاسُ والنُّحاس: الطَّبيعة والأَصل  والخَلِيقَة. ونِحاسُ الرجل ونُحاسه: سَجِيَّته وطَبيعته
لسان العرب:
● - نحس: النَّحْسُ: الجهد والضُّر. والنَّحْسُ: خلاف السَّعْدِ من النجوم  وغيرها، والجمع أَنْحُسٌ ونُحوسٌ. ويوم ناحِسٌ ونَحْسٌ ونَحِسٌ ونَحِيسٌ  من أَيام نَواحِس ونَحْساتٍ ونَحِساتٍ، من جعله نعتاً ثقّله، ومن أَضاف  اليوم إِلى النَّحْسِ فبالتخفيف لا غير. ويوم نَحْسٌ وأَيام نَحْسٌ. وقرأَ  أَبو عمرو: فأَرسلنا عليهم ريحاً صرصراً في أَيام نَحْساتٍ؛ قال  الأَزهري: هي جمع أَيام نَحْسَة ثم نَحْسات جمع الجمع، وقرئت: في أَيام نَحِساتٍ،  وهي المشؤومات عليهم في الوجهين، والعرب تسمي الريح الباردة إِذا  دَبِرَتْ نَحْساً، وقرئ قوله تعالى: في يومٍ نَحْسٍ، على الصفة والإضافةُ  أَكثرُ وأَجودُ. وقد نَحِسَ الشيءُ، فهو نَحِسٌ أَيضاً؛ قال الشاعر:  أَبْلِغْ جُذاماً ولَخْماً أَنَّ إِخْوَتَهُمْ  طَيّاً وبَهْراءَ قَوْمٌ، نَصْرُهُمْ نَحِسُ  ومنه قيل: أَيام نَحِسات. والنَّحْسُ: الغُبار. يقال: هاج النَّحْسُ أَي  الغبار؛ وقال الشاعر:  إِذا هاجَ نَحْسٌ ذو عَثانِينَ، والتَقَتْ  سَباريتُ أَغْفالٍ بها الآلُ يمضح  وقيل: النَّحْسُ الرِّيح ذات الغُبار، وقيل: الرِّيح أَيّاً كانت؛  وأَنشد ابن الأَعرابي:  وفي شَمُولٍ عُرِّضتْ للنَّحْسِ  والنَّحْسُ: شدة البَرْد؛ حكاه الفارسي؛ وأَنشد لابن أَحمر:  كأَنَّ مُدامَةً عُرِضَتْ لِنَحْسٍ،  يُحِيلُ شَفِيفُها الماءَ الزُّلالا  وفسره الأَصمعي فقال: لِنَحْسٍ أَي وُضِعت في ريح فَبَرَدَت.  وشَفِيفُها: بَرْدها. ومعنى يُحِيل: يَصُب؛ يقول: بردها يصب الماء في الحلق ولولا  بردها لم يشرب الماء. والنِّحاسُ والنُّحاس: الطَّبيعة والأَصل  والخَلِيقَة. ونِحاسُ الرجل ونُحاسه: سَجِيَّته وطَبيعته. يقال: فلان كريم النِّحاس  والنُّحاس أَيضاً، بالضم، أَي كريم النِّجار؛ قال لبيد:  يا أُيُّها السَّائلُ عن نِحاسِي  قال النّحاس  (* هكذا بالأصل.):  وكَمْ فِينا، إِذا ما المَحْلُ أَبْدى  نِحاسَ القَوْمِ، من سَمْحٍ هَضُومِ  والنِّحاسُ: ضَرْبٌ من الصُّفْر والآنية شديدُ الحمرة. والنُّحاس، بضم  النون: الدُّخانُ الذي لا لهب فيه. وفي التنزيل: يُرْسَل عليكما شُواظٌ من  نار ونُحاس؛ قال الفراء: وقرئ ونِحاسٍ، قال: النُّحاسُ الدُّخان؛ قال  الجعدي:  يُضِيءُ كَضَوْء سِراجٍ السَّلِيـ  ـطِ لَمْ يَجْعَل اللَّهُ فيه نُحاسا  قال الأَزهري: وهو قول جميع المفسرين. وقال أَبو حنيفة: النُّحاس  الدُّخان الذي يعلو وتَضْعُف حرارته ويخلص من اللهب. ابن بُزُرج: يقولون  النُّحاس، بالضم، الصُّفْر نفسه، والنِّحاس، مكسور، دخانه. وغيره يقول للدُّخان  نُحاسٌ.  ونَحَّسَ الأَخْبار وتَنَحَّسَها واسْتَنْحَسَها: تَنَدَّسَها  وتَجَسَّسَها، واسْتَنْحَسَ عنها: طلبها وتَتَبَّعَها بالاستخبار، يكون ذلك سرّاً  وعلانية. وفي حديث بدر: فجعل يَتَنَحَّس الأَخبار أَي يَتَتَبَّع.  وتَنَحَّس النصارى: تركوا أَكل الحيوان؛ قال ابن دريد: هو عربي صحيح ولا أَدري  ما أَصله.
مقاييس اللغة:
(نحس) النون والحاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خِلاف السَّعد. ونُحِسَ هو فهو مَنحوس. والنُّحَاس: الدُّخَان لا لَهَبَ فيه. قال:
* شياطين يُرمَى بالنُّحاسِ رَجيمُها *
والنُّحَاس من هذه الجواهرِ كأنه لمَّا خالف الجواهرَ الشَّريفَةَ كالذَّهب والفِضّة سُمِّي نُحَاساً. هذا على وجه الاحتمال. ويقال: يومٌ نَحْسٌ ويومٌ نَحِسٌ. وقرئ: {في أيَّامٍ نَحِسَاتٍ[. [فصلت 16]. و ]نَحْسَاتٍ([4])[.
ويحتمل أنَّ النُّحاس: الأصل، على ما ذكره بعضهم، ولمَّا كان أصلاً لكثيرٍ من الجواهر قيل لمبلغ أصلِ الشَّيء نُحاس.
القاموس المحيط:
النَّحْسُ الأمْرُ المُظْلِمُ، والرِّيح البارِدَةُ إذا أدْبَرَتْ، والغُبَارُ في أقْطَارِ السماء، وضِدُّ السَّعْدِ،
