# نخج (ن-خ-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AE%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - خ - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والجيم والنون معهما
ن خ ج، ن ج خ مستعملان فقط
نخج:
نَخَجَ السيل يَنْخِجُ نَخْجاً في سند الوادي إذا صدمه.
ونَخَجَ المرأة: نكحها.
والنَّخَاجَةُ: الرشاحة.
نجخ: النَّجخ: نَجْخُ السيل في سند الوادي وفي وسط البحر حين يجرف، قال:
ذو ناجخٍ يضربُ صوحي مخرمِ
وقال آخر:
مفعوعمٌ يَنْجَحُ في أمواجهِ
ونَخيجُه: صوته وصدمه.
وامرأة نَجّاخةٌ: وهي الرشاحة التي تمسح الابتلال وامرأة نجاخة: وهي الرشاحة التي تمسح الابتلال.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الجيم** و**النون** معهما
**ن خ ج**، **ن ج خ** yalnızca kullanılmıştır.

**نخج**:
**نَخَجَ** sel, vadi yatağının içinde ona çarptığı zaman, vadi yatağının dayanağında **يَنْخِجُ** **نَخْجاً**.
Ve **نَخَجَ** kadını: onunla cinsel ilişkide bulundu.
Ve **النَّخَاجَةُ**: sızıntı.

**نجخ**: **النَّجخ**: selin vadi yatağının dayanağında ve denizin ortasında, sürükleyip götürdüğü zaman, **نَجْخُ**’udur; dedi ki:
ذو ناجخٍ يضربُ صوحي مخرمِ
Ve bir başkası dedi ki:
مفعوعمٌ يَنْجَحُ في أمواجهِ
Ve onun **نَخيجُه**’i: onun sesi ve çarpmasıdır.
Ve bir kadın **نَجّاخةٌ**: o, ıslanmayı silip gideren sızıntıdır; ve bir kadın **نجاخة**: o, ıslanmayı silip gideren sızıntıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَخَجْتُ الدَلْوَ: لغةٌ في مَخَجْتُها، إذا خَضْخَضتها. ونَخَجَ الرجلُ المرأةَ: باضَعَها. والنَخيجَةُ: زُبْدٌ رقيقٌ يخرجُ من السِقاء إذا حُملَ على بعيرٍ، بعد ما يَخرُجُ منه زُبْدُه الأول فَيتمخَّضُ فيخرجُ منه زُبدٌ.

##### Türkçe

**نَخَجْتُ الدَلْوَ**: **مَخَجْتُها**’da bir lugattır; onu **خَضْخَضتها** ettiğin zaman (yani çalkaladığın zaman). Ve **نَخَجَ الرجلُ المرأةَ**: onu **باضَعَها** etti (yani onunla cinsel birleşmede bulundu). Ve **النَخيجَةُ**: ince bir **زُبْدٌ**dür; **السِقاء**’dan çıkar, bir deve üzerine yüklendiği zaman; ondan ilk **زُبْدُه** çıktıktan sonra; sonra **فَيتمخَّضُ** olur da ondan bir **زُبدٌ** çıkar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ج ن
نجخ ، نخج ، خنج ، جخن
استعمل من وجوهه : نجخ ، نخج ، خنج ، جخن .
نجخ : قال الليثُ : النَّجْخُ : نَجْخُ السَّيْل ، وهو
أَنْ يَنْجَخَ في سَنَدِ الوادي فَيَجْرُفُهُ في وَسَطِ
البَحرِ ، وأنشد :
ذَو نَاجِخٍ يَضْرِبُ ضَوْجَيْ مَخْرِمِ
وقال آخر :
مُفْعَوْعِمٌ يَنْجَخُ في أَمْواجِهِ
قال : ونَجِيخُهُ : صَوْتُه وصَدْمُهُ ، وامرأةٌ
نَجَّاخَةٌ ، وهي الرَّشَّاحَةُ التي تمسح
الابْتِلاَلَ .
وقال غيْره : هي التي لها نَجَخَاتٌ أي :
دُفَعَاتٌ إذا جُومِعَتْ .
وقال ابن شميل : سَيْلٌ نَاجِخُ ، وهو
الشديد الجِرْية ، الذي يحفر الأرض حفراً
شديداً ، وَتَناجَخَتِ الأمواج إذا اضطربت
في أصول الأجراف حتى تؤثِّر فيها .
قال : والنَّجَّاخَةُ من النساء : التي يَنْتَجِخُ
سُرْمُها كَانْتِجَاخ بطن الدابة إذا صوَّت .
نخج : قال اللِّحْيانيُّ : نَخَجَ بالدلو ومَخَجَ إذا
حرَّكَ الدَّلوَ في الماء ، لتمتلىء .
وقال أبو عمرٍ و : النَّخْجُ : أن تضع المرأةُ
السِّقاءَ على رُكبتيها ثم تمخَضَهُ .
قال : ونَخَجَ المرأة يَنْخُجُهَا نَخْجاً _ إذا
جامعها .
وقال ابن السِّكِّيت : النَّخِيجَةُ زُبْدٌ رقيقٌ
يخرج من السقاء ، إذا حُمِل على بعير بعد
ما نُزع زُبْدُه الأوَّلُ ، فيَمْتَخِضُ ، فيخرجُ
زُبْدٌ رقيق .
وقال غيرُه : هو النَّخِيجُ _ بغير هاء _ ذكره
الشافعي .
خنج : خُنَاجٌ : قبيلةٌ من العرب .
وقالت أَعْرَابِيَّةٌ _ لضَرَّةٍ لها كانت من بني
خُنَاجٍ _ :
لاَ تُكْثِرِي أُخْتَ بَنِي خُنَاج
وَأَقْصِرِي مِنْ بَعْضِ ذَا الضِّجَاج
فَقَدْ أَقْمْنَاكَ عَلَى الْمنْهاج
أَتَيْتُهُ بِمثْلِ حُق الْعَاجِ
مُضَمَّخٍ زُيِّنَ بِانْتِفَاجِ
بِمثْلِهِ نَيْلُ رِضَا الأزْوِاجِ
جخن : الأصعمي : الجُخُنَّة : الرديئة _ عند
الجماع _ من النساء ، وأنشد :
سَأُنْذِرُ نَفْسِي وَصْلَ كلِّ جُخُنَّةٍ
قِضَافٍ كَبِرْذَوْنِ الشَّعِير الْفُرَافِر

