# نحص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AD%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نحص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نحص

النَّحُوص: الأَتان الوحشيةُ الحائل؛ قال النابغة:
نَحُوص قد تفَلّقَ فائِلاها،
كأَنّ سراتَها سَبَدٌ دَهِينُ
وقيل: النَّحُوص التي في بطنها ولد، والجمع نحُصٌ ونحائِصُ؛ قال ذو الرمة:
يَقْرُو نَحائِصَ أَشْباهاً مُحَمْلَجَة
قُوْداً سَماحيجَ، في أَلوانها خَطَبُ
وأَنشد الجوهري هذا البيت:
وُرْقَ السَّرابيلِ، في أَلوانها خَطَب
وحكى أَبو زيد عن الأَصمعي: النَّحُوص من الأُتُنِ التي لا لبن لها، وقال شمر: النَّحُوص التي منعها السِّمَنُ من الحَمْل، ويقال: هي التي لا لبن بها ولا ولد لها؛ ابن سيده: وقول الشاعر أَنشده ثعلب: حتى دفعْنا بشَبُوبٍ وابِصِ،
مُرْتَبِعٍ في أَرْبعٍ نَحائِصِ
يجوز أَن يعني بالشَّبُوب الثورَ، وبالنَّحائِصِ البقرَ استعارة لها، وإِنما أَصله في الأُتُن؛ ويدلُّك على أَنها بقرٌ قوله بعد هذا: يَلْمَعْن إِذْ وَلَّينَ بالعَصاعِصِ
فاللُّمُوع إِنما هو من شدة البياض، وشدّةُ البياض إِنما تكون في البقر الوحشي، ولذلك سُمِّيت البقرةُ مَهاةً، شُبِّهت بالمَهاة التي هي البِلَّوْرة لبياضها، وقد يجوز أَن يعني بالشبوب الحمارَ استعارة له، وإِنما أَصله للثور، فيكون النحائص حينئذٍ هي الأُتُن، ولا يجوز أَن يكون الثورَ، وهو يعني بالنحائص الأُتُنَ لأَن الثور لا يُراعي الأُتُنَ ولا يُجاوِرُها، فإِن كان الإِمكان أَن يُراعِيَ الثورُ الحُمُرَ ويُجاوِرَهُنّ فالشَّبُوب هنا الثور، والنحائصُ الأُتُنُ، وسقطت الاستعارة عن جميع ذلك؛ وربما كان في الأُتُن بياض فلذلك قال:
يلمعن إِذ ولين بالعصاعص
والنُّحْصُ: أَصل الجبل. وفي حديث النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَنه ذكر قَتْلى أُحُد فقال: يا ليتني غودِرْت مع أَصحاب نُحْصِ الجبل؛ النُّحْص، بالضم: أَصل الجبل وسفحه، تمنى أَن يكون اسْتُشْهِد معهم يوم أُحُدٍ، أَراد: يا ليتني غُودِرْت شهيداً مع شهداء أُحد. وأَصحابُ النُّحْص: هم قتلى أُحد، قال الجوهري: أَو غيرهم.
ابن الأَعرابي: المِنْحاصُ المرأَة الدقيقة الطويلة.

### Türkçe

**النَّحُوص**: gebe olmayan yabanî dişi eşek; en-Nâbiga dedi ki:

**نَحُوص قد تفَلّقَ فائِلاها،
كأَنّ سراتَها سَبَدٌ دَهِينُ**

Ve denildi: **النَّحُوص** karnında yavru bulunan (dişi)dir; çoğulu **نحُصٌ** ve **نحائِصُ**’tur; Zû’r-Rumme dedi ki:

**يَقْرُو نَحائِصَ أَشْباهاً مُحَمْلَجَة
قُوْداً سَماحيجَ، في أَلوانها خَطَبُ**

el-Cevherî bu beyti rivayet etti:

**وُرْقَ السَّرابيلِ، في أَلوانها خَطَب**

Ebû Zeyd, el-Asma‘î’den nakletti: **النَّحُوص**; dişi eşeklerden sütü olmayanlardır. Şemmer dedi: **النَّحُوص**; semizliğin onu gebelikten alıkoyduğu (dişi)dir; ve denilir: o, ne süt bulunan ne de yavru bulunan (dişi)dir. İbn Sîde: Şairin sözü—Sa‘leb onu rivayet etti:

**حتى دفعْنا بشَبُوبٍ وابِصِ،
مُرْتَبِعٍ في أَرْبعٍ نَحائِصِ**

**الشَّبُوب** ile boğayı, **النَّحائِصِ** ile de inekleri, onlar için bir istiâre olarak kastetmesi câizdir; aslında ise (bu lafız) dişi eşeklerdedir. Ve onun inek olduğuna, bundan sonra söylediği şu söz delâlet eder:

**يَلْمَعْن إِذْ وَلَّينَ بالعَصاعِصِ**

Çünkü parıltılar ancak şiddetli beyazlıktandır; şiddetli beyazlık ise ancak yabanî sığırda olur; bu sebeple ineğe **مَهاةً** adı verilmiştir; beyazlığından dolayı, **البِلَّوْرة** olan **المَهاة**’ye benzetilmiştir. Ve **الشبوب** ile, ona bir istiâre olarak, eşeği kastetmesi de câizdir; aslında ise (bu lafız) boğa içindir; o hâlde **النحائص** o vakit dişi eşekler olur. Ve boğa olması câiz değildir; hâlbuki **النحائص** ile dişi eşekleri kasteder; çünkü boğa dişi eşekleri otlatmaz ve onlara komşu olmaz. Şayet boğanın eşekleri otlatması ve onlara komşu olması mümkün ise, burada **الشَّبُوب** boğadır, **النحائصُ** dişi eşeklerdir; böylece bütün bunlardan istiâre düşmüş olur. Ve belki dişi eşeklerde beyazlık vardır; bu sebeple dedi ki:

**يلمعن إِذ ولين بالعصاعص**

Ve **النُّحْصُ**: dağın kökü. Nebî’nin—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—hadisinde: Uhud’un ölülerini andı da şöyle dedi: “Keşke dağın **نُحْصِ**’unun ashabıyla birlikte bırakılmış olsaydım”; **النُّحْص**—zamm ile—dağın kökü ve eteğidir. Uhud günü onlarla birlikte şehid olmayı temenni etti; muradı: “Keşke Uhud şehidleriyle birlikte şehid olarak bırakılmış olsaydım.” Ve **أَصحابُ النُّحْص**: onlar Uhud’un ölüleridir; el-Cevherî dedi: yahut başkalarıdır.

İbnü’l-A‘râbî: **المِنْحاصُ** ince, uzun kadındır.
