# نحل (ن-ح-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AD%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Bal arısı

- Harfler: ن - ح - ل
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [النَّحْلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%AD%D9%92%D9%84%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Bal arısı | 1 | 1 | [16:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/ayet/16:68.md) |
| [نِحْلَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/siga/%D9%86%D9%90%D8%AD%D9%92%D9%84%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فِعْلَةً | Karşılıksız vermek | 1 | 1 | [4:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/ayet/4:4.md) |

## Mücavir kökler — 16 mücavir (22 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “Hena” hurma salkımı demektir
2. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ağaç
3. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
4. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
5. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dağ anlamındadır
6. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İyi
7. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kadınlar
8. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beyt ev demektir
9. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
10. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ekel pas demektir
11. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
12. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
13. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
14. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
15. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
16. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نحل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md), [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md), [عطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%88.md), [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) |
| Zıt Kök | [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İncelik, narinlik, zayıflama ile bir şeyi karşılık beklemeden, gönül hoşluğuyla hibe etme |
| Çekirdek Özet 2 | Karşılıksız ilahi ve beşerî bağış ile bal arısının fıtri ve saf üretimindeki karşılıksız sunum |
| Çekirdek Özet 3 | Mülkiyet ve hak aktarımında bedel şartı aramayan, gönüllü ve borçlandırmayan tahsis mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Mehir veya hibeyi bir ticari ivaz, satın alma bedeli ya da borçlanma aracı olarak algılama hatası |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نح | Fiziksel bir yüzeyden kazıma, yontma, kesme veya bedensel iç çekiş/derin ses çıkarma hareketi; [نحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AA.md) (yontarak inceltme), [نحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B1.md) (boğazlayıp kesme), [نحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%A8.md) (içten ağlama, adak), [نحس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B3.md) (aşınma, darlık) köklerinde olduğu gibi maddenin eksiltilmesi veya yoğunlaşması | ل | Temel kazıma ve eksilme hareketini incelik, zayıflık ve bedensel narinliğe dönüştürür; oradan da bir hakkı veya malı pürüzsüzce, karşılıksız eksilterek başkasına gönül rızasıyla sunma (hibe) anlamına daraltır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Balık, filiz, tohum | Canlılık, süreklilik, içten gelen fıtri hareket ve üretim potansiyeli |
| ح | Çit, duvar, sınır | Çevirme, koruma altına alma, dokunulmaz kılma ve ayrıştırma |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, bir hedefe sevk etme, aktarma ve otorite |
| نحل | Canlı bir kaynaktan korunaklı ve narin bir varlığın hedefe yöneltilerek karşılıksız aktarılması | İçten gelen saf bir canlılık ve narinliğin sınırları belirlenmiş bir alandan çıkarılarak doğrudan bir muhataba minnetsizce tahsis edilmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bedenin zayıflayıp incelmesi, kılıcın vurulmaktan ağzının incelip keskinleşmesi ve narin yapılı bal arısı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında birine sözle pay çıkarma veya kınayıcı söz isnat etme manasında kökü şöyle kullanır: فَذَرْ ذا وانحَلِ النُّعمانَ قَوْلاً / كنَحْتِ الفَأْسِ يُنْجِدُ أو يغُورُ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin çocuğuna veya eşine malından bir kısmı karşılıksız ve gönül hoşluğuyla bağışlaması anlamında nıhle ve nuhle kullanımı yaygındır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça نحل kökü, Sami dillerinde özellikle iki ana hat üzerinden varlık gösterir. Birinci hat, biyolojik bir terim olarak böcek ve arı sınıflandırmasına işaret eden, ancak Batı Sami dillerinde farklı köklerle (örneğin İbranice deborah) ikame edilen, Arapçada ise hem böceğin narin fiziksel formuna hem de balın karşılıksız sunumuna bakan özgün semantik gelişimidir. İkinci ve dilbilimsel açıdan daha belirgin olan hat ise, Kuzeybatı Sami dillerinde miras almak, pay almak ve mülk tahsis etmek anlamlarına gelen köklerle (İbranice nahal / nahalah נחלה 'miras almak, mülk edinmek, pay vermek'; Ugaritçe nhl 'miras, mülk'; Süryanice nḥal 'miras bırakmak') kurulan etimolojik bağdır. Bu katmanda ortak semantik çekirdek, bir bedel veya alışveriş karşılığı olmaksızın, bir bağ veya hüküm gereği mülkiyetin ya da payın doğrudan bir tarafa intikal etmesidir. Arapçada bu kadim miras ve pay devri anlamı, iç dilde zayıflık-incelik (nuhûl) ve karşılıksız gönüllü bağış (atıye bi-gayri ıvaz) kavramlarıyla kaynaşarak 'nıhle' formunda billurlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Koehler-Baumgartner HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نحل | İncelik ve zayıflıktan (nuhûl) narin yapılı arıya; arının karşılıksız bal vermesinden insanın gönüllü hibesine ve oradan başkasına söz atfetmeye (intihal) uzanan iç türetim | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice / Süryanice nḥl | İbranice nahalah (miras, karşılıksız mülk tahsisi) ile Arapça nıhle (karşılıksız hibe, mehir) arasındaki pay ve hak aktarımı ortaklığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik miras paylaşım terimleri | Mülk ve nesebin hiyerarşik veya akrabalık bağı üzerinden bila-bedel devrini anlatan ilksel kabile hukuku terimleriyle muhtemel ortaklık | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew Grammar.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نحل | Anlamlı | İncelik, arı, karşılıksız bağış | Bedensel incelik, bal arısı, minnetsiz mülk devri | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نلح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| حنل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [حلن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| لنح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [لحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%86.md) | Anlamlı | Sözü meylettirmek, ezgi, hata | Sözü zahirinden başka tarafa çevirme, ima yoluyla konuşma veya teganni | Kök Kur'an'da geçer; anlamca doğrudan bir bağ tespit edilmedi |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نحل | Merkez | Karşılıksız tahsis ve arı | Bir hakkı veya malı hiçbir bedel, minnet ve geri dönüş şartı aramaksızın gönül hoşluğuyla bağışlama | Salt gönüllülük ve tam serbestiyet içeren hibe |
| [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) | Komşu | Karşılıksız lütuf | [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) üstün bir makamdan veya yaratıcıdan gelen mutlak lütfu anlatırken, نحل hukukî bir aktarımda muhatabın şahsına saygıyla sunulan saf hibedir | Hibe ve teberru genel anlamı |
| [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) | Komşu | İhsan ve bağış | [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) bağış sahibinin lütfunu hatırlatması veya ağır bir nimet yüklemesi riskini taşırken, نحل minnetsiz ve saf devirdir | Nimetlendirme ve başa kakma ikiliği |
| [عطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%88.md) | Komşu | Verme ve sunma | [عطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B7%D9%88.md) doğrudan elden ele teslim ve genel verme eylemidir; karşılıklı veya karşılıksız olabilir | Genel verme fiili |
| [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) | Komşu | Boşaltma ve tahsis | [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) bir yeri veya hakkı başkasına terk etme yönünü öne çıkarır | Feragat ve terk |
| [عوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B6.md) | Zıt | Bedel ve ivaz | Mal veya menfaatin mutlaka bir karşılık, bedel ve denklik mukabilinde el değiştirmesi | Ticari mübadele ve karşılıklılık |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نحل | Arı; karşılıksız bağış | Bedenin zayıflayıp incelmesi; bal arısı; bedelsiz ve gönül hoşluğuyla verilen hibe | Kesin |
| Latince | apis; donatio | Bal arısı; karşılıksız hibe | Apis doğrudan biyolojik varlığı karşılarken, donatio hukuki karşılıksız mülk devrini karşılar; kökün incelik yönünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | bee; gratuitous gift, endowment | Arı; ivazsız bağış | Bee tür adıdır; gratuitous gift hukuken ivazsız bağışı ifade eder, Arapçadaki gönül hoşluğu ve incelik nüansını tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Biene; Schenkung aus freiem Willen | Arı; gönüllü bağış | Schenkung hukuki hibedir; nıhledeki iç huzuruyla, borçlandırmadan mülkiyet teslimi boyutunu kısmen karşılar | Güçlü |
| Fransızca | abeille; donation pure et simple | Arı; saf hibe | Abeille arıyı, donation pure et simple şart ve ivaz koşulmayan mülk bağışını karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Du Cange Glossarium.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| النَّحْلِ | Bal arısı (biyolojik tür ve ilahi ayet) | İlahi vahyin ve ilhamın tabiata tecellisi, arının nizamı, üretimi ve şifa kaynağı oluşu (Nahl [16:68](https://lisan.digital/tr/ayet/16:68.md)) |
| نِحْلَةً | Karşılıksız bağış, gönül hoşluğuyla mehir | Aile hukuku bağlamında kadının mehri üzerinde mutlak hak sahibi kılınması ve mehrin ivazsız sunumu (Nisâ [4:4](https://lisan.digital/tr/ayet/4:4.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Arıya vahiy/ilham meselesi | Nahl [16:68](https://lisan.digital/tr/ayet/16:68.md) ayetindeki ilahi hitabın peygamberlere gelen vahiy ile arıya verilen fıtri sevk (ilham/tekvin) arasındaki mahiyet farkı | İlahi yönlendirmenin fıtrata ve içgüdüye nakşedilmesi |
| Fıkıh | Mehir ve nıhle hukuku | Nisâ [4:4](https://lisan.digital/tr/ayet/4:4.md) ayetinde mehrin bir satın alma ivazı mı yoksa kadına ait karşılıksız bir hak ve teberru mu olduğu; babanın çocuğuna yaptığı bağışın (nuhl) geri alınıp alınamayacağı | İvazsız mülkiyet devri ve kadının mali özerkliği |
| Tefsir | Nıhle lafzının faili | نِحْلَةً kelimesinin hal veya meful-i mutlak oluşuna göre; bağışın Allah'ın bir emri/farzı mı yoksa kocanın gönül hoşluğuyla sunduğu bir armağan mı olduğu | Saf rıza, ilahi buyruk ve minnetsizlik |
| Hadis | Müminin arıya benzetilmesi ve nuhl | Müminin arı gibi temiz yiyip temiz üretmesi ve evlatlar arasında bağışta (nuhl) adaletin emredilmesi | Faydalılık, saf niyet ve teberruda adalet |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtri ilham ve kulluk | İlahi sevk | Tabiatın emre boyun eğerek şifa üretmesi | Varlığın hesapsızca yaratılış gayesine hizmet etmesi | Kesin |
| İlmi | Biyo-mimikri ve kolektif düzen | Narin nizam | Dağınık unsurlardan şifa ve düzen inşa etme | Dağıtık zekâ ve ekolojik denge sistemi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki hakların teslimi | Dokunulmaz pay | Zayıf tarafın mülkiyetini güvenceye alma | Kadının veya himaye altındakilerin haklarının şartsız teslimi | Güçlü |
| İktisadi | İvazsız transfer ekonomisi | Saf hibe mekanizması | Sermayenin bedelsiz ve borçlandırmadan devri | Pazar dışı, karşılıksız transferlerle refahın yayılması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi azaltıcı açık sistem çıktısı (Dissipatif yapı) | Sistemin dışarıdan aldığı dağınık ve ham girdileri (nektar) kendi bünyesinde narin ve yüksek düzenli bir faydaya (bal) dönüştürerek çevreye kayıpsız ve bedelsiz aktarması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karşılıksız transfer hukuku (Unilateral contract / Gratuitous transfer) | Hukuki işlemlerde karşı edim (ivaz) şartı koşulmaksızın, salt irade ve rıza ile mülkiyetin devredilerek zayıf tarafın güçlendirilmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece biyolojik bir arı türüne indirgemek ya da نِحْلَةً kelimesini sıradan bir hediyeleşme veya sembolik bir çeyiz adeti olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem tabiatın en narin varlıklarından birinin ilahi sevk ile evrensel bir şifa üretmesini hem de beşeri ilişkilerde mülkiyetin minnetsiz, ivazsız ve tam rıza ile devredilmesini kuşatan ilahi bir tahsis modelidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Evlilikte mehrin kadının bedenine karşı ödenen bir 'satın alma bedeli' (ivaz) sanılması; aile kurumunun ticari bir akde, kadının ise ticari bir nesneye dönüştürülmesi hatası |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mülkiyet, aile hukuku ve tabiat felsefesi arasındaki bağı kurar; ilahi sevkin tabiattaki karşılıksız şifa üretimi ile beşeri alandaki minnetsiz hak devrinin aynı ahlaki ve ontolojik ilkeden beslendiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kadın hakları ve mehrin mahiyetini düzenleyen ahkâm ayetlerinde (Nisâ [4:4](https://lisan.digital/tr/ayet/4:4.md)) ve tabiat nizamı ile vahyin evrenselliğini bildiren ayetlerde (Nahl [16:68](https://lisan.digital/tr/ayet/16:68.md)-69) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kadına verilen mehrin bir ücret, ceza veya babanın hakkı olduğu yönündeki Cahiliye anlayışını ve ataerkil daraltmaları yıkarak onun doğrudan kadına ait ivazsız bir hak olduğunu tescil eder |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İncelik, zayıflık, narin yapılı bal arısı ve kılıcın ağzının incelmesi.
- Soyut anlam: Karşılıksız, minnetsiz, gönül hoşluğuna dayalı mülk veya hak aktarımı.
- Sistematik karşılık: Bir kaynaktan çıkan saf değerin hiçbir karşı edim talep edilmeksizin hedef muhataba doğrudan transfer edilmesi mekanizması.
- LaTeX modeli: $$T: A \xrightarrow{\quad \Phi \quad} B \quad \land \quad C(B \to A) = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A$ kaynak varlığı (bal arısı veya mehri veren eş), $B$ hedef muhatabı (insanlık veya kadın), $\Phi$ gönül hoşluğunu, fıtri sevki veya ilahi ilhamı, $T$ mülkiyet ya da değer aktarımını temsil eder. İkinci kısımda yer alan $C(B \to A) = \emptyset$ ifadesi ise alıcıdan kaynağa doğru hiçbir karşı bedelin, ivazın veya borçlandırmanın bulunmadığını, aktarımın mutlak surette karşılıksız olduğunu simgeler.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AD%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/ayet/4:4.md) — نِحْلَةً

وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا

Meal (IK): Kadınların mehirlerini seve seve verin. Şayet ondan bir kısmını gönül hoşluğu ile size bağışlar iseler, onu afiyetle yiyin.

### [Nahl 16:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/ayet/16:68.md) — النَّحْلِ

وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ

Meal (IK): Ve Rabbın bal arısına vahyetti ki: Dağlarda, ağaçlarda ve hazırlanmış kovanlarda yuva edin.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء واللام والنون معهما
ل ح ن، ن ح ل يستعملان فقط
لحن:
اللَّحْنُ: ما تَلْحَنُ إليه بلسانك، أي: تميل إليه بقولك.
ومنه قول الله- جلّ وعزّ-: "وَلَتَعْرِفَنَّهم في لَحْن القَول" فكان رَسُول الله- صلى الله عليه وعلى آله وسلم- بعد نزول هذه الآية يعرف المنافقين إذا سَمِعَ كلامَهم، يَسْتَدِلُّ بذلك على ما يَرَى من لحنه، أي من مثله في كلامه في اللَّحْن.
واللَّحْنُ والألحان: الضُروب من الأصوات الموضوعة.
واللَّحْن: تَرْكُ الصواب في القراءة والنَّشيد، يُخَفَّفُ ويُثَقَّل، واللَّحّان واللَّحّانة: الرَّجل الكثير اللَّحْن، وقال:
فُزْتُ بقِدْحَيْ مُعْرِبٍ لم يَلْحَنِ
ولَحَنَ يَلْحَنُ لَحْناً ولَحَناً.
واللَّحَن بفتح الحاء: الفطنة، ورجلٌ لَحِنٌ إذا كان فَطِناً.
نحل:
واحدة النَّحل: نَحْلة.
والنَّحْلُ: إعطاؤك إنساناً شيئاً بلا استعاضة.
ونُحْلُ المرأة: مَهْرُها، ويقال: أعطيتُها مَهْرَها نِحْلةً إذا لم تُرِد عِوَضاً.
وانتَحَلَ فلانٌ شِعْرَ فُلانٍ إذا ادَّعاه أنّه قائله. ونُحِلَ الشاعرُ قَصيدةً إذا رُوِيَتْ عنه وهي لغَيره. وسيف ناحِلٌ أي: دقيق.
ونَحَلَ الجسم ينْحَلُ نُحُولاً فهو ناحِل، وأنَحْلَهَ الهَمُّ أي: هَزَلَه.
ونَحَلَ فلانٌ فُلاناً أي: سابَّه فهو يَنْحَلُه أي: يُسابُّه، وقال طرفة:
فَذَرْ ذا وانحَلِ النُّعمانَ قَوْلاً		كنَحْتِ الفَأْسِ يُنْجِدُ أو يغُورُ
والنَّحْلُ: دَبْرُ العَسَل، الواحدة نَحْلة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **اللام** ve **النون**’un ikisiyle birlikte

**ل ح ن**، **ن ح ل** yalnızca kullanılırlar

**لحن**:
**اللَّحْنُ**: dilinle kendisine **تَلْحَنُ** ettiğin şeydir; yani sözünle ona meyledersin.
Bundan, Allah’ın—aziz ve celil—sözü: “وَلَتَعْرِفَنَّهم في **لَحْن** القَول” (vardır); bu âyetin inişinden sonra Resûlullah—Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun—münafıkları, sözlerini işittiği zaman tanırdı; bununla, **لحنه**’sinden, yani sözündeki misalinden, **اللَّحْن**’de (bulunan) şeyden gördüğüne delil getirirdi.
**اللَّحْنُ** ve **الألحان**: konulmuş seslerden türlerdir.
**اللَّحْن**: kıraat ve naşîdde doğruyu terk etmektir; hafifletilir ve ağırlaştırılır; **اللَّحّان** ve **اللَّحّانة**: çok **اللَّحْن** yapan adamdır. Ve dedi:
فُزْتُ بقِدْحَيْ مُعْرِبٍ لم يَلْحَنِ
Ve **لَحَنَ** **يَلْحَنُ** **لَحْناً** ve **لَحَناً**.
**اللَّحَن** (hâ’nın fethiyle): zekâdır; ve bir adam **لَحِنٌ** (olur) eğer zeki ise.

**نحل**:
**النَّحل**’in bir tanesi: **نَحْلة**.
**النَّحْلُ**: bir insana bir şeyi karşılık istemeksizin vermendir.
Kadının **نُحْلُ**’ü: mehiridir; ve denir: ona mehirini **نِحْلةً** olarak verdim, eğer bir karşılık istemediysen.
Falan, falanın şiirini **انتَحَلَ** etti: eğer onu, kendisinin söylediğini iddia ettiyse. Ve şaire bir kaside **نُحِلَ** olundu: eğer ondan rivayet edildiği hâlde o başkasına ait ise. Ve **سيف ناحِلٌ**: yani ince.
Ve beden **نَحَلَ** **ينْحَلُ** **نُحُولاً**; o hâlde o **ناحِل**’dir. Ve gam onu **أنَحْلَهَ** etti: yani onu zayıflattı.
Ve falan, falana **نَحَلَ** etti: yani ona sövdü; o da onu **يَنْحَلُه** eder: yani ona sövüşür. Ve Tarafe dedi:
فَذَرْ ذا وانحَلِ النُّعمانَ قَوْلاً		كنَحْتِ الفَأْسِ يُنْجِدُ أو يغُورُ
Ve **النَّحْلُ**: bal arısıdır; bir tanesi **نَحْلة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النحْلُ والنحْلَةُ: الدبْرُ، يقع على الذكر والأنثى، حتَّى تقول يَعْسوبٌ. والنحْل: الناحِلُ. وقال ذو الرمّة:
فَيافٍ يَدَعْن الجَلْسَ نَحْلاً قَتالُها
والنُحْلُ بالضم: مصدر قولك نَحَلْتُهُ من العَطِيَّةِ أنْحَلُه نَحلاً. والنُحْلى: العطيَّةُ. ونحلْتُ المرأةَ مَهْرَها عن طيب نفسٍ من غير مطالبةٍ، أنحَلُها. ويقال: من غير أن تأخذ عِوَضاً. يقال: أعطاها مَهرَها نِحلةً، بالكسر. وقال أبو عمرو: هي التسمِيَةُ أن تقول نحلتُها كذا وكذا، فتحُدَّ الصداقَ وتبيِّنه. والنِحلةُ أيضاً: الدَعوى. والنُحول: الهُزالُ. وقد نَحَل جِسْمه يَنْحَلُ وأنحله الهمُّ، ونحِل جسمُه أيضاً بالكسر نُحولاً. والفتحُ أفصحُ. وجَملٌ ناحِلٌ: مَهْزول. والنواحِل: السيوفُ التي رقَّت ظُباها من كثرة الاستعمال. ونحلْتُهُ القولَ أنحُلُه نَحلاً، بالفتح، إذا أضفتَ إليه قولاً قاله غيره وادَّعيتَه عليه. وانتَحَل فلانٌ شِعر غيره، أو قولَ غيره، إذا ادَّعاه لنفسِه. قال الأعشى:
فكيف أنا وانتِحـالـي الـقَـوا		في بعد المَشيبِ كَفى ذاكَ عارا
وتنَحَّله مثله. قال الفرزدق:
إذا ما قلتُ قافيَةً شَـروداًتنَحَّلَها ابنُ حَمراءِ العِجانِ
وفلانٌ يَنْتَحِلُ مَذْهبَ كذا وقبيلةَ كذا، إذا انتسَب إليه.