##### Türkçe

خ ج ن
**نجخ** , **نخج** , **خنج** , **جخن**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **نجخ** , **نخج** , **خنج** , **جخن** .
**نجخ** : Leys dedi: **النَّجْخُ**: **نَجْخُ السَّيْل**’dir; o da,
vadinin yamacında (suyun) **أَنْ يَنْجَخَ** olması, sonra onu denizin ortasında
sürükleyip götürmesidir; ve inşad etti:
ذَو نَاجِخٍ يَضْرِبُ ضَوْجَيْ مَخْرِمِ
Bir başkası dedi:
مُفْعَوْعِمٌ يَنْجَخُ في أَمْواجِهِ
Dedi: ve **نَجِيخُهُ**: onun sesi ve çarpmasıdır; ve bir kadın
**نَجَّاخَةٌ**; o, ıslaklığı silen **الرَّشَّاحَةُ**’dır.
Başkası dedi: o, kendisinde **نَجَخَاتٌ** bulunan, yani:
cima edildiğinde itişler (olan)dır.
İbn Şümeyl dedi: **سَيْلٌ نَاجِخُ**; o,
akışı şiddetli olan, yeri şiddetli bir kazmayla kazan (sel)dir; ve
dalgalar, yarların diplerinde çalkalanıp da onlarda iz bırakıncaya kadar
etki ettiğinde **وَتَناجَخَتِ الأمواج** (denir).
Dedi: ve kadınlardan **النَّجَّاخَةُ**: **سُرْمُها**’sı,
hayvanın karnının, ses çıkardığında **كَانْتِجَاخ**’ı gibi **يَنْتَجِخُ** olan (kadın)dır.
**نخج** : Lihyânî dedi: suyla dolsun diye,
suyu içinde kovayı hareket ettirdiğinde **نَخَجَ بالدلو** ve **مَخَجَ** (denir).
Ebû Amr dedi: **النَّخْجُ**: kadının
kırbayı dizlerinin üzerine koyması, sonra onu çalkalamasıdır.
Dedi: ve **نَخَجَ المرأة** onu **يَنْخُجُهَا نَخْجاً** — onunla cima ettiğinde.
İbnü’s-Sikkît dedi: **النَّخِيجَةُ** ince bir köpüktür;
ilk köpüğü alındıktan sonra deve üzerinde taşındığında kırbadan çıkar;
böylece çalkalanır da ince bir köpük çıkar.
Başkası dedi: o, **النَّخِيجُ**’dir — **هاء** olmaksızın — onu Şâfiî zikretti.
**خنج** : **خُنَاجٌ**: Araplardan bir kabiledir.
Bir bedevî kadın — kendisine ortak olan (kadın) için; o, Benî **خُنَاجٍ**’dan idi — dedi:
لاَ تُكْثِرِي أُخْتَ بَنِي خُنَاج
وَأَقْصِرِي مِنْ بَعْضِ ذَا الضِّجَاج
فَقَدْ أَقْمْنَاكَ عَلَى الْمنْهاج
أَتَيْتُهُ بِمثْلِ حُق الْعَاجِ
مُضَمَّخٍ زُيِّنَ بِانْتِفَاجِ
بِمثْلِهِ نَيْلُ رِضَا الأزْوِاجِ
**جخن** : Asmaî: **الجُخُنَّة**: kadınlardan,
cima esnasında, kötü olan (kadın)dır; ve inşad etti:
سَأُنْذِرُ نَفْسِي وَصْلَ كلِّ جُخُنَّةٍ
قِضَافٍ كَبِرْذَوْنِ الشَّعِير الْفُرَافِر