وقد نَحُِسَ، كفرحَ وكَرُمَ، فهو نَحِسٌ، وهي أيَّامٌ نَحِيسَةٌ ونَحِسَةٌ ونَحِساتٌ. والنَّحْسانِ: زُحَلُ والمِرِّيخُ. وعامٌ ناحِسٌ ونَحيسٌ: مُجْدِبٌ. والمَنَاحِسُ: المَشائمُ. والنِّحاسُ، مُثَلَّثَةً عن أبي العَبَّاسِ الكَواشِيِّ: القِطْرُ والنارُ، وما سَقَطَ من شِرَارِ الصُّفْرِ أو الحَدِيدِ إذا طُرِقَ، والطَّبيعةُ، ومَبْلَغُ أصْلِ الشيءِ. ونَحَسَهُ، كمَنَعَهُ: جَفَاهُ، الإِبِلُ فلاناً: عَنَّتْهُ، وأشْقَتْهُ. وتَنَحَّسَ الأخْبَارَ،عنها: تَخَبَّرَ عنها، وتَتَبَّعَهَا بالاسْتِخْبَارِ، كاسْتَنْحَسَهَا، وجاع، لِشُرْبِ الدَّواء: تَجَوَّعَ، النَّصارَى: تَرَكُوا أكْلَ اللَّحْمِ. والنُّحَسُ، كصُرَدٍ: ثلاثُ ليالٍ بعدَ الدُّرَعِ، وهي الظُّلَمُ أيضاً.
تاج العروس:
ن ح س
النَّحْسُ بالفَتْحِ : الأَمْرُ المُظْلِمُ عن ابنِ عَبّادٍ . وقالَ الأَزْهَرِيُّ : والعَرَبُ تُسَمِّي الرِّيح البارِدَة إِذَا أَدْبَرَتْ نَحْساً . وقِيلَ : هو الرِّيحُ ذاتُ الغُبَارِ . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : النَّحْسُ : الغُبَارُ في أَقْطَارِ السَّمَاءِ إِذا عَطَف المَحْلُ قال الشّاعِرُ :
إِذا هَاجَ نَحْسٌ ذُو عَثَانِينَ وإلْتَقَتْ ... سَبَارِيتُ أَغْفَالٌ بهَا الآلُ يَمْصَحُ والنَّحْسُ : ضِدُّ السَّعْدِ من النُّجُومِ وغيرِهَا والجَمْع : أَنْحَسٌ ونُحُوسٌ . وقد نَحِسَ كفَرِحَ وكَرُمَ نَحَساً ونُحُوسَةً الثاني لُغَةٌ في نَحِسَ بالكَسْر ومنه قِراءَةُ عبد الرحمن بن أَبي بَكْرَةَ " مِنْ نَارٍ ونَحُسَ " على أَنه فِعْلٌ ماضٍ : أَي نَحُسَ يَوْمُهُمْ أَو حالُهم فهو نَحْسٌ بالفَتْح وككَتِفٍ ونَحِيسٌ كأَمِيرٍ ويومٌ نَحِسٌ وأَيّامٌ نَحْسٌ وهي أَيَّامٌ نَحِيسَةٌ ونَحِسَةٌ ونَحِساتٌ بسكون الحاءِ وكسرها وقرأَ أَبو عمرو " فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً في أَيّامٍ نَحْسَاتٍ " قال الأَزْهَرِيُّ : هي جَمْع أَيّامٍ نَحْسَةٍ ثُمَّ نَحْسَات : جَمْعُ الجَمْع . وقُرِئَ " نَحِسَاتٍ " وهي المَشْؤوماتُ عليهِم في الوَجْهَيْنِ بكسرِ الحاءِ وقَرَأَ به قُرّاءُ الكُوفَةِ والشّامِ ويَزِيدُ والبَاقُونَ بسُكُونها . وفي الصّحاحِ : وقُرِئَ قولُه تَعَالَى " في يَوْمٍ نَحْسٍ " على الصِّفَةِ . والإِضَافَةُ أَكْثَرُ وأَجْوَدُ وقد نَحِسَ الشيءُ . بالكَسْرِ فهو نَحِسٌ أَيضاً قالَ الشاعِرُ :
" أَبْلِغْ جُذَاماً ولَخْماً أَن إِخْوَتَهُمْطَيّاً وبَهْرَاءَ قَوْمٌ نَصْرُهُمْ نَحِسُ والنَّحْسَانِ مِن الكَوَاكِبِ : زُحَلُ والمِرِّيخُ كَمَا أَنَّ السَّعْدان الزُّهَرَةُ والمُشْتَرِي قالَهُ ابنُ عَبّادٍ . ومِن المَجَازِ : عَامٌ ناحِسٌ ونَحِيسٌ أَي مُجْدِبٌ غيرُ خَصِيبٍ نقلَه ابنُ دُرَيْدٍ وقال : زَعَمُوا . والمَنَاحِسُ : المَشَائِمُ عن ابنِ دُرَيْدٍ وهو جَمْعُ نَحْسٍ على غيرِ قِيَاس كالمَشَائِمِ جَمْع شُؤْمٍ كذلك . والنّحَاسُ مُثلَّثَةً الكَسْرُ عنِ الفَرّاءِ وبِه قَرَأَ مُجَاهِدٌ مع رَفْعِ السِّين . والفَتْحُ عن أبي العَبّاس الكَواشِيّ المُفَسِّر : القِطْرُ عَرِبيٌّ فَصِيحٌ وقال ابنُ فارِسٍ : النُّحَاسُ : النّارُ قال البَعِيثُ :
" دَعُوا النَّاسَ إِنَّي سَوْفَ تَنْهَي مَخَافِتِيشَيَاطِينَ يُرْمَى بالنُّحَاسِ رَجِيمُهَا وقال أَبو عُبَيْدَةَ : النُّحَاسُ : مَا سَقَطَ مِن شَرَارِ الصُّفْرِ أَو من شَرَارِ الحَدِيدِ إِذا طُرِقَ أَي ضُرِبَ بالمِطْرَقَةِ . وأَمّا قولُه تعالَى : " يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شَوَاظٌ مِنْ نَارٍ ونُحَاسٌ " فقِيلَ : هو الدُّخَانُ قاله الفَرّاءُ وأَنْشَدَ قولَ الجَعْدِيّ