##### Türkçe

**النحْلُ** ve **النحْلَةُ**: **الدبْرُ**; erkeğe ve dişiye vâki olur; hatta **يَعْسوبٌ** dersin. Ve **النحْل**: **الناحِلُ**. Zü’r-Rumme dedi ki:
فَيافٍ يَدَعْن الجَلْسَ نَحْلاً قَتالُها
Ve **النُحْلُ** (damme ile): “Ona bağıştan verdim” sözün olan **نَحَلْتُهُ**’nun masdarıdır; **أنْحَلُه نَحلاً**. Ve **النُحْلى**: bağış. Ve kadına, gönül hoşluğuyla, talep olmaksızın mehirini verdim; **أنحَلُها**. Ve denilir: bir karşılık almaksızın. Denilir: Ona mehirini **نِحلةً** olarak verdi; kesre ile. Ebû Amr dedi ki: O, isimlendirmedir; “Ona şunu şunu **نحلتُها**” demendir; böylece sadakı sınırlandırır ve onu açıkça bildirirsin. Ve **النِحلةُ** ayrıca: iddia. Ve **النُحول**: zayıflık. Ve gerçekten bedeni zayıfladı; **نَحَل جِسْمه يَنْحَلُ**; ve onu keder zayıflattı; ve bedeni ayrıca kesre ile **نحِل** (olur), **نُحولاً** (olarak). Ve fetha daha fasîhtir. Ve **جَملٌ ناحِلٌ**: zayıf. Ve **النواحِل**: çok kullanımdan dolayı ağızları incelen kılıçlar. Ve “Sözü ona isnat ettim”; **نحلْتُهُ القولَ أنحُلُه نَحْلاً**; fetha ile; ona, başkasının söylediği bir sözü eklediğin ve onu ona karşı iddia ettiğin zaman. Ve falan, başkasının şiirini yahut başkasının sözünü **انتَحَل** eder; onu kendisi için iddia ettiği zaman. A‘şâ dedi ki:
فكيف أنا وانتِحـالـي الـقَـوا		في بعد المَشيبِ كَفى ذاكَ عارا
Ve onun benzerini ona **تنَحَّله** etti. Ferazdak dedi ki:
إذا ما قلتُ قافيَةً شَـروداًتنَحَّلَها ابنُ حَمراءِ العِجانِ
Ve falan, şu mezhebi ve şu kabileyi **يَنْتَحِلُ** eder; ona nisbet ettiği zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ل ن
لحن ، نحل
استعمل من وجوهه : لحن ، نحل .
لحن : قال الليث : اللَّحْنُ ما تَلْحَنُ إليه بلسانِك أي تَميلُ إليه بقولك .
ومِنْه قول الله جلّ وعزّ : ( ) ( محَمَّد : 30 ) وكان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بعد نزول هذه الآية يعرفُ المنافِقِين إذا سَمِعَ نُطْقَهُم وكَلاَمَهُمْ ؛ يستدلُّ به على ما يَرَى من لَحْنِه ، أي من مِثْلِه في كلامه في اللَّحْنِ .
وروى سلمةُ عن الفراء في قوله : ( بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ ) ( محَمَّد : 30 ) يقول في نحو القول ومعنى القول .
وقال أبو إسحاق الزجَّاجُ ) وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ ( أي نحوِ القَوْل . دلَّ بهذا والله أعلم أنَّ قولَ القائلِ وفعلَه يَدُلاَّن على نِيَّتِه وما في ضميرِه .
قال وقولُ النّاس قد لَحَن فُلانٌ تأويلُه قد أَخَذَ في ناحِيةٍ عن الصّوابِ إليها .
وأنشد :
منطقٌ صائِب وتلْحَنُ أَحْيَاناً
وخَيْر الحديثِ ما كانَ لَحْنَا
تأويله وخيرُ الحَديثِ من مثلِ هذه الجاريَةِ ما كان لا يَعْرِفُه كُلُّ أَحَدٍ إنما يُعرَفُ أمرها في أنْحَاءِ قولها .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثَم أنه قال : العُنْوانُ واللَّحْن واحدٌ ، وهي العلامةُ نُشير بها إلى الإنسانِ ليفْطِنَ بها إلى غيرِه ، نَقُول لَحَنَ فلانٌ بلَحْنٍ ففطِنْتُ .
وأنشد :
وتعرف في عُنْوَانِها بعضَ لَحْنِها
وفي جوفها صَمْعَاءُ تحكِي الدَّوَاهِيَا
قال ويقال للرَّجُل الذي يُعَرضُ ولا يُصَرحُ : قد جَعَلَ كَذَا وكَذَا لَحْنَاً لحاجَتِه وعُنواناً .
أبو عبيد عن أبي زيد لَحَنَ الرجلُ بِلَحْنِه إذا تكلمَ بلُغته ، ولَحَنْتُ له لَحْناً أَلْحَنُ له إذا قلتَ له قولاً يَفْقَهُه عَنْك ويَخْفى على غيره .
قال ولَحِنَ عَني يَلْحَنُ لَحْناً أي فَهِمَه . وأَلْحَنَتْهُ عَني إيّاه إلْحاناً .
وقال أبو عُبيد : يقال لاحنْتُ الناس أي فاطَنْتهم وقال في تفسير حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لعل بَعْضَكُمْ أَن يَكُونَ أَلْحَنَ بحُجَّتِهِ من بَعْض ) يعني أَفْطَنَ لها وأجْدَل . قال واللَّحَنُ بفتحِ الحاءِ الفِطْنَةُ . ومنه قولُ عمرَ بن عبدِ العزيز ( عَجِبْتُ لمن لاَحَنَ النَّاسَ كيفَ لا يعرفُ جوَامعَ الكَلِم ) قال ومنه قيل : رجل لَحِنٌ ، إذا كان فَطِناً . وقال لبيد :
مُتَعَوذٌ لَحِنٌ يعيد بِكَفه
قَلَماً على عُسُبٍ ذَبُلْنَ وَبَانِ
وأمّا قولُ عمر بن الخطاب ( تعلموا اللَّحْنَ والفَرَائِضَ ) فهو بتسكين الحاءِ ، قال أبو عبيد : وهو الخطأ في الكلام وقد لَحَنَ الرجلُ لَحْناً ومنه حديثُ أبي العاليةِ قال : ( كنتُ أَطُوف مع ابنِ عبَّاس وهو يُعَلمُنِي لَحْنَ الكلام ) .
قال أبو عبيد : وإنما سماه لَحْناً لأنه إذا بصَّرَهُ الصوابَ فقد بصَّرَهُ اللَّحْن .
قال وقوله ) بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ ( أي في فَحْوَاهُ ومعناه .
وقال شَمِر قال أبو عدنان : سألت الكِلاَبِيينَ عن قول عُمَرَ : ( تعلّموا اللَّحْن في القرآنِ كما تَعَلَّمُونَه ) ، فقالوا كُتِبَ هذا عن قَوْمٍ لهم لَغْوٌ لَيْسَ كلَغْوِنا ، قلت مَا اللغْوُ ؟ فقالَ : الفاسدُ من الكَلاَمِ .
وقال الكلابيُّون : اللَّحْنُ اللُّغَةُ ، فالمعنى في قول عمر : تعلموا اللَّحْنَ فيه ، يقول : تعلَّموا كيفَ لُغَةُ العَرَبِ الذين نَزَلَ القرآنُ بِلُغَتِهم .
قال أبو عدنان : ويكون معنى تعلَّمُوا اللَّحْن فيه ، أي اعْرِفوا معانِيَه ، كقوله جلّ وعزّ : ( بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ ) ( محَمَّد : 30 ) أي في معناه وفحواه .
قال أبو عدنان وأخبرني أو زيد : أَنَّ معنَى قولِ عُمَرَ : ( أُبَيٌّ أَقْرَؤُنَا ، وإنَّا لنَرْغَبُ عن كثيرٍ من لَحْنِهِ ) قال لَحْنُ الرجل لغَتُه . وأنشدَتْني الكلبيَّةُ :
وقومٌ لهم لحنٌ سِوَى لَحْنِ قَوْمِنَا
وشَكْلٌ وبيتِ الله لَسْنَا نُشَاكِلُهْ
وقال عبيد بن أيوب :
ولله دَرُّ الغُولِ أيُّ رفيقةٍ
لصاحِبِ قَفْرٍ خائفٍ يَتَقَتَّرُ
فلما رأتْ أَلاَّ أُهَالَ وأنني
شُجاعٌ إذا هُزَّ الجَبَان المطيَّرُ
أتَتْنِي بِلَحْن بعد لحْنٍ وأوْقَدَتْ
حَوَالَيَّ نيراناً تَبُوخُ وتَزْهَرُ
قال الليثُ : والألحانُ الضُّرُوبُ من الأصْوَاتِ الموْضُوعَةِ المصُوغَة ، قال : واللَّحْنُ تَرْكُ الصّوابِ في القراءة والنَّشيد ، يُخَفَّفُ ويثَقَّل ، قال واللَّحَّانُ واللَّحَّانَةُ : الرجلُ الكثيرُ اللَّحْن ، وقال غيرُه في قول الطرماح :
وأَدَّتْ إليَّ القَوْلَ عَنْهُنَّ زَوْلَةٌ
تُلاَحنُ أو تَرْنُو لقول المُلاَحن
أي تَكلَّم بمعنى كلامٍ لا يُفْطَنُ له ويَخْفَى على الناس غيري . وقال بعضهم في قوله : منطق صائب وتلحن أحياناً : إنَّها تُخْطىءُ في الإعرَابِ ، وذلك أنه يُسْتَمْلَحُ من
الجَوَارِي ذاك إذا كان خَفِيفاً ، ويستثقل منهنَّ لزوم حاق الإعراب .
وقِدْحٌ لاحِنٌ إذا لم يكن صَافِيَ الصَّوْتِ عند الإفاضة . وكَذَلِكَ قَوْسٌ لاَحِنَةٌ إذا أُنْبِضَتْ . وسَهْمٌ لاَحِنٌ عند التَّنْفِيز : إذا لم يكن حنَّاناً عنْد الإدَامَةِ على الإصْبَع والمُعْرِبُ من جَمِيعِ ذلك على ضِده . وملاحِنُ العُودِ ضُرُوبُ دَسْتَانَاتِهِ ، يقال هذا لَحْنُ فُلانٍ العَوَّادِ ، وهو الوجْهُ الذي يَضْرب به .
نحل : في حديث ابن عباس أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نهى عن قتل النَّحْلَةِ والنَّمْلَةِ والصُّرَدِ والهُدْهُد .
وأخبرني المنذريُّ عن إبراهيم الحربي أنه قال : إنَّما نَهى عن قَتْلهِن لأنهن لا يُؤْذِينَ النَّاسَ ، وهي أقل الطُّيُورِ والدَّوَاب ضَرَراً على النَّاس ، ليس هِيَ مِثْلَ ما يَتَأَذَّى به النّاسُ من الطيورِ الغرابِ وغيرِه ، قيل له : فالنَّمْلَةُ إذا عضَّتْ تُقْتَلُ ؟ قال : النملةُ لا تعَضُّ إنما يَعَضُّ الذَّرُّ . قيل له فإذا عَضَّتْ الذَّرَّةُ تُقْتَلُ ؟ قال : إذا آذَتْكَ فاقْتُلْها .
قال : والنَّمْلةُ التي لَهَا قَوائمُ تكون في البَرَارِي والخرَابَاتِ ، وهذه الذي يَتَأَذَّى بها النَّاس هي الذَّرُّ . ثم قال : والنَّمْلُ ثلاثة أَصْنَافٍ : النَّمْلُ ، فارز ، وعُقَيْفانُ .
قال الليث : والنحل دَبْرُ العسلِ ، الواحدةُ نَحْلَةٌ .
وقال أَبُو إسحاق الزجَّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ ) ( النّحل : 68 ) الآية ، جائزٌ أن يكون سُميَ نَحْلاً لأنَّ الله جلَّ وعزَّ نَحَل الناسَ العسلَ الذي يَخْرُج من بُطونها .
وقال غيرُه من أهل العربية النَّحْلُ يذكَّرُ ويؤَنَّثُ ، وقد أنثها الله جلَّ وعزّ فقال : ( أَنِ اتَّخِذِى مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا ) ( النّحل : 68 ) والواحدةُ نَحْلَةٌ ، ومن ذكَّرَ النَّحْلَ فلأن لفْظَهُ مذكَّرٌ ، ومن أَنَّثه فلأَنه جَمْعُ نحْلَة .
وقال الليث : النُّحْلُ إعْطاؤُك إنْسَاناً شيئاً بلا استعاضَةٍ قال ونُحْلُ المرأة مَهْرُها وتقول أعطيتها مهرها نحْلةً إذا لم تُرِدْ منها عِوَضاً .
وقال الزجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( وَءَاتُواْ النِّسَآءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً ) ( النساء : 4 ) .
قال بعضهم : فريضةً .
وقال بعضهم : دِيَانَةً ، كما تقول فلان يَنْتَحِلُ كذا وكذا ، أي يَدِينُ به .
وقال بعضهم : هي نِحْلة من الله لَهُنَّ ؟ أَنْ جَعلْ على الرجالِ الصَّدَاقَ ، ولم يجعل على المرْأةِ شَيْئاً من الغُرْمِ فتلك نِحْلَةٌ من الله للنساء . ويقال : نَحَلْتُ الرجلَ والمرأةَ إذا وهَبْتُ له نَحْلَةً ونُحْلاً . قلت ومثل نِحْلة ونُحْل حِكْمة وحُكْم .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي في قوله : ( صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً ( أي دِيناً وتدَيُّناً .
وقال الليث : نَحَلَ فلانٌ فلاناً أي سابَّهُ فهو ينحَلُهُ : يسابّه .
وقال طرفة :
فَذَرْ ذا وانْحَلِ النُّعْمانَ قولا
كنَحْتِ الفَأْسِ يُنْجِد أو يَغُور
قلت : قوله نحل فلان فلاناً أي سابَّه باطلٌ وهو تصحيف لنَجَل فلانُ فلاناً إذا قطعه بالغِيبة .
وروي في الحديث ( مَنْ نَجل الناس نَجَلُوه ) أي من عابَ الناسَ عابُوه ، ومن سبَّهم سبُّوه . وهو مثلُ ما روي عن أَبي الدّرْداء : إن قارَضْت الناسَ قارضُوك وإن تركْتَهُمْ لم يتْرُكُوك ) وقوله : إن قارضْتَ الناسَ مأخوذٌ من قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( رفع الله الْحَرَج إلاّ مَن اقْتَرض عِرْضَ امرىءٍ مُسْلِمٍ فذلك الذي حَرِجَ ) وقد فسرناه في موضعِهِ . والنَّجلُ والقَرْضُ معناهُما القَطْع . ومنه قيل للحديدة ذات الأسنان مِنْجَل .
وقال اللَّيثُ : يقال انْتَحَل فلانُ شِعْرَ فُلانٍ إذا ادّعاه أَنَّهُ قائِلُه . ويقال نُحِل الشاعرُ قصيدةً إذا نُسِبَتْ إليه وهي من قِيل غَيْره .
وقال الأعشى في الانتحال :
فكيْفَ أَنا وانْتِحالي القوا
فِ بَعْد المشيبِ كَفَى ذَاك عَارا
أراد انتحالي القوافي فدلَّت كسرةُ الفاء من القوافِي على سُقُوط الياءِ ، فَحَذَفَها كما قال الله ) مَّحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ ( : ( سَبَإ : 13 ) قال أبو العباس أحمدُ بن يحيى في قولهم انْتَحلَ فلانٌ كذا وكذا : معناه قد ألْزَمَهُ نَفْسَه وجعله كالمِلْك له ، أُخِذَ من النحلة وهي الهِبَةُ والعطيّة يُعْطَاهَا الإنسانُ . قال الله تبارك وتعالى : ( وَءَاتُواْ النِّسَآءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً ( أراد هِبَةً ، والصَّدَاقُ فَرْضٌ ؛ لأن أَهْلَ الجاهليةِ كانوا لا يُعْطُون النسَاءَ من مُهُورِهِنَّ شيئاً فقال الله تعالى : ( وَءَاتُواْ النِّسَآءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً ( هبةً من الله إذْ كانَ أهلُ الجاهليَّة يَدْفَعُونَهُنَّ عن صَدُقَاتِهِنَّ ، والنحلة هِبَةٌ من الله للنساء فَرَضَهُ لهن على الأزْوَاج .
وقال الليثُ : نَحلَ الجسم يَنْحَلُ نُحْولاً فهو نَاحلٌ . قلت : والسيف النَّاحِلُ الذي فيه فُلُولٌ فَيُسَنُّ مَرَّةً بعد أُخْرَى حتى يَرِقّ ويذهبَ أَثَرُ فُلُوله ، وذلك أَنَّهُ إذا ضُرِبَ به فَصَمَّم انْفَلَّ فينْحني القَيْنُ عليه بالمَدَاوِس والصَّقْلِ حتى يُذْهِبَ فُلولَه . ومنه قول الأعشى :
مَضَارِبُها من طول ما ضربوا بِها
ومِنْ عَض هَامِ الدَّارعين نَواحِل
وجمل ناحل : مَهْزُولٌ دقيق وقمر ناحِل إذا دقّ وَاسْتَقْوَسَ ورجل ناحِلٌ وامرأةٌ نَاحِلَةٌ ونِساءٌ نَوَاحلُ ورجال نُحَّلُ .

##### Türkçe

ح ل ن
**لحن** , **نحل**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **لحن** , **نحل** .

**لحن**: Leys dedi: **اللَّحْنُ** dilinle kendisine **تَلْحَنُ** ettiğin şeydir; yani sözünle ona meyledersin.

Bundan, Allah’ın (aziz ve celil) sözü: ( ) (Muhammed: 30). Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) bu âyetin inişinden sonra, onların nutuklarını ve sözlerini işittiğinde münafıkları tanırdı; onunla, **لَحْنِه**’den, yani sözündeki **اللَّحْنِ**da onun misli olan şeyden gördüğüne delil getirirdi.

Selame, Ferrâ’dan onun sözü hakkında rivayet etti: ( **بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ** ) (Muhammed: 30): “Sözün nahvi ve sözün manası hakkında” der.

Ebû İshak ez-Zeccâc dedi: ( **وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ** ) yani sözün nahvi. Bununla—Allah daha iyi bilir—söyleyenin sözü ve fiilinin, niyetine ve içindekine delalet ettiğine delil getirdi.

Dedi ki: İnsanların “Falanca **لَحَنَ** etti” sözü; te’vili: doğru olandan bir tarafa, ona doğru yönelmiş oldu.

Şu beyit okundu:
منطقٌ صائِب وتلْحَنُ أَحْيَاناً
وخَيْر الحديثِ ما كانَ لَحْنَا

Te’vili: ve en hayırlı söz, bu câriye gibi olanın, her bir kimsenin bilmediği şeydir; onun işi ancak sözünün yönlerinde bilinir.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: **العُنْوانُ** ile **اللَّحْن** birdir; o, insanı onunla başkasına karşı uyanık kılmak için işaret ettiğimiz alâmettir. “Falanca bir **لَحْن** ile **لَحَنَ** etti de ben anladım” deriz.

Şu beyit okundu:
وتعرف في عُنْوَانِها بعضَ لَحْنِها
وفي جوفها صَمْعَاءُ تحكِي الدَّوَاهِيَا

Dedi ki: Açıkça söylemeyip üstü kapalı söyleyen erkeğe: “İhtiyacı için şöyle şöyleyi bir **لَحْن** ve bir **عُنوان** kıldı” denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adam **بِلَحْنِه** ile **لَحَنَ** etti; kendi diliyle konuştuğu zaman. “Ona bir **لَحْن** ile **لَحَنْتُ**; ona **أَلْحَنُ** ederim” (yani) ona, senden anlayacağı ve başkasına gizli kalacak bir söz söylediğin zaman.

Dedi ki: **لَحِنَ** benden, **يَلْحَنُ** **لَحْناً**; yani onu anladı. “Onu benden ona **أَلْحَنَتْهُ** **إلْحاناً**.”

Ebû Ubeyd dedi: “İnsanlara **لاحنْتُ**” denir; yani onları zekâ ile yokladım. Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinin tefsirinde: ( **لعل بَعْضَكُمْ أَن يَكُونَ أَلْحَنَ بحُجَّتِهِ من بَعْض** ) yani ona daha uyanık ve daha cedelci. Dedi ki: **اللَّحَنُ** (hâ’nın fethiyle) zekâdır. Bundan, Ömer b. Abdülazîz’in sözü: ( **عَجِبْتُ لمن لاَحَنَ النَّاسَ كيفَ لا يعرفُ جوَامعَ الكَلِم** ). Dedi ki: Bundan “**رجل لَحِنٌ**” denildi; zeki olduğu zaman. Lebîd dedi:
مُتَعَوذٌ لَحِنٌ يعيد بِكَفه
قَلَماً على عُسُبٍ ذَبُلْنَ وَبَانِ

Ömer b. Hattâb’ın sözüne gelince: ( **تعلموا اللَّحْنَ والفَرَائِضَ** ) bu, hâ’nın sükûnuyla(dır). Ebû Ubeyd dedi: Bu, sözde hatadır. Adam **لَحَنَ** etti, **لَحْناً**. Bundan, Ebû’l-Âliye’nin hadisi: dedi ki: ( “İbn Abbâs ile tavaf ediyordum; o bana sözün **لَحْن**’ını öğretiyordu.” ).

Ebû Ubeyd dedi: Ona ancak **لَحْناً** adını verdi; çünkü ona doğruyu gösterdiğinde, ona **اللَّحْن**’ı göstermiş olur.

Dedi ki: Onun sözü: ( **بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ** ) yani onun muhtevasında ve manasında.

Şemir dedi: Ebû Adnân dedi: Kılâbîlere, Ömer’in sözü hakkında sordum: ( “Kur’ân’daki **اللَّحْن**’ı, onu öğrendiğiniz gibi öğrenin” ); dediler ki: Bu, bizim **لَغْو**’umuz gibi olmayan bir **لَغْو**’u olan bir kavimden yazıldı. Dedim: **اللغْو** nedir? Dedi: sözün bozuk olanı.

Kılâbîler dedi: **اللَّحْنُ** dildir. Ömer’in sözündeki mana: onda **اللَّحْن**’ı öğrenin; yani Kur’ân’ın, diliyle indiği Arapların dili nasıldır, onu öğrenin.

Ebû Adnân dedi: “Onda **اللَّحْن**’ı öğrenin”in manası, onun manalarını bilin de olabilir; Allah’ın (aziz ve celil) sözü gibi: ( **بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ** ) (Muhammed: 30) yani manasında ve muhtevasında.

Ebû Adnân dedi: Bana Ebû Zeyd haber verdi: Ömer’in sözünün manası: ( “Übeyy bizim en çok okuyanımızdır; biz onun **لَحْن**’ının çoğundan yüz çeviririz” ). Dedi: kişinin **لَحْن**’ı onun dilidir. Kelbiyye bana şu beyiti okuttu:
وقومٌ لهم لحنٌ سِوَى لَحْنِ قَوْمِنَا
وشَكْلٌ وبيتِ الله لَسْنَا نُشَاكِلُهْ

Ubeyd b. Eyyûb dedi:
ولله دَرُّ الغُولِ أيُّ رفيقةٍ
لصاحِبِ قَفْرٍ خائفٍ يَتَقَتَّرُ
فلما رأتْ أَلاَّ أُهَالَ وأنني
شُجاعٌ إذا هُزَّ الجَبَان المطيَّرُ
أتَتْنِي بِلَحْن بعد لحْنٍ وأوْقَدَتْ
حَوَالَيَّ نيراناً تَبُوخُ وتَزْهَرُ

Leys dedi: **الألحان**; konulmuş, biçimlendirilmiş seslerden darbeler(çeşitler)dir. Dedi ki: **اللَّحْن**; kıraat ve naşîdde doğruyu terk etmektir; hafifletilir ve ağırlaştırılır. Dedi ki: **اللَّحَّان** ve **اللَّحَّانَة**: çok **اللَّحْن** yapan adam. Başkası, Tırmâh’ın sözü hakkında dedi:
وأَدَّتْ إليَّ القَوْلَ عَنْهُنَّ زَوْلَةٌ
تُلاَحنُ أو تَرْنُو لقول المُلاَحن

Yani: insanların benden başkasının uyanık olamadığı ve gizli kalan bir mana ile konuştu. Bazıları, “**منطق صائب وتلحن أحياناً**” sözü hakkında dedi: O, i‘râbda hata eder; çünkü câriyelerden bu, hafif olduğu zaman hoş görülür; i‘râbın hakkına bağlı kalmaları ise onlardan ağır görülür.

**قِدْحٌ لاحِنٌ**: döküşte ses bakımından saf olmadığı zaman. Aynı şekilde **قَوْسٌ لاَحِنَةٌ**: gerildiği zaman. **سَهْمٌ لاَحِنٌ** tenfîz sırasında: parmak üzerinde devam ettirmede **حنَّاناً** olmadığı zaman. Bunların hepsinde **المُعْرِبُ** bunun zıddı üzeredir. **ملاحِنُ العُودِ**: onun **دَسْتَانَاتِهِ** darbeleridir. “Bu, falanca ûdînin **لَحْن**’ıdır” denir; o, onunla vurduğu veçhtir.

**نحل**: İbn Abbâs hadîsinde: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) **النَّحْلَةِ**’yi, **النَّمْلَةِ**’yi, **الصُّرَدِ**’i ve **الهُدْهُد**’ü öldürmekten nehyetti.

Münzirî bana İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi; dedi ki: Onları öldürmekten ancak, insanlara eziyet etmedikleri için nehyetti; onlar, insanlara zarar bakımından kuşların ve dört ayaklıların en az zararlı olanıdır; insanların, karga ve başkası gibi kuşlardan eziyet gördüğü şey gibi değildir. Ona denildi: **النَّمْلَةُ** ısırdığı zaman öldürülür mü? Dedi: **النملةُ** ısırmaz; ısıran ancak **الذَّرُّ**’dür. Ona denildi: **الذَّرَّةُ** ısırdığı zaman öldürülür mü? Dedi: Sana eziyet ederse onu öldür.

Dedi: **النَّمْلةُ**; bacakları olan, kır ve harabelerde bulunan olandır; insanların eziyet gördüğü ise **الذَّرُّ**’dür. Sonra dedi: **النَّمْلُ** üç sınıftır: **النَّمْلُ** , **فارز** , ve **عُقَيْفانُ**.

Leys dedi: **النحل** bal arısıdır; teki **نَحْلَةٌ**.

Ebû İshak ez-Zeccâc, Allah’ın (aziz ve celil) sözü hakkında dedi: ( **وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ** ) (Nahl: 68) âyet; caizdir ki ona **نَحْلاً** adı verildi; çünkü Allah (aziz ve celil) insanlara, onun karınlarından çıkan balı **نَحَل** etti (bağışladı).

Arapçadan olanlardan başkası dedi: **النَّحْلُ** müzekker de yapılır müennes de; Allah (aziz ve celil) onu müennes yaptı da şöyle dedi: ( **أَنِ اتَّخِذِى مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا** ) (Nahl: 68). Teki **نَحْلَةٌ**’dir. **النَّحْلَ**’ü müzekker yapan, lafzı müzekker olduğu içindir; onu müennes yapan ise, **نحْلَة**’nin cem‘i olduğu içindir.

Leys dedi: **النُّحْلُ**; bir insana, karşılık istemeksizin bir şey vermendir. Dedi ki: Kadının **نُحْلُ**’ü onun mehridir. “Ona mehrini **نَحْلةً** verdim” dersin; ondan bir ivaz istemediğin zaman.

Zeccâc, Allah’ın (aziz ve celil) sözü hakkında dedi: ( **وءَاتُواْ النِّسَآءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً** ) (Nisâ: 4).

Bazıları dedi: farîza.

Bazıları dedi: dîyanet; “Falanca şöyle şöyleyi **يَنْتَحِلُ** eder” dediğin gibi; yani onunla dindar olur.

Bazıları dedi: O, Allah’tan onlar için bir **نِحْلة**’dir; erkeklere sadakı kıldı, kadına bir şeyden bir yükümlülük kılmadı; işte bu, Allah’tan kadınlara bir **نِحْلة**’dir. “Erkeğe ve kadına **نَحَلْتُ**” denir; ona bir **نَحْلةً** ve **نُحْلاً** hibe ettiğin zaman. Dedim: **نِحْلة** ve **نُحْل** misali, **حِكْمة** ve **حُكْم** gibidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den onun sözü hakkında: ( **صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً** ) yani din ve dindarlık.

Leys dedi: “Falanca falancaya **نَحَلَ** etti” yani ona sövdü; o da ona **ينحَلُهُ**: ona söver.

Tarafe dedi:
فَذَرْ ذا وانْحَلِ النُّعْمانَ قولا
كنَحْتِ الفَأْسِ يُنْجِد أو يَغُور

Dedim: “Falanca falancaya **نحل** etti” yani ona sövdü” sözü bâtıldır; o, “Falanca falancayı **نَجَل** etti”nin tashîfidir; gıybetle onu kestiği zaman.

Hadiste rivayet edildi: ( “Kim insanları **نَجل** ederse, onu **نَجَلُوه** ederler” ) yani kim insanları ayıplarsa onu ayıplarlar; kim onlara söverse ona söverler. Bu, Ebû’d-Derdâ’dan rivayet edilene benzer: “İnsanlarla **قارَضْت** edersen seni **قارضُوك** ederler; onları bırakırsan seni bırakmazlar.” Onun sözü: “İnsanlarla **قارضْت** edersen” Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) sözünden alınmıştır: ( “Allah, sıkıntıyı kaldırdı; ancak bir Müslüman kişinin ırzını **اقْتَرض** eden müstesna; işte o, sıkıntıya düşendir.” ) Onu yerinde tefsir ettik. **النَّجلُ** ve **القَرْضُ**’un manası kesmektir. Bundan, dişli demire **مِنْجَل** denildi.

Leys dedi: “Falanca, falancanın şiirini **انْتَحَل** etti” denir; yani onu, kendisinin söylediğini iddia etti. “Şaire bir kaside **نُحِل** edildi” denir; başkasının sözü olduğu halde ona nisbet edildiği zaman.

A‘şâ intihâl hakkında dedi:
فكيْفَ أَنا وانْتِحالي القوا
فِ بَعْد المشيبِ كَفَى ذَاك عَارا

**القوافي**’nin fâ’sının kesresi, yâ’nın düşmesine delalet etti; onu hazfetti; Allah’ın sözü gibi: ( **مَّحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ** ) (Sebe’: 13). Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ, onların “Falanca şöyle şöyleyi **انْتَحلَ** etti” sözünde dedi: Manası, onu kendine ilzam etti ve onu kendisi için mülk gibi kıldı; **النحلة**’den alındı; o, hibedir ve atiyyedir; insana verilen şeydir. Allah (yüce ve yüceltilmiş) dedi: ( **وءَاتُواْ النِّسَآءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً** ) hibe murad etti; **الصَّدَاقُ** ise farzdır; çünkü câhiliye ehli kadınlara mehirlerinden bir şey vermezlerdi. Allah Teâlâ dedi: ( **وءَاتُواْ النِّسَآءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً** ) Allah’tan bir hibe olarak; zira câhiliye ehli onları sadakalarından men ederdi. **النحلة** Allah’tan kadınlara bir hibedir; onu, kocalar üzerine onlar için farz kıldı.

Leys dedi: Beden **نَحلَ** eder, **يَنْحَلُ** **نُحُولاً**; o da **نَاحلٌ**’dir. Dedim: **السيف النَّاحِلُ**; içinde gedikler olan kılıçtır; bir defadan sonra bir defa bilenir; ta ki incelsin ve gediklerinin izi gitsin. Bu, onunla vurulduğunda sertçe vurup da ağzı yarılınca; demirci, tokmaklarla ve parlatmayla onun üzerine eğilir; gediklerini giderinceye kadar. Bundan, A‘şâ’nın sözü:
مَضَارِبُها من طول ما ضربوا بِها
ومِنْ عَض هَامِ الدَّارعين نَواحِل