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والخاء وما يثلثهما)
(نخر) النون والخاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات ثم يفرَّع منه. النخير: صوتٌ يخرج من المَنْخِرين، وسمِّي المَنخِران من جهة النَّخير الخارجِ منهما. وفُرِّع منه فقيل لخَرقَي الأنف النُّخرتان. والنَّخُور: الناقة لا تدُِرُّ حتَّى تُدخِل الإصبع في مَنْخِرها. ويقولون: النُّخْرة: الأنف نفسُه. ويقولون لهُبوب الرِّيح: نُخْرة. فأمَّا الشجرة النَّخِرةُ والعظم النَّخر فمن هذا أيضاً؛ لأن ذلك يتجوَّف فتدخلُه الرِّيح، ويكون لها عند ذلك نُخْرةٌ، أي صوت. ويقولون: النَّخِر: البالي. والناخر: الذي تدخل فيه الريح وتخرج منه ولها نَخِير. والقياس في كلِّه واحدٌ عندنا. وما بها ناخِرٌ، أي أحد، يراد بها مصوِّت.‏
وممَّا يقارب هذا: النَّخْوَريّ: الواسع الإحليل، وذلك كأنَّه شيء يدخله الرِّيحُ بنُخْرة.‏
(نخس) النون والخاء والسين كلمةٌ تدلُّ على بَزْل(1) شيءٍ بشيءٍ حادٍّ. ونَخَسَه بعُودٍ أو حديدةٍ نَخْساً. ومنه النَّخَّاس. والنَّاخِس: جَرَبٌ يكون عند ذَنَب البعير أو صدرِه، كأنَّه نُخِس به وبعيرٌ منخوس.‏
ومما شَذَّ عنه النخيسة(2).‏
(نخش) النون والخاء والشين. يقولون: نُخِشَ فهو منخوشٌ، أي هُزِلَ.‏
(نخط) النون والخاء والطاء يقولون: انتخَطَ من أنْفه رَمى به، وكأنّه من الإبدال والأصل الميم. قال:‏
* نخَطْن بذِبَّان المَصِيف الأزارِقِ(3) *‏
ومَا أدري أيُّ النّخْط هو(4)، منه، أي أيّ من انتَخَط.‏
(نخع) النون والخاء والعين أصلٌ يدلُّ على خالِصِ الشَّيءِ ولُبِّه. منه النُّخاع: عِرقٌ أبيض ضخمٌ مستبطِنٌ فَقارَ العُنُق. ثم يفرَّع منه فيقال: نَخَعه، إذا جاز بالذَّبح إلى النُّخاع*. ودابّةً منخوعة. وفي الحديث: "إنّ أنخَعَ الأسماء عند الله أن يتسمَّى الرّجُلُ باسمِ مَلِك الأملاك"، أي أقْتَلُها لصاحبه. والمَنْخَع: مفْصِل الفَهقةِ(5) بين العُنُق والرأسِ من باطن. وهو من النُّخاع أيضاً، لأنَّه يَجرِي فيه. وقولهم: النّاخع: العالم إن صحّ فهو منه أيضاً، كأنَّه وصل إلى الخالص الباطن من العلم وينشدون:‏
إنَّ الذي ربَّضَها أمرَهُ  *** سِرَّاً وقد بَيَّن للنَّاخِعِ(6)‏
ومنه أيضاً نَخِعَ العودُ(7): جَرَى فيه الماء، كأنَّه بلغ نُخاعَه. ونخَع النَّصيحةَ: أخلصها(8). والنُّخَاعة: النُّخامة. وقولهم: انْتَخَعَ الرّجُل عن أرضه تباعَدَ، هو عندنا منه، كأنَّه بلغ نُخاعَه في سفره، كما يبلغ النَّاخعُ للشاة الغايةَ في الذَّبْح.‏
وممَّا يَجرِي مَجرى الإبدال شيءٌ رواه ابنُ الأعرابيِّ: نَخعَ لي فلانٌ بحقِّي، مثل بَخَعَ(9)، إذا أقرَّ .‏
(نخف) النون والخاء والفاء كلمة. يقولون: نَخَفَتِ العَنْزُ بأنفها، مثل نَفَطت. ويقولون النَّخْف: النَّفَس العالي.‏
(نخل) النون والخاء واللام: كلمةٌ تدلُّ على انتقاء الشَّيء واختياره.وانتخلته: استقصيت حَتّى أخذتُ أفضلَه. وعندنا أنَّ النَّخلَ سمِّي به لأنَّه أشرف كلِّ شجرٍ ذي ساق، الواحدة نَخْلة. والنَّخْل: نَخلك الدَّقيق بالمُنْخُل، وما سقَطَ منه فهو نُخَالة(10). والنَّخْل: ضربٌ من الحَلْي على صورة النَّخْل. قال:‏
* قد اكتَسَتْ من أرنَبٍ ونَخْلِ(11) *‏
(نخم) النون والخاء والميم كلمة. يقولون: النُّخَامة: النُّخاعة. وتَنَخَّم، إذا نَخَع. قال ابنُ دُريد(12): وسمِعتُ نَخْمَةَ الرَّجُل، إذا سمِعتَ حِسَّه.‏
(نخب) النون والخاء والباء كلمةٌ تدلُّ على تَعظُّم(13) يقال أحدهما على خيار شيء، والآخَر على ثَقْبٍ وهَزْم في شيء.‏
فالأوَّل النُّخْبة: خيارُ الشَّيء ونُخبَتُه. وانتخبته، وهو مُنتَخَبٌ أي مختار. قال أبو زيد: النَّخبة(14): الشَّربة العظيمة.‏
والأصل الآخر النُّخبة: خَرق الثَّفْر(15). ومنه نَخَبها: باضَعَها. واستَنْخَبَت المرأةُ، إذا أرادت البِضاع. والرَّجلُ النَّخْب: الذي لا فؤادَ له. والنَّخِيب: الذاهب العقل. وهذا محتملٌ أن يكون من الأوَّل، كأنّه حُرِم النُّخبة، أي خيار ما في الإنسان.‏
(نخج) النون والخاء والجيم كلمةٌ واحدة. يقولون: النَّخْج: السَّيْل [ينخج(16)] في سَنَد الوادي حتَّى يَجرُف. ويُقاس على هذا فيقال: ناخَجَها، إذا جامَعَها.‏
--------------ـــ
(1) في الأصل: "نزل".‏
(2) النخيسة: لبن المعز والضأن يخلط بينهما، وهي الزبدة أيضاً.‏
(3) لذي الرمة في ديوانه 407 واللسان (نخط). وصدره:‏
* وأجمال مي إذ يقربن بعد ما *‏
(4) بعده في المجمل: "بالضم والفتح".‏
(5) في الأصل: "الفقهة"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(6) وكذا ورد مضبوطاً في المجمل.‏
(7) مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان.‏
(8)وكذا في المجمل. واللفظ فيه: "ونخع فلان النصيحة: أخلصها". وفي اللسان: "ونخعته النصيحة والود: أخلصتهما".‏
(9) في الأصل: "نخع"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(10) في الأصل: "نخال"، تحريف.‏
(11) الأرنب كذلك ضرب من الحلي. والرجز لرؤبة في ديوانه 130 واللسان (رنب).وروايتهما: "وعلقت من أرنب ونخل". وقبله:‏
لما اكتست من ضرب كل شكل ***  صفراً وخضراً كاخضرار البقل.‏
(12) الجمهرة (2: 243).‏
(13) كذا، والوجه: "النون والخاء والباء يدل على معنيين".‏
(14) لم ترد في اللسان. وجاءت في المجمل بضم النون. والذي في القاموس "النخب" بالفتح. وبدون هاء، وقال: "وهي بالفارسية: دوستكاني".‏
(15) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "خوق الثفر".‏
(16) التكملة من المجمل بهذا الضبط. وضبط في اللسان بكسر الخاء. وصنيع القاموس يقتضي ضم الخاء.‏