يُضِيءُ كضَوْءِ سِرَاجِ السَّلِي ... طِ لَمْ يَجَعَلِ اللهُ فِيهِ نُحَاسَاً قال الأَزْهَرِيُّ : وهو قولُ جَمِيعِ المفَسِّرينَ وقِيلَ : هو الدُّخَانُ الّذِي لا لَهَبَ فيه وقالَ أَبُو حَنِيفَةَ رحمه الله : النُّحاس الدُّخَانُ الَّذِي يَعْلُو وتَضْعُفُ حَرَارَتُه ويَخْلُص مِن اللَّهَب . وقالَ ابنُ بُزُرْج : يَقُولُونَ : النُّحَاسُ : الصُّفْرُ نَفْسَه وبالكَسْرِ : دُخَانُه . وغيرُه يقول للدُّخَانِ : نُحَاسٌ . والعَجَبُ مِن المُصَنِّف كيفَ أَسْقَطَ مَعْنَى الدُّخَانِ الَّذِي فُسِّرتْ به الآيَةُ . وحَكَى الجَوْهَرِيُّ ذلك وأَنشَدَ قَولَ الجَعْدِيّ وحَكَى الأَزْهَرِيُّ إتِّفاقَ المُفَسِّرينَ عليه فإِنْ لم يَكُنْ سَقَطَ من النُّسَّاخ فهو قُصُورٌ عَظِيمٌ . والنُّحَاسُ والنِّحَاسُ : الطَّبِيعَةُ والأَصْلُ والخَلِيقَةُ والسَّجِيَّةُ يُقَال : فلانٌ كَرِيمُ النُّحِاسِ أَي كَرِيمُ النِّجَارِ قال لَبِيدٌ :
وكَمْ فِينَا إِذَا مَا الْمَحْلُ أَبْدَى ... نُحَاسَ القَوْمِ مِنْ سَمْحٍ هَضُومِ وعن ابنِ الأَعْرَابِيِّ : النُّحَاس : مَبْلَغُ أَصْلِ الشَّيْءِ ونَحَسَه كمَنَعَه نَحْساً : جَفَاهُ كما في العُبَابِ عن أَبي عَمْروٍ . ونَحَسَت الإِبلُ فُلاناً : عَنَّتْهُ أَي أَتْعَبَتْه وأَشْقَتْه أَي أَوْقَعَتْه في المَشَقَّةِ عن أَبِي عَمْروٍ أَيضاً ونقل الجَوْهَرِيُّ عن أَبي زَيْدٍ قال : يُقَال : تَنَحَّسَ عَنْهَا أَي تَخَبَّرَ عنها وتَتَبَّعَها بالإسْتِخْبَارِ يكونُ ذلك سِرّاً وعَلانِيَةً ومنه حَدِيثُ بَدْرٍ : فجَعَل يَتَنَحَّسُ الأَخْبَارَ أَي يَتَتَبَّعُ . وهو قولُ ابنِ السِّكِّيتِ أَيْضاً كإسْتَنْحَسَهَا وإسْتَنْحَسَ عنها أَي تَفَرَّسَهَا وتَجَسَّسَ عنها . وتَنَحَّسَ الرجُلُ إِذا جاعَ وهو من قَوْلِهم : تَنَحَّسَ لِشُرْبِ الدَّوَاءِ إِذا تَجُوَّع له . وقال ابنُ دُرَيْدٍ تَنَحَّسَ النَّصَارَى : تَرَكُوا أَكْلَ اللَّحْمِ . ونَصُّ ابنِ دُرَيْدٍ : لَحْمَ الحَيَوَانِ . قالَ : وهو عَرَبيٌّ صحيحٌ ولا أَدْرِي ما أَصْلُه ولكنَّ عِبَارَةَ الصّاغَانِيّ صَرِيحَةٌ في بيان عِلَة التَّسْمِيَة فإِنّه نَقَلَ عنه ما نَصُّه : تَنَحَّسَ النصَارَى كلامٌ عربيٌّ فصيحٌ لتَرْكِهم أَكْلَ الحَيَوَانِ وتَنَهَّسَ في هذَا مِن لَحْنِ العامِة فتأَملْ . والنُّحَسُ كصُرَدٍ : ثَلاثُ لَيَالٍ بعْدَ الدُّرَعِ وهي الظُّلَمُ أَيضاً قالَه ابنُ عَبّادٍ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : النَّحْسُ : الجَهْدُ والضُّرُّ . والجَمْع أَنْحُسٌ . ويومٌ نَحْسٌ ونَحُوسٌ ونَحِيسٌ من أَيَّامٍ نَوَاحِسَ ونَحِسَاتٍ ونَحْسَاتٍ مَن جَعَلَه نَعْتاً ثَقَّلَه ومَن أَضافَ اليومَ إِلى النَّحْسِ فالتَّخْفِيفُ لا غيرُ . والنَّحْسُ : شِدَّةُ البَرْدِ حَكَاه الفارِسِيُّ وأَنشَدَ لابن أَحْمَرَ :
كأَنَّ مُدَامَةً عُرِضَتْ لنَحْسٍ ... يُحِيلُ شَفِيفُهَا المَاءَ الزُّلاَلاَ
وفَسَّرَه الأَصْمعيُّ فقال : لنَحْسٍ أَي وُضِعَتْ في رِيحٍ فبَرَدَتْ . وشَفِيفُهَا : بَرْدُهَا ومَعْنَى يُحِيلُ : يَصُبُّ . يقول : فبَرْدُهَا يَصُبُّ الماءَ في الحَلْقِ ولولاَ بَرْدُهَا لم يَشْرَبِ الماءُ . والنُّحَاسُ : ضَربٌ من الصُّفْر شَدِيدُ الحَمْرَة وقال ابنُ بُزْرُج : الصُّفْرُ نَفْسُه كما تقدَّم . ويومٌ مَنْحُوسٌ ورجُلٌ مَنْحُوسٌ من مَنَاحِيسَ . والمُنَحَّسُ كمُعَظَّمٍ : الحَزِينُ . وتَنَاحَسَ فُلانٌ وإنَتْحَسَ : إنْتَكَسَ وأَنْحَسَ جَدُّه . وأَنْحَسَتِ النَّارُ : كَثُر نُحَاسُهَا أَي دُخَانُهَا . نقَلَه ابنُ القَطّاعِ . وأَبُو جَعْفَرٍ أَحْمَدُ بنُ مُحَمّدِ بنِ إِسمَاعِيلَ المِصْرِيُّ النَّحْوِيُّ النَّحّاسُ كشَدَّادٍ مات سنةَ 833 وهو صَاحِبُ التَّصَانِيفِ الكَثِيرَةِ . وأبُو الحُسَينِ الحِسَنُ بنُ عَلِيٍّ النَّحَّاسِيُّ بِياءِ النِّسْبَةِ عن الحُسَيْنِ ابنِ الفَضْلِ البَجَلِيِّ وعنه أَبُو الحَسَن العَلَوِيُّ . والشَّمْسُ أَبُو الوفاءِ مُحَمَّدُ بنُ مُحَمّدِ ابنِ أَحْمَدَ بنِ مُحَمّدِ بنِ موسى الغَزِّيُّ قاضِيها عُرِف بابنِ النَّحّاسِ قَرَأَ على زَكَرِيّا والسَّخاوِيّ والجَوْهَرِيّ