**جمل ناحل**: zayıf, ince. **قمر ناحِل**: inceldiği ve yay gibi kıvrıldığı zaman. **رجل ناحِلٌ** ve **امرأةٌ نَاحِلَةٌ** ve **نِساءٌ نَوَاحلُ** ve **رجال نُحَّلُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والحاء وما يثلثهما)
(*نحر)  النون والحاء والراء. كلمة واحدة يتفرّعُ منها كلماتُ الباب. هي النَّحْر للإنسانِ وغيره، والجمع نُحور. والنَّحْر: البَزْل([1]) في النَّحْر. ونَحَرتُ البعيرَ نَحْراً. والنَّاحِران: عِرْقان في صَدر الفَرَس. ودائرة النَّاحر تكون في الجران إلى أسفَلَ من ذلك. وانتَحَروا على الشَّيء: تشاحُّوا عليه حِرصاً، كأنَّ كلَّ واحدٍ منهم يريد نَحرَ صاحبِه. ويقال: النَّحيرة: آخرُ يومٍ من الشَّهر، لأنّه ينحر الذي يدخل([2])، وأظن معنى يَنحره يَلِي نَحْرَه. والعالم بالشّيء المجرِّب نِحْرِير، وهو إن كان من القياس الذي ذكرناه، بمعنى أنّه ينحر العلمَ نحراً، كقولك: قَتلتُ هذا الشَّيءَ عِلْماً.
 (نحز)  النون والحاء والزاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على معنى النَّخس والدّقّ، والآخر على امتدادٍ في شيء.
فالأول النَّحْز: النَّخْس. ونَحَزَه نَحْزاً. والراكب يَنْحَزُ بصدره واسِطةَ الرَّحْل. ونَحزْتُ النّاقةَ برِجلي: ركلتُها. والنَّاحز: أن يصيب المِرفَقُ كركرةَ البعير، يقال به ناحِز. والنُّحَاز: داءٌ يأخذ الإبل في رِئاتها. والقياس فيهما واحد.
ومن الباب نَحَز الشَّيءَ: دقَّه. والمِنحاز: شيء يُدَقُّ فيه الأشياء.
والأصل الآخر: النَّحِيزة: طِبَّةٌ تكونُ في الأرض ممتدة كالفَرسَخ. والنّحائز: نَسَائِجُ كالحُزُم والشُّقَق العريضة، تكون للرِّحال. ويقولون: النَّحيزة: طبيعة الإنسان. والذي نقوله([3]) أنَّ النَّحيزة على معنى التَّشبيه، وإنَّما يُراد بها الحال التي كأنَّه نُسِجَ عليها، فيقولون: هو ضعيفُ النَّحيزة، أي هذه الحالُ منه ضعيفة.
(نحس)  النون والحاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خِلاف السَّعد. ونُحِسَ هو فهو مَنحوس. والنُّحَاس: الدُّخَان لا لَهَبَ فيه. قال:
* شياطين يُرمَى بالنُّحاسِ رَجيمُها *
والنُّحَاس من هذه الجواهرِ كأنه لمَّا خالف الجواهرَ الشَّريفَةَ كالذَّهب والفِضّة سُمِّي نُحَاساً. هذا على وجه الاحتمال. ويقال: يومٌ نَحْسٌ ويومٌ نَحِسٌ. وقرئ: {في أيَّامٍ نَحِسَاتٍ. [فصلت 16]. و نَحْسَاتٍ([4]).
ويحتمل أنَّ النُّحاس: الأصل، على ما ذكره بعضهم، ولمَّا كان أصلاً لكثيرٍ من الجواهر قيل لمبلغ أصلِ الشَّيء نُحاس.
(نحص)  النون والحاء والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّحُوص: الأتَان الحائل في شعر امرئ القيس. قال:
أرَنَّ عليه قارباً وانتحَتْ لهُ *** طُوَالةُ أرساغِ اليدينِ نَحوصُ([5]) (نحض)  النون والحاء والضاد كلمةٌ واحدة، وهي اللَّحْم. يقال لِلَّحْم نَحْض. وامرأةٌ نَحِيضة: كثيرة اللَّحم، فإذا ذَهَب لحمها فَمنحوضَة، من قولهم: نحضْتُ العَظْم: أخذتُ ما عليه من لَحم. ويقولون: نَحَضْت السِّنانَ: رقّقته، كأنَّك لما رقَّقته أخذت عنه نَحضَه. (نحط)  النون والحاء والطاء كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوت. من ذلك النَّحِيط كالزَّفير. والنَّحَّاط: الرّجل المتكبِّر ينحطُ من الغَيظ. والنَّحْطة: داءٌ يأخذ الإبل في صَدرها تَنحَطُ منه فلا تكاد تَسلم معَه.
(نحف)  النون والحاء والفاء كلمةٌ تدلُّ على دِقّة وذُبول. نحو([6]) نَحُف الرّجُل نحافةً فهو نحيف، إذا قلَّ لحمُه وهُزِل. وهُم نِحافٌ.
(نحل)  النون والحاء واللام كلماتٌ ثلاث: الأولى تدلُّ على دِقّةٍ وهُزال، والأخرى على عطاء، والثالثة على ادِّعاء.
فالأولى نَحَل جِسُمه نُحولاً فهو ناحل، إذا دقَّ، وأنْحلَه الهمُّ. والنَّواحل: السُّيوف التي رَقَّت ظُباتُها من كثرة الضَّرْب بها.
والثانية: نَحلْتُه كذا، أي أعطيتُه. والاسم النُّحْل. قال أبو بكر([7]): سمِّي الشَّي المُعطَى النُّحْلان. ويقولون: النُّحْل: أن تُعطِيَ شيئاً بلا استِعْواض. ونَحَلْتُ المرأةَ مَهْرَها* نِحلةً، أي عن طِيب نَفْسٍ من غير مطالَبة. كذا قال المفسِّرون في قوله تعالى: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً﴾ [النساء 4].
والثالثة قولهم: انْتحَلَ كذا، إذا تعاطاه وادَّعاء. وقال قوم: انتحلَه، إذا ادّعاه مُحِقّاً؛ وتَنَحَّله، إذا ادَّعاه مُبطِلاً. وليس هذا عندنا بشيء. ومعنى انتحل وتَنَحَّل عندنا سواء. والدليل على ذلك قولُ الأعشى:
فكيف أنا وانتحالِي القوَا *** فِ بعدَ المشيبِ كفى ذاك عارا([8])(نحو)  النون والحاء والواو كلمةٌ تدلُّ على قصد. ونحوْتُ نَحْوَه. ولذلك سمِّي نَحْوُ الكلام، لأنه يَقصِد أصول الكلام فيتكلمُ على حَسَب ما كان العرب تتكلَّم به. ويقال إنَّ بني نَحْوٍ: قومٌ من العرب([9]). وأمّا [أهل([10])] المَنْحَاةِ فقد قيل: القوم البُعَداء غيرُ الأقارب.
ومن الباب: انتحَى فلانٌ لفلانٍ: قصَدَه وعَرَض له.
(نحي)  النون والحاء والياء كلمةٌ واحدة، هي النِّحْي: سِقاء السَّمْن.
(نحب)  النون والحاء والباء أصلانِ: أحدهما يدلُّ على نَذْرٍ وما أشبَهَه من خَطَر أو إخطار شيء، والآخر على صوتٍ من الأصوات.
فالأوّل: النَّحْب: النَّذْر. وسار فلانٌ على نَحْبٍ، إذا جهد، فكأنَّه خاطَرَ على شيءٍ فَجدَّ. قال:
* كما سار عن إحدى يديه المُنَحِّبُ([11]) *
أي المُخاطِر. وقد كان التَّنْحِيب([12]) في العرب، وهو كالمخاطَرة، تقول: إن كان كذا فلك عليَّ كذا وإلاَّ فلي عليك. وجاء الإسلامُ بالنَّهي عنه. ومنه ناحَبْتُه إلى فلانٍ، إذا حاكمتَه. والقياسُ فيهما واحد. وكذا النَّحْب: الموت، كأنَّه نذْرٌ ينذُِرُهُ الإنسان يَلزَمُه الوفاءُ به، ولا بُدَّ له منه.
والأصل الآخر النَّحيب: [نحيبُ] الباكِي، وهو بكاؤُه مع صوتٍ وإعوال. ومنه النُّحَاب: سُعال الإبل. ونَحَب البعيرُ يَنْحَب.
(نحت)  النون والحاء والتاء كلمة تدل على نَجْرِ شيءٍ وتسويتهِ بحديدة. ونَحَتَ النَّجَّار الخشبةَ ينحَتُها نحتاً. والنَّحيتة: الطَّبيعة، يريدون الحالةَ التي نُحِت عليها الإنسان، كالغريزة التي غُرِز عليها الإنسان. وما سقط من المنحوت نُحاتَةٌ.
--------------ـــ
([1]) البزل: الشق. وفي الأصل: "النزل".
([2]) في اللسان: "لأنها تنحر الذي يدخل بعدها أي، تصير في نحره فهي ناحرة".
([3])  في الأصل: "يقوله".
([4]) من الآية 16 في سورة فصلت. وقراءة "نحسات" بفتح فسكون هي قراءة الحرميين وأبي عمرو والنخعي وعيسى والأعرج. تفسير أبي حيان (7: 490). والحرميان هما نافع وابن كثير. غيث النفع للصفاقسي 18.
([5])  ديوان امرئ القيس برواية الطوسي (مخطوطة دار الكتب)، وفيه: "أرن عليها".
([6])  كذا وردت هذه الكلمة، وأراها مقحمة.
([7]) الجمهرة (2: 192).
([8]) ديوان الأعشى 41 واللسان (نحل). والقواف، هي القوافي، مثل ما جاء في قول الله: ﴿وجفان كالجواب﴾ [سبأ 13]، أي كالجوابي. وفي الديوان: "فما أنا أم ما انتحالي القواف".
([9]) في اللسان: "بطن من الأزد". وهم في الاشتقاق 300 بنو نحو بن شمس.
([10]) التكملة من المجمل واللسان.
([11])  للكميت، كما في اللسان (نحب) وروايته فيه: "كما صار". وصدره:
* يخدن بنا عرض الفلاة وطولها *
([12])  في الأصل: "النحيب".

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**الحاء** وما يثلثهما)
(**نحر**)  **النون** ve**الحاء** ve**الراء**. Ondan bâbın kelimeleri dallanıp budaklanan tek bir kelime. O, insan ve başkası için **النَّحْر**’dır; çoğulu **نُحور**. Ve **النَّحْر**: **البَزْل**’dir **النَّحْر**’da. Ve “deveyi boğazladım” **نَحْراً**. Ve **النَّاحِران**: atın göğsünde iki damardır. Ve **النَّاحر** dairesi **الجران**’da, bundan daha aşağıda olur. Ve “şey üzerine **انتَحَروا**”: ona hırsla çekiştiler; sanki onlardan her biri arkadaşını boğazlamak istiyor. Ve denir ki: **النَّحيرة**: ayın son günü; çünkü gireni boğazlar. Ve sanırım “onu boğazlar”ın mânası, onun boğazını izler. Ve bir şeyi bilen, tecrübe etmiş âlim **نِحْرِير**’dir; ve eğer zikrettiğimiz kıyastan ise, mânası: ilmi boğazlar gibi boğazlar; senin “bu şeyi ilimce öldürdüm” demen gibi.

 (**نحز**)  **النون** ve**الحاء** ve**الزاء** iki sahih asıldır; bunlardan biri dürtme ve vurup ezme mânasına, diğeri bir şeyde uzamaya delâlet eder.
Birincisi **النَّحْز**: dürtmedir. Ve onu dürttü **نَحْزاً**. Ve binen kimse, göğsüyle semerin ortasını iter **يَنْحَزُ**. Ve “dişi deveyi ayağımla dürttüm”: onu tekmeledim. Ve **النَّاحز**: dirseğin devenin göğüs çıkıntısına isabet etmesidir; bununla “**ناحِز**” denir. Ve **النُّحَاز**: develeri akciğerlerinde tutan bir hastalıktır. Ve ikisinde kıyas birdir.
Ve bâbdandır: “şeyi **نَحَز**”: onu dövdü/ezdi. Ve **المِنحاز**: içinde şeylerin dövüldüğü bir şeydir.
Ve diğer asıl: **النَّحِيزة**: yerde, fersah gibi uzanmış bir tümsektir. Ve **النّحائز**: kuşaklar ve geniş yarıklar gibi dokumalardır; semerler için olur. Ve derler ki: **النَّحيزة**: insanın tabiatı. Bizim söylediğimiz: **النَّحيزة** teşbih mânası üzerinedir; onunla, sanki üzerine dokunmuş olduğu hâl kastedilir; derler ki: o **ضعيفُ النَّحيزة**’dir; yani ondaki bu hâl zayıftır.

(**نحس**)  **النون** ve**الحاء** ve**السين** tek bir asıldır; saadetin zıddına delâlet eder. O uğursuz oldu **نُحِسَ**; o hâlde o **مَنحوس**’tur. Ve **النُّحَاس**: içinde alev olmayan dumandır. Dedi ki:
* Şeytanlar ki **النُّحاس** ile atılır, recmedileni *
Ve bu cevherlerden **النُّحَاس**: sanki altın ve gümüş gibi şerefli cevherlere muhalefet edince **نُحَاساً** diye adlandırıldı. Bu, ihtimal yönü üzeredir. Ve denir: **يومٌ نَحْسٌ** ve **يومٌ نَحِسٌ**. Ve okundu: ﴿في أيَّامٍ **نَحِسَاتٍ**﴾. [Fussilet 16]. Ve ﴿**نَحْسَاتٍ**﴾.
Ve muhtemeldir ki **النُّحاس**: asıldır; bazılarının zikrettiği üzere; ve birçok cevher için asıl olunca, şeyin aslının nihayetine **نُحاس** denildi.

(**نحص**)  **النون** ve**الحاء** ve**الصاد** tek bir kelimedir; o **النَّحُوص**’tur: İmru’ul-Kays’ın şiirinde gebe olmayan dişi eşek. Dedi ki:
أرَنَّ عليه قارباً وانتحَتْ لهُ *** طُوَالةُ أرساغِ اليدينِ نَحوصُ (**نحض**)  **النون** ve**الحاء** ve**الضاد** tek bir kelimedir; o da ettir. Ete **نَحْض** denir. Ve **امرأةٌ نَحِيضة**: çok etli. Eti gidince **فَمنحوضَة**; onların “kemiği **نحضْتُ**: üzerindeki eti aldım” sözünden. Ve derler ki: “mızrak ucunu **نَحَضْت**”: onu incelttim; sanki onu inceltince ondan **نَحض**’unu almış oldun. (**نحط**)  **النون** ve**الحاء** ve**الطاء** bir kelimedir; bir sesin taklidine delâlet eder. Ondan: **النَّحِيط**; nefes verme gibi. Ve **النَّحَّاط**: kibirli adam; öfkeden aşağı doğru inler/çöker. Ve **النَّحْطة**: develeri göğüslerinde tutan bir hastalıktır; ondan dolayı **تَنحَطُ**; onunla beraber neredeyse kurtulmaz.

(**نحف**)  **النون** ve**الحاء** ve**الفاء** bir kelimedir; inceliğe ve zayıflayıp solmaya delâlet eder. **نَحُف** adam **نحافةً**; o hâlde o **نحيف**’tir; eti azalıp zayıflayınca. Ve onlar **نِحافٌ**’dır.

(**نحل**)  **النون** ve**الحاء** ve**اللام** üç kelimedir: birincisi inceliğe ve zayıflığa delâlet eder; diğeri bağışa; üçüncüsü iddiaya.
Birincisi: “bedeni inceldi” **نَحَل جِسُمه نُحولاً**; o hâlde o **ناحل**’dir; incelince. Ve gam onu inceltti **أنْحلَه**. Ve **النَّواحل**: çok vurulmakla ağızları incelmiş kılıçlardır.
İkincisi: “ona şunu verdim” **نَحلْتُه كذا**; yani ona verdim. İsim **النُّحْل**. Ebû Bekir dedi: verilen şeye **النُّحْلان** adı verildi. Ve derler ki: **النُّحْل**: karşılık istemeksizin bir şey vermendir. Ve “kadına mehirini verdim” **نَحَلْتُ المرأةَ مَهْرَها نِحلةً**; yani talep olmaksızın, gönül hoşluğuyla. Müfessirler, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında böyle dedi: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ **نِحْلَةً**﴾ [Nisâ 4].
Üçüncüsü onların sözü: “şunu **انْتحَلَ**”: onu üstlendi ve iddia ettiğinde. Ve bir kavim dedi: “onu **انتحلَه**”: haklı olarak iddia ettiğinde; “onu **تَنَحَّله**”: bâtıl olarak iddia ettiğinde. Bu, bize göre bir şey değildir. **انتحل** ile **تَنَحَّل**’in mânası bize göre birdir. Bunun delili A‘şâ’nın sözü:
فكيف أنا وانتحالِي القوَا *** فِ بعدَ المشيبِ كفى ذاك عارا(**نحو**)  **النون** ve**الحاء** ve**الواو** bir kelimedir; kasda delâlet eder. “Onun yönüne kastettim” **نحوْتُ نَحْوَه**. Bundan dolayı “sözün nahvi” diye adlandırıldı; çünkü sözün asıllarını kasteder; böylece Arapların konuştuğu üzere konuşur. Ve denir ki: **بني نَحْوٍ**: Araplardan bir kavimdir. Ama **المَنْحَاةِ** ehli hakkında denilmiştir ki: yakın akraba olmayan uzak kavim.
Ve bâbdandır: “falanca falancaya **انتحَى**”: onu kastetti ve ona ilişti.

(**نحي**)  **النون** ve**الحاء** ve**الياء** tek bir kelimedir; o **النِّحْي**’dir: yağ tulumu.

(**نحب**)  **النون** ve**الحاء** ve**الباء** iki asıldır: biri adak ve ona benzer tehlike yahut bir şeyi tehlikeye atma mânasına delâlet eder; diğeri seslerden bir sese.
Birincisi: **النَّحْب**: adaktır. Ve “falanca bir **نَحْبٍ** üzere yürüdü”: çabaladı; sanki bir şey üzerine tehlikeye girdi de ciddiyet gösterdi. Dedi ki:
* كما سار عن إحدى يديه المُنَحِّبُ *
yani tehlikeye giren. Araplarda **التَّنْحِيب** vardı; o, tehlikeye girme gibidir: “eğer şöyle olursa bana karşı şu vardır; yoksa sana karşı bende şu vardır” dersin. İslâm onu yasaklamakla geldi. Ondan: “onu falancaya kadar **ناحَبْتُه**”: onu muhakeme ettim. Ve ikisinde kıyas birdir. Ve yine **النَّحْب**: ölümdür; sanki insanın adadığı bir adaktır; onu yerine getirmek ona lâzım gelir; ondan kaçınılmaz.
Diğer asıl **النَّحيب**: ağlayanın ağlamasıdır; o, ses ve feryatla ağlamasıdır. Ondan **النُّحَاب**: develerin öksürüğüdür. Ve deve böğürdü/öksürdü **نَحَب**; **يَنْحَب**.

(**نحت**)  **النون** ve**الحاء** ve**التاء** bir kelimedir; bir şeyi yontmaya ve onu demirle düzeltmeye delâlet eder. Ve marangoz tahtayı yonttu **نَحَتَ**; onu yontar **ينحَتُها**; yontma **نحتاً**. Ve **النَّحيتة**: tabiat; insanın üzerine yontulduğu hâli kastederler; insanın üzerine yerleştirildiği içgüdü gibi. Ve yontulandan düşen şeye **نُحاتَةٌ** denir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النحل: الحيوان المخصوص. قال تعالى: ﴿وأوحى ربك إلى النحل﴾ [النحل/ 68] والنحلة والنحلة: عطية على سبيل التبرع، وهو أخص من الهبة؛ إذ كل هبة نحلة، وليس كل نحلة هبة، واشتقاقه فيما أرى (ووافقه في هذا الفيروزآبادي في البصائر 5/27، والسمين في عمدة الحفاظ: نحل) أنه من النحل نظرا منه إلى فعله، فكأن نحلته: أعطيته عطية النحل، وذلك ما نبه عليه قوله: ﴿وأوحى ربك إلى النحل﴾ الآية [النحل/68]. وبين الحكماء أن النحل يقع على الأشياء كلها فلا يضرها بوجه، وينفع أعظم نفع، فإنه يعطي ما فيه الشفاء كما وصفه الله تعالى، وسمي الصداق بها من حيث إنه لا يجب في مقابلته أكثر من تمتع دون عوض مالي، وكذلك عطية الرجل ابنه. يقال: نحل ابنه كذا، وأنحله، ومنه: نحلت المرأة، قال تعالى: ﴿وآتوا النساء صدقاتهن نحلة﴾ [النساء/4] والانتحال: ادعاء الشيء وتناوله، ومنه يقال: فلان ينتحل الشعر. ونحل جسمه نحولا: صار في الدقة كالنحل، ومنه: النواحل للسيوف أي: الرقاق الظبات تصورا لنحولها، ويصح أن يجعل النحلة أصلا، فيسمى النحل بذلك اعتبارا بفعله. والله أعلم. * نحن
- نحن عبارة عن المتكلم إذا أخبر عن نفسه مع غيره، وما ورد في القرآن من إخبار الله تعالى عن نفسه بقوله: ﴿نحن نقص عليك أحسن القصص﴾ [يوسف/3] فقد قيل: هو إخبار عن نفسه وحده، لكن يخرج ذلك مخرج الإخبار الملوكي.
وقال بعض العلماء: إن الله تعالى يذكر مثل هذه الألفاظ إذا كان الفعل المذكور بعده يفعله بواسطة بعض ملائكته، أو بعض أوليائه، فيكون (نحن) عبارة عنه تعالى وعنهم، وذلك كالوحي، ونصرة المؤمنين، وإهلاك الكافرين، ونحو ذلك مما يتولاه الملائكة المذكورون بقوله: ﴿فالمدبرات أمرا﴾ [النازعات/5] وعلى هذا قوله: ﴿ونحن أقرب إليه منكم﴾ [الواقعة/85] يعني: وقت المحتضر حين يشهده الرسل المذكورون في قوله: ﴿تتوفاهم الملائكة﴾ [النحل/28] وقوله: ﴿إنا نحن نزلنا الذكر﴾ [الحجر/9] لما كان بوساطة القلم واللوح وجبريل.

##### Türkçe

- **النحل**: belirli hayvan. Yüce Allah dedi ki: ﴿وأوحى ربك إلى **النحل**﴾ [النحل/ 68]. Ve **النحلة** ve **النحلة**: gönüllü bağış yoluyla bir عطية; ve o, **الهبة**’den daha özeldir; çünkü her **هبة** bir **نحلة**’dir, fakat her **نحلة** bir **هبة** değildir. Ve onun iştikakı, benim gördüğüme göre (bu hususta ona el-Fîrûzâbâdî de el-Basâir 5/27’de, ve es-Semîn de Umdetü’l-Huffâz’da: **نحل**’de muvafakat etti) onun, fiiline bakarak **النحل**’den olduğudur; sanki onun **نحلته**’si: ona, **النحل**’in عطية’si gibi عطية verdim. Ve bu, onun şu sözüyle işaret ettiği şeydir: ﴿وأوحى ربك إلى **النحل**﴾ âyet [النحل/68]. Ve الحكيمler açıkladılar ki **النحل**, şeylerin hepsinin üzerine düşer; böylece onlara hiçbir yönden zarar vermez, ve en büyük faydayı sağlar; çünkü Allah’ın onu vasfettiği gibi, içinde şifa olanı verir. Ve **الصداق** onunla adlandırıldı; şu bakımdan ki onun karşılığında, malî bir karşılık olmaksızın bir temettüden daha fazlası vacip olmaz; ve aynı şekilde, adamın oğluna عطية’si. Denir: **نحل** oğluna şöyle-şöyle; ve **أنحله**. Ve ondan: **نحلت** kadın; Yüce Allah dedi ki: ﴿وآتوا النساء صدقاتهن **نحلة**﴾ [النساء/4]. Ve **الانتحال**: şeyin iddia edilmesi ve onun alınması; ondan denir: falan, şiiri **ينتحل** eder. Ve **نحل** bedeni **نحولا**: **النحل** gibi incelikte oldu. Ve ondan: kılıçlar için **النواحل**; yani: onun zayıflığını tasavvur ederek ince ağızlar. Ve sahih olur ki **النحلة** asıl kılınsın; böylece **النحل**, fiiline itibarla onunla adlandırılır. Ve Allah daha iyi bilir. * **نحن**
- **نحن**, kendisi hakkında başkasıyla birlikte haber verdiği zaman konuşanın ibaresidir. Ve Kur’an’da Yüce Allah’ın kendisi hakkında şu sözüyle haber vermesi: ﴿**نحن** نقص عليك أحسن القصص﴾ [يوسف/3]; artık denildi ki: o, yalnız kendi nefsi hakkında bir haberdir; fakat bu, melikâne haber verme tarzında çıkar.

Ve bazı âlimler dedi ki: Yüce Allah, bu gibi lafızları, kendisinden sonra zikredilen fiil, bazı melekleri vasıtasıyla, yahut bazı velileri vasıtasıyla yapıldığı zaman zikreder; böylece (**نحن**) O’ndan—yücedir—ve onlardan ibare olur. Ve bu, vahiy gibi, müminlere yardım gibi, kâfirleri helâk etmek gibi, ve bunun benzeri; ki onu, şu sözüyle zikredilen melekler üstlenir: ﴿فالمدبرات أمرا﴾ [النازعات/5]. Ve bunun üzerine onun sözü: ﴿و**نحن** أقرب إليه منكم﴾ [الواقعة/85]; yani: can çekişenin vakti; o sırada, şu sözde zikredilen elçiler onu hazırlar: ﴿تتوفاهم الملائكة﴾ [النحل/28]. Ve onun sözü: ﴿إنا **نحن** نزلنا الذكر﴾ [الحجر/9]; kalem ve levha ve Cebrîl vasıtasıyla olduğundan, (bu ifade) vacip oldu.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ح ل
نحل جسمه نحولاً وجسم ناحل ونحيل ونحل نحل وأنحله المرض ونحّله‏.‏
ونحل ولده مالاً‏.‏
ونحلت المرأة زوجها المهر‏.‏
هذا نحل مني ونحل ونحلان ونحلة وهو العطاء بغير عوض‏.‏
وقال شعراً فنحله غيره وانتحل شعر غيره وتنحّله‏.‏
قال جرير‏:‏ إذا ما قلت قافية شروداً تنحّلها ابن حمراء العجان ومن المجاز‏:‏ سيوف نواحل‏:‏ رقاق الظبي‏.‏
وهلال ناحل ونحيل وأهلّة نحلٌ‏.‏
قال‏:‏ ومجاز معتسف تركت به أدم الركاب كأنها النحل