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والخاء وما يثلثهما**)
(**نخر**) **النون** ve **الخاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder, sonra ondan dallandırılır. **النخير**: iki **المَنْخِر**den çıkan bir sestir; iki **المَنخِر** de, onlardan çıkan **النَّخير** cihetinden isimlendirilmiştir. Ondan dallandırıldı da burnun iki deliğine **النُّخرتان** denildi. **النَّخُور**: **الناقة**; **مَنْخِر**ine parmak sokuncaya kadar süt vermez. Derler ki: **النُّخْرة**: burnun kendisidir. Ve rüzgârın esmesine derler: **نُخْرة**. Amma **الشجرة النَّخِرةُ** ve **العظم النَّخر** da bundan(dır); çünkü o oyulur da rüzgâr ona girer ve o sırada onun için bir **نُخْرة** olur; yani bir ses. Derler ki: **النَّخِر**: eskimiş (yıpranmış). **الناخر**: rüzgârın içine girip ondan çıktığı ve onun için bir **نَخِير** bulunduğu (şey/kimse). Kıyas, hepsinde bizim katımızda birdir. “Onda **ناخِر** yoktur”; yani hiç kimse; bununla “ses çıkaran” kastedilir.‏
Ve buna yaklaşan şeylerdendir: **النَّخْوَريّ**: idrar yolu geniş olan; bu, sanki içine rüzgârın bir **نُخْرة** ile girdiği bir şey gibidir.‏