##### Türkçe

نحس
**نَحِسَ - يَنْحَسُ** (**نَحُسَ - يَنْحُسُ**) - **نَحْس** - **نَحِس** - **نَحِسَات** - **نُحَاس**

**نَحِسَ - يَنْحَسُ** (**نَحُسَ - يَنْحُسُ**) + varlık: donma derecesine kadar şiddetle soğur; böylece hareket etmeye veya hissetmeye güç yetiremez: kendisine zarar ve eziyetin ilişmesine yol açan şiddetli bir soğuğa uğrar; hatta şiddetli soğuktan dolayı onda uyuşma olur ve his körelir; böylece şiddetli soğuktan dolayı artık uzuvlarını hissetmez.

**نَحْس**: fiil ismi “ **نَحِسَ - يَنْحَسُ** ”: dondurucu şiddetli soğuğa uğrama; yine o, “ **نَحِسَ - يَنْحَسُ** ” fiiliyle olan şeydir: şiddetli soğuktan donma ve helâk olma.

**نَحِس**: “ **فَعِل** ” vezninde mübalağa ism-i fâil: “ **نَحِسَ - يَنْحَسُ** ” hâli.

**نَحِسَات**: “ **نَحِس** ”in çoğulu.

**نُحَاس**: “ **فُعال** ” vezninde, “ **نَحِسَ - يَنْحَسُ** ”ten fiil ismi: ondan âlet veya araç adı: şiddetli soğukluğa götüren ve bununla eziyete, uyuşmaya ve hissizliğe sebep olan madde veya âlet.

Not: halk dilinde **نَحَّست** elleri veya uzuvları: hissi kaybetti; ve **الريح الصرصر** hakkında: o, şiddetli soğuk, çok soğuk bir rüzgârdır.

Ve **يوم نحس مستمر**: sürekli, eziyet verici şiddetli soğuk günü.

Ve lafız, “derecelerinin farklılığıyla soğukluk ve sıcaklık hissi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**صَافَ - يَصِيفُ**، **دَفِىءَ - يَدْفَأُ**، **بَرَدَ - يَبْرُدُ**، **زَمْهََرَ - يُزَمْهِرُ**، **صَرَّ - يَصِرُّ**، **نَحِسَ - يَنْحَسُ** (**نَحُسَ - يَنْحُسُ**)

نحس - نحسات
﴿Onların üzerine, dünya hayatında zillet azabını tattıralım diye, **أيام نحسات** içinde çok soğuk bir rüzgâr gönderdik; âhiret azabı ise daha zillet vericidir ve onlar yardım olunmazlar (16)﴾ Fussilet ﴿Biz onların üzerine, **يوم نحس مستمر** içinde çok soğuk bir rüzgâr gönderdik (19)﴾ Kamer

نحاس
﴿Ey cin ve insan topluluğu! Göklerin ve yerin uçlarından geçip gitmeye gücünüz yeterse geçip gidin; bir sultan (güç) olmaksızın geçip gidemezsiniz (33). Öyleyse Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlarsınız? (34). Üzerinize ateşten bir alev ve **نحاس** gönderilir; böylece ikiniz de yardım göremezsiniz (35)﴾ Rahmân ﴿Eğer onların üzerine gökten bir kapı açsak da onun içinde yükselip dursalar (14), elbette derlerdi: “Gözlerimiz ancak sarhoş edildi; bilakis biz büyülenmiş bir topluluğuz” (15). Andolsun gökte burçlar yaptık ve onu bakanlar için süsledik (16) ve onu her kovulmuş şeytandan koruduk (17); ancak kulak hırsızlığı yapan müstesna; onu da apaçık bir şihab izler (18)﴾ Hicr