##### Türkçe

ن ح ل
Onun bedeni **نحولاً** zayıfladı; ve (o) **ناحل** ve **نحيل** ve **نحل** (olan) bir bedendir; ve hastalık onu **أنحله** (zayıflattı) ve onu **نحّله** (çok zayıflattı).‏
Ve (bir kimse) çocuğuna mal olarak **نحل** (hibe etti).‏
Ve kadın, kocasına mehir olarak **نحلت** (hibe etti).‏
Bu, benden bir **نحل** ve **نحل** ve **نحلان** ve **نحلة**’dir; ve o, karşılıksız (olan) bağıştır.‏
Ve şiir söyledi de onu başkası **نحله** (kendine nisbet etti); ve başkasının şiirini **انتحل** (kendine mal etti) ve onu **تنحّله** (üstlenip kendine aldı).‏
Cerîr dedi: Eğer ben ürkek bir kafiye söylediğimde, onu **تنحّلها** (kendine mal eder) **ابن حمراء العجان**; ve mecazdan: **سيوف نواحل**: ceylanın (gibi) ince (olanlar).‏
Ve **هلال ناحل** ve **نحيل**; ve **أهلّة نحلٌ**.‏
Dedi: Ve onda (bulunan) zorlamalı bir mecaz: Onunla bineklerin derilerini bıraktım; sanki onlar **النحل** (gibidir).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّحْل: ذُباب العسل، واحدته نَحْلة. وفي حديث ابن عباس: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، نهَى عن قَتْل النَّحْلة والنَّمْلة والصُّرَد والهُدْهُد؛ وروي عن إِبراهيم الحربي أَنه قال: إِنما نهى عن قتلهنَّ لأَنهنَّ لا يؤْذِين الناسَ، وهي أَقل الطيور والدوابِّ ضرراً على الناس، ليس هي مثل ما يتأَذى الناسُ به من الطيور الغُرابِ وغيره، قيل له: فالنَّمْلة إِذا عَضَّت تُقْتَل؟ قال: النَّمْلة لا تعَضّ إِنما يَعَضّ الذر، قيل له: إِذا عضَّت الذرة تُقتَل؟ قال: إِذا آذَتْك فاقتلها. والنَّحْل: دَبْر العسل، الواحدة نحلة. وقال أَبو إِسحق الزجاج في قوله عز وجل: وأَوحَى ربُّك إِلى النَّحْل؛ جائز أَن يكون سمي نَحْلاً لأَن الله عز وجل نَحَل الناسَ العسلَ الذي يخرج من بطونها. وقال غيره من أَهل العربية: النَّحْل يذكَّر ويؤنث وقد أَنثها الله عز وجل فقال: أَنِ اتَّخِذِي من الجِبال بيوتاً؛ ومن ذكَّر النَّحْل فلأَنَّ لفظه مذكر، ومن أَنثه فلأَنه جمع نَحْلة. وفي حديث ابن عمر: مَثَلُ المؤْمِن مَثَلُ النَّحْلة؛ المشهور في الرواية بالخاء المعجمة، وهي واحدة النَّخْل، وروي بالحاء المهملة، يريد نَحْلة العسل، ووجه المشابهة بينهما حِذْق النَّحْل وفِطْنته وقلَّة أَذاه وحَقارته ومنفعتُه وقُنوعه وسعيُه في الليل وتنزُّهه عن الأَقذار وطيبُ أَكله وأَنه لا يأْكل من كسب غيره ونحُوله وطاعتُه لأَمِيره؛ وإِنّ للنَّحْل آفاتٍ تقطعه عن عمله منها: الظلمةُ والغَيْمُ والريحُ والدخانُ والماء والنارُ، وكذلك المؤْمن له آفات تفتِّره عن عمله: ظلمةُ الغفلة وغيمُ الشكّ وريحُ الفتنة ودُخَان الحرامِ وماءُ السَّعةِ ونارُ الهوَى. الجوهري: النَّحْل والنحْلة الدَّبْر، يقع على الذكر والأُنثى حتى تقول يَعْسُوب. والنَّحْل: الناحِلُ؛ وقال ذو الرمة:
يَدَعْنَ الجَلْسَ نَحْلاً قَتالُها
(* انظر رواية هذا البيت لاحقاً في هذه الكلمة).
ونَحِل جسمُه ونَحَل يَنْحَل ويَنْحُل نُحولاً، فهو ناحِل: ذهَب من مرض أَو سفَر، والفتح أَفصح؛ وقول أَبي ذؤَيب:
وكنتُ كعَظْم العاجِماتِ اكْتَنَفْنَه
بأَطْرافها، حتى استَدقَّ نُحولُها
إِنما أَراد ناحِلها، فوضع المصدر موضع الاسم، وقد يكون جمع ناحِل كأَنه جعل كل طائفة من العظم ناحِلاً، ثم جمعه على فُعُول كشاهِد وشُهود، ورجل نَحِيل من قوم نَحْلَى وناحِل، والأُنثى ناحِلة، ونساءٌ نَواحِل ورجال نُحَّل. وفي حديث أُم معبَد: لم تَعِبْه نحْلَة أَي دِقَّة وهُزال. والنُّحْل الاسم؛ قال القتيبي: لم أَسمع بالنُّحْل في غير هذا الموضع إِلا في العَطِيَّة. والنُّحُول: الهُزال، وأَنْحَله الهمُّ، وجملٌ ناحِل: مهزول دَقِيقٌ. وجمل ناحِل: رقيق. والنواحِلُ: السيوف التي رقَّت ظُباها من كثرة الاستعمال. وسيف ناحل: رقيق، على المَثل؛ وقول ذي الرمة:
أَلم تَعْلَمِي، يا مَيُّ، أَنَّا وبيننا
مَهاوٍ يَدَعْنَ الجَلْسَ نَحْلاً قَتالُها
هو جمع ناحِل، جعل كل جزءٍ منها ناحِلاً؛ قال ابن سيده: وهو عندي اسم للجمع لأَن فاعِلاً ليس مما يكسَّر على فَعْل، قال: ولم أَسمع به إِلا في هذا البيت. الأَزهري: السيف الناحِل الذي فيه فُلُول فيُسَنُّ مرَّة بعد أُخرى حتى يَرِقَّ ويذهب أَثَرُ فُلُوله، وذلك أَنه إِذا ضُرِب به فصَمَّم انفلَّ فيُنْحِي القَيْنُ عليه بالمَداوِس والصَّقْل حتى تَذهب فُلوله؛ ومنه قول الأَعشى:
مَضارِبُها، من طُول ما ضَرَبوا بها،
ومِن عَضِّ هامِ الدَّارِعِين، نَواحِلُ
وقمرٌ ناحِل إِذا دقَّ واسْتَقْوَس. ونَحْلةُ: فرس سُبَيْع بن الخَطِيم. والنُّحْل، بالضم: إِعْطاؤُك الإِنسانَ شيئاً بلا اسْتِعاضةٍ، وعمَّ به بعضهم جميعَ أَنواع العَطاء، وقيل: هو الشيء المُعْطى، وقد أَنْحَله مالاً ونَحَله إِياه، وأَبى بعضُهم هذه الأَخيرة. ونُحْل المرأَةِ: مَهْرُها، والاسم النِّحْلة، تقول: أَعطيتها مهرَها نِحْلة، بالكسر، إِذا لم تُرِد منها عِوَضاً. وفي التنزيل العزيز: وآتوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلةً. وقال أَبو إِسحق: قد قيل فيه غيرُ هذا القول، قال بعضهم: فَرِيضةً، وقال بعضهم: دِيانةً، كما تقول فلان يَنْتَحِل كذا وكذا أَي يَدِينُ به، وقيل: نِحْلةً أَي دِيناً وتَدَيُّناً، وقيل: أَراد هِبةً، وقال بعضهم: هي نِحْلة من الله لهنَّ أَن جعل على الرجل الصَّداق ولم يجعل على المرأَة شيئاً من الغُرْم، فتلك نِحْلة من الله للنِّساء. ونَحَلْت الرجلَ والمرأَةَ إِذا وهبت له نِحْلة ونُحْلاً، ومثلُ نِحْلة ونُحْل حِكْمةٌ وحُكْمٌ. وفي التهذيب: والصداقُ فرض لأَن أَهل الجاهلية كانوا لا يُعطون النساء من مُهورِهنَّ شيئاً، فقال الله تعالى: وآتوا النساء صَدُقاتِهنَّ نحلة، هبة من الله للنساء فريضة لهنَّ على الأَزواج، كان أَهل الجاهلية إِذا زوَّج الرجل ابنته استَجْعل لنفسه جُعْلاً يسمَّى الحُلْوان، وكانوا يسمون ذلك الشيء الذي يأْخذه النافِجَة، كانوا يقولون بارك الله لك في النافِجَة فجعل الله الصَّدُقة للنساء فأَبطل فعلَهم. الجوهري: النُّحْل، بالضم، مصدر قولك نَحَلْته من العطيَّة أَنْحَلُه نُحْلاً، بالضم. والنِّحْلة، بالكسر: العطيَّة. والنُّحْلى: العطية، على فُعْلى. ونَحَلْتُ المرأَة مهرَها عن طِيب نفس من غير مطالبة أَنْحَلُها، ويقال من غير أَن يأْخذ عوضاً، يقال: أَعطاها مهرَها نِحْلةً، بالكسر؛ وقال أَبو عمرو: هي التسمية أَن يقول نَحَلْتُها كذا وكذا ويَحُدّ الصداق ويُبَيِّنه. وفي الحديث: ما نَحَلَ والدٌ ولداً من نُحْلٍ أَفضَل من أَدبٍ حَسَنٍ؛ النُّحْلُ: العطية والهبة ابتداء من غير عوض ولا استحقاق. وفي حديث أَبي هريرة: إِذا بلغ بنو أَبي العاص ثلاثين كان مالُ الله نُحْلاً؛ أَراد يصير الفيء عطاء من غير استحقاق على الإِيثار والتخصيص. المحكم: وأَنْحَلَ ولدَه مالاً ونَحَله خصَّه بشيء منه، والنُّحْل والنُّحْلانُ اسم ذلك الشيء المعطى. والنِّحْلةُ: الدَّعْوَى. وانْتَحَل فلانٌ شِعْر فلانٍ. أَو قالَ فلانٍ إِذا ادّعاه أَنه قائلُه. وتَنَحَّلَه: ادَّعاه وهو لغيره. وفي الخبر: أَنَّ عُرْوَة بن الزبير وعبيد الله بن عتبة بن مسعود دَخلا على عمر بن عبد العزيز، وهو يومئذ أَمير المدينة، فجرى بينهم الحديث حتى قال عُرْوَة في شيء جرى من ذِكْر عائشة وابن الزبير: سمعت عائشة تقول ما أَحْبَبْتُ أَحداً حُبِّي عبدَ الله بنَ الزبير، لا أَعني رسول الله، صلى الله عليه وسلم، ولا أَبَوَيَّ، فقال له عمر: إِنكم لتَنْتَحِلون عائشة لابن الزبير انْتِحال مَنْ لا يَرَى لأَحد معه فيها نصيباً فاستعاره لها؛ وقال ابن هَرْمة:
ولم أَتَنَحَّلِ الأَشعارَ فيها،
ولم تُعْجِزْنيَ المِدَحُ الجِيادُ
ونَحَله القولَ يَنْحَله نَحْلاً: نَسَبه إِليه. ونَحَلْتُه القولَ أَنْحَلُه نَحْلاً، بالفتح: إِذا أَضَفْت إِليه قولاً قاله غيره وادّعيتَه عليه. وفلان يَنْتَحِلُ مذهبَ كذا وقبيلةَ كذا إِذا انتسب إِليه. ويقال: نُحِل الشاعرُ قصيدة إِذا نُسِبَت إِليه وهي من قِيلِ غيره؛ وقال الأَعشى في الانتحال:
فكيْفَ أَنا وانتِحالي القَوا
فِيَ، بَعدَ المَشِيب، كفَى ذاك عارا
وقَيَّدَني الشِّعْرُ في بيتِه،
كما قَيَّد الأُسُراتُ الحِمارا
أَراد انتِحالي القوافيَ فدَلَّت كسرة الفاء من القوافي على سقوط الياء فحذفها، كما قال الله عز وجل: وجِفانٍ كالجوابِ، وتَنَحَّلَه مثلُه؛ قال الفرزدق:
إِذا ما قُلْتُ قافِيةً شَرُوداً،
تَنَحَّلَها ابنُ حَمْراءِ العِجانِ
وقال أَبو العباس أَحمد بن يحيى في قولهم انْتَحَلَ فلانٌ كذا وكذا: معناه قد أَلزَمَه نفْسه وجعله كالمِلْك له، وهي الهبة
(* قوله «كالملك له
وهي الهبة» كذا في الأصل. وعبارة المحكم: كالملك له، أخذ من النحلة وهي الهبة وبها يظهر مرجع الضمير) والعطية يُعْطاها الإِنسانُ. وفي حديث قتادة بن النعمان: كان بُشَيرُ بن أُبَيْرِق يقولُ الشعرَ ويهجو به أَصحابَ النبي، صلى الله عليه وسلم، ويَنْحَلُه بعضَ العرب أَي يَنْسُبه إِليهم من النِّحْلة وهي النِّسْبة بالباطِل. ويقال: ما نِحْلَتُكَ أَي ما دِينُكَ؟ الأَزهري: الليث يقال نَحَلَ فلانٌ فلاناً إِذا سابَّه فهو يَنْحَله يُسابُّه؛ قال طرفة:
فَدَعْ ذا، وانْحَل النُّعمانَ قَوْلاً
كنَحْت الفأْسِ، يُنْجِد أَو يَغُور
قال الأَزهري: نَحَلَ فلانٌ فلاناً إِذا سابَّه باطلٌ، وهو تصحيف لنَجَل فلانٌ فلاناً إِذا قطعَه بالغِيبة. ويروى الحديث: من نَجَل الناسَ نَجَلوه أَي مَنْ عابَ الناس عابوه ومن سبَّهم سبُّوه، وهو مثل ما روي عن أَبي الدرداء: إِن قارَضْتَ الناس قارَضُوك، وإِن تَرَكْتَهم لم يَتْركوك؛ قوله: إِن قارضتهم مأْخوذ من قول النبي، صلى الله عليه وسلم: رفَع اللهُ الحرجَ إِلا مَنِ اقترَضَ عِرْضَ امرئٍ مسلم فذلك الذي حَرِج، وقد فسر في موضعه.

##### Türkçe

**النَّحْل**: bal arısı; onun teki **نَحْلة**’dir. İbn Abbas hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **النَّحْلة**’yi, **النَّمْلة**’yi, **الصُّرَد**’i ve **الهُدْهُد**’ü öldürmeyi yasakladı; İbrahim el-Harbî’den rivayet olunduğuna göre o şöyle dedi: Ancak onları öldürmeyi, insanların zarar görmemeleri sebebiyle yasakladı; onlar, insanlara zarar bakımından kuşların ve dört ayaklıların en az zararlısıdır; insanların kuşlardan **الغُراب** ve başkası gibi kendisiyle eziyet gördüğü şey gibi değildir. Ona denildi ki: Peki **النَّمْلة** ısırdığı zaman öldürülür mü? Dedi: **النَّمْلة** ısırmaz; ancak **الذر** ısırır. Ona denildi ki: **الذرة** ısırdığı zaman öldürülür mü? Dedi: Sana eziyet ederse onu öldür. Ve **النَّحْل**: bal arısı; onun teki **نحلة**’dir. Ebû İshak ez-Zeccâc, Aziz ve Celîl olanın şu sözü hakkında: “Ve Rabbin **النَّحْل**’e vahyetti”; caizdir ki ona **نَحْلاً** adı verilmiş olsun; çünkü Allah, Aziz ve Celîl, insanların, onun karınlarından çıkan balı onlara **نَحَل** etti (bağışladı). Arapçadan başkaları dedi ki: **النَّحْل** müzekker de yapılır müennes de; Allah, Aziz ve Celîl, onu müennes yaptı ve şöyle dedi: “Dağlardan evler edin”; **النَّحْل**’i müzekker yapan kimse için, çünkü lafzı müzekkerdir; onu müennes yapan kimse için ise, çünkü o **نَحْلة**’nin cem‘idir. İbn Ömer hadîsinde: “Mü’minin misali **النَّحْلة**’nin misali gibidir”; rivayette meşhur olan, **الخاء** mu‘ceme iledir; o, **النَّخْل**’in tekidir. **الحاء** muhmela ile de rivayet olundu; bal **نَحْلة**’sini kasteder. İkisi arasındaki benzerliğin yönü: **النَّحْل**’in mahareti ve zekâsı, eziyetinin azlığı ve küçüklüğü, faydası ve kanaati, geceleyin çalışması, pisliklerden uzak durması, yemeğinin hoşluğu, başkasının kazancından yememesi, zayıflığı ve emîrine itaati; ve şüphesiz **للنَّحْل** için, onu işinden kesen âfetler vardır; onlardan: karanlık, bulut, rüzgâr, duman, su ve ateş. Aynı şekilde mü’min için de, onu işinden gevşeten âfetler vardır: gafletin karanlığı, şüphenin bulutu, fitnenin rüzgârı, haramın dumanı, bolluğun suyu ve hevânın ateşi. Cevherî: **النَّحْل** ve **النحْلة** bal arısıdır; **يَعْسُوب** diyinceye kadar erkek ve dişiye vâki olur. Ve **النَّحْل**: **الناحِل** (zayıflayan); Zû’r-Rumme dedi ki:
يَدَعْنَ الجَلْسَ نَحْلاً قَتالُها
(* bu beytin rivayetine bu kelimede daha sonra bak).

Ve onun bedeni **نَحِل** oldu; ve **نَحَل** **يَنْحَل** ve **يَنْحُل** **نُحولاً**; o hâlde o **ناحِل**’dir: hastalıktan yahut yolculuktan (eti) gitti. Fetha daha fasîhtir. Ebû Züeyb’in sözü:
وكنتُ كعَظْم العاجِماتِ اكْتَنَفْنَه
بأَطْرافها، حتى استَدقَّ نُحولُها

Ancak onunla **ناحِلها**’yı kastetti; böylece masdarı isim yerine koydu. Ve **ناحِل**’in cem‘i de olabilir; sanki kemiğin her taifesini **ناحِلاً** kıldı, sonra onu **فُعُول** üzere, **شاهِد** ve **شُهود** gibi cem‘ etti. Ve bir adam **نَحِيل** (zayıf) olur; **نَحْلَى** ve **ناحِل** kavminden. Dişisi **ناحِلة**’dir; ve kadınlar **نَواحِل**, erkekler **نُحَّل**. Ümm Ma‘bed hadîsinde: “Onda **نحْلَة** ayıplamadı” yani incelik ve zayıflık. Ve **النُّحْل** isimdir; Kuteybî dedi ki: Bu yerin dışında **النُّحْل**’ü, ancak **العَطِيَّة** (bağış) hakkında işitmedim. Ve **النُّحُول**: zayıflık; gam onu **أَنْحَله** etti. Ve **جملٌ ناحِل**: zayıf, ince. Ve **جمل ناحِل**: narin. Ve **النواحِلُ**: çok kullanımdan ötürü ağızları incelen kılıçlar. Ve **سيف ناحل**: narin; mesel üzere. Zû’r-Rumme’nin sözü:
أَلم تَعْلَمِي، يا مَيُّ، أَنَّا وبيننا
مَهاوٍ يَدَعْنَ الجَلْسَ نَحْلاً قَتالُها

O, **ناحِل**’in cem‘idir; onun her parçasını **ناحِلاً** kıldı. İbn Sîde dedi ki: O, benim yanımda cem‘ için bir isimdir; çünkü **فاعِل** vezni, **فَعْل** üzere kırılanlardan değildir. Dedi: Onu ancak bu beyitte işittim. Ezherî: **السيف الناحِل** o kılıçtır ki onda **فُلُول** (gedikler) vardır; bir kere sonra bir kere daha bilenir; ta ki incelsin ve gediklerinin izi gitsin. Bu, çünkü onunla vurulduğu zaman (keskinliği) katılaşır, sonra gediklenir; böylece demirci, **المَداوِس** ve **الصَّقْل** ile onun üzerine eğilir; ta ki gedikleri gitsin. Ondan A‘şâ’nın sözü:
مَضارِبُها، من طُول ما ضَرَبوا بها،
ومِن عَضِّ هامِ الدَّارِعِين، نَواحِلُ

Ve **قمرٌ ناحِل**: inceldiği ve yay gibi kıvrıldığı zaman. Ve **نَحْلةُ**: Sübey‘ b. el-Hatîm’in atı. Ve **النُّحْل** (ضم ile): insanın bir şeye karşılık istemeksizin bir şeyi vermendir; bazısı onunla bağışın bütün türlerini umumîleştirdi. Ve denildi ki: o, verilen şeydir. Ve ona mal **أَنْحَله** ve onu ona **نَحَله**; bazısı bu sonuncusunu reddetti. Ve kadının **نُحْل**’ü: mehiridir; isim **النِّحْلة**’dir. Dersin ki: Onun mehirini **نِحْلة** olarak verdim, kesre ile; ondan bir karşılık istemediğin zaman. Aziz tenzîlde: “Ve kadınlara sadakalarını **نِحْلةً** olarak verin.” Ebû İshak dedi ki: Bunun hakkında bu sözden başka da söylenmiştir: bazısı “farîza” dedi; bazısı “diyânet” dedi; senin “falanca **يَنْتَحِل** şunu şunu” demen gibi, yani onunla dindar olur. Ve denildi ki: **نِحْلةً** yani din ve dindarlık. Ve denildi ki: “hibe”yi kastetti. Bazısı dedi ki: O, Allah’tan onlar için bir **نِحْلة**’dir; erkeğin üzerine sadakı kıldı da kadının üzerine bir şeyden **الغُرْم** (yükümlülük) kılmadı; işte bu, Allah’tan kadınlar için bir **نِحْلة**’dir. Ve erkeğe ve kadına **نَحَلْت**; ona **نِحْلة** ve **نُحْلاً** hibe ettiğin zaman. Ve **نِحْلة** ile **نُحْل**’ün misali: **حِكْمةٌ** ve **حُكْمٌ**. Tehzîb’de: Sadak farzdır; çünkü câhiliye ehli, kadınlara mehirlerinden hiçbir şey vermezlerdi. Böylece Allah Teâlâ dedi: “Ve kadınlara sadakalarını **نحلة** olarak verin”; kadınlar için Allah’tan bir hibedir; kocalar üzerine onlar için bir farzdır. Câhiliye ehli, adam kızını evlendirdiği zaman kendisi için bir ücret isterdi; ona **الحُلْوان** denirdi. Ve onlar, **النافِجَة**’nin aldığı o şeye isim verirlerdi; “Allah sana **النافِجَة**’de bereket versin” derlerdi. Böylece Allah sadakayı kadınlar için kıldı ve onların fiilini iptal etti. Cevherî: **النُّحْل** (ضم ile), “ona bağıştan **نَحَلْته**” sözünün masdarıdır; onu **أَنْحَلُه نُحْلاً** (ضم ile). Ve **النِّحْلة** (kesre ile): bağış. Ve **النُّحْلى**: bağış; **فُعْلى** üzere. Ve kadına mehirini, gönül hoşluğuyla, talep olmaksızın **نَحَلْتُ**; onu **أَنْحَلُها**. Ve “karşılık almaksızın” denilir. “Ona mehirini **نِحْلةً** olarak verdi” denilir, kesre ile. Ebû Amr dedi ki: O, adlandırmadır; “ona şunu şunu **نَحَلْتُ**” demesi ve sadakı sınırlandırıp açıklamasıdır. Hadîste: “Bir baba, bir evlâda, **نُحْل**’den daha faziletli olarak güzel edepten başka bir şey **نَحَلَ** etmedi”; **النُّحْل**: karşılıksız ve hak ediş olmaksızın başlangıç olarak bağış ve hibedir. Ebû Hureyre hadîsinde: “Ebû’l-Âs oğulları otuza ulaştığı zaman Allah’ın malı **نُحْلاً** olur”; kastetti: fey, hak ediş olmaksızın, tercih ve tahsis üzere bir bağış olur. Muhkem: Çocuğuna mal **أَنْحَلَ** etti ve onu **نَحَله**: ondan bir şeyle onu tahsis etti. Ve **النُّحْل** ve **النُّحْلانُ**, verilen o şeyin adıdır. Ve **النِّحْلةُ**: iddiadır. “Falanca, falancanın şiirini **انْتَحَل** etti”; yahut “falancanın” dedi; onu, kendisinin söyleyeni olduğunu iddia ettiği zaman. Ve onu **تَنَحَّلَه**: onu iddia etti, hâlbuki o başkasınındır. Haberde: Urve b. ez-Zübeyr ile Ubeydullah b. Utbe b. Mes‘ûd, Ömer b. Abdülazîz’in yanına girdiler; o günlerde Medine emîri idi. Aralarında konuşma yürüdü; nihayet Urve, Âişe ve İbn ez-Zübeyr’in zikrinden geçen bir şey hakkında dedi ki: Âişe’yi şöyle derken işittim: “Ben, Abdullah b. ez-Zübeyr’i sevdiğim gibi hiç kimseyi sevmedim; Resûlullah’ı, sallallahu aleyhi ve sellem, ve anne-babamı kastetmiyorum.” Ömer ona dedi ki: Şüphesiz siz, Âişe’yi İbn ez-Zübeyr için, onda onunla birlikte hiç kimseye pay görmeyenin **انْتِحال**’i gibi **تَنْتَحِلون** ediyorsunuz; böylece onu onun için ödünç almış oldu. İbn Herme dedi ki:
ولم أَتَنَحَّلِ الأَشعارَ فيها،
ولم تُعْجِزْنيَ المِدَحُ الجِيادُ

Ve ona sözü **نَحَله**; onu **يَنْحَله نَحْلاً**: onu ona nisbet etti. Ve sözü ona **نَحَلْتُه**; onu **أَنْحَلُه نَحْلاً** (fetha ile): başkasının söylediği bir sözü ona izafe ettiğin ve onu onun aleyhine iddia ettiğin zaman. Ve falanca, şu mezhebi ve şu kabileyi **يَنْتَحِلُ** eder; ona nisbet ettiği zaman. Ve denilir: Şaire bir kaside **نُحِل** olundu; ona nisbet olunduğu zaman, hâlbuki o başkasının sözündendir. A‘şâ, **الانتحال** hakkında dedi ki:
فكيْفَ أَنا وانتِحالي القَوا
فِيَ، بَعدَ المَشِيب، كفَى ذاك عارا
وقَيَّدَني الشِّعْرُ في بيتِه،
كما قَيَّد الأُسُراتُ الحِمارا

**القوافيَ**’yi **انتِحالي**’yi kastetti; böylece **القوافي**’den **الفاء**’nın kesresi, yâ’nın düşmesine delâlet etti; onu hazf etti; Allah, Aziz ve Celîl, şöyle dediği gibi: “Ve **جِفانٍ** **كالجوابِ**”; ve onu **تَنَحَّلَه** de onun gibidir. Ferazdak dedi ki:
إِذا ما قُلْتُ قافِيةً شَرُوداً،
تَنَحَّلَها ابنُ حَمْراءِ العِجانِ

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ, onların “falanca şunu şunu **انْتَحَلَ** etti” sözünde dedi ki: Manası, onu nefsine ilzâm etti ve onu kendisi için mülk gibi kıldı; ve o, hibedir
(* “**كالملك له وهي الهبة**” sözü: asılda böyle. Muhkem’in ibaresi: “**كالملك له، أخذ من النحلة وهي الهبة**” ve bununla zamirin merci‘i ortaya çıkar) ve insana verilen bağıştır. Katâde b. en-Nu‘mân hadîsinde: Beşîr b. Ubeyrik şiir söylerdi ve onunla Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, ashabını hicvederdi; ve onu bazı Araplara **يَنْحَلُه** ederdi; yani onu onlara nisbet ederdi; **النِّحْلة**’den, o da bâtıl ile nisbet demektir. Ve denilir: “Senin **نِحْلَتُكَ** nedir?” yani dinin nedir? Ezherî: Leys, “falanca falancaya **نَحَلَ**” denilir; ona sövdüğü zaman; o da onu **يَنْحَله**; ona sövüşür. Tarafe dedi ki:
فَدَعْ ذا، وانْحَل النُّعمانَ قَوْلاً
كنَحْت الفأْسِ، يُنْجِد أَو يَغُور

Ezherî dedi ki: “Falanca falancaya **نَحَلَ**” sözü, ona bâtıl olarak sövdüğü zaman (denir); o, “falanca falancayı **نَجَل** etti”nin tashîfidir; “falanca falancayı **نَجَل** etti”: onu gıybetle kestiği zaman. Hadîs şöyle rivayet olunur: “Kim insanları **نَجَل** ederse, onu **نَجَل** ederler”; yani kim insanları ayıplarsa onu ayıplarlar; kim onlara söverse ona söverler. Bu, Ebû’d-Derdâ’dan rivayet olunanın benzeridir: “Eğer insanlarla **قارَضْتَ** edersen onlar da seninle **قارَضُوك** ederler; eğer onları bırakırsan seni bırakmazlar.” Onun sözü: “Eğer onlarla **قارضتهم**” Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, şu sözünden alınmıştır: “Allah, haracı kaldırdı; ancak bir Müslüman kişinin ırzını **اقترَضَ** eden kimse müstesna; işte o, haraca düşendir.” Ve o, yerinde tefsir edilmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ح ل * * النَّحْلُ * و * النَّحْلَةُ * الدَّبْر يقع على الذَّكر والأُنثى حتى تقول يعسوب و * النُّحْلُ * بالضم مصدر * نَحَلَهُ * يَنْحَله بالفتح * نُحْلاً * أي أعطاه و * النُّحْلَى * العَطِية بوزن الحُبلى و * نَحَلَ * المرأة مَهْرها ينْحَلُها * نِحْلَةً * بالكسر أعطاها عن طيب نفس من غير مُطالبة وقيل من غير أن يأخُذ عِوَضا ويقال أعطاها مرها نِحْلة وقيل النِحْلة التسمية وهي أن يُقال * نَحَلْتُها * كذا وكذا فيَحُدّ الصَّداق ويُبينه و * النِّحْلَةُ * أيضا الدعوى و * النُّحُولُ * الهُزال وقد * نَحَل * جسمه من باب خضع و * نَحِلَ * بالكسر * نُحُولاً * لُغة فيه والفتح أفصح و * نَحَلَهُ * القول من باب قطع أي أضاف إليه قولا قاله غيره وادَّعاه عليه و * انْتَحَل * فُلان شِعْر غيره أو قول غيره إذا ادَّعاه لنفسه و * تَنَحّل * مثله وفُلان * يَنْتَحِلُ * مذهب كذا وقبيلة كذا إذا انتسب إليه

##### Türkçe

* ن ح ل * **النَّحْلُ** ve **النَّحْلَةُ**: eşekarısı; **الذَّكر** ve **الأُنثى** üzerine vâki olur; ta ki **يعسوب** dersin. Ve **النُّحْلُ** (ضم ile): **نَحَلَهُ**’nun (فتح ile) masdarıdır; onu **نُحْلاً** (yani) ona verdi. Ve **النُّحْلَى**: عطية; **الحُبلى** vezninde. Ve **نَحَلَ** kadına mehirini; onu **نِحْلَةً** (kesr ile) verir: gönül hoşluğundan, talep olmaksızın ona verdi; ve denildi ki: bir karşılık alması olmaksızın. Ve denilir: ona mehrini **نِحْلة** olarak verdi. Ve denildi ki: **النِحْلة** adlandırmadır; o da “**نَحَلْتُها** şöyle şöyle” denilmesidir; böylece sadak sınırlandırılır ve açıklanır. Ve **النِّحْلَةُ** ayrıca: dava (iddia). Ve **النُّحُولُ**: zayıflık; ve onun bedeni **نَحَل** (باب خضع’dan). Ve **نَحِلَ** (kesr ile) **نُحُولاً**: bunda bir lugattır; فتح daha fasîhtir. Ve **نَحَلَهُ** sözü (باب قطع’dan): yani başkasının söylediği bir sözü ona nisbet etti ve onu ona karşı iddia etti. Ve **انْتَحَل**: falan, başkasının şiirini yahut başkasının sözünü, onu kendisi için iddia ettiğinde. Ve **تَنَحّل**: onun gibidir. Ve falan, şu mezhebi ve şu kabileyi **يَنْتَحِلُ**: ona intisap ettiğinde.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النحل: ذباب العسل، يقال للذكر والأنثى، وقد أنثها الله سبحانه، فقال:  أن اتخذي من الجبال بيوتا  فمن ذكر النحل فلأن لفظه مذكر، ومن أنثه فلأنه جمع نحلة، وقال الزجاج: جائز أن يكون سمي نحلا لأن الله عز وجل نحل الناس العسل الذي يخرج من بطونها، وإليه نسب أبو الوليد النحلي الأديب ذكره ابن بسام في الذخيرة، له حكاية مع المعتمد بن عباد، قاله الذهبي. واحدتها بهاء، وفي الصحاح: النحل والنحلة: الدبر، يقع على الذكر والأنثى، حتى تقول يعسوب، انتهى. وفي الحديث:  نهى عن قتل النحلة والنملة والصرد والهدهد  ، قال الحربي: لأنهن لا يؤذين الناس، وفي حديث ابن عمر: مثل المؤمن مثل النخلة، المشهور في الرواية بالخاء المعجمة، ويروى بالحاء المهملة، يريد نحلة العسل، ووجه المشابهة بينهما: حذق النحل، وفطنته وقلة أذاه، وحقارته، ومنفعته، وقنوعه، وسعيه في الليل، وتنزهه عن الأقذار، وطيب أكله، وأنه لا يأكل من كسب غيره، ونحوله وطاعته لأميره، وأن للنحل آفات تقطعه عن عمله منها: الظلمة، والغيم، والريح، والدخان، والماء، والنار، وكذلك المؤمن له آفات تفتره عن عمله: ظلمة الغفلة، وغيم الشك، وريح الفتنة، ودخان الحرام، وماء السعة، ونار الهوى. النحل: العطاء بلا عوض هكذا في النسخ، وهو يقتضي أن يكون بالفتح، وليس كذلك فالصواب: وبالضم: العطاء بلا عوض، هكذا ضبطه ابن سيده، والأزهري، وفي الحديث:  ما نحل والد ولدا من نحل أفضل من أدب حسن  ، قال ابن الأثير: النحل، بالضم: العطية والهبة ابتداء من غير عوض ولا استحقاق، وفي حديث أبي هريرة: إذا بلغ بنو أبي العاص ثلاثين، كان مال الله نحلا، أراد يصير الفيء عطاء من غير استحقاق على الإيثار والتخصيص، أو عام في جميع أنواع العطاء. النحل: اسم الشيء المعطى وهو أيضا بالضم، كما في المحكم. النحل، بالفتح: الناحل، قاله الجوهري، وأنشد لذي الرمة:
  ألم تعلمي يا مي أني وبـينـنـا                      مهاو يدعن الجلس نحلا قتالها?