(**نخس**) **النون** ve **الخاء** ve **السين**; keskin bir şeyle bir şeyi dürtüp batırmaya delâlet eden bir kelimedir. Ona bir değnekle yahut bir demirle **نَخْساً** olarak **نَخَسَه**. Ondandır **النَّخَّاس**. **النَّاخِس**: devenin kuyruğu yanında yahut göğsünde bulunan bir uyuzdur; sanki onunla dürtülmüş gibidir; ve **بعيرٌ منخوس**.‏
Ve ondan şâz olanlardandır **النخيسة**.‏

(**نخش**) **النون** ve **الخاء** ve **الشين**. Derler ki: **نُخِشَ**; o hâlde o **منخوشٌ**dur; yani zayıfladı.‏

(**نخط**) **النون** ve **الخاء** ve **الطاء**; derler ki: **انتخَطَ** burnundan, onu attı; ve sanki bu, ibdâldendir; asıl **الميم**dir. Dedi ki:‏
* **نخَطْن** بذِبَّان المَصِيف الأزارِقِ(3) *‏
Ve bilmiyorum, o **النّخْط** hangisidir(4); ondan; yani **انتَخَطَ**tan hangisi.‏

(**نخع**) **النون** ve **الخاء** ve **العين**; bir asıl(dır) ki şeyin hâlis(ine) ve özüne delâlet eder. Ondandır **النُّخاع**: boyun omurlarının içinde bulunan beyaz, iri bir sinirdir. Sonra ondan dallandırılır da denir ki: **نَخَعه**; boğazlamada **النُّخاع**a kadar geçtiği zaman. Ve **دابّةً منخوعة**. Hadiste: “Allah katında isimlerin en **أنخَع**ı, adamın **مَلِك الأملاك** ismiyle isimlenmesidir”; yani sahibine en öldürücü olanı. **المَنْخَع**: iç taraftan boyun ile baş arasındaki **الفَهقةِ**(5) eklemidir. O da **النُّخاع**dandır; çünkü o, onun içinde akar. Ve onların sözü: **النّاخع**: âlim; eğer sahihse o da ondandır; sanki ilmin içteki hâlisine ulaşmış gibidir. Ve şu beyitleri okurlar:‏
إنَّ الذي ربَّضَها أمرَهُ  *** سِرَّاً وقد بَيَّن للنَّاخِعِ(6)‏
Ve ondandır ayrıca: **نَخِعَ العودُ**(7): içinde su aktı; sanki **نُخاع**ına ulaştı. Ve **نخَع النَّصيحةَ**: onu hâlis kıldı(8). **النُّخَاعة**: **النُّخامة**. Ve onların sözü: **انْتَخَعَ الرّجُل عن أرضه**; uzaklaştı; bizim katımızda ondandır; sanki yolculuğunda **نُخاع**ına ulaşmış gibidir; tıpkı **النَّاخع**ın koyun için boğazlamada nihayete ulaşması gibi.‏
Ve ibdâl mecrasında cereyan eden şeylerdendir; İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ettiği: **نَخعَ** bana falan, hakkımı; **بَخَعَ**(9) gibi; ikrar ettiği zaman.‏

(**نخف**) **النون** ve **الخاء** ve **الفاء** bir kelimedir. Derler ki: **نَخَفَتِ العَنْزُ** burnuyla; **نَفَطت** gibi. Ve derler ki: **النَّخْف**: yüksek nefes.‏