مختار الصحاح
● [نحس] ن ح س: **النَّحْسُ** **السَّعد**’ın zıddıdır; ve Yüce Allah’ın sözü ﴿**في يوم نَحْسٍ**﴾ sıfat ve izafet üzere okunmuştur; izafet daha çok ve daha iyidir. Ve şey, **نَحِسَ** oldu; **فهِم** babındandır; o hâlde o, hâ’sı kesreli olarak **نَحِسٌ**dur. Ondan dolayı **أَيام نَحِساتٌ** denildi. Ve **النُّحاسُ** mâlûmdur. Ve **النُّحاسُ** ayrıca, içinde alev bulunmayan dumandır.

الراغب
نحس
- Yüce Allah’ın sözü: }**يرسل عليكما شواظ من نار ونحاس**﴿[Rahmân/35]; artık **النحاس**: dumansız alevdir; bu, renkte **النحاس** ile benzetmedir. Ve **النحس**: **السعد**’ın zıddıdır. Yüce Allah dedi:﴾**في يوم نحس مستمر**﴿[Kamer/19]،﴾**فأرسلنا عليهم ريحا صرصرا في أيام نحسات**{ [Fussilet/16]. Ve ( **نحسات** ) (ki o şâz bir kıraattir) fetha ile okundu. Denildi: uğursuzlar (bu, Dahhâk’ın sözüdür; onu Ebû Ca‘fer en-Nahhâs, İ‘râbü’l-Kur’ân 3/33’te ondan nakletti; yine Katâde ve Mücâhid de bunu söyledi. Bkz.: ed-Dürrü’l-Mensûr 7/317). Ve denildi: şiddetli soğuk olanlar (bu sözü Nakkâş nakletti. Bkz.: Tefsîru’l-Kurtubî 15/348). Ve **النحس**’ın aslı, ufkun kızarmasıdır; böylece **النحاس** gibi olur. Yani: dumansız alev; böylece bu, uğursuzluk için bir mesel oldu.

ملخص اللسان
1. **النَّحْسُ**: güçlük ve zarar. Ve **النَّحْسُ**: yıldızlardan ve başkalarından **السَّعْدِ**’in hilâfıdır; çoğulu **أَنْحُسٌ** ve **نُحوسٌ**dur. Ve **يوم ناحِسٌ** ve **نَحْسٌ** ve **نَحِسٌ** ve **نَحِيسٌ**, **أَيام نَواحِس** ve **نَحْساتٍ** ve **نَحِسات**’tandır; ve şey **نَحِسَ** olmuştur; o hâlde o da **نَحِسٌ**dur.
2. **في أَيام نَحِساتٍ**: iki vecihte de onların üzerine uğursuz olanlardır.
3. Ve **النَّحْسُ**: toz. Denilir: **هاج النَّحْسُ** yani toz kabardı.
4. Ve **النَّحْسُ**: tozlu rüzgâr; ve denildi: rüzgâr her ne olursa olsun.
5. Ve **النَّحْسُ**: soğuğun şiddeti; Araplar, arka taraftan estiğinde soğuk rüzgâra **نَحْساً** adını verirler.
6. Ve **النِّحاسُ**: **الصُّفْر**dan bir tür ve çok kızıl kap-kacak.
7. Ve **النُّحاس** ( **النون**’un dammesiyle): içinde alev bulunmayan dumandır.
8. **النُّحاس**: yükselen, harareti zayıflayan ve alevden arınan dumandır.
9. **النُّحاس** (damme ile): **الصُّفْر**un kendisidir; **النِّحاس** (kesreli): onun dumanıdır. Ve başkası dumana **نُحاسٌ** der.
10. Ve **النِّحاسُ** ve **النُّحاس**: tabiat, asıl ve yaratılış ve seciye. Erkeğin **نِحاسُه** ve **نُحاسه**: onun seciyesi ve tabiatıdır.