  النحل: ة من سواد بخارا منها منيح بن سيف بن الخليل النحلي البخاري، عن المسيب بن إسحاق، وعنه ابنه عبد الله، مات سنة 264، ذكره ابن ماكولا، قال الحافظ: وروى عن ابنه عبد الله بن علي الأديب، ومات عبد الله في سنة 317. من المجاز: النحل: الأهلة، جمع هلال ناحل ونحيل، سميت لدقتها أو هو اسم للجمع؛ لأن فاعلا ليس مما يكسر على فعل، وفي العباب: ويقال للأهلة النحل، وضبطه بضم النون، وهو الصواب. في الصحاح: النحل بالضم: مصدر نحله ينحله نحلا: أعطاه وهذا بعينه هو القول الأول الذي نقلناه عن المحكم والتهذيب، فضبطه أولا بالفتح، وثانيا بالضم تخليط، وسوء تحرير، فتدبر. النحل: مهر المرأة، والاسم النحلة، بالكسر، يقال: نحلت المرأة مهرها عن طيب نفس من غير مطالبة أنحلها، ويقال من غير أن تأخذه عوضا، يقال: أعطاها مهرها نحلة، بالكسر، وقال أبو عمرو: وهي التسمية أن تقول: نحلتها كذا وكذا، فتحد الصداق وتبينه، كما في الصحاح، ويضم وهذه عن ابن دريد، ومثل نحلة ونحل، حكة وحكم، وفي التنزيل العزيز:  وآتوا النساء صدقاتهن نحلة  وقد اختلف في تفسير هذا على أوجه: فقال بعضهم: فريضة، وقيل: ديانة، وقال ابن عرفة: أي دينا وتدينا، وقيل: أراد هبة، وقال بعضهم: هي نحلة من الله عز وجل لهن، أي جعل على الرجل الصداق ولم يجعل على المرأة شيئا من الغرم، فتلك نحلة من الله للنساء. النحلى، كبشرى: العطية، كما في الصحاح، وكذلك النحلان، كما في العباب. وأنحله ماء: أعطاه. قال ابن دريد: أنحل الرجل ولده مالا: إذا خصه بشيء منه، ولم أر من ذكر أنحله ماء، وكأنه تحريف من أنحله مالا، فتأمل، كنحله فيهما نحلا، وأبى بعضهم هذه. والنحل والنحلان، بضمهما: اسم ذلك المعطى، وقد تقدم النحل بهذا المعنى، وهو الذي ضبطه المصنف بالفتح، ونبهنا عليه، وقوله هذا هنا يؤيد ما قلناه. وانتحله وتنحله: ادعاه لنفسه وهو لغيره، يقال: انتحل فلان شعر فلان أو قوله: ادعاه أنه قائله، وتنحله: ادعاه وهو لغيره، قال الأعشى:
  فكيف أنا وانتحـالـي الـقـوا                      ف بعد المشيب كفى ذاك عارا
  وقيدني الشعـر فـي بـيتـه                      كما قيد الآسرات الحـمـارا وقال الفرزدق:
  إذا ما قلت قافية شـرودا                      تنحلها ابن حمراء العجان ويروى: تنخلها، بالخاء، أي أخذ خيارها، وقال ابن هرمة:
  ولم أتنخل الأشعار فيهـا                      ولم تعجزني المدح الجياد ويقال: فلان ينتحل مذهب كذا وقبيلة كذا: إذا انتسب إليه، وقال ثعلب، في قولهم: انتحل فلان كذا وكذا، معناه: قد ألزمه نفسه وجعله كالملك له، وهي الهبة يعطاها الإنسان. ونحله القول: كمنعه نحلا: إذا نسبه إليه قولا قاله غيره، وادعاه عليه، ويقال: نحل الشاعر قصيدة: إذا نسبت إليه وهي من قبل غيره، ومنه حديث قتادة بن النعمان: كان بشير بن أبيرق يقول الشعر ويهجو به أصحاب النبي صلى الله عليه وسلم وينحله بعض العرب أي ينسبه إليه، من النحلة، وهي النسبة بالباطل. قال الليث: يقال: نحل فلان فلانا: إذا سابه، فهو ينحله: يسابه، وأنشد لطرفة:
  فدع ذا وانحل النعمان قولا                      كنحت الفأس ينجد أو يغور

  قال الأزهري: وهذا باطل، وهو تصحيف لنجل فلان فلانا، بالجيم: إذا قطعه بالغيبة، وأشار إليه الصاغاني أيضا، وكأن المصنف تبع الليث فيما قاله، ولم يلتفت إلى قول الأزهري والصاغاني، وهو غريب. نحل جسمه، كمنع وعلم ونصر وكرم، نحولا، واقتصر الجوهري على الأولى والثانية، وقال: الفتح أفصح، وأنشد الصاغاني للراعي:
  فكأن أعظمه محاجن نبـعة                      عوج قدمن فقد أردن نحولا ذهب من مرض أو سفر، فهو ناحل ونحيل، ج: كسكرى، هو جمع نحيل، وأما جمع ناحل فنحل، كركع، وهي ناحلة من نساء نواحل، وأما قول أبي ذؤيب: وكنت كعظم العاجمات اكتنفنه بأطرافها حتى استدق نحولها إنما أراد ناحلها فوضع المصدر موضع الاسم. وأنحله الهم: أهزله. وجمل ناحل: مهزول دقيق. من المجاز: سيف ناحل: أي رقيق، والجمع النواحل، وقيل: النواحل: هي السيوف التي رقت ظباها من كثرة الاستعمال، وقال الأزهري: السيف الناحل: الذي فيه فلول فيسن مرة بعد أخرى حتى يرق ويرهف أثر فلوله، وذلك أنه إذا ضرب فصمم انفل، فيحنى القين عليه بالمداوس والصقل حتى يذهب فلوله، ومنه قول الأعشى:
  مضاربها من طول ما ضربوا بها                      ومن عض هام الدارعين نواحل ونحلة: فرس لكندة، قال سبيع بن الخطيم التيمي:
  أرباب نحلة والقريط وساهم                      إني هنالك آلف مـألـوف نحلة أيضا: فرس لسبيع بن الخطيم المذكور، وهو القائل فيه:
  يقول نحلة أودعيني فقلت له                      عول علي بأبكار هراجيب نحلة: ة، قرب بعلبك على ثلاثة أميال، قاله نصر. وكجهينة: أبو نحيلة البجلي: صحابي، أو هو بالخاء كما سيأتي، قال الصاغاني، قيل: والأول أصح. قلت: وهو قول عبد الغني بن سعيد الحافظ، روى عنه أبو وائل قوله لما أصيب في غزاة، وقال بعضهم: لا صحبة له، وقال المزي: روى عن جرير بن عبد الله حديث:  بايعت رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم على إقام الصلاة  روى عنه أبو وائل، وقيل: عن أبي وائل عن أبي جميلة عن جرير، وقيل: عن أبي وائل عن جرير نفسه. ونحلين، كغسلين: ة بحلب، منها أبو محمد عامر بن سيار النحلي، بالكسر المحدث، روى عن فرات بن السائب، وعنه عمر بن الحسين الحلبي. والنحلة، بالكسر: الدعوى، ومنه الانتحال، وهو ادعاء ما لا أصل له، أو ادعاء ما لغيره، كما تقدم. ومما يستدرك عليه: النحل، محركة: لغة في النحل بالفتح، وبه قرأ ابن وثاب:  وأوحى ربك إلى النحل  . ويجمع الناحل على نحول، كشاهد وشهود، وبه فسر أيضا قول أبي ذؤيب السابق:
  .... حتى استدق نحولها كأنه جعل كل طائفة من العظم ناحلا، ثم جمعه على فعول. وفي حديث أم معبد: لم تعبه نحلة، بالضم، أي دقة وهزال، والنحل: الاسم، قال القتيبي: لم أسمع بالنحل في غير هذا الموضع إلا في العطية. وحبل ناحل: رقيق. وقد يجمع الناحل على النحل، وقيل: هو اسم للجمع، وبه فسر قول ذي الرمة:
  .... نحلا قتالها وقمر ناحل: دق واستقوس. وهو ينتحل كذا وكذا: أي يدين به. والنحلة، بالكسر: الفريضة، وقيل: الديانة، ويقال: ما نحلتك? أي ما دينك. والنحال: العسال. ونحله المرض، كأنحله، فهو منحول.

##### Türkçe

**النحل**: bal arısı sineği; erkeğe ve dişiye söylenir. Allah, سبحانَه, onu müennes kılmıştır; şöyle dedi: **أن اتخذي من الجبال بيوتا**. Kim **النحل**’i müzekker zikrederse, bunun sebebi lafzının müzekker oluşudur; kim onu müennes yaparsa, bunun sebebi onun **نحلة**’nin cemi oluşudur. **الزجاج** dedi: Ona **نحل** diye ad verilmiş olması caizdir; çünkü Allah عز وجل insanlara, onun karınlarından çıkan balı **نحل** (karşılıksız verdi); ve buna, **أبو الوليد النحلي** edîb nisbet olundu; onu **ابن بسام** **الذخيرة**’de zikretti; onun **المعتمد بن عباد** ile bir hikâyesi vardır; bunu **الذهبي** söyledi. Tekili **بهاء** iledir. **الصحاح**’ta: **النحل** ve **النحلة**: **الدبر**; erkeğe ve dişiye vâki olur; hatta **يعسوب** dersin; bitti. Ve hadiste: **نهى عن قتل النحلة والنملة والصرد والهدهد**; **الحربي** dedi: çünkü onlar insanlara eziyet etmezler. Ve **ابن عمر** hadîsinde: “Müminin misali hurma ağacının misali gibidir”; rivayette meşhur olan **الخاء** mu‘ceme iledir; **الحاء** muhmela ile de rivayet olunur; bal arısını kasteder. İkisi arasındaki benzerliğin vechi: arının mahareti, zekâsı ve eziyetinin azlığı, küçüklüğü, faydası, kanaatkârlığı, geceleyin çalışması, pisliklerden uzak durması, yediğinin hoşluğu, başkasının kazancından yememesi, zayıflığı ve emîrine itaati; ve arının, onu işinden kesen âfetleri vardır; onlardan: karanlık, bulut, rüzgâr, duman, su ve ateş. Aynı şekilde müminin de onu amelinden gevşeten âfetleri vardır: gaflet karanlığı, şüphe bulutu, fitne rüzgârı, haram dumanı, bolluk suyu ve hevâ ateşi.

**النحل**: karşılıksız bağış; nüshalarda böyle; bu, fetha ile olmasını gerektirir; öyle değildir. Doğrusu: damme ile: karşılıksız bağış; **ابن سيده** ve **الأزهري** böyle ضبط etti. Ve hadiste: **ما نحل والد ولدا من نحل أفضل من أدب حسن**. **ابن الأثير** dedi: **النحل**, damme ile: karşılıksız ve hak ediş olmaksızın başlangıçta verilen عطية ve هibe. **أبي هريرة** hadîsinde: “**بنو أبي العاص** otuz olunca, Allah’ın malı **نحلا** olur”; muradı: fey’in, tercih ve tahsis üzere, hak ediş olmaksızın bir عطية olması; yahut bütün عطية türlerinde umumidir.

**النحل**: verilen şeyin adı; o da damme iledir; **المحكم**’de olduğu gibi.

**النحل**, fetha ile: **الناحل**; bunu **الجوهري** söyledi. **ذي الرمة**’den okudu:
  ألم تعلمي يا مي أني وبـينـنـا                      مهاو يدعن الجلس نحلا قتالها?

**النحل**: **ة**’den, **سواد**’dan, **بخارا**’dan; onlardan: **منيح بن سيف بن الخليل النحلي البخاري**; **المسيب بن إسحاق**’tan; ondan da oğlu **عبد الله**. 264 yılında öldü; onu **ابن ماكولا** zikretti. **الحافظ** dedi: ve oğlu **عبد الله بن علي الأديب**’den rivayet etti; **عبد الله** 317 yılında öldü.

Mecazdan: **النحل**: hilaller; **هلال ناحل** ve **نحيل**’in cemi; inceliklerinden dolayı adlandırıldı; yahut cem‘in adıdır; çünkü **فاعلا**, **فعل** üzerine kırılanlardan değildir. **العباب**’da: hilallere **النحل** denir; **النون**’u damme ile ضبط etti; ve o doğrudur.

**الصحاح**’ta: **النحل** damme ile: **نحله ينحله نحلا**’nın masdarı: ona verdi. Bu, aynen, **المحكم** ve **التهذيب**’den naklettiğimiz birinci sözdür; onu önce fetha ile, ikinci olarak damme ile ضبط etmek bir karışıklık ve kötü تحريرdir; öyleyse düşün.

**النحل**: kadının mehri; isim **النحلة**, kesra ile. Denir: kadın, mehirini, talep olmaksızın, gönül hoşluğuyla verdi: **أنحلها**. Ve denir: onu bir bedel olarak almaksızın. Denir: ona mehirini **نحلة** olarak verdi; kesra ile. **أبو عمرو** dedi: o, isimlendirmedir; “ona şunu şunu **نحلتها**” demendir; böylece sadakı sınırlar ve onu açıklar; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve damme de yapılır; bu, **ابن دريد**’dendir. **نحلة** ve **نحل** misali, **حكة** ve **حكم** gibidir. Aziz tenzilde: **وآتوا النساء صدقاتهن نحلة**. Bunun tefsirinde vecihler üzere ihtilaf edildi: bazısı dedi: farîza; ve denildi: dindarlık. **ابن عرفة** dedi: yani din olarak ve dindarlıkla. Ve denildi: hibe murad etti. Bazısı dedi: o, Allah عز وجل’den onlar için bir **نحلة**’dir; yani erkeğe sadakı kıldı, kadına bir şeyden bir yükümlülük kılmadı; işte bu, kadınlar için Allah’tan bir **نحلة**’dir.

**النحلى**, **بشرى** gibi: عطية; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve aynı şekilde **النحلان**; **العباب**’da olduğu gibi. Ve “ona su **أنحله**”: ona verdi. **ابن دريد** dedi: adam, oğluna mal **أنحل**: ondan bir şeyle onu tahsis ettiğinde. “Ona su **أنحله**”yi zikreden kimseyi görmedim; sanki “ona mal **أنحله**”den bir tahriftir; öyleyse düşün; ikisinde de “ona **نحله**”: **نحلا**. Bazıları bunu kabul etmedi.

**النحل** ve **النحلان**, ikisi de damme ile: o verilen şeyin adı; bu mânâ ile **النحل** daha önce geçti; ve onu musannif fetha ile ضبط etti; biz de ona dikkat çektik. Onun buradaki bu sözü, dediğimizi teyit eder.

**انتحله** ve **تنحله**: onu kendisi için iddia etti, hâlbuki o başkasınındır. Denir: falan, falanın şiirini veya sözünü **انتحل**: onu söyleyenin kendisi olduğunu iddia etti. Ve **تنحله**: onu iddia etti, hâlbuki o başkasınındır. **الأعشى** dedi:
  فكيف أنا وانتحـالـي الـقـوا                      ف بعد المشيب كفى ذاك عارا
  وقيدني الشعـر فـي بـيتـه                      كما قيد الآسرات الحـمـارا

**الفرزدق** dedi:
  إذا ما قلت قافية شـرودا                      تنحلها ابن حمراء العجان

Ve “**تنخلها**” diye rivayet olunur; **الخاء** ile; yani onun seçkinlerini aldı. **ابن هرمة** dedi:
  ولم أتنخل الأشعار فيهـا                      ولم تعجزني المدح الجياد

Ve denir: falan, şu mezhebi ve şu kabileyi **ينتحل**: ona nisbet ettiğinde. **ثعلب** dedi; “falan şunu şunu **انتحل**” sözlerinde mânâsı: onu kendine ilzam etti ve onu kendisi için bir mülk gibi kıldı; ve o, insana verilen hibedir.

**نحله القول**: **منعه** gibi, **نحلا**: başkasının söylediği bir sözü ona nisbet ettiğinde ve onu onun üzerine iddia ettiğinde. Ve denir: şair, bir kasideyi **نحل** etti: onu ona nisbet ettiğinde, hâlbuki o daha önce başkasınındır. Ondan, **قتادة بن النعمان** hadîsi: **بشير بن أبيرق** şiir söylerdi ve onunla Peygamber’in صلى الله عليه وسلم ashabını hicvederdi ve onu bazı Araplara **ينحله**; yani onu ona nisbet ederdi; **النحلة**’dendir; o da bâtıl ile nisbet etmektir.

**الليث** dedi: denir: falan, falana **نحل** etti: ona sövdüğünde; o da onu **ينحله**: ona söver. **طرفة**’den okudu:
  فدع ذا وانحل النعمان قولا                      كنحت الفأس ينجد أو يغور

قال الأزهري: Bu bâtıldır; ve o, **نجل**’in ( **الجيم** ile) tashîfidir: “Falan, falanı **نجل** etti” (yani) onu gıybet ile kestiği zaman. **الصاغاني** de buna işaret etti. Sanki musannif, söylediği şeyde **الليث**’e tâbi oldu da **الأزهري** ve **الصاغاني**’nin sözüne iltifat etmedi; bu ise gariptir.

**نحل** جسمه، كـ **منع** و**علم** و**نصر** و**كرم**، **نحولا**: Bedeni zayıfladı/inceldi. **الجوهري** birinci ve ikinciyle yetindi ve dedi ki: “Fetha daha fasîhtir.” **الصاغاني** **الراعي**’den inşad etti:
  “Sanki kemikleri, neb‘a ağacından kancalar;
  eğri; öne sürüldüler; zayıflık istediler; hastalık yahut seferden gitti.”

Hastalık veya seferden (dolayı) gitti (zayıfladı); o hâlde o **ناحل** ve **نحيل**’dir. Çoğulu: **كسكرى**; o, **نحيل**’in cem‘idir. **ناحل**’in cem‘i ise **نحل**’dir; **كركع** gibi. Ve o, **ناحلة**’dir; **نساء نواحل**’den (yani) zayıf kadınlardan. **أبو ذؤيب**’in sözüne gelince: “Ve ben, uçlarıyla onu kuşatan ‘âcimât’ın kemikleri gibi idim; ta ki onun **نحولها**’sı incelinceye kadar”; ancak **ناحلها**’yı kastetti; böylece masdarı isim yerine koydu.

**أنحله** الهم: Gam onu zayıflattı. **جمل ناحل**: zayıf, ince (deve).

Mecazdandır: **سيف ناحل**: yani ince; çoğulu **النواحل**’dir. Ve denildi ki: **النواحل**; çok kullanımdan dolayı ağızları incelen kılıçlardır. **الأزهري** dedi ki: **السيف الناحل**: içinde gedikler bulunan; bir defadan sonra bir defa bilenir de incelir ve gediklerinin izi keskinleşir. Bu, şundandır: vurduğu zaman (kılıç) sertleşir de gediklenir; demirci de onu tokmaklarla ve parlatmayla eğer; ta ki gedikleri gitsin. Bundan **الأعشى**’nın sözü:
  “Vuruşları, onunla vurduklarının çokluğundan;
  ve zırhlıların başlarını ısırmaktan (dolayı) **نواحل**.”

**نحلة**: **كندة**’ye ait bir attır. **سبيع بن الخطيم التيمي** dedi ki:
  “**نحلة**’nin, **القريط**’in ve **ساهم**’in sahipleri;
  ben orada ünsiyet eden (ve) ünsiyet edileni(m).”

**نحلة** ayrıca: zikredilen **سبيع بن الخطيم**’in bir atıdır; ve onun hakkında söyleyen odur:
  “**نحلة** der ki: ‘Beni bırak’; ben de ona dedim ki:
  ‘Bana dayan; genç, iri develerle.’”

**نحلة**: (dişil **ة** ile) **بعلبك** yakınında, üç mil üzerinde bir köydür; bunu **نصر** söyledi.

Ve **كجهينة**: **أبو نحيلة البجلي**: sahâbîdir; yahut o, ileride geleceği üzere **الخاء** iledir, dedi **الصاغاني**. Denildi ki: birincisi daha sahihtir. Dedim ki: Bu, hâfız **عبد الغني بن سعيد**’in sözüdür. Ondan **أبو وائل** rivayet etti: gazvede yaralandığı zaman söylediği sözünü. Bazıları dedi ki: onun için sahâbelik yoktur. **المزي** dedi ki: **جرير بن عبد الله**’dan şu hadisi rivayet etti: “Resûlullah’a—Allah Teâlâ ona salât etsin—namazı ikame etmek üzere bey‘at ettim.” Ondan **أبو وائل** rivayet etti. Ve denildi ki: **أبو وائل**’den, **أبو جميلة**’den, **جرير**’den. Ve denildi ki: **أبو وائل**’den, **جرير**’in kendisinden.

**نحلين**، كـ **غسلين**: **حلب**’de bir köydür. Ondandır: kesre ile muhaddis **أبو محمد عامر بن سيار النحلي**; **فرات بن السائب**’den rivayet etti; ondan da **عمر بن الحسين الحلبي** (rivayet etti).

**النحلة** (kesre ile): iddiadır; ondan **الانتحال**; o da aslı olmayan şeyi iddia etmektir; yahut başkasına ait olanı iddia etmektir; daha önce geçtiği gibi.

Ona istidrâk edilenlerdendir: **النحل** (harekeli): fetha ile **النحل**’de bir lugattır. **ابن وثاب** bununla okudu: “Rabbin **النحل**’e vahyetti.”

**الناحل** **نحول** üzerine cem‘ edilir; **شاهد** ve **شهود** gibi. Bununla, **أبو ذؤيب**’in önceki sözü de tefsir edildi:
  “.... ta ki onun **نحولها**’sı incelinceye kadar”
Sanki kemiğin her taifesini bir **ناحل** kıldı; sonra onu **فعول** üzerine cem‘ etti.

**أم معبد** hadîsinde: “Ona **نحلة** (damme ile) ayıp olmadı”; yani incelik ve zayıflık. **النحل**: isimdir. **القتيبي** dedi ki: “**النحل**’i bu yerin dışında, ancak عطية (bağış) hakkında işitmedim.”

**حبل ناحل**: ince.

Ve **الناحل** bazen **النحل** üzerine cem‘ edilir. Ve denildi ki: o, cem‘ için bir isimdir. Bununla **ذي الرمة**’nin sözü tefsir edildi:
  “.... **نحلا** قتالها”

Ve **قمر ناحل**: inceldi ve yay gibi oldu.

O, şöyle şöyle **ينتحل**: yani onunla din edinir.

**النحلة** (kesre ile): farzdır. Ve denildi ki: dindir. Ve denilir: “Sana **نحلتك** nedir?” yani dinin nedir.

**النحال**: balcı.

**نحله** المرض، كـ **أنحله**، فهو **منحول**: Hastalık onu zayıflattı; **أنحله** gibi; o hâlde o **منحول**’dur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَحَِلَ جِسْمُهُ
1 نَحَِلَ جِسْمُهُ ذ His body became lean, or emaciated. (S.)

نِحْلَةٌ
نِحْلَةٌ ذ i. q. فَرِيضَةٌ; or دِيَانَةٌ; and دِينٌ, as in the saying مَا نِحْلَتُكَ [What is thy religion?]. (TA.)

##### Türkçe

نَحَِلَ جِسْمُهُ
1 **نَحَِلَ جِسْمُهُ** ذ: Bedeni zayıfladı, yahut eridi. (S.)

نِحْلَةٌ
**نِحْلَةٌ** ذ: **فَرِيضَةٌ** ile aynı; yahut **دِيَانَةٌ**; ve **دِينٌ**, “**مَا نِحْلَتُكَ** [Senin dinin nedir?]” sözünde olduğu gibi. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَحَلَ
نَحَلَ A ( n. ac. نُحْل 3 ),
a.  Made a present to; dowered ( woman ).

b.  Insulted.

c.  Ascribed to.

d.  [ coll. ], Swarmed ( bees ).

e.  ( n. ac. نُحُوْل 27 ),  see infra.
_ast;  نَحِلَ A ( n. ac. نَحَل 4 ) نَحُلَ U ( n. ac. نُحُوْل 27 ) Was wasted, worn, sick.
نَحَّلَ
نَحَّلَ II ,
a.  see IV (a) .

b.  [ coll. ], Heated the room of the silk-worms.

أَنْحَلَ
أَنْحَلَ IV ,
a.  Gave, conceded to.

b.  Extenuated.

c.  [ coll. ],  see I (d) .

تَنَحَّلَ
تَنَحَّلَ V ,
a.  Plagiarized.

اِنْتَحَلَ
اِنْتَحَلَ VIII ,
a.  see V .

b.  Embraced, professed ( religion ).

c.  see ( نَحِلَ ).

نَحْل
نَحْل 1 ,
a.  Gift, present.

b.  see 25 (a) .

نَحْلَة
نَحْلَة 1t , ( pl. نَحْل 1 ),
a.  Bee.

نِحْلَة
نِحْلَة 2t , ( pl. نِحَل 7 ),
a.  see 1 (a) .

b.  Dowry, jointure; marriage-settlement.

c.  Claim; pretension.

d.  Law-suit.

e.  Sect.

نُحْل
نُحْل 3 ,
a.  see 1 (a) .

نُحْلَة
نُحْلَة 3t , ( pl. نُحَل 9 ),
a.  see 1 (a) &  2t ( b ), ( c ), ( d ).

نُحْلَى
نُحْلَى 3ya ,
a.  see 1 (a) .

مَنْحَل
مَنْحَل 17
a.  [ coll. ], Room heated for silk-worms.

نَاْحِل
نَاْحِل 21 , ( pl. نَحْلَى 1ya ),
a.  see 25 (a) .

نَاْحِلَة
نَاْحِلَة 21t , ( pl. نَوَاْحِلُ 41 ),
a.  fem. of نَاْحِل 21 .

b.  Worn ( sword ).

نَحِيْل
نَحِيْل 25 , ( pl. نَحْلَى 1ya ),
a.  Thin, lean; wasted, extenuated.

b.  [ coll. ], Swarm of bees.

نُحُوْل
نُحُوْل 27 ,
a.  Thinness, leanness.

نَحْلَاْنُ
نَحْلَاْنُ 33 ,
a.  Donation, grant, concession.

نُحْلَاْن
نُحْلَاْن 35 ,
a.  see 1 (a) .

اِنْتَحَلَ
N. Ac. اِنْتَحَلَ VIII ,
a.  Plagiarism.

##### Türkçe

**نَحَلَ**
**نَحَلَ** A (n. ac. **نُحْل** 3),
a. Birine hediye verdi; (kadını) mehirledi.

b. Hakaret etti.

c. Nisbet etti.

d. [topl.], (arılar) oğul verdi.

e. (n. ac. **نُحُوْل** 27), aşağıya bak.
_ast; **نَحِلَ** A (n. ac. **نَحَل** 4) **نَحُلَ** U (n. ac. **نُحُوْل** 27) zayıfladı, yıprandı, hasta oldu.

**نَحَّلَ**
**نَحَّلَ** II,
a. IV (a)’ya bak.

b. [topl.], ipekböceklerinin odasını ısıttı.

**أَنْحَلَ**
**أَنْحَلَ** IV,
a. Verdi, (birine) tahsis etti.

b. Zayıflattı.

c. [topl.], I (d)’ye bak.

**تَنَحَّلَ**
**تَنَحَّلَ** V,
a. İntihal etti.

**اِنْتَحَلَ**
**اِنْتَحَلَ** VIII,
a. V’e bak.

b. (Bir dini) benimsedi, (onu) ikrar etti.

c. (**نَحِلَ**)’e bak.

**نَحْل**
**نَحْل** 1,
a. Hediye, armağan.

b. 25 (a)’ya bak.

**نَحْلَة**
**نَحْلَة** 1t, (pl. **نَحْل** 1),
a. Arı.

**نِحْلَة**
**نِحْلَة** 2t, (pl. **نِحَل** 7),
a. 1 (a)’ya bak.

b. Mehir, mehir akçesi; nikâh akdiyle belirlenen mehir.

c. Dava; iddia.

d. Dava (mahkeme davası).

e. Mezhep.

**نُحْل**
**نُحْل** 3,
a. 1 (a)’ya bak.

**نُحْلَة**
**نُحْلَة** 3t, (pl. **نُحَل** 9),
a. 1 (a) ve 2t (b), (c), (d)’ye bak.

**نُحْلَى**
**نُحْلَى** 3ya,
a. 1 (a)’ya bak.

**مَنْحَل**
**مَنْحَل** 17
a. [topl.], ipekböcekleri için ısıtılan oda.

**نَاْحِل**
**نَاْحِل** 21, (pl. **نَحْلَى** 1ya),
a. 25 (a)’ya bak.

**نَاْحِلَة**
**نَاْحِلَة** 21t, (pl. **نَوَاْحِلُ** 41),
a. **نَاْحِل** 21’in müennesi.

b. Yıpranmış (kılıç).