(**نخل**) **النون** ve **الخاء** ve **اللام**: bir kelimedir; bir şeyi ayıklayıp seçmeye delâlet eder. Ve **انتخلته**: en iyisini alana kadar iyice araştırdım. Ve bizim katımızda **النَّخل** bununla isimlendirilmiştir; çünkü o, gövdeli her ağacın en şereflisidir; teki **نَخْلة**. **النَّخْل**: inceyi **المُنْخُل** ile elemen; ondan düşen ise **نُخَالة**(10)dır. Ve **النَّخْل**: **النَّخْل** suretinde bir çeşit süstür. Dedi ki:‏
* قد اكتَسَتْ من أرنَبٍ ونَخْلِ(11) *‏

(**نخم**) **النون** ve **الخاء** ve **الميم** bir kelimedir. Derler ki: **النُّخَامة**: **النُّخاعة**. Ve **تَنَخَّم**; **نَخَع** ettiği zaman. İbn Düreyd(12) dedi ki: “Ve erkeğin **نَخْمَة**sini işittim”; yani onun hırıltısını işittiğin zaman.‏

(**نخب**) **النون** ve **الخاء** ve **الباء**; biri bir şeyin seçkinine, diğeri bir şeyde delik ve yarık(oluş)a söylenen bir **تَعظُّم**(13)a delâlet eden bir kelimedir.‏
Birincisi: **النُّخْبة**: şeyin seçkini ve onun **نُخبَتُه**. Ve **انتخبته**; o da **مُنتَخَبٌ**dur; yani seçilmiş. Ebû Zeyd dedi ki: **النَّخبة**(14): büyük içiş (yudum).‏
Diğer asıl: **النُّخبة**: **الثَّفْر**(15)in yırtığı. Ondan: **نَخَبها**: onunla cima etti. Ve kadın **استَنْخَبَت**; cima istediği zaman. Ve **الرَّجلُ النَّخْب**: kalbi olmayan kimse. **النَّخِيب**: aklı gitmiş olan. Bu, birinciden olması muhtemeldir; sanki **النُّخبة**dan mahrum bırakılmıştır; yani insandaki en seçkin şeyden.‏

(**نخج**) **النون** ve **الخاء** ve **الجيم** tek bir kelimedir. Derler ki: **النَّخْج**: sel; vadi yamacında [**ينخج**(16)] sürükleyinceye kadar akar. Buna kıyas edilir de denir ki: **ناخَجَها**; onunla cima ettiği zaman.‏
--------------ـــ
(1) Asılda: “نزل”.‏
(2) **النخيسة**: keçi ve koyun sütü; ikisi birbirine karıştırılır; o, tereyağıdır da.‏
(3) Zî’r-Rumme’nindir; divanında 407 ve **اللسان** (**نخط**). Sadrı:‏
* وأجمال مي إذ يقربن بعد ما *‏
(4) Ondan sonra **المجمل**’de: “بالضم والفتح”.‏
(5) Asılda: “الفقهة”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.‏
(6) Böylece **المجمل**’de ضبط edilmiş olarak vârid olmuştur.‏
(7) **القاموس**’ta vârid olup **اللسان**’da vârid olmayanlardandır.‏
(8) Böylece **المجمل**’dedir. Oradaki lafız: “ونخع فلان النصيحة: أخلصها”. **اللسان**’da: “ونخعته النصيحة والود: أخلصتهما”.‏
(9) Asılda: “نخع”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.‏
(10) Asılda: “نخال”; tahriftir.‏
(11) **الأرنب** de böylece bir çeşit süstür. Recez, Rü’be’nindir; divanında 130 ve **اللسان** (**رنب**). İkisinin rivayeti: “وعلقت من أرنب ونخل”. Ondan önce:‏
لما اكتست من ضرب كل شكل ***  صفراً وخضراً كاخضرار البقل.‏
(12) **الجمهرة** (2: 243).‏
(13) Böylece; vech: “**النون** ve **الخاء** ve **الباء** iki mânaya delâlet eder”.‏
(14) **اللسان**’da vârid olmadı. **المجمل**’de **النون**’un dammesiyle geldi. **القاموس**’taki “**النخب**” fetha iledir; ve **هاء**sız; ve dedi ki: “Ve o Farsçada: دوستكاني”.‏
(15) Böylece **المجمل**’dedir. **اللسان**’da: “خوق الثفر”.‏
(16) Tekmile, **المجمل**’den bu ضبط ile(dir). **اللسان**’da **الخاء**’ın kesresiyle ضبط edildi. **القاموس**’un sanatı **الخاء**’ın dammesini gerektirir.‏