لسان العرب:
● - نحس: **النَّحْسُ**: güçlük ve zarar. Ve **النَّحْسُ**: yıldızlardan ve başkalarından **السَّعْدِ**’in hilâfıdır; çoğulu **أَنْحُسٌ** ve **نُحوسٌ**dur. Ve **يوم ناحِسٌ** ve **نَحْسٌ** ve **نَحِسٌ** ve **نَحِيسٌ**, **أَيام نَواحِس** ve **نَحْساتٍ** ve **نَحِساتٍ**tandır; onu sıfat yapan ağırlaştırır; günü **النَّحْسِ**’e izafe eden ise yalnız hafifletme iledir. Ve **يوم نَحْسٌ** ve **أَيام نَحْسٌ**. Ve Ebû Amr okudu: **فأَرسلنا عليهم ريحاً صرصراً في أَيام نَحْساتٍ**; Ezherî dedi: o, **أَيام نَحْسَة**’nin cem‘idir; sonra **نَحْسات** cem‘in cem‘idir. Ve “ **في أَيام نَحِساتٍ** ” diye de okundu; o, iki vecihte de onların üzerine uğursuz olanlardır. Ve Araplar, arka taraftan estiğinde soğuk rüzgâra **نَحْساً** adını verirler. Ve Yüce Allah’ın sözü “ **في يومٍ نَحْسٍ** ” sıfat üzere okundu; izafet daha çok ve daha iyidir. Ve şey **نَحِسَ** olmuştur; o hâlde o da **نَحِسٌ**dur. Şair dedi:
جُذام’a ve لَخْم’a bildir ki onların kardeşleri
طَيّ ve بَهْراء’dır; bir kavimdir; onların yardımı **نَحِسُ**tur.
Ondan dolayı **أَيام نَحِسات** denildi. Ve **النَّحْسُ**: toz. Denilir: **هاج النَّحْسُ** yani toz kabardı. Şair dedi:
**إِذا هاجَ نَحْسٌ ذو عَثانِينَ، والتَقَتْ
سَباريتُ أَغْفالٍ بها الآلُ يمضح**
Ve denildi: **النَّحْسُ** tozlu rüzgârdır; ve denildi: rüzgâr her ne olursa olsun. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okuttu:
**وفي شَمُولٍ عُرِّضتْ للنَّحْسِ**
Ve **النَّحْسُ**: soğuğun şiddetidir; Fârisî bunu nakletti. Ve İbn Ahmer’den şu beyti okuttu:
**كأَنَّ مُدامَةً عُرِضَتْ لِنَحْسٍ،
يُحِيلُ شَفِيفُها الماءَ الزُّلالا**
Asma‘î onu şöyle açıkladı: **لِنَحْسٍ** yani bir rüzgâra konuldu da soğudu. Ve **شَفِيفُها**: onun soğuğudur. Ve **يُحِيل**’in manası: döker. Diyor ki: onun soğuğu suyu boğaza döker; onun soğuğu olmasaydı su içmezdi. Ve **النِّحاسُ** ve **النُّحاس**: tabiat, asıl, yaratılış. Erkeğin **نِحاسُه** ve **نُحاسه**: onun seciyesi ve tabiatıdır. Denilir: falan **كريم النِّحاس** ve **النُّحاس** da; (damme ile) yani **كريم النِّجار**. Lebîd dedi:
**يا أُيُّها السَّائلُ عن نِحاسِي**
Dedi ki **النّحاس** (*asıl nüshada böyle*):
**وكَمْ فِينا، إِذا ما المَحْلُ أَبْدى
نِحاسَ القَوْمِ، من سَمْحٍ هَضُومِ**
Ve **النِّحاسُ**: **الصُّفْر**dan bir tür ve çok kızıl kap-kacak. Ve **النُّحاس** ( **النون**’un dammesiyle): içinde alev bulunmayan dumandır. Ve tenzîlde: **يُرْسَل عليكما شُواظٌ من نار ونُحاس**. Ferrâ dedi: ve **ونِحاسٍ** diye de okundu. Dedi: **النُّحاسُ** dumandır. Ca‘dî dedi:
**يُضِيءُ كَضَوْء سِراجٍ السَّلِيـ
ـطِ لَمْ يَجْعَل اللَّهُ فيه نُحاسا**
Ezherî dedi: bu, bütün müfessirlerin sözüdür. Ebû Hanîfe dedi: **النُّحاس** yükselen, harareti zayıflayan ve alevden arınan dumandır. İbn Büzürc: derler ki **النُّحاس** (damme ile) **الصُّفْر**un kendisidir; **النِّحاس** (kesreli) onun dumanıdır. Ve başkası dumana **نُحاسٌ** der. Ve **نَحَّسَ الأَخْبار** ve **تَنَحَّسَها** ve **اسْتَنْحَسَها**: onu yokladı ve onu araştırdı; ve **اسْتَنْحَسَ عنها**: onu istedi ve haber alma ile onu izledi; bu gizli ve açık olur. Ve Bedir hadîsinde: “haberleri **يَتَنَحَّس** etmeye başladı” yani izlemeye başladı. Ve **تَنَحَّس النصارى**: hayvan yemeyi terk ettiler. İbn Düreyd dedi: o, sahih Arapçadır; aslının ne olduğunu bilmiyorum.

مقاييس اللغة:
(**نحس**) **النون** ve **الحاء** ve **السين** tek bir asıldır; **السَّعد**’ın hilâfına delâlet eder. Ve **نُحِسَ**; o hâlde o **مَنحوس**tur. Ve **النُّحَاس**: içinde alev bulunmayan dumandır. Dedi ki:
**شياطين يُرمَى بالنُّحاسِ رَجيمُها**
Ve **النُّحَاس** bu cevherlerdendir; sanki altın ve gümüş gibi şerefli cevherlere muhalefet ettiğinden **نُحَاساً** diye adlandırıldı. Bu, ihtimal yönündendir. Ve denilir: **يومٌ نَحْسٌ** ve **يومٌ نَحِسٌ**. Ve okundu: {**في أيَّامٍ نَحِسَاتٍ** [. [Fussilet 16]. Ve ]**نَحْسَاتٍ**([4])[.
Ve muhtemeldir ki **النُّحاس**: asıldır; bazılarının zikrettiği üzere; ve birçok cevher için asıl olduğundan, şeyin aslının nihayetine **نُحاس** denildi.

القاموس المحيط:
**النَّحْسُ**: karanlık iş; ve arka taraftan estiğinde soğuk rüzgâr; ve göğün uçlarında toz; ve **السَّعْدِ**’ın zıddı.
Ve **نَحُِسَ** olmuştur; **فرح** gibi ve **كرم** gibi; o hâlde o **نَحِسٌ**dur. Ve o, **أيَّامٌ نَحِيسَةٌ** ve **نَحِسَةٌ** ve **نَحِساتٌ**tır. Ve **النَّحْسانِ**: **زُحَلُ** ve **المِرِّيخُ**. Ve **عامٌ ناحِسٌ** ve **نَحيسٌ**: kıtlık olan. Ve **المَنَاحِسُ**: uğursuzluklar. Ve **النِّحاسُ** (Ebû’l-Abbâs el-Kevâşî’den “üçlü” olarak): **القِطْرُ** ve ateş; ve **الصُّفْر**un veya demirin kıvılcımından, dövüldüğünde düşen şey; ve tabiat; ve şeyin aslının nihayeti. Ve **نَحَسَهُ** ( **مَنَعَهُ** gibi): ona kaba davrandı. Develer falanı **نَحَسَت**: onu yordu ve bedbaht etti. Ve **تَنَحَّسَ الأخْبَارَ** ondan: ondan haber aldı ve haber alma ile onu izledi; **اسْتَنْحَسَهَا** gibi. Ve acıktı; ilacı içmek için: kendini aç bıraktı. **النَّصارَى**: et yemeyi terk ettiler. Ve **النُّحَسُ** ( **صُرَدٍ** gibi): **الدُّرَعِ**’den sonra üç gece; ve onlar karanlıklardır da.