**نَحِيْل**
**نَحِيْل** 25, (pl. **نَحْلَى** 1ya),
a. İnce, zayıf; zayıflamış, cılızlaşmış.

b. [topl.], arı oğulu.

**نُحُوْل**
**نُحُوْل** 27,
a. İncelik, zayıflık.

**نَحْلَاْنُ**
**نَحْلَاْنُ** 33,
a. Bağış, ihsan, tahsis.

**نُحْلَاْن**
**نُحْلَاْن** 35,
a. 1 (a)’ya bak.

**اِنْتَحَلَ**
N. Ac. **اِنْتَحَلَ** VIII,
a. İntihal.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نحل
نَحَلَ - يَنْحَلُ - نِحْلَة - نَحْلَة - نَحْل
نَحَلَ - يَنْحَلُ + كائن + كائناً + شيئاً: يهبه ويعطيه عن طيب نفس من غير انتظار عوض أو رد
نِحْلَة: اسم فعل للمرة، حال  من "  نَحَلَ - يَنْحَلُ ": على شكل عطاء من غير انتظار رد أو عوض
نَحْلَ: اسم فعل من " نَحَلَ - يَنْحَلُ "
نَحْلَة: اسم فعل للمرة من " نَحَلَ - يَنْحَلُ ": اسم آلة منه: وهي اصطلاحاً الدابة الحشرة المعروفة بذباب العسل: ويبدو أن اسمها مقتبس من كونها حشرة تعطي دون انتظار رد أو عوض
نَحْل: جمع " نَحْلَة ": اسم جنس ذباب العسل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العطاء من غير وجوب للرد"، وهي:
وَهَبَ - يَهِبُ، نَحَلَ - يَنْحَلُ، نَفَلَ - يَنْفُلُ، رَفَدَ - يَرْفِدُ، رَزَقَ - يَرْزُقُ، خَرَجَ - يَخرِجُ

نحلة
 	﴿وآتوا النساء صدقاتهن نحلة فإن طبن لكم عن شيء منه نفسا فكلوه هنيئا مريئا(4)﴾ النساء
النحل
 ﴿وأوحى ربك إلى النحل أن اتخذي من الجبال بيوتا ومن الشجر ومما يعرشون (68) ثم كلي من كل الثمرات فاسلكي سبل ربك ذللا يخرج من بطونها شراب مختلف ألوانه فيه شفاء للناس إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون (69)﴾ النحل
مختار الصحاح
● [نحل] ن ح ل: النَّحْلُ و النَّحْلَةُ الدَّبْر يقع على الذَّكر والأُنثى حتى تقول يعسوب و النُّحْلُ بالضم مصدر نَحَلَهُ يَنْحَله بالفتح نُحْلاً أي أعطاه و النُّحْلَى العَطِية بوزن الحُبلى و نَحَلَ المرأة مَهْرها ينْحَلُها نِحْلَةً بالكسر أعطاها عن طيب نفس من غير مُطالبة وقيل من غير أن يأخُذ عِوَضا ويقال أعطاها مرها نِحْلة وقيل النِحْلة التسمية وهي أن يُقال نَحَلْتُها كذا وكذا فيَحُدّ الصَّداق ويُبينه و النِّحْلَةُ أيضا الدعوى و النُّحُولُ الهُزال وقد نَحَل جسمه من باب خضع و نَحِلَ بالكسر نُحُولاً لُغة فيه والفتح أفصح و نَحَلَهُ القول من باب قطع أي أضاف إليه قولا قاله غيره وادَّعاه عليه و انْتَحَل فُلان شِعْر غيره أو قول غيره إذا ادَّعاه لنفسه و تَنَحّل مثله وفُلان يَنْتَحِلُ مذهب كذا وقبيلة كذا إذا انتسب إليه
الراغب
نحل
- النحل: الحيوان المخصوص. قال تعالى: }وأوحى ربك إلى النحل﴿[النحل/ 68] والنحلة والنحلة: عطية على سبيل التبرع، وهو أخص من الهبة؛ إذ كل هبة نحلة، وليس كل نحلة هبة، واشتقاقه فيما أرى (ووافقه في هذا الفيروزآبادي في البصائر 5/27، والسمين في عمدة الحفاظ: نحل) أنه من النحل نظرا منه إلى فعله، فكأن نحلته: أعطيته عطية النحل، وذلك ما نبه عليه قوله:﴾وأوحى ربك إلى النحل﴿الآية [النحل/68]. وبين الحكماء أن النحل يقع على الأشياء كلها فلا يضرها بوجه، وينفع أعظم نفع، فإنه يعطي ما فيه الشفاء كما وصفه الله تعالى، وسمي الصداق بها من حيث إنه لا يجب في مقابلته أكثر من تمتع دون عوض مالي، وكذلك عطية الرجل ابنه. يقال: نحل ابنه كذا، وأنحله، ومنه: نحلت المرأة، قال تعالى:﴾وآتوا النساء صدقاتهن نحلة{ [النساء/4] والانتحال: ادعاء الشيء وتناوله، ومنه يقال: فلان ينتحل الشعر. ونحل جسمه نحولا: صار في الدقة كالنحل، ومنه: النواحل للسيوف أي: الرقاق الظبات تصورا لنحولها، ويصح أن يجعل النحلة أصلا، فيسمى النحل بذلك اعتبارا بفعله. والله أعلم. *
ملخص اللسان
1.     النَّحْل: ذُباب العسل،واحدته نَحْلة ،والنَّحْل: دَبْر العسل، الواحدة نحلة
2.  والنَّحْل: الناحِلُ؛ ونَحِل جسمُه ونَحَل يَنْحَل ويَنْحُل نُحولاً، فهو ناحِل: ذهَب من مرض أَو سفَر ،والنُّحُول: الهُزال، وأَنْحَله الهمُّ، وجملٌ ناحِل: مهزول دَقِيقٌ. وجمل ناحِل: رقيق. والنواحِلُ: السيوف التي رقَّت ظُباها من كثرة الاستعمال
3.  والنُّحْل، بالضم: إِعْطاؤُك الإِنسانَ شيئاً بلا اسْتِعاضةٍ، وعمَّ به  بعضهم جميعَ أَنواع العَطاء، وقيل: هو الشيء المُعْطى، وقد أَنْحَلهمالاً ونَحَله إِياه، ونُحْل المرأَةِ: مَهْرُها، والاسم النِّحْلة، تقول: أَعطيتها مهرَها نِحْلة، بالكسر، إِذا لم تُرِد منها عِوَضاً
4.  تقول: أَعطيتها مهرَها نِحْلة قال بعضهم: فَرِيضةً،  وقال بعضهم: دِيانةً، كما تقول فلان يَنْتَحِل كذا وكذا أَي يَدِينُ به، وقيل: نِحْلةً أَي دِيناً وتَدَيُّناً، ويقال: ما نِحْلَتُكَ أَي ما دِينُكَ
5.  تقول: أَعطيتها مهرَها نِحْلة وقيل: أَراد هِبةً، وقال بعضهم: هي نِحْلة من الله لهنَّ أَن جعل على الرجل الصَّداق ولم يجعل على المرأَة شيئاً من الغُرْم، فتلك نِحْلة من الله للنِّساء. ونَحَلْت الرجلَ والمرأَةَ إِذا وهبت له نِحْلة ونُحْلاً، ومثلُ نِحْلة ونُحْل حِكْمةٌ وحُكْمٌ.
6.     والنِّحْلة،  بالكسر: العطيَّة. والنُّحْلى: العطية، على فُعْلى. ونَحَلْتُ المرأَة  مهرَها عن طِيب نفس من غير مطالبة أَنْحَلُها
7.  والنِّحْلةُ: الدَّعْوَى. وانْتَحَل فلانٌ شِعْر فلانٍ. أَو قالَ فلانٍ إِذا ادّعاه أَنه قائلُه. وتَنَحَّلَه: ادَّعاه وهو لغيره، ويَنْحَلُه بعضَ العرب أَي يَنْسُبه إِليهم من  النِّحْلة وهي النِّسْبة بالباطِل.
8.     يقال نَحَلَ فلانٌ فلاناً إِذا سابَّه فهو يَنْحَله يُسابُّه
لسان العرب
● - نحل: النَّحْل: ذُباب العسل، واحدته نَحْلة. وفي حديث ابن عباس: أَن      النبي، صلى الله عليه وسلم، نهَى عن قَتْل النَّحْلة والنَّمْلة والصُّرَد      والهُدْهُد؛ وروي عن إِبراهيم الحربي أَنه قال: إِنما نهى عن قتلهنَّ      لأَنهنَّ لا يؤْذِين الناسَ، وهي أَقل الطيور والدوابِّ ضرراً على الناس، ليس      هي مثل ما يتأَذى الناسُ به من الطيور الغُرابِ وغيره، قيل له:      فالنَّمْلة إِذا عَضَّت تُقْتَل؟ قال: النَّمْلة لا تعَضّ إِنما يَعَضّ الذر، قيل      له: إِذا عضَّت الذرة تُقتَل؟ قال: إِذا آذَتْك فاقتلها. والنَّحْل:      دَبْر العسل، الواحدة نحلة. وقال أَبو إِسحق الزجاج في قوله عز وجل: وأَوحَى      ربُّك إِلى النَّحْل؛ جائز أَن يكون سمي نَحْلاً لأَن الله عز وجل نَحَل      الناسَ العسلَ الذي يخرج من بطونها. وقال غيره من أَهل العربية:      النَّحْل يذكَّر ويؤنث وقد أَنثها الله عز وجل فقال: أَنِ اتَّخِذِي من الجِبال      بيوتاً؛ ومن ذكَّر النَّحْل فلأَنَّ لفظه مذكر، ومن أَنثه فلأَنه جمع      نَحْلة. وفي حديث ابن عمر: مَثَلُ المؤْمِن مَثَلُ النَّحْلة؛ المشهور في      الرواية بالخاء المعجمة، وهي واحدة النَّخْل، وروي بالحاء المهملة، يريد      نَحْلة العسل، ووجه المشابهة بينهما حِذْق النَّحْل وفِطْنته وقلَّة أَذاه      وحَقارته ومنفعتُه وقُنوعه وسعيُه في الليل وتنزُّهه عن الأَقذار وطيبُ      أَكله وأَنه لا يأْكل من كسب غيره ونحُوله وطاعتُه لأَمِيره؛ وإِنّ      للنَّحْل آفاتٍ تقطعه عن عمله منها: الظلمةُ والغَيْمُ والريحُ والدخانُ والماء      والنارُ، وكذلك المؤْمن له آفات تفتِّره عن عمله: ظلمةُ الغفلة وغيمُ      الشكّ وريحُ الفتنة ودُخَان الحرامِ وماءُ السَّعةِ ونارُ الهوَى. الجوهري:      النَّحْل والنحْلة الدَّبْر، يقع على الذكر والأُنثى حتى تقول يَعْسُوب.      والنَّحْل: الناحِلُ؛ وقال ذو الرمة:      يَدَعْنَ الجَلْسَ نَحْلاً قَتالُها      (* انظر رواية هذا البيت لاحقاً في هذه الكلمة).      ونَحِل جسمُه ونَحَل يَنْحَل ويَنْحُل نُحولاً، فهو ناحِل: ذهَب من مرض      أَو سفَر، والفتح أَفصح؛ وقول أَبي ذؤَيب:      وكنتُ كعَظْم العاجِماتِ اكْتَنَفْنَه      بأَطْرافها، حتى استَدقَّ نُحولُها      إِنما أَراد ناحِلها، فوضع المصدر موضع الاسم، وقد يكون جمع ناحِل كأَنه      جعل كل طائفة من العظم ناحِلاً، ثم جمعه على فُعُول كشاهِد وشُهود، ورجل      نَحِيل من قوم نَحْلَى وناحِل، والأُنثى ناحِلة، ونساءٌ نَواحِل ورجال      نُحَّل. وفي حديث أُم معبَد: لم تَعِبْه نحْلَة أَي دِقَّة وهُزال.      والنُّحْل الاسم؛ قال القتيبي: لم أَسمع بالنُّحْل في غير هذا الموضع إِلا في      العَطِيَّة. والنُّحُول: الهُزال، وأَنْحَله الهمُّ، وجملٌ ناحِل: مهزول      دَقِيقٌ. وجمل ناحِل: رقيق. والنواحِلُ: السيوف التي رقَّت ظُباها من كثرة      الاستعمال. وسيف ناحل: رقيق، على المَثل؛ وقول ذي الرمة:      أَلم تَعْلَمِي، يا مَيُّ، أَنَّا وبيننا      مَهاوٍ يَدَعْنَ الجَلْسَ نَحْلاً قَتالُها      هو جمع ناحِل، جعل كل جزءٍ منها ناحِلاً؛ قال ابن سيده: وهو عندي اسم      للجمع لأَن فاعِلاً ليس مما يكسَّر على فَعْل، قال: ولم أَسمع به إِلا في      هذا البيت. الأَزهري: السيف الناحِل الذي فيه فُلُول فيُسَنُّ مرَّة بعد      أُخرى حتى يَرِقَّ ويذهب أَثَرُ فُلُوله، وذلك أَنه إِذا ضُرِب به فصَمَّم      انفلَّ فيُنْحِي القَيْنُ عليه بالمَداوِس والصَّقْل حتى تَذهب فُلوله؛      ومنه قول الأَعشى:      مَضارِبُها، من طُول ما ضَرَبوا بها،      ومِن عَضِّ هامِ الدَّارِعِين، نَواحِلُ      وقمرٌ ناحِل إِذا دقَّ واسْتَقْوَس. ونَحْلةُ: فرس سُبَيْع بن الخَطِيم.      والنُّحْل، بالضم: إِعْطاؤُك الإِنسانَ شيئاً بلا اسْتِعاضةٍ، وعمَّ به      بعضهم جميعَ أَنواع العَطاء، وقيل: هو الشيء المُعْطى، وقد أَنْحَله      مالاً ونَحَله إِياه، وأَبى بعضُهم هذه الأَخيرة. ونُحْل المرأَةِ: مَهْرُها،      والاسم النِّحْلة، تقول: أَعطيتها مهرَها نِحْلة، بالكسر، إِذا لم تُرِد      منها عِوَضاً. وفي التنزيل العزيز: وآتوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ      نِحْلةً. وقال أَبو إِسحق: قد قيل فيه غيرُ هذا القول، قال بعضهم: فَرِيضةً،      وقال بعضهم: دِيانةً، كما تقول فلان يَنْتَحِل كذا وكذا أَي يَدِينُ به،      وقيل: نِحْلةً أَي دِيناً وتَدَيُّناً، وقيل: أَراد هِبةً، وقال بعضهم: هي      نِحْلة من الله لهنَّ أَن جعل على الرجل الصَّداق ولم يجعل على المرأَة      شيئاً من الغُرْم، فتلك نِحْلة من الله للنِّساء. ونَحَلْت الرجلَ      والمرأَةَ إِذا وهبت له نِحْلة ونُحْلاً، ومثلُ نِحْلة ونُحْل حِكْمةٌ وحُكْمٌ.      وفي التهذيب: والصداقُ فرض لأَن أَهل الجاهلية كانوا لا يُعطون النساء      من مُهورِهنَّ شيئاً، فقال الله تعالى: وآتوا النساء صَدُقاتِهنَّ نحلة،      هبة من الله للنساء فريضة لهنَّ على الأَزواج، كان أَهل الجاهلية إِذا      زوَّج الرجل ابنته استَجْعل لنفسه جُعْلاً يسمَّى الحُلْوان، وكانوا يسمون      ذلك الشيء الذي يأْخذه النافِجَة، كانوا يقولون بارك الله لك في النافِجَة      فجعل الله الصَّدُقة للنساء فأَبطل فعلَهم. الجوهري: النُّحْل، بالضم،      مصدر قولك نَحَلْته من العطيَّة أَنْحَلُه نُحْلاً، بالضم. والنِّحْلة،      بالكسر: العطيَّة. والنُّحْلى: العطية، على فُعْلى. ونَحَلْتُ المرأَة      مهرَها عن طِيب نفس من غير مطالبة أَنْحَلُها، ويقال من غير أَن يأْخذ عوضاً،      يقال: أَعطاها مهرَها نِحْلةً، بالكسر؛ وقال أَبو عمرو: هي التسمية أَن      يقول نَحَلْتُها كذا وكذا ويَحُدّ الصداق ويُبَيِّنه. وفي الحديث: ما      نَحَلَ والدٌ ولداً من نُحْلٍ أَفضَل من أَدبٍ حَسَنٍ؛ النُّحْلُ: العطية      والهبة ابتداء من غير عوض ولا استحقاق. وفي حديث أَبي هريرة: إِذا بلغ بنو      أَبي العاص ثلاثين كان مالُ الله نُحْلاً؛ أَراد يصير الفيء عطاء من غير      استحقاق على الإِيثار والتخصيص. المحكم: وأَنْحَلَ ولدَه مالاً ونَحَله      خصَّه بشيء منه، والنُّحْل والنُّحْلانُ اسم ذلك الشيء المعطى.   والنِّحْلةُ: الدَّعْوَى. وانْتَحَل فلانٌ شِعْر فلانٍ. أَو قالَ فلانٍ      إِذا ادّعاه أَنه قائلُه. وتَنَحَّلَه: ادَّعاه وهو لغيره. وفي الخبر:      أَنَّ عُرْوَة بن الزبير وعبيد الله بن عتبة بن مسعود دَخلا على عمر بن عبد      العزيز، وهو يومئذ أَمير المدينة، فجرى بينهم الحديث حتى قال عُرْوَة في      شيء جرى من ذِكْر عائشة وابن الزبير: سمعت عائشة تقول ما أَحْبَبْتُ      أَحداً حُبِّي عبدَ الله بنَ الزبير، لا أَعني رسول الله، صلى الله عليه      وسلم، ولا أَبَوَيَّ، فقال له عمر: إِنكم لتَنْتَحِلون عائشة لابن الزبير      انْتِحال مَنْ لا يَرَى لأَحد معه فيها نصيباً فاستعاره لها؛ وقال ابن      هَرْمة:      ولم أَتَنَحَّلِ الأَشعارَ فيها،      ولم تُعْجِزْنيَ المِدَحُ الجِيادُ      ونَحَله القولَ يَنْحَله نَحْلاً: نَسَبه إِليه. ونَحَلْتُه القولَ      أَنْحَلُه نَحْلاً، بالفتح: إِذا أَضَفْت إِليه قولاً قاله غيره وادّعيتَه      عليه. وفلان يَنْتَحِلُ مذهبَ كذا وقبيلةَ كذا إِذا انتسب إِليه. ويقال:      نُحِل الشاعرُ قصيدة إِذا نُسِبَت إِليه وهي من قِيلِ غيره؛ وقال الأَعشى      في الانتحال:      فكيْفَ أَنا وانتِحالي القَوا      فِيَ، بَعدَ المَشِيب، كفَى ذاك عارا      وقَيَّدَني الشِّعْرُ في بيتِه،      كما قَيَّد الأُسُراتُ الحِمارا      أَراد انتِحالي القوافيَ فدَلَّت كسرة الفاء من القوافي على سقوط الياء      فحذفها، كما قال الله عز وجل: وجِفانٍ كالجوابِ، وتَنَحَّلَه مثلُه؛ قال      الفرزدق:      إِذا ما قُلْتُ قافِيةً شَرُوداً،      تَنَحَّلَها ابنُ حَمْراءِ العِجانِ      وقال أَبو العباس أَحمد بن يحيى في قولهم انْتَحَلَ فلانٌ كذا وكذا:      معناه قد أَلزَمَه نفْسه وجعله كالمِلْك له، وهي الهبة      (* قوله «كالملك له      وهي الهبة» كذا في الأصل. وعبارة المحكم: كالملك له، أخذ من النحلة وهي      الهبة وبها يظهر مرجع الضمير) والعطية يُعْطاها الإِنسانُ. وفي حديث قتادة      بن النعمان: كان بُشَيرُ بن أُبَيْرِق يقولُ الشعرَ ويهجو به أَصحابَ      النبي، صلى الله عليه وسلم، ويَنْحَلُه بعضَ العرب أَي يَنْسُبه إِليهم من      النِّحْلة وهي النِّسْبة بالباطِل. ويقال: ما نِحْلَتُكَ أَي ما دِينُكَ؟      الأَزهري: الليث يقال نَحَلَ فلانٌ فلاناً إِذا سابَّه فهو يَنْحَله      يُسابُّه؛ قال طرفة:      فَدَعْ ذا، وانْحَل النُّعمانَ قَوْلاً      كنَحْت الفأْسِ، يُنْجِد أَو يَغُور      قال الأَزهري: نَحَلَ فلانٌ فلاناً إِذا سابَّه باطلٌ، وهو تصحيف لنَجَل      فلانٌ فلاناً إِذا قطعَه بالغِيبة. ويروى الحديث: من نَجَل الناسَ      نَجَلوه أَي مَنْ عابَ الناس عابوه ومن سبَّهم سبُّوه، وهو مثل ما روي عن أَبي      الدرداء: إِن قارَضْتَ الناس قارَضُوك، وإِن تَرَكْتَهم لم يَتْركوك؛      قوله: إِن قارضتهم مأْخوذ من قول النبي، صلى الله عليه وسلم: رفَع اللهُ      الحرجَ إِلا مَنِ اقترَضَ عِرْضَ امرئٍ مسلم فذلك الذي حَرِج، وقد فسر في      موضعه.
مقاييس اللغة:
(نحل) النون والحاء واللام كلماتٌ ثلاث: الأولى تدلُّ على دِقّةٍ وهُزال، والأخرى على عطاء، والثالثة على ادِّعاء.
فالأولى نَحَل جِسُمه نُحولاً فهو ناحل، إذا دقَّ، وأنْحلَه الهمُّ. والنَّواحل: السُّيوف التي رَقَّت ظُباتُها من كثرة الضَّرْب بها.
والثانية: نَحلْتُه كذا، أي أعطيتُه. والاسم النُّحْل. قال أبو بكر([7]): سمِّي الشَّي المُعطَى النُّحْلان. ويقولون: النُّحْل: أن تُعطِيَ شيئاً بلا استِعْواض. ونَحَلْتُ المرأةَ مَهْرَها* نِحلةً، أي عن طِيب نَفْسٍ من غير مطالَبة. كذا قال المفسِّرون في قوله تعالى: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً﴾ [النساء 4].
والثالثة قولهم: انْتحَلَ كذا، إذا تعاطاه وادَّعاء. وقال قوم: انتحلَه، إذا ادّعاه مُحِقّاً؛ وتَنَحَّله، إذا ادَّعاه مُبطِلاً. وليس هذا عندنا بشيء. ومعنى انتحل وتَنَحَّل عندنا سواء. والدليل على ذلك قولُ الأعشى:
فكيف أنا وانتحالِي القوَا *** فِ بعدَ المشيبِ كفى ذاك عارا([8])
القاموس المحيط:
النَّحْلُ ذُبابُ العَسَلِ، للذَّكرِ والْأُنْثَى، وإليه نُسِبَ أبو الوَليدِ النَّحْلِيُّ الأَديبُ، واحِدَتُها بهاء، والعَطاء بلا عِوَضٍ، أو عامٌّ، والشَّيءُ المُعطَى، والنَّاحِلُ، وة منها مَنيحُ بنُ سَيْفٍ النَّحْلِيُّ، والأَهِلَّةُ لِدِقَّتها، وبالضم مَصْدَرُ نَحَلَهُ أعْطَاهُ، ومَهْرُ المرأةِ. والاسمُ النِحْلَةُ، بالكسر ويُضَمُّ. وكبُشْرَى العَطِيَّةُ. وأنْحَلَهُ ماءً أعْطاهُ، و مالاً خَصَّهُ بشيء منه، كَنَحَّلَهُ فيهما. والنُّحْلُ والنُّحْلانُ بضمهما اسمُ ذلك المُعْطَى. وانْتَحَلَهُ وتَنَحَّلَهُ ادَّعَاهُ لنَفْسِهِ وهو لغيرِهِ. ونَحَلَهُ القولَ، كمَنعه نَسَبَهُ إليه، و فلاناً سابَّهُ، و جِسْمُه،كمَنَع وعَلِمَ ونَصَرَ وكَرُمَ، نُحولاً ذَهَبَ من مَرَضٍ أو سَفَرٍ، فهو ناحِلٌ ونَحِيلٌ ج كَسَكْرَى، وهي ناحِلَةٌ، وأنْحَلَهُ الهَمُّ. وجَمَلٌ وسيفٌ ناحِلٌ رَقيقٌ. ونَحْلَةُ فرسٌ لِكِنْدَةَ، ولسُبَيْعِ بنِ الخَطِيمِ، وة قُرْبَ بَعْلَبَكَّ. وكجُهَيْنَةَ أبو نُحَيْلَةَ البَجَلِيُّ صحابيُّ، أو هو بالخاءِ. ونِحْلينُ، كغِسْلِينٍ ة بحَلَبَ، منها عامرُ بنُ سَيَّارٍ النِّحْلِيُّ المحدِّثُ.
والنِّحْلَةُ، بالكسر: الدَّعْوَى.
تاج العروس:
نحل
النَّحْل : ذُبابُ العسَل يقال للذَّكَرِ والأُنثى وقد أنَّثَها اللهُ سُبحانَه فقال : " أنِ اتَّخِذي من الجبالِ بيوتاً " فَمَنْ ذكَّرَ النَّحلَ فلأنَّ لَفْظَهُ مُذَكّرٌ ومن أنَّثَه فلأنّه جَمْعُ نَحْلَةٍ وقال الزّجّاجُ :جائزٌ أن يكون سُمِّيَ نَحْلاً لأنّ الله عزَّ وجلَّ نَحَلَ الناسَ العسَلَ الذي يخرجُ من بطونِها وإليه نُسِبَ أبو الوليدِ النَّحْليُّ الأديبُ ذَكَرَه ابنُ بَسّامٍ في الذَّخيرَةِ له حكايةٌ مع المُعتَمِدِ بنِ عَبَّادٍ قاله الذهَبيُّ . واحدَتُها بهاءٍ وفي الصِّحاح : النَّحْلُ والنَّحْلَة : الدَّبْر يقعُ على الذَّكَرِ والأُنثى حتى تقولَ يَعْسُوبَ انتهى . وفي الحديث : " نهى عن قَتْلِ النَّحْلَةِ والنَّملةِ والصُّرَدِ والهُدْهُدِ " قال الحَرْبيُّ : لأنهنَّ لا يُؤذينَ الناسَ وفي حديثِ ابنِ عمرَ : مَثَلُ المؤمنِ مَثَلُ النَّخْلةِ المشهورُ في الروايةِ بالخاءِ المُعجَمة ويُروى بالحاءِ المُهمَلة يريدُ نَحْلَةَ العسَلِ وَوَجْهُ المُشابَهةِ بينهما : حِذْقُ النَّحْلِ وفِطنَتُه وقِلّةُ أذاه وحقارَتُه ومَنْفَعتُه وقُنوعُه وسَعْيُه في الليل وتنَزُّهُه عن الأقذار وطِيبُ أكلِه وأنّه لا يأكلُ من كَسْبِ غيرِه ونُحولُه وطاعَتِه لأميرِه وأنَّ للنَّحْلِ آفاتٍ تَقْطَعُه عن عمَلِه منها : الظُّلمة والغَيم والرِّيح والدُّخَان والماء والنارُ وكذلك المؤمنُ له آفاتٌ تُفَتِّرُه عن عملِه : ظُلمةُ الغَفلَةِ وَغَيْمُ الشكِّ ورِيحُ الفِتنةِ ودُخانُ الحَرامِ وماءُ السَّعَةِ ونارُ الهوى . النَّحْل : العَطاءُ بلا عِوَضٍ هكذا في النسخ وهو يقتضي أنْ يكونَ بالفَتْح وليس كذلك فالصَّواب : وبالضَّمّ : العَطاءُ بلا عِوَضٍ هكذا ضَبَطَه ابنُ سِيدَه والأَزْهَرِيّ وفي الحديث : " ما نَحَلَ والدٌ وَلَدَاً من نُحْلٍ أَفْضَلَ من أدَبٍ حسَنٍ " قال ابنُ الأثير : النُّحْل بالضَّمّ : العَطيّةُ والهِبةُ ابتداءً من غيرِ عِوَضٍ ولا استحقاقٍ وفي حديثِ أبي هُرَيْرةَ : إذا بَلَغَ بَنو أبي العاصِ ثلاثينَ كان مالُ اللهِ نُحْلاً أرادَ يصيرُ الفَيءُ عطاءً من غيرِ استحقاقٍ على الإيثارِ والتخصيصِ أو عامٌّ في جميعِ أنواعِ العطاء . النُّحْل : اسمُ الشيءِ المُعطى وهو أيضاً بالضَّمّ كما في المُحْكَم . النَّحْل بالفَتْح : الناحِل قاله الجَوْهَرِيّ وأنشدَ لذي الرُّمّة :
أَلَمْ تَعْلَمي يا مَيُّ أنِّي وَبَيْننا ... مَهاوٍ يَدَعْنَ الجَلْسَ نَحْلاً قَتالُها ؟ !
النَّحْل : ة من سَوادِ بُخارا منها مَنيحُ بن سَيْف بنِ الخليلِ النَّحْلِيُّ البُخارِيُّ عن المُسَيّب بن إسحاق وعنه ابنُه عَبْد الله مات سنة 264 ، ذَكَرَه ابنُ ماكولا قال الحافظ : وروى عن ابنِه عَبْد الله بنُ عليٍّ الأديب وماتَ عَبْد الله في سنة 317 . منَ المَجاز : النَّحْل : الأَهِلّة جمعُ هِلالٍ ناحِلٍ ونَحيلٍ سُمِّيت لدِقَّتِها أو هو اسمٌ للجَمع ؛ لأنّ فاعِلاً ليس ممّا يُكَسّرُ على فَعْلٍ وفي العُباب : ويقالُ للأهِلَّةِ النُّحْلُ وَضَبَطه بضمِّ النون وهو الصواب . في الصِّحاح : النُّحْل بالضَّمّ : مصدرُ نَحَلَه يَنْحَلُه نُحْلاً : أعطاه وهذا بعينِه هو القولُ الأوّلُ الذي نَقَلْناه عن المُحْكَم والتهذيب فضَبطُه أولاً بالفَتْح وثانياً بالضَّمّ تَخْلِيطٌ وسوءُ تَحريرٍ فتدبر . النُّحْل : مَهْرُ المرأةِ والاسمُ النِّحْلَة بالكَسْر يقال : نَحَلْتُ المرأةَ مَهْرَها عن طِيبِ نَفسٍ من غَيْرِ مُطالَبةٍ أَنْحَلُها ويقال من غيرِ أن تأخذَه عِوَضاً يقال : أعطاها مَهْرَها نِحْلَةً بالكَسْر وقال أبو عمروٍ : وهي التسميةُ أن تقول : نَحَلْتُها كذا وكذا فتحُدَّ الصّداقَ وتُبَيِّنَه كما في الصِّحاح ويُضمُّ وهذه عن ابْن دُرَيْدٍ ومِثلُ نِحْلَةٍ ونُحْلٍ حِكةٌ وحُكْمٌ وفي التنزيلِ العزيز : " وآتوا النساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً " وقد اختُلفَ في تفسيرِ هذا على أَوْجُهٍ : فقال بعضُهم : فَريضَةً وقيل : دِيانَةً وقال ابنُ عَرَفَةَ : أي دِيناً وتَديُّناً وقيل : أرادَ هِبَةً وقال بعضُهم : هي نِحلَةٌ من اللهِ عزَّ وجلَّ لهُنَّ أي جَعَلَ على الرجلِ الصَّداقَ ولم يَجْعَلْ على المرأةِ شيئاً من الغُرْمِ فتلكَ نِحلَةٌ من اللهِ للنساء . النُّحْلى كبُشْرى : العَطيّة كما في الصِّحاح وكذلك النُّحْلان كما في العُباب . وأَنْحَلَه ماءً : أعطاه . قال ابْن دُرَيْدٍ : أَنْحَلَ الرجلُ وَلَدَه مالاً : إذا خصَّه بشيءٍ منه ولم أرَ مَن ذَكَرَ أَنْحَله ماءً وكأنّه تحريفٌ من أَنْحَله مالاً فتأمَّلْ كَنَحَله فيهما نَحْلاً وأبى بعضُهم هذه . والنُّحْلُ والنُّحْلان بضمِّهما : اسمُ ذلك المُعطى وقد تقدّمَ النُّحْلُ بهذا المعنى وهو الذي ضَبَطَه المُصَنِّف بالفَتْح ونبَّهْنا عليه وقولُه هذا هنا يؤَيِّدُ ما قُلناه . وانْتَحلَه وَتَنَحَّلَه : ادَّعاهُ لنَفسِه وهو لغَيرِه يقال : انْتَحلَ فلانٌ شِعرَ فلانٍ أو قَوْلَه : ادَّعاه أنّه قائلُه وَتَنَحَّلَه : ادَّعاه وهو لغَيرِه قال الأعشى :
فَكَيْفَ أنا وانتِحالي القَوا ... فِ بَعْدَ المَشيبِ كَفى ذاكَ عارا
وقيَّدَني الشِّعرُ في بَيْتِهِ ... كما قيَّدَ الآسراتِ الحِمارا وقال الفرَزْدق :
إذا ما قلتُ قافيَةً شَرُوداً ... تنَحَّلَها ابنُ حَمْرَاءِ العِجانِ ويُروى : تنَخَّلَها بالخاء أي أَخَذَ خِيارَها وقال ابنُ هَرْمَةَ :
ولم أَتَنَخَّلِ الأشْعارَ فيها ... ولم تُعجِزْنيَ المِدَحُ الجِيادُ ويقال : فلانٌ يَنْتَحِلُ مَذْهَبَ كذا وقَبيلَةَ كذا : إذا انتسبَ إليه وقال ثَعْلَبٌ في قولِهم : انْتحلَ فلانٌ كذا وكذا معناه : قد أَلْزَمَه نَفْسَه وجعله كالمِلْكِ له وهي الهِبَةُ يُعطاها الإنسانُ . وَنَحَله القَولَ : كَمَنَعه نَحْلاً : إذا نَسَبَه إليه قَولاً قاله غيرُه وادَّعاهُ عليه ويقال : نُحِلَ الشاعرُ قَصيدةً : إذا نُسِبَتْ إليه وهي من قِبَلِ غيرِه ومنه حديثُ قَتادَةَ بنِ النعمان : كان بُشَيْرُ بنُ أُبَيْرِقٍ يقولُ الشِّعرَ ويهجو به أصحابَ النبيِّ صلّى الله عليه وسلّم ويَنْحُلُه بعضَ العربِ أي يَنْسُبُه إليه من النِّحْلَةِ وهي النِّسبَةُ بالباطل . قال الليثُ : يقال : نَحَلَ فلانٌ فلاناً : إذا سابَّه فهو يَنْحَلُه : يُسابُّه وأنشدَ لطَرفَةَ :
فَدَعْ ذا وانْحَلِ النُّعمانَ قَوْلاً ... كَنَحْتِ الفأسِ يُنجِدُ أو يَغُورُ
قال الأَزْهَرِيّ : وهذا باطلٌ وهو تصحيفٌ لنَجَلَ فلانٌ فلاناً بالجيم : إذا قَطَعَه بالغِيبَةِ وأشارَ إليه الصَّاغانِيّ أيضاً وكأنّ المُصَنِّف تَبِعَ الليثَ فيما قاله ولم يَلْتَفِتْ إلى قَوْلِ الأَزْهَرِيّ والصَّاغانِيّ وهو غريبٌ . نَحَلَ جِسمُه كَمَنَعَ وعَلِمَ ونَصَرَ وكَرُمَ نُحولاً واقتصرَ الجَوْهَرِيّ على الأولى والثانية وقال : الفتحُ أَفْصَحُ وأنشدَ الصَّاغانِيّ للراعي :
فكأنَّ أَعْظُمَهُ مَحاجِنُ نَبْعَةٍ ... عُوجٌ قَدُمْنَ فَقَدْ أَرَدْنَ نُحولا ذَهَبَ من مرضٍ أو سفَرٍ فهو ناحِلٌ ونَحيلٌ ج : كَسَكْرى هو جَمْعُ نَحيلٍ وأمّا جمعُ ناحِلٍ فنُحَّلٍ كرُكَّعٍ وهي ناحِلَةٌ من نساءٍ نَواحِلَ وأمّا قولُ أبي ذُؤَيْبٍ : وكنتُ كَعَظْمِ العاجِماتِ اكْتَنفْنَهُ بأَطْرافِها حتى استدَقَّ نُحولُها إنّما أرادَ ناحِلَها فَوَضَعَ المصدرَ موضعَ الاسم . وأَنْحَلَه الهَمُّ : أَهْزَلَه . وَجَمَلٌ ناحِلٌ : مَهْزُولٌ دقيقٌ . منَ المَجاز : سَيْفٌ ناحِلٌ : أي رَقيقٌ والجمعُ النَّواحِل وقيل : النَّواحِل : هي السيوفُ التي رَقَّتْ ظُباها من كثرةِ الاستعمالِ وقال الأَزْهَرِيّ : السيفُ الناحِل : الذي فيه فُلولٌ فيُسَنُّ مرّةً بعد أُخرى حتى يَرِقَّ ويَرْهَفَ أَثْرَ فُلولِه وذلك أنّه إذا ضُرِبَ فصمَّمَ انْفَلَّ فيُحنى القَيْنُ عليه بالمَداوِسِ والصَّقْلِ حتى يُذهِبَ فُلولَه ومنه قولُ الأعشى :
مَضارِبُها مِن طُولِ ما ضربوا بها ... وَمِنْ عَضِّ هامِ الدارِعينَ نَواحِلَ وَنَحْلَةُ : فرَسٌ لكِندَةَ قال سُبَيْعُ بنُ الخَطيمِ التَّيْميُّ :
أَرْبَابُ نَحْلَةَ والقُرَيْطِ وساهِمٍ ... إنِّي هنالِكَ آلِفٌ مَأْلُوفُ نَحْلَةٌ أيضاً : فرَسٌ لسُبَيعِ بنِ الخَطيمِ المذكور وهو القائلُ فيه :
يقولُ نَحْلَةُ أَوْدِعيني فقُلتُ لهُ ... عَوِّلْ عليَّ بأَبْكارٍ هَراجيبِ نَحْلَةُ : ة قُربَ بَعْلَبَكَّ على ثلاثةِ أَمْيَالٍ قاله نَصْرٌ . وكجُهَيْنة : أبو نُحَيْلةَ البَجَليُّ : صحابيٌّ أو هو بالخاءِ كما سيأتي قال الصَّاغانِيّ قيل : والأوّلُ أصحُّ . قلتُ : وهو قَوْلُ عبدِ الغنيِّ بنِ سعيدٍ الحافظِ روى عنه أبو وائلٍ قولَه لمّا أُصيبَ في غَزاةٍ وقال بعضُهم : لا صُحبةَ له وقال المِزِّيُّ : روى عن جَريرِ بن عَبْد الله حديثَ : " بايعْتُ رسولَ اللهِ صلّى الله تعالى عليه وسلَّم على إقامِ الصلاة " روى عنه أبو وائلٍ وقيل : عن أبي وائلٍ عن أبي جَميلةَ عن جَريرٍ وقيل : عن أبي وائلٍ عن جَريرٍ نَفْسِه . ونِحْلِين كغِسْلِين : ة بحلَبَ منها أبو محمد عامرُ بنُ سَيّارٍ النِّحْلِيُّ بالكَسْر المُحدِّث روى عن فُراتِ بن السائبِ وعنه عُمرُ بنُ الحسينِ الحلَبيُّ . والنِّحْلَة بالكَسْر : الدَّعوى ومنه الانتِحال وهو ادِّعاءُ ما لا أصلَ له أو ادِّعاءُ ما لغيرِه كما تقدّم . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : النَّحَل مُحَرَّكَةً : لغةٌ في النَّحْلِ بالفَتْح وبه قَرَأَ ابنُ وَثّابٍ : " وأوحى ربُّكَ إلى النَّحَلِ " . ويُجمَعُ الناحِلُ على نُحُولٍ كشاهدٍ وشُهودٍ وبه فُسِّرَ أيضاً قولُ أبي ذُؤَيْبٍ السابقُ :
" ... . حتى استدَقَّ نُحولُها كأنّه جَعَلَ كلَّ طائفةٍ منَ العَظْمِ ناحِلاً ثمّ جَمَعَه على فُعولٍ . وفي حديثِ أمِّ مَعْبَدٍ : لم تَعِبْهُ نُحْلَةٌ بالضَّمّ أي دِقَّةٌ وهُزالٌ والنُّحْل : الاسم قال القُتَيبيُّ : لم أَسْمَعْ بالنُّحْلِ في غيرِ هذا الموضعِ إلاّ في العَطيّةِ . وَحَبْلٌ ناحِلٌ : رَقيقٌ . وقد يُجمَعُ الناحِلُ على النَّحْلِ وقيل : هو اسمٌ للجَمعِ وبه فُسِّرَ قولُ ذي الرُّمَّة :
" ... . نَحْلاً قَتالُها وَقَمَرٌ ناحِلٌ : دَقَّ واسْتَقْوَسَ . وهو يَنْتَحِلُ كذا وكذا : أي يَدينُ به . والنِّحْلَة بالكَسْر : الفَريضةُ وقيل : الدِّيانَة ويقال : ما نِحْلَتُكَ ؟ أي ما دِينُك . والنَّحّال : العَسّال . وَنَحَله المرَضُ كَأَنْحلَه فهو مَنْحُولٌ