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نخج السيلُ في سَنَدِ الوادي يَنْخِج نَخْجاً: صدَمه. ونَخَجَ الرجلُ المرأَة ينخُجُها
(* قوله «ينخجها» ضبط في الأصل كما ترى وهو مقتضى
صنيع المجد. وأما نخج السيل، فضبط فيه المضارع، بالكسر، وصرح به شارح القاموس وقد سوى بينهما المجد في الإطلاق.) نَخْجاً: نكحها. والنَّخَّاجةُ: الرشّاحةُ.
والنَّخْج: أَن تَضَع المرأَةُ السِّقاءَ على رُكْبَتَيها ثم تَمْخُضه؛ وقيل: النَّخْج أَن تأْخذَ اللبنَ وقد رابَ، فتَصُبَّ لبناً حليباً، فتخرُجَ الزُّبْدة فَشْفاشةً ليست لها صلابةٌ.
ابن السكيت: والنَّخِيجَةُ زُبْدٌ رَقيقٌ يَخرُجُ من السِّقاء إِذا حُمِل على بَعير بعدما نُزِعَ زُبْدُه الأَول، فيُمْخَض فيخرُجُ منه زُبْدٌ رقيق.
وقال غيره: هو النَّخيجُ، بغير هاءٍ. وفُلانٌ ميمونُ العريكة والنخيجةِ والطبيعة، بمعنًى واحد. ويقال: النخجة، بتقديم الجيم، قال الجوهري: ولا أَدري ما صحته.
ونَخَجَ الدَّلوَ في البئر نَخْجاً ونَخَجَ بها: حَرَّكَها في الماء لِتَمْتلئَ، لغة في مَخَجَهَا، إِذا خَضْخَضَها، وزعم يعقوب أَن نونَ نخج بدل من ميم مخج.

##### Türkçe

**نخج** **السيلُ** **في** **سَنَدِ** **الوادي** **يَنْخِج** **نَخْجاً**: ona çarptı. Ve **نَخَجَ**
**الرجلُ** **المرأَة** **ينخُجُها**
(*Onun sözü “**ينخجها**” asılda gördüğün gibi ضبط edilmiştir ve bu, Mecd’in yapıp-etmesinin gereğidir. Ama **نخج السيل** (ifadesinde) muzâri‘, kesre ile ضبط edilmiştir; Kāmûs şârihi bunu açıkça söylemiştir; Mecd ise إطلاقta ikisi arasında eşitlemiştir.) **نَخْجاً**: onunla cinsel ilişkide bulundu.

Ve **النَّخَّاجةُ**: sızdıran (şey), sızıntı yapan.

Ve **النَّخْج**: kadının **السِّقاءَ**’ı iki dizinin üzerine koyması, sonra onu çalkalamasıdır;
ve denildi ki: **النَّخْج** sütün ekşimiş olduğu hâlde onu alman, sonra sağılmış süt dökmen; böylece **الزُّبْدة**’nin gevşek, katılığı olmayan bir hâlde çıkmasıdır.

İbn es-Sikkît: ve **النَّخِيجَةُ** ince bir kaymaktır; **السِّقاءَ**’dan çıkar; ilk kaymağı çıkarıldıktan sonra bir deve üzerine yüklendiğinde; sonra çalkalanır da ondan ince bir kaymak çıkar.

Ve başkası dedi ki: o, **النَّخيجُ**’dir, **هاء** olmaksızın. Ve falan kimse **ميمونُ العريكة** ve **النخيجةِ** ve **الطبيعة** (sahibidir); tek bir anlamla. Ve denilir: **النخجة**; **الجيم**’i öne almakla. el-Cevherî dedi ki: ve ben onun sıhhatini bilmiyorum.

Ve **نَخَجَ** **الدَّلوَ** **في** **البئر** **نَخْجاً** ve **نَخَجَ** onunla: su içinde onu hareket ettirdi ki dolsun; **مَخَجَهَا**’da bir dildir; onu çalkaladığı zaman. Ve Ya‘kūb, **نونَ**’un **نخج**’de, **ميم**’den **مخج**’de بدل olduğunu iddia etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النخج، كالمنع: المباضعة  ونخجها ينخجها. نخج  السيل  في الوادي ينخج، بالكسر، نخجا: صدمه. نخجه:  تصويته في سند الوادي. و  النخج: صوت  خضخضة الدلو  يقال: نخج الدلو في البئر نخجا، ونخج بها: حركها في الماء لتمتلئ، لغة في مخجها. وزعم يعقوب أن نون  نخج  بدل من ميم  مخج  . من المجاز: النخج:  صوت الاست  .  واستنخج  الرجل:  لان  . النخج: أن تضع المرأة السقاء على ركبتيها ثم تمخضه.. وقيل: النخج: أن تأخذ اللبن وقد راب، فتصب لبنا حليبا فتخرج الزبدة فشفاشة ليست لها صلابة. وعن ابن السكيت:  النخيجة: زبد رقيق يخرج من السقاء إذا حمل على بعير بعدما ينزع  أي يخرج  زبده الأول  فيمخض فيخرج منه زبد رقيق. وقال غيره: هو النخيج، بغير هاء. وزاد في الصحاح: ويقال النجيخة، بتقديم الجيم، ولا أدري ما صحته. ومما يستدرك عليه: فلان ميمون العريكة والنخيجة والطبيعة، بمعنى واحد.