تاج العروس:
ن ح س
**النَّحْسُ** (fetha ile): karanlık iş; İbn Abbâd’dan. Ezherî dedi: Araplar, arka taraftan estiğinde soğuk rüzgâra **نَحْساً** adını verirler. Ve denildi: o, tozlu rüzgârdır. İbn Düreyd dedi: **النَّحْسُ**: kıtlık döndüğünde göğün uçlarında tozdur. Şair dedi:
**إِذا هَاجَ نَحْسٌ ذُو عَثَانِينَ وإلْتَقَتْ ... سَبَارِيتُ أَغْفَالٌ بهَا الآلُ يَمْصَحُ**
Ve **النَّحْسُ**: yıldızlardan ve başkalarından **السَّعْدِ**’in zıddıdır; çoğulu: **أَنْحَسٌ** ve **نُحُوسٌ**. Ve **نَحِسَ** olmuştur; **فَرِحَ** gibi ve **كَرُمَ** gibi; **نَحَساً** ve **نُحُوسَةً**; ikincisi, kesreli **نَحِسَ**’te bir lehçedir. Ondan, Abdurrahman b. Ebî Bekre’nin “ **مِنْ نَارٍ ونَحُسَ** ” kıraati: onun geçmiş fiil olması üzere; yani onların günü veya hâli **نَحُسَ** oldu; o hâlde o, fetha ile ve **كَتِفٍ** gibi **نَحْسٌ**tur; ve **أَمِيرٍ** gibi **نَحِيسٌ**tur. Ve **يومٌ نَحِسٌ** ve **أَيّامٌ نَحْسٌ**. Ve o, **أَيَّامٌ نَحِيسَةٌ** ve **نَحِسَةٌ** ve **نَحِساتٌ**tır; hâ’nın sükûnu ve kesresiyle. Ve Ebû Amr okudu: “ **فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحاً صَرْصَراً في أَيّامٍ نَحْسَاتٍ** ”. Ezherî dedi: o, **أَيّامٍ نَحْسَةٍ**’nin cem‘idir; sonra **نَحْسَات**: cem‘in cem‘idir. Ve “ **نَحِسَاتٍ** ” diye de okundu; o, iki vecihte de onların üzerine uğursuz olanlardır; hâ’nın kesresiyle. Ve Kûfe ve Şam kurrâsı ve Yezîd bununla okudu; geri kalanlar hâ’nın sükûnu ile. Ve Sıhâh’ta: Yüce Allah’ın sözü “ **في يَوْمٍ نَحْسٍ** ” sıfat üzere okundu; denildi. Ve izafet daha çok ve daha iyidir. Ve şey **نَحِسَ** olmuştur; kesre ile; o hâlde o da **نَحِسٌ**dur. Şair dedi:
**أَبْلِغْ جُذَاماً ولَخْماً أَن إِخْوَتَهُمْطَيّاً وبَهْرَاءَ قَوْمٌ نَصْرُهُمْ نَحِسُ**
Ve **النَّحْسَانِ** yıldızlardandır: **زُحَلُ** ve **المِرِّيخُ**; tıpkı **السَّعْدان**ın **الزُّهَرَةُ** ve **المُشْتَرِي** olması gibi; bunu İbn Abbâd söyledi. Ve mecazdandır: **عَامٌ ناحِسٌ** ve **نَحِيسٌ** yani kıtlık, verimsiz; bunu İbn Düreyd nakletti ve dedi: “iddia ettiler”. Ve **المَنَاحِسُ**: uğursuzluklar; İbn Düreyd’den; o, kıyasa aykırı olarak **نَحْس**’ın cem‘idir; tıpkı **المَشَائِم**in **شُؤْم**un cem‘i olması gibi. Ve **النّحَاسُ** “üçlü”dür; kesre Ferrâ’dan; Mücâhid de sîn’in ref‘i ile bununla okudu. Ve fetha, müfessir Ebû’l-Abbâs el-Kevâşî’den: **القِطْرُ**; fasih Arapçadır. İbn Fâris dedi: **النُّحَاسُ**: ateştir. el-Ba‘îs dedi:
**دَعُوا النَّاسَ إِنَّي سَوْفَ تَنْهَي مَخَافِتِي
شَيَاطِينَ يُرْمَى بالنُّحَاسِ رَجِيمُهَا**
Ebû Ubeyde dedi: **النُّحَاسُ**: **الصُّفْر**un kıvılcımından veya demirin kıvılcımından, dövüldüğünde yani çekiçle vurulduğunda düşen şeydir. Yüce Allah’ın sözü “ **يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شَوَاظٌ مِنْ نَارٍ ونُحَاسٌ** ”a gelince: denildi ki o dumandır; bunu Ferrâ söyledi; ve Ca‘dî’nin sözünü okuttu:
**يُضِيءُ كضَوْءِ سِرَاجِ السَّلِي ... طِ لَمْ يَجَعَلِ اللهُ فِيهِ نُحَاسَاً**
Ezherî dedi: bu, bütün müfessirlerin sözüdür. Ve denildi: o, içinde alev bulunmayan dumandır. Ebû Hanîfe (Allah ona rahmet etsin) dedi: **النُّحاس** yükselen, harareti zayıflayan ve alevden arınan dumandır. İbn Büzürc dedi: derler ki **النُّحَاسُ**: **الصُّفْر**un kendisidir; ve kesre ile: onun dumanıdır. Ve başkası dumana **نُحَاسٌ** der. Ve müelliften şaşılır: âyetin onunla tefsir edildiği duman manasını nasıl düşürdü. Cevherî bunu nakletti ve Ca‘dî’nin sözünü okuttu; Ezherî de müfessirlerin bunun üzerindeki ittifakını nakletti; eğer bu, nüshacılardan düşmemişse, büyük bir kusurdur. Ve **النُّحَاسُ** ve **النِّحَاسُ**: tabiat, asıl, yaratılış ve seciye. Denilir: falan **كَرِيمُ النُّحِاسِ** yani **كَرِيمُ النِّجَارِ**. Lebîd dedi:
**وكَمْ فِينَا إِذَا مَا الْمَحْلُ أَبْدَى ... نُحَاسَ القَوْمِ مِنْ سَمْحٍ هَضُومِ**
Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **النُّحَاس**: şeyin aslının nihayetidir. Ve **نَحَسَه** ( **مَنَعَه** gibi) **نَحْساً**: ona kaba davrandı; **العُبَاب**’da Ebû Amr’dan. Ve develer falanı **نَحَسَت**: onu yordu; yani onu yıprattı ve bedbaht etti; yani onu meşakkate düşürdü; bunu da Ebû Amr’dan. Cevherî, Ebû Zeyd’den nakletti: denilir: **تَنَحَّسَ عَنْهَا** yani ondan haber aldı ve haber alma ile onu izledi; bu gizli ve açık olur. Ondan Bedir hadîsi: “haberleri **يَتَنَحَّسُ** etmeye başladı” yani izlemeye başladı. Bu, İbnü’s-Sikkît’in de sözüdür; **إسْتَنْحَسَهَا** gibi. Ve **إسْتَنْحَسَ عنها** yani onu sezdi ve ondan casusluk yaptı. Ve adam **تَنَحَّسَ** ettiğinde acıktı; bu, onların “ilacı içmek için **تَنَحَّسَ** etti” sözündendir; yani onun için kendini aç bıraktı. İbn Düreyd dedi: **تَنَحَّسَ النَّصَارَى**: et yemeyi terk ettiler. İbn Düreyd’in nassı: hayvan eti. Dedi: o, sahih Arapçadır; aslının ne olduğunu bilmiyorum. Fakat Sâgânî’nin ibaresi, adlandırmanın illetini beyan etmede sarihtir; çünkü ondan naklettiği nass şudur: **تَنَحَّسَ النصَارَى** fasih Arapça bir sözdür; hayvan yemeyi terk etmelerinden dolayı. Ve bu hususta **تَنَهَّسَ** (şeklinde) halk dilinin lahnındandır; düşün. Ve **النُّحَسُ** ( **صُرَدٍ** gibi): **الدُّرَعِ**’den sonra üç gece; ve onlar karanlıklardır da; bunu İbn Abbâd söyledi. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **النَّحْسُ**: güçlük ve zarar; çoğulu **أَنْحُسٌ**. Ve **يومٌ نَحْسٌ** ve **نَحُوسٌ** ve **نَحِيسٌ**, **أَيَّامٍ نَوَاحِسَ** ve **نَحِسَاتٍ** ve **نَحْسَاتٍ**tandır; onu sıfat yapan ağırlaştırır; günü **النَّحْسِ**’e izafe eden ise yalnız hafifletme iledir. Ve **النَّحْسُ**: soğuğun şiddeti; Fârisî bunu nakletti ve İbn Ahmer’den şu beyti okuttu:
**كأَنَّ مُدَامَةً عُرِضَتْ لنَحْسٍ ... يُحِيلُ شَفِيفُهَا المَاءَ الزُّلاَلاَ**
Asma‘î onu şöyle açıkladı: **لنَحْسٍ** yani bir rüzgâra konuldu da soğudu. Ve **شَفِيفُهَا**: onun soğuğudur. Ve **يُحِيلُ**’in manası: döker. Diyor ki: onun soğuğu suyu boğaza döker; onun soğuğu olmasaydı su içmezdi. Ve **النُّحَاسُ**: çok kızıl **الصُّفْر**dan bir tür. İbn Büzürc dedi: daha önce geçtiği üzere **الصُّفْر**un kendisidir. Ve **يومٌ مَنْحُوسٌ** ve **رَجُلٌ مَنْحُوسٌ**, **مَنَاحِيسَ**tandır. Ve **المُنَحَّسُ** ( **مُعَظَّمٍ** gibi): hüzünlü. Ve falan **تَنَاحَسَ** etti ve **إنَتْحَسَ**: tersine döndü; ve onun talihi **أَنْحَسَ** etti. Ve ateş **أَنْحَسَت**: onun **نُحَاسُ**u yani dumanı çoğaldı; bunu İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâ‘îl el-Mısrî en-nahvî **النَّحّاس** ( **شَدَّادٍ** gibi): 833 yılında öldü; çok teliflerin sahibidir. Ve Ebû’l-Hüseyn el-Hasen b. Alî **النَّحَّاسِيُّ** nisbet yâ’sı ile; Hüseyin b. el-Fadl el-Becelî’den; ondan da Ebû’l-Hasen el-Alevî. Ve Şems Ebû’l-Vefâ Muhammed b. Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Mûsâ el-Gazzî, onun kadısı; İbnü’n-**النَّحّاس** diye bilindi; Zekeriyyâ ve Sehâvî ve Cevherî üzerine okudu.