##### Türkçe

**نحل**
**نَحَلَ - يَنْحَلُ - نِحْلَة - نَحْلَة - نَحْل**
**نَحَلَ - يَنْحَلُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyi: onu bağışlar ve verir; karşılık veya geri verme beklemeksizin, gönül hoşluğuyla.
**نِحْلَة**: bir defaya mahsus fiil adı; **نَحَلَ - يَنْحَلُ**’dan hâl: geri verme veya karşılık beklemeksizin bir bağış şeklinde.
**نَحْلَ**: **نَحَلَ - يَنْحَلُ**’dan fiil adı.
**نَحْلَة**: **نَحَلَ - يَنْحَلُ**’dan bir defaya mahsus fiil adı: ondan âlet adı: ve ıstılahta bal sineği diye bilinen böcek olan hayvandır; ve görünüşe göre adı, onun geri verme veya karşılık beklemeksizin veren bir böcek olmasından iktibas edilmiştir.
**نَحْل**: **نَحْلَة**’nin çoğulu: bal sineğinin cins adı.
Ve lafız, “geri vermenin vacip olmamasıyla birlikte bağış” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**وَهَبَ - يَهِبُ**، **نَحَلَ - يَنْحَلُ**، **نَفَلَ - يَنْفُلُ**، **رَفَدَ - يَرْفِدُ**، **رَزَقَ - يَرْزُقُ**، **خَرَجَ - يَخرِجُ**

**نحلة**
﴿Ve kadınlara mehirlerini **نحلة** olarak verin; eğer ondan bir şeyi size gönül hoşluğuyla bağışlarlarsa onu afiyetle, kolayca yiyin (4)﴾ **النساء**

**النحل**
﴿Ve Rabbin **النحل**’e vahyetti: Dağlardan evler edin, ağaçlardan ve onların kurdukları çardaklardan (68); sonra bütün meyvelerden ye; Rabbinin yollarına boyun eğmiş olarak gir; onun karınlarından renkleri çeşitli bir içecek çıkar; onda insanlar için şifa vardır; şüphesiz bunda düşünen bir kavim için elbette bir âyet vardır (69)﴾ **النحل**

**مختار الصحاح**
● [**نحل**] ن ح ل: **النَّحْلُ** ve **النَّحْلَةُ**: bal arısı; erkek ve dişiye söylenir; ta ki **يعسوب** dersin. **النُّحْلُ** (ötre ile) **نَحَلَهُ يَنْحَله** (fetha ile) **نُحْلاً**’nın masdarıdır; yani ona verdi. **النُّحْلَى**: **الحُبلى** vezninde bağış. Ve **نَحَلَ** kadına mehrini, onu **نِحْلَةً** (kesra ile) **ينْحَلُها**: gönül hoşluğuyla, talep olmaksızın verdi; ve “karşılık almaksızın” denildi. Ve “ona mehrini **نِحْلة** olarak verdi” denir. Ve “**النِحْلة** adlandırmadır; o da ‘ona şunu şunu **نَحَلْتُها** dedim’ denilmesidir; böylece sadakı sınırlar ve açıklar” denildi. Ve **النِّحْلَةُ** ayrıca iddiadır. Ve **النُّحُولُ** zayıflıktır; ve onun bedeni **نَحَل** oldu, **خضع** babından. Ve **نَحِلَ** (kesra ile) **نُحُولاً**: onda bir lugattır; fetha daha fasîhtir. Ve **نَحَلَهُ** sözü, **قطع** babından: yani başkasının söylediği bir sözü ona nispet etti ve onu ona karşı iddia etti. Ve **انْتَحَل** falan, başkasının şiirini veya başkasının sözünü, onu kendisi için iddia ettiğinde. Ve **تَنَحّل** de onun gibidir. Ve falan, şu mezhebi ve şu kabileyi **يَنْتَحِلُ**: ona nispet ettiğinde.

**الراغب**
**نحل**
- **النحل**: belirli hayvan. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve Rabbin **النحل**’e vahyetti﴾ [**النحل**/ 68]. Ve **النحلة** ve **النحلة**: teberru yoluyla bağış; ve o, hibeden daha özeldir; zira her hibe **نحلة**’dir, fakat her **نحلة** hibe değildir. Ve onun iştikakı, benim gördüğüme göre (bu hususta ona **الفيروزآبادي** **البصائر** 5/27’de ve **السمين** **عمدة الحفاظ**’ta: **نحل**’de muvafakat etti), **النحل**’dendir; onun fiiline bakışı sebebiyledir; sanki onun **نحلته**’si: ona arının bağışı gibi bir bağış verdim; ve bu, onun şu sözüyle işaret ettiği şeydir: ﴿Ve Rabbin **النحل**’e vahyetti﴾ âyet [**النحل**/68]. Ve حكيمler açıkladılar ki **النحل** bütün şeylerin üzerine konar; böylece onlara hiçbir yönden zarar vermez; ve en büyük faydayı sağlar; çünkü Allah’ın onu vasfettiği gibi, içinde şifa olanı verir. Ve sadak (mehir) onunla adlandırıldı; çünkü onun karşılığında, malî bir karşılık olmaksızın, faydalanmadan başka bir şey vacip olmaz. Ve aynı şekilde adamın oğluna bağışı. Denir ki: oğluna şunu **نحل** etti; ve onu **أنحله** etti. Ve ondan: **نحلت** kadını. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve kadınlara mehirlerini **نحلة** olarak verin﴾ [**النساء**/4]. Ve **الانتحال**: şeyi iddia etmek ve onu almak; ve ondan denir ki: falan şiiri **ينتحل** eder. Ve onun bedeni **نحولا**: arı gibi incelikte oldu. Ve ondan: kılıçlar için **النواحل**; yani ince ağızlar; onların zayıflığını tasavvur ederek. Ve **النحلة**’yi asıl kılmak sahih olur; böylece **النحل** onunla adlandırılır, fiiline itibar ederek. Ve Allah daha iyi bilir. *

**ملخص اللسان**
1. **النَّحْل**: bal sineği; onun teki **نَحْلة**’dir. Ve **النَّحْل**: bal arısı; teki **نحلة**’dir.
2. Ve **النَّحْل**: **الناحِلُ**. Ve onun bedeni **نَحِل** oldu; ve **نَحَل يَنْحَل ويَنْحُل نُحولاً**: o hâlde o **ناحِل**’dir: hastalık veya yolculuktan gitti (zayıfladı). Ve **النُّحُول**: zayıflık. Ve gam onu **أَنْحَله** etti. Ve **جملٌ ناحِل**: zayıf, ince. Ve **جمل ناحِل**: narin. Ve **النواحِل**: çok kullanımdan ağızları incelen kılıçlar.
3. Ve **النُّحْل** (ötre ile): bir insana bir şeyi, karşılık istemeksizin vermendir; ve bazısı onunla bağışın bütün türlerini genelleştirdi. Ve “o, verilen şeydir” denildi. Ve onlara mal **أَنْحَل** etti; ve onu ona **نَحَله** etti. Ve kadının **نُحْل**’ü: onun mehridir. Ve isim **النِّحْلة**’dir. Dersin ki: ona mehrini **نِحْلة** olarak verdim (kesra ile), ondan bir karşılık istemediğinde.
4. Dersin ki: ona mehrini **نِحْلة** olarak verdim. Bazısı dedi ki: farîza olarak. Bazısı dedi ki: dîyanet olarak; tıpkı “falan şu şu şeyi **يَنْتَحِل** eder” demen gibi; yani onunla dindar olur. Ve “**نِحْلة** yani din ve dindarlık” denildi. Ve “senin **نِحْلَتُكَ** nedir?” denir; yani dinin nedir?
5. Dersin ki: ona mehrini **نِحْلة** olarak verdim. Ve “hibe kastetti” denildi. Bazısı dedi ki: o, Allah’tan onlar için bir **نِحْلة**’dir; erkeğe sadakı vacip kıldı ve kadına bir külfet kılmadı; işte bu, Allah’tan kadınlara bir **نِحْلة**’dir. Ve erkeğe ve kadına **نَحَلْت**: ona **نِحْلة** ve **نُحْلاً** bağışladığında. Ve **نِحْلة** ve **نُحْل**’ün misali: **حِكْمة** ve **حُكْم**.
6. Ve **النِّحْلة** (kesra ile): bağış. Ve **النُّحْلى**: bağış; **فُعْلى** üzere. Ve kadına mehrini, gönül hoşluğuyla, talep olmaksızın **نَحَلْتُ**; onu **أَنْحَلُها**.
7. Ve **النِّحْلة**: iddia. Falan, falanın şiirini **انْتَحَل** etti; yahut falanın sözünü, onu söyleyenin kendisi olduğunu iddia ettiğinde. Ve onu **تَنَحَّلَه**: o başkasına ait olduğu hâlde onu iddia etti. Ve bazı Araplar onu **يَنْحَلُه** eder; yani onu onlara nispet eder; **النِّحْلة**’den, o da bâtıl nispet demektir.
8. Denir ki: falan, falana **نَحَل** etti; onu sövdüğünde; o da onu **يَنْحَله**: ona söver.

**لسان العرب**

● - نحل: **النَّحْل**: bal arısı sineği; bir tanesi **نَحْلة**’dir. İbn عباس hadîsinde: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **النَّحْلة**’yi, **النَّمْلة**’yi, **الصُّرَد**’i ve **الهُدْهُد**’ü öldürmeyi yasakladı; İbrahim el-Harbî’den, onun şöyle dediği rivayet edildi: Ancak onları öldürmeyi, insanlara eziyet etmedikleri için yasakladı; onlar, insanlara zarar bakımından kuşların ve dört ayaklıların en az zararlısıdır; insanların kuşlardan **الغُراب** ve başkası gibi kendisiyle eziyet gördüğü şey gibi değildir. Ona denildi ki: Peki **النَّمْلة** ısırdığı zaman öldürülür mü? Dedi: **النَّمْلة** ısırmaz; ancak **الذر** ısırır. Ona denildi ki: **الذرة** ısırdığı zaman öldürülür mü? Dedi: Sana eziyet ederse onu öldür. Ve **النَّحْل**: bal arısıdır; bir tanesi **نحلة**’dir. Ebû İshak ez-Zeccâc, Aziz ve Celîl olanın şu sözü hakkında: “Ve Rabbin **النَّحْل**’e vahyetti”; caizdir ki **نَحْلاً** diye adlandırılmış olsun; çünkü Allah, Aziz ve Celîl, onun karınlarından çıkan balı insanlara **نَحَل** etti (bağışladı). Arapçadan olanlardan başkası dedi ki: **النَّحْل** müzekker de yapılır müennes de; Allah, Aziz ve Celîl, onu müennes yaptı ve şöyle dedi: “Dağlardan evler edin”; **النَّحْل**’i müzekker yapan, lafzı müzekker olduğu içindir; onu müennes yapan ise, **نَحْلة**’nin cem‘i olduğu içindir. İbn Ömer hadîsinde: Mü’minin misali **النَّحْلة**’nin misali gibidir; rivayette meşhur olan, mu‘ceme **الخاء** iledir ve o, **النَّخْل**’in bir tanesidir; muhmela **الحاء** ile de rivayet edildi; bal **نَحْلة**’sini kasteder. İkisi arasındaki benzerliğin yönü: **النَّحْل**’in mahareti ve zekâsı, eziyetinin azlığı ve küçüklüğü, faydası ve kanaati, geceleyin çalışması, pisliklerden uzak durması, yemeğinin hoşluğu, başkasının kazancından yememesi, zayıflığı ve emîrine itaati; ve şüphesiz **النَّحْل** için, onu işinden kesen âfetler vardır; onlardan: karanlık, bulut, rüzgâr, duman, su ve ateş. Aynı şekilde mü’minin de, onu amelinden gevşeten âfetleri vardır: gaflet karanlığı, şüphe bulutu, fitne rüzgârı, haram dumanı, genişlik suyu ve hevâ ateşi. Cevherî: **النَّحْل** ve **النحْلة** arıdır; **يَعْسُوب** diyinceye kadar erkek ve dişiye vâki olur. Ve **النَّحْل**: **الناحِل**’dir; Zû’r-Rumme dedi ki:
يَدَعْنَ الجَلْسَ نَحْلاً قَتالُها
(* bu beytin rivayetine bu kelimede daha sonra bak).
Ve bedeni **نَحِل** oldu; ve **نَحَل يَنْحَل ويَنْحُل نُحولاً**; o hâlde o **ناحِل**’dir: hastalıktan yahut yolculuktan gitti (zayıfladı); fetha daha fasîhtir. Ebû Züeyb’in sözü:
وكنتُ كعَظْم العاجِماتِ اكْتَنَفْنَه      بأَطْرافها، حتى استَدقَّ نُحولُها
Ancak onunla **ناحِلها**’yı kastetti; böylece masdarı isim yerine koydu. Ve **ناحِل**’in cem‘i de olabilir; sanki kemiğin her taifesini **ناحِلاً** kıldı, sonra onu **فُعُول** üzerine, **شاهِد** ve **شُهود** gibi cem‘ etti. Ve bir adam **نَحِيل**dir; **نَحْلَى** ve **ناحِل** kavminden. Dişisi **ناحِلة**’dir; ve kadınlar **نَواحِل**, erkekler **نُحَّل**. Ümm Ma‘bed hadîsinde: Onu **نحْلَة** ayıplamadı; yani incelik ve zayıflık. Ve **النُّحْل** isimdir; Kuteybî dedi ki: **النُّحْل**’ü bu yerin dışında, ancak **العَطِيَّة**’de işitmedim. Ve **النُّحُول**: zayıflıktır; gam onu **أَنْحَله** etti. Ve **ناحِل** deve: zayıf, ince. Ve **ناحِل** deve: narin. Ve **النواحِلُ**: çok kullanımdan ağızları incelen kılıçlardır. Ve **ناحل** kılıç: narin; mesel üzere. Zû’r-Rumme’nin sözü:
أَلم تَعْلَمِي، يا مَيُّ، أَنَّا وبيننا      مَهاوٍ يَدَعْنَ الجَلْسَ نَحْلاً قَتالُها
O, **ناحِل**’in cem‘idir; onun her parçasını **ناحِلاً** kıldı. İbn Sîde dedi ki: O, bence cem‘ için bir isimdir; çünkü **فاعِل** **فَعْل** üzerine kırılmaz. Dedi: Onu ancak bu beyitte işittim. Ezherî: **الناحِل** kılıç, içinde gedikler olan kılıçtır; bir defadan sonra bir defa daha bilenir; ta ki incelsin ve gediklerinin izi gitsin. Bu, onunla vurulduğu zaman sertçe vurup da gediklenince, demircinin ona **المَداوِس** ve parlatma ile eğilmesi, ta ki gedikleri gitsin diyedir. Ondan A‘şâ’nın sözü:
مَضارِبُها، من طُول ما ضَرَبوا بها،      ومِن عَضِّ هامِ الدَّارِعِين، نَواحِلُ
Ve **ناحِل** ay: inceldiği ve yay gibi kıvrıldığı zaman. Ve **نَحْلةُ**: Sübey‘ b. el-Hatîm’in atı. Ve **النُّحْل** (damme ile): insanın bir şeye karşılık istemeksizin bir şeyi vermendir; bazısı onunla bağışın bütün türlerini genelleştirdi. Ve denildi ki: o, verilen şeydir. Ve ona mal **أَنْحَله** etti ve onu ona **نَحَله** etti; bazısı bu sonuncusunu reddetti. Ve kadının **نُحْل**’ü: mehiridir; isim **النِّحْلة**’dir. Dersin ki: Ondan bir karşılık istemediğin zaman, ona mehirini **نِحْلة** (kesre ile) verdim. Aziz tenzîlde: “Kadınlara sadakalarını **نِحْلةً** verin.” Ebû İshak dedi ki: Bunun hakkında bundan başka söz de söylenmiştir: Bazısı “farîza” dedi; bazısı “diyânet” dedi; senin “falanca şu ve şu şeyi **يَنْتَحِل** eder” demen gibi; yani onunla dindar olur. Ve denildi ki: **نِحْلةً** yani din ve dindarlık. Ve denildi ki: “hibe”yi kastetti. Bazısı dedi ki: O, Allah’tan onlar için bir **نِحْلة**’dir; erkeğe sadakı (mehir) kıldı da kadına bir borç yükü kılmadı; işte bu, Allah’tan kadınlar için bir **نِحْلة**’dir. Ve erkeğe ve kadına, ona **نِحْلة** ve **نُحْلاً** bağışladığın zaman **نَحَلْت**. Ve **نِحْلة** ile **نُحْل**’ün misali: **حِكْمة** ve **حُكْم**. **التهذيب**’de: Sadak (mehir) farzdır; çünkü câhiliye ehli, kadınlara mehirlerinden hiçbir şey vermezlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ dedi ki: “Kadınlara sadakalarını **نحلة** (olarak) verin”; kadınlara Allah’tan bir hibedir; eşler üzerine onlar için bir farzdır. Câhiliye ehli, adam kızını evlendirdiği zaman, kendisi için **الحُلْوان** denilen bir ücret şart koşardı; ve o aldığı şeye **النافِجَة** derlerdi; “**النافِجَة**’de Allah sana bereket versin” derlerdi. Böylece Allah sadakayı kadınlar için kıldı da onların fiilini iptal etti. Cevherî: **النُّحْل** (damme ile), senin “ona bağıştan **نَحَلْته**” sözünün masdarıdır; onu **نُحْلاً** (damme ile) **أَنْحَلُه**. Ve **النِّحْلة** (kesre ile): bağıştır. Ve **النُّحْلى**: bağış; **فُعْلى** üzere. Ve kadına, talep olmaksızın, gönül hoşluğuyla mehirini **نَحَلْتُ**; onu **أَنْحَلُها**. Ve “karşılık almaksızın” denilir. Denilir ki: Ona mehirini **نِحْلةً** (kesre ile) verdi. Ebû Amr dedi ki: O, adlandırmadır; “ona şu ve şu kadar **نَحَلْتُ**” demesidir; sadakı sınırlar ve açıklar. Hadîste: Bir baba, bir evlâda, **نُحْل**’den daha faziletli olarak güzel edepten başka bir şey **نَحَلَ** etmemiştir; **النُّحْلُ**: karşılıksız ve hak ediş olmaksızın başlangıç olarak bağış ve hibedir. Ebû Hureyre hadîsinde: Benû Ebî’l-Âs otuz kişiye ulaştığı zaman Allah’ın malı **نُحْلاً** olur; kastetti: Fey, tercih ve tahsis üzere, hak ediş olmaksızın bir bağış olur. **المحكم**: Oğluna mal **أَنْحَلَ** etti ve ona **نَحَله** etti: ondan bir şeyle onu tahsis etti. Ve **النُّحْل** ve **النُّحْلانُ**, verilen o şeyin adıdır. **النِّحْلةُ**: iddiadır. Falanca, falancanın şiirini **انْتَحَل** etti; yahut falancaya dedi; onu, kendisinin söylediğini iddia ettiği zaman. Ve onu **تَنَحَّلَه**: o başkasına ait olduğu hâlde onu iddia etti. Haberde: Urve b. ez-Zübeyr ile Ubeydullah b. Utbe b. Mes‘ûd, Ömer b. Abdülazîz’in yanına girdiler; o günlerde Medine emîri idi,

Aralarında konuşma sürüp gitti; nihayet **عُرْوَة** **عائشة** ve **ابن الزبير**’in zikrinden meydana gelen bir şey hakkında dedi ki: **عائشة**’yi şöyle derken işittim: “**عبدَ الله بنَ الزبير**’i sevdiğim gibi hiçbir kimseyi sevmedim; **رسول الله**’ı—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—ve anne-babamı kastetmiyorum.” Bunun üzerine **عمر** ona dedi: “Siz, **عائشة**’yi **ابن الزبير** için, onunla birlikte onda hiç kimseye pay görmeyen kimsenin **انْتِحال**’ı gibi **تَنْتَحِلون**; onu onun için ödünç almıştır.”; **ابن هَرْمة** dedi ki:
“Ve onda şiirleri **أَتَنَحَّلِ** etmedim,
Ve beni iyi övgüler aciz bırakmadı.”

Ve **نَحَله القولَ يَنْحَله نَحْلاً**: onu ona nisbet etti. Ve **نَحَلْتُه القولَ أَنْحَلُه نَحْلاً**—fetha ile—: başkasının söylediği bir sözü ona izafe ettiğin ve onu onun üzerine iddia ettiğin zaman. Ve falan, şöyle şöyle bir mezhebi ve şöyle şöyle bir kabileyi **يَنْتَحِلُ**: ona intisap ettiği zaman. Ve denilir: Şaire bir kaside **نُحِل** olundu: o, başkasının sözü olduğu hâlde ona nisbet edildiği zaman; **الأَعشى** **الانتحال** hakkında dedi ki:
“Ben nasıl olurum ve benim **انتِحالي**’m kafiyeleri,
İhtiyarlıktan sonra; bu, ayıp olarak yeter.
Ve şiir beni evinde bağladı,
Tıpkı esirlerin eşeği bağladığı gibi.”

**القوافيَ**’yi **انتِحالي** kastetti; **القوافي**’den **الفاء**’nın kesresi, **الياء**’nın düşmesine delâlet etti; böylece onu hazfetti; nitekim Aziz ve Celîl Allah’ın sözü gibi: “**وجِفانٍ كالجوابِ**”; ve onun benzerini **تَنَحَّلَه**. **الفرزدق** dedi ki:
“Ne zaman ürkek bir kafiye söylesem,
Onu **ابنُ حَمْراءِ العِجانِ** **تَنَحَّلَ** eder.”

Ve **أَبو العباس أَحمد بن يحيى**, onların “falan şöyle şöyleyi **انْتَحَلَ** etti” sözleri hakkında dedi ki: manası, onu kendine lâzım kılmış ve onu kendisi için mülk gibi kılmıştır; o da hibedir
(* “kendisi için mülk gibi; o da hibedir” sözü: asılda böyledir. **المحكم**’in ibaresi: kendisi için mülk gibi; **النحلة**’den alınmıştır, o da hibedir; bununla zamirin merci‘i ortaya çıkar)
ve insana verilen atiyye/bağıştır. **قتادة بن النعمان** hadîsinde: **بُشَيرُ بن أُبَيْرِق** şiir söylerdi ve onunla Peygamber’in—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—ashabını hicvederdi; ve onu bazı Araplara **يَنْحَلُه** ederdi; yani onu onlara nisbet ederdi; **النِّحْلة**’den, o da bâtıl nisbet demektir. Ve denilir: “Senin **نِحْلَتُكَ** nedir?” yani “Dinin nedir?” **الأَزهري**: **الليث** der ki: “Falan, falana **نَحَلَ** etti” denilir; ona sövdüğü zaman; o da ona **يَنْحَله** eder; ona sövüşür; **طرفة** dedi ki:
“Şunu bırak; ve **النُّعمان**’a bir söz **انْحَل** et,
Balta yonttuğu gibi; yükselir yahut alçalır.”

**الأَزهري** dedi ki: “Falan, falana **نَحَلَ** etti” (yani) bâtıl olarak ona sövdüğü zaman; bu, “falan falanı **نَجَل** etti”nin tashifidir; (o da) onu gıybetle kestiği zaman. Ve hadîs şöyle rivayet olunur: “Kim insanları **نَجَل** ederse, onu **نَجَلوه** ederler”; yani kim insanları ayıplarsa onu ayıplarlar; kim onlara söverse ona söverler. Bu, **أَبي الدرداء**’dan rivayet olunanın benzeridir: “İnsanlarla **قارَضْتَ** edersen, sana **قارَضُوك** ederler; onları bırakırsan, seni bırakmazlar.” Onun sözü: “onlarla **قارضتهم** edersen” Peygamber’in—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—şu sözünden alınmıştır: “Allah, haracı kaldırdı; ancak bir Müslüman kişinin ırzını **اقترَضَ** eden kimse müstesna; işte o, harice düşendir.” Bu, yerinde tefsir edilmiştir.

مقاييس اللغة:
(**نحل**) **النون** ve **الحاء** ve **اللام** üç kelimedir: birincisi inceliğe ve zayıflığa delâlet eder, diğeri bağışa, üçüncüsü iddiaya.
Birincisi: **نَحَل** bedeni **نُحولاً** (zayıfladı), o **ناحل**dır; inceldiği zaman. Ve gam onu **أنْحلَهُ** (zayıflattı). **النَّواحل**: çokça onunla vurulmasından ağızları incelen kılıçlardır.
İkincisi: **نَحلْتُه** şöyle-şöyle; yani ona verdim. İsim **النُّحْل**dür. Ebû Bekir dedi ki([7]): verilen şeye **النُّحْلان** adı verildi. Ve derler ki: **النُّحْل**: bir şeyi karşılık istemeksizin vermendir. Ve kadına mehirini **نَحَلْتُ** (verdim), **نِحلةً** olarak; yani talep olmaksızın gönül hoşluğuyla. Müfessirler, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında böyle demişlerdir: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً﴾ [النساء 4].
Üçüncüsü onların sözü: **انْتحَلَ** şöyle-şöyle; onu üstlendiği ve iddia ettiği zaman. Bir topluluk dedi ki: onu **انتحلَهُ**; onu haklı olarak iddia ettiği zaman. Ve onu **تَنَحَّله**; onu bâtıl olarak iddia ettiği zaman. Bu, bize göre bir şey değildir. **انتحل** ve **تَنَحَّل**’in manası bize göre birdir. Buna delil, A‘şâ’nın sözüdür:
فكيف أنا وانتحالِي القوَا *** فِ بعدَ المشيبِ كفى ذاك عارا([8])

القاموس المحيط:
**النَّحْلُ** bal sineğidir; erkek ve dişi için; ve ona, edip Ebü’l-Velîd **النَّحْلِيُّ** nisbet edilmiştir. Onun bir tanesi, **هاء** iledir. Ve karşılıksız bağıştır; yahut geneldir. Ve verilen şeydir. Ve **النَّاحِلُ**dür. Ve ondan: **مَنيحُ بنُ سَيْفٍ النَّحْلِيُّ**. Ve inceliklerinden dolayı hilâllerdir. Ve zamme ile, **نَحَلَهُ** “ona verdi”nin mastarıdır; ve kadının mehri. İsim **النِحْلَةُ**dır; kesre ile, ve zamme de edilir. Ve **كَبُشْرَى** gibi: bağıştır. Ve ona su **أنْحَلَهُ**: ona verdi. Ve mal: ondan bir şeyle onu tahsis etti; ikisinde de **كَنَحَّلَهُ** gibi. Ve **النُّحْلُ** ve **النُّحْلانُ**, ikisi de zamme ile, o verilenin adıdır. Ve onu **انْتَحَلَهُ** ve **تَنَحَّلَهُ**: onu kendisi için iddia etti, hâlbuki o başkasınındır. Ve sözü ona **نَحَلَهُ**: **مَنعه** gibi, onu ona nisbet etti. Ve falanı: ona sövdü. Ve bedeni: **كمَنَع** ve **عَلِمَ** ve **نَصَرَ** ve **كَرُمَ** (bablarında), **نُحولاً**: hastalıktan yahut yolculuktan dolayı gitti (zayıfladı); o **ناحِلٌ** ve **نَحِيلٌ**dir; çoğulu **كَسَكْرَى** gibidir. Ve o (dişi) **ناحِلَةٌ**dir. Ve gam onu **أنْحَلَهُ**. Ve **جَمَلٌ** ve kılıç **ناحِلٌ**: ince. Ve **نَحْلَةُ**: Kindelilere ait bir attır; ve **سُبَيْعِ بنِ الخَطِيمِ**’indir. Ve bir tanesi: Ba‘lebek yakınında bir köydür. Ve **كجُهَيْنَةَ** gibi: **أبو نُحَيْلَةَ البَجَلِيُّ** bir sahâbîdir; yahut o **الخاء** iledir. Ve **نِحْلينُ**, **كغِسْلِينٍ** gibi: Halep’te bir köydür; ondan: muhaddis **عامرُ بنُ سَيَّارٍ النِّحْلِيُّ**.
Ve **النِّحْلَةُ**, kesre ile: iddiadır.

تاج العروس:
**نحل**
**النَّحْل**: bal sineğidir; erkek ve dişi için söylenir. Allah Teâlâ onu müennes kılmıştır; şöyle buyurdu: " أنِ اتَّخِذي من الجبالِ بيوتاً ". **النَّحْل**’i müzekker yapan, lafzı müzekker olduğu içindir; onu müennes yapan ise, onun **نَحْلَةٍ**’nin cemi olması içindir. Zecâc dedi ki: ona **نَحْلاً** adının verilmiş olması câizdir; çünkü Allah عزّ وجلّ, onun karınlarından çıkan balı insanlara **نَحَلَ** (bağışladı). Ve ona, edip Ebü’l-Velîd **النَّحْليُّ** nisbet edilmiştir; onu İbn Bassâm, **الذَّخيرَة**’sinde zikretti; onun, el-Mu‘temid b. Abbâd ile bir hikâyesi vardır; Zehebî bunu söyledi. Onun bir tanesi **هاء** iledir. Ve **الصِّحاح**’ta: **النَّحْلُ** ve **النَّحْلَة**: **الدَّبْر**’dir; erkek ve dişiye vâki olur; ta ki **يَعْسُوبَ** dersin; bitti. Ve hadiste: " نهى عن قَتْلِ النَّحْلَةِ والنَّملةِ والصُّرَدِ والهُدْهُدِ " (vardır). Harbî dedi ki: çünkü onlar insanlara eziyet etmezler. Ve İbn Ömer hadîsinde: müminin misali hurma ağacının misali gibidir; rivayette meşhur olan **الخاء** mu‘ceme iledir; **الحاء** muhmele ile de rivayet edilir; bal **نَحْلَة**’sini kasteder. İkisi arasındaki benzerlik yönü: **النَّحْل**’in mahareti ve zekâsı, eziyetinin azlığı ve küçüklüğü, faydası ve kanaati, geceleyin çalışması, pisliklerden uzak durması, yediğinin hoşluğu, başkasının kazancından yememesi, zayıflığı, emirine itaati; ve **النَّحْل** için, onu işinden kesen âfetler vardır; onlardan: karanlık, bulut, rüzgâr, duman, su ve ateş. Aynı şekilde müminin de, onu amelinden gevşeten âfetleri vardır: gafletin karanlığı, şüphenin bulutu, fitnenin rüzgârı, haramın dumanı, bolluğun suyu ve hevânın ateşi. **النَّحْل**: karşılıksız bağıştır; nüshalarda böyle (geçer); bu, fetha ile olmasını gerektirir, öyle değildir; doğrusu: zamme ile: karşılıksız bağıştır; İbn Sîde ve Ezherî onu böyle ضبط etti. Ve hadiste: " ما نَحَلَ والدٌ وَلَدَاً من نُحْلٍ أَفْضَلَ من أدَبٍ حسَنٍ " (vardır). İbnü’l-Esîr dedi ki: **النُّحْل** zamme ile: karşılık ve hak ediş olmaksızın başlangıç olarak bağış ve hibedir. Ve Ebû Hureyre hadîsinde: " إذا بَلَغَ بَنو أبي العاصِ ثلاثينَ كان مالُ اللهِ نُحْلاً " (vardır); muradı: fey’in, tercih ve tahsis üzere, hak ediş olmaksızın bir bağış hâline gelmesidir; yahut bağışın bütün türlerinde geneldir. **النُّحْل**: verilen şeyin adıdır; o da **المُحْكَم**’da olduğu gibi zamme iledir. **النَّحْل** fetha ile: **الناحِل**dir; Cevherî bunu söyledi; ve Zü’r-Rumme’den şu beyti şâhid getirdi:
أَلَمْ تَعْلَمي يا مَيُّ أنِّي وَبَيْننا ... مَهاوٍ يَدَعْنَ الجَلْسَ نَحْلاً قَتالُها ؟ !

**النَّحْل**: Buhârâ’nın sevâdından bir (nisbe/yer adı); ondan **مَنيحُ بن سَيْف بنِ الخليلِ النَّحْلِيُّ البُخارِيُّ** (rivayet etti) **المُسَيّب بن إسحاق**’tan; ondan da oğlu **عَبْد الله**. 264 yılında öldü; onu İbn Mâkûlâ zikretti. Hâfız dedi ki: Oğlu **عَبْد الله**’dan **عَبْد الله بنُ عليٍّ الأديب** rivayet etti; **عَبْد الله** 317 yılında öldü.

Mecazdan: **النَّحْل**: **الأَهِلّة**; **هِلالٍ ناحِلٍ** ve **نَحيلٍ**’in çoğulu; inceliklerinden dolayı adlandırılmıştır; yahut o, cem‘ için bir isimdir; çünkü **فاعِل** babı, **فَعْل** üzerine kırılanlardan değildir. **العُباب**’da: **الأهِلَّة**’ye **النُّحْل** denir; onu **النون**’un zammıyla ضبط etti ve bu doğrudur.

**الصِّحاح**’ta: **النُّحْل** (zamm ile): **نَحَلَه يَنْحَلُه نُحْلاً**’ın masdarıdır: ona verdi. Bu, aynen, **المُحْكَم** ve **التهذيب**’den naklettiğimiz birinci sözün kendisidir; onu önce fetha ile, ikinci olarak zamm ile ضبط etmek karıştırmadır ve kötü tahrirdir; öyleyse düşün.

**النُّحْل**: kadının mehri; isim **النِّحْلَة** (kesr ile). Denir ki: **نَحَلْتُ المرأةَ مَهْرَها**: gönül hoşluğuyla, talep olmaksızın, ona veririm: **أَنْحَلُها**. Ve denir ki: onu bir bedel olarak almaksızın; denir ki: ona mehrini **نِحْلَةً** (kesr ile) verdi. Ebû Amr dedi ki: O, adlandırmadır; yani “ona şöyle şöyle **نَحَلْتُها**” demendir; böylece sadakı sınırlandırır ve onu açıklar; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; ve zamm edilir; bu, İbn Düreyd’dendir. **نِحْلَةٍ** ve **نُحْلٍ**’ün benzeri: **حِكةٌ** ve **حُكْمٌ**. Aziz tenzilde: “**وآتوا النساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً**”. Bunun tefsirinde vecihler üzere ihtilaf edilmiştir: bazısı dedi ki: farîza; ve denildi ki: diyânet; İbn Arafe dedi ki: yani din ve tedeyyün; ve denildi ki: hibe murad etti; bazısı dedi ki: o, Allah عزّ وجلّ’den onlar için bir **نِحلَةٌ**’dır; yani erkeğe sadakı vacip kıldı, kadına bir şeyden ğurm kılmadı; işte bu, Allah’tan kadınlar için bir **نِحلَةٌ**’dır.

**النُّحْلى** ( **بُشْرى** gibi): **الصِّحاح**’ta olduğu üzere عطية. Keza **النُّحْلان** da **العُباب**’da olduğu üzere. Ve **أَنْحَلَه ماءً**: ona verdi. İbn Düreyd dedi ki: **أَنْحَلَ الرجلُ وَلَدَه مالاً**: ondan bir şeyle onu tahsis ettiğinde. Ben, “**أَنْحَله ماءً**”ı zikreden kimse görmedim; sanki “**أَنْحَله مالاً**”dan bir tahriftir; öyleyse düşün; ikisinde de **كَنَحَله**: **نَحْلاً**. Bazıları bunu kabul etmedi.

**النُّحْلُ** ve **النُّحْلان** (ikisi de zamm ile): o verilen şeyin ismidir. Bu manada **النُّحْلُ** daha önce geçti; onu musannif fetha ile ضبط etti ve biz ona dikkat çektik; onun burada bu sözü, dediğimizi teyit eder.

**انْتَحلَه** ve **تَنَحَّلَه**: onu kendisi için iddia etti, o başkasınındır. Denir ki: falan, falanın şiirini yahut sözünü **انْتَحلَ**: onun söyleyeni olduğunu iddia etti. Ve **تَنَحَّلَه**: onu iddia etti, o başkasınındır. A‘şâ dedi ki:

فَكَيْفَ أنا وانتِحالي القَوا ... فِ بَعْدَ المَشيبِ كَفى ذاكَ عارا
وقيَّدَني الشِّعرُ في بَيْتِهِ ... كما قيَّدَ الآسراتِ الحِمارا

Ferazdak dedi ki:

إذا ما قلتُ قافيَةً شَرُوداً ... تنَحَّلَها ابنُ حَمْرَاءِ العِجانِ

Ve rivayet olunur: **تنَخَّلَها** **الخاء** ile; yani onun seçkisini aldı. İbn Herme dedi ki:

ولم أَتَنَخَّلِ الأشْعارَ فيها ... ولم تُعجِزْنيَ المِدَحُ الجِيادُ

Ve denir ki: falan, şu mezhebi ve şu kabileyi **يَنْتَحِلُ**: ona nisbet ettiğinde. Sa‘leb, onların “falan şöyle şöyle **انْتحلَ**” sözünde dedi ki: manası: onu kendine ilzam etti ve onu kendisi için mülk gibi kıldı; o, insana verilen hibedir.

**وَنَحَله القَولَ**: **كَمَنَعه**; **نَحْلاً**: onu, başkasının söylediği bir söz olarak ona nisbet ettiğinde ve onu ona isnad ettiğinde. Ve denir ki: şaire bir kaside **نُحِلَ**: ona nisbet edildiğinde, o başkası tarafındandır. Ondan, Katâde b. Nu‘mân hadisi: **بُشَيْرُ بنُ أُبَيْرِقٍ** şiir söylerdi ve onunla Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) ashabını hicvederdi ve onu bazı Araplara **يَنْحُلُه**; yani onu ona nisbet ederdi; **النِّحْلَة**’dendir; o da bâtıl ile nisbet etmektir.

Leys dedi ki: denir ki: falan, falana **نَحَلَ**: ona sövdüğünde; o da onu **يَنْحَلُه**: ona sövüşür. Tarfâ’ya ait olarak şu beyit okundu:

فَدَعْ ذا وانْحَلِ النُّعمانَ قَوْلاً ... كَنَحْتِ الفأسِ يُنجِدُ أو يَغُورُ

Ezherî dedi ki: bu bâtıldır; o, **نَجَلَ**’in (**الجيم** ile) tashifidir: falan, falanı **نَجَلَ**: onu gıybetle kestiğinde. Sâğânî de buna işaret etti. Sanki musannif, Leys’i dediğinde takip etti ve Ezherî ile Sâğânî’nin sözüne iltifat etmedi; bu gariptir.

**نَحَلَ جِسمُه**: **كَمَنَعَ** ve **عَلِمَ** ve **نَصَرَ** ve **كَرُمَ**; **نُحولاً**. Cevherî birinci ve ikinciyle yetindi ve dedi ki: fetha daha fasîhtir. Sâğânî, Râ‘î’ye ait olarak şunu okudu:

فكأنَّ أَعْظُمَهُ مَحاجِنُ نَبْعَةٍ ... عُوجٌ قَدُمْنَ فَقَدْ أَرَدْنَ نُحولا

Hastalıktan yahut seferden zayıfladı; o **ناحِلٌ** ve **نَحيلٌ**’dir. **ج**: **كَسَكْرى**; o, **نَحيلٍ**’in cem‘idir. **ناحِلٍ**’in cem‘i ise **نُحَّلٍ** ( **رُكَّعٍ** gibi). Ve o, kadınlardan **ناحِلَةٌ**’dir; **نَواحِلَ**. Ebû Züeyb’in sözüne gelince:

وكنتُ كَعَظْمِ العاجِماتِ اكْتَنفْنَهُ بأَطْرافِها حتى استدَقَّ نُحولُها

O, ancak onun **ناحِلَ**’ini murad etti; masdarı isim yerine koydu.

Ve **أَنْحَلَه الهَمُّ**: onu zayıflattı. Ve **جَمَلٌ ناحِلٌ**: zayıf, ince.

Mecazdan: **سَيْفٌ ناحِلٌ**: yani ince; cem‘i **النَّواحِل**. Ve denildi ki: **النَّواحِل**: çok kullanımdan ağızları incelenmiş kılıçlardır. Ezherî dedi ki: **السيفُ الناحِل**: onda gedikler bulunan; o, bir kere sonra bir kere daha bilenir; ta ki incelsin ve gediklerinin izinden keskinleşsin; çünkü o vurulduğunda sertleşir de gediklenir; demirci, onun üzerine **المَداوِس** ve parlatma ile eğilir; ta ki gediklerini gidersin. Ondan A‘şâ’nın sözü:

مَضارِبُها مِن طُولِ ما ضربوا بها ... وَمِنْ عَضِّ هامِ الدارِعينَ نَواحِلَ

**وَنَحْلَةُ**: Kindelilere ait bir at. Sübey‘ b. el-Hatîm et-Teymî dedi ki:

أَرْبَابُ نَحْلَةَ والقُرَيْطِ وساهِمٍ ... إنِّي هنالِكَ آلِفٌ مَأْلُوفُ

**نَحْلَةٌ** ayrıca: zikredilen Sübey‘ b. el-Hatîm’in atı; o, onun hakkında şöyle diyen kimsedir:

يقولُ نَحْلَةُ أَوْدِعيني فقُلتُ لهُ ... عَوِّلْ عليَّ بأَبْكارٍ هَراجيبِ

**نَحْلَةُ**: Ba‘lebek yakınında, üç mil üzere bir yer; bunu Nasr söyledi.

Ve **كجُهَيْنة**: **أبو نُحَيْلةَ البَجَليُّ**: sahâbî; yahut o, ileride geleceği üzere **الخاءِ** iledir. Sâğânî dedi ki: denildi ki: birincisi daha sahîhtir. Ben dedim ki: bu, hâfız Abdülğanî b. Sa‘îd’in sözüdür; ondan Ebû Vâil, bir gazvede yaralandığında söylediği sözünü rivayet etti. Bazıları dedi ki: onun için sahâbelik yoktur. Mizzî dedi ki: Cerîr b. Abdullâh’tan şu hadisi rivayet etti: “**بايعْتُ رسولَ اللهِ صلّى الله تعالى عليه وسلَّم على إقامِ الصلاة**”; ondan Ebû Vâil rivayet etti. Ve denildi ki: Ebû Vâil’den, Ebû Cemîle’den, Cerîr’den. Ve denildi ki: Ebû Vâil’den, Cerîr’in kendisinden.

**ونِحْلِين** ( **غِسْلِين** gibi): Haleb’de bir (yer); ondan, kesr ile **أبو محمد عامرُ بنُ سَيّارٍ النِّحْلِيُّ** muhaddis; Furât b. es-Sâib’den rivayet etti; ondan da Halebli Ömer b. el-Hüseyn.

**النِّحْلَة** (kesr ile): dava; ondan **الانتِحال**; o da aslı olmayanı iddia etmek yahut başkasının olanı iddia etmektir; daha önce geçtiği üzere.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **النَّحَل** (harekeli): fetha ile **النَّحْل**’de bir lugat; İbn Vessâb bununla okudu: “**وأوحى ربُّكَ إلى النَّحَلِ**”.

Ve **الناحِل** **نُحُولٍ** üzerine cem‘ edilir; **شاهدٍ** ve **شُهودٍ** gibi; bununla da Ebû Züeyb’in önceki sözü tefsir edildi:

"... . حتى استدَقَّ نُحولُها"

Sanki kemikten her taifeyi bir **ناحِلاً** kıldı, sonra onu **فُعولٍ** üzerine cem‘ etti.

Ümm Ma‘bed hadîsinde: “onu **نُحْلَةٌ** (zamm ile) ayıplamadı”; yani incelik ve zayıflık. **النُّحْل**: isimdir. Kuteybî dedi ki: عطية dışında **النُّحْل**’ü bu mevziden başka bir yerde işitmedim.

Ve **حَبْلٌ ناحِلٌ**: ince. Ve **الناحِل** **النَّحْلِ** üzerine cem‘ edilebilir. Ve denildi ki: o, cem‘ için bir isimdir; bununla Zü’r-Rumme’nin sözü tefsir edildi:

"... . نَحْلاً قَتالُها"

Ve **قَمَرٌ ناحِلٌ**: inceldi ve yay gibi oldu. Ve o, şöyle şöyleyi **يَنْتَحِلُ**: yani onunla dindar olur.

**النِّحْلَة** (kesr ile): farîza; ve denildi ki: diyânet. Ve denir ki: **ما نِحْلَتُكَ ؟** yani dinin nedir.

**النَّحّال**: balcı.

Ve **نَحَله المرَضُ**: **كَأَنْحلَه**; o da **مَنْحُولٌ**.