##### Türkçe

**النخج**، **كالمنع**: çiftleşme; ve **نخجها ينخجها**.

**نخج** seli vadide **ينخج**; kesre ile, **نخجا**: ona çarptı.

**نخجه**: vadinin yamacında onun ses çıkarması.

Ve **النخج**: kovayı çalkalamanın sesi; denir ki: **نخج الدلو في البئر نخجا**; ve **نخج بها**: dolsun diye onu suda hareket ettirdi; **مخجها**’da bir lugattır.

Ve Ya‘kūb, **نخج**’in **نون**’unun, **مخج**’in **ميم**’inden bedel olduğunu iddia etti.

Mecazdan: **النخج**: makat sesi.

Ve **استنخج الرجل**: yumuşadı.

**النخج**: kadının kırbayı dizlerinin üzerine koyması, sonra onu çalkalaması.

Ve denildi: **النخج**: sütü, ekşimiş olduğu hâlde alman; sonra sağılmış süt dökersin de tereyağı çıkar; o da gevşek, kendisinde sertlik olmayan.

İbnü’s-Sikkît’ten: **النخيجة**: ince köpük/tereyağı; ilk tereyağını çıkardıktan sonra bir deve üzerine yüklendiğinde kırbadan çıkar; yani onun ilk tereyağını çıkarır; sonra çalkalar da ondan ince köpük/tereyağı çıkar.

Başkası dedi ki: o, **النخيج**’dir, **هاء** olmaksızın.

Ve **الصحاح**’ta artırdı: ve **النجيخة** denir, **الجيم**’i öne almakla; ve ben onun sıhhatini bilmiyorum.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: falan kimse **ميمون العريكة** ve **النخيجة** ve **الطبيعة**’dır; tek bir mânâ ile.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَخَجَ الدَّلْوَ
1 نَخَجَ الدَّلْوَ ذ , (S, K,) and نَخَجَ بِهَا, (TA,) aor. نَخَجَ , inf. n. نَخْجٌ, (K,) He agitated, or moved about, the bucket; (S, K;) a dial. form of مَخَجَ; (S;) or, accord. to Yaakoob, its ن is substituted for م: he moved about the bucket in the well in order that it might fill. (TA.) ― -b2- نَخَجَ, (S, K,) aor. نَخَجَ (K) and نَخُجَ , (L,) inf. n. نَخْجٌ, (K,) Inivit feminam. (S, K.)

نَخِيجَةٌ
نَخِيجَةٌ ذ , (ISk, S, K,) or, accord. to some, نَجِيجٌ, without ة, (TA,) or, as some say, نَجِيخَةٌ, and (says J) I know not which is right, (S,) Thin butter which comes forth from the skin when it is carried on a camel, after the first butter has been taken forth. (S, K.)

##### Türkçe

نَخَجَ **الدَّلْوَ**
1 **نَخَجَ الدَّلْوَ** ذ , (S, K,) ve **نَخَجَ بِهَا**, (TA,) muzâri‘si **نَخَجَ**, mastarı **نَخْجٌ**, (K,) o, kovayı çalkaladı yahut hareket ettirdi; (S, K;) **مَخَجَ**’ın bir lehçe şeklidir; (S;) yahut, Ya‘kūb’a göre, onun **ن**’si **م** yerine konulmuştur: o, dolsun diye kuyuda kovayı hareket ettirdi. (TA.) ― -b2- **نَخَجَ**, (S, K,) muzâri‘si **نَخَجَ** (K) ve **نَخُجَ**, (L,) mastarı **نَخْجٌ**, (K,) “kadına yaklaştı.” (S, K.)

نَخِيجَةٌ
**نَخِيجَةٌ** ذ , (ISk, S, K,) yahut, bazılarına göre, **نَجِيجٌ**, ة olmaksızın, (TA,) yahut, bazılarının dediği gibi, **نَجِيخَةٌ**, ve (J der ki) hangisinin doğru olduğunu bilmiyorum, (S,) ilk tereyağı çıkarıldıktan sonra, deve üzerinde taşındığında tulumdan çıkan ince tereyağıdır. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَخَجَ
نَخَجَ A ( n. ac. نَخْج 1 ),
a.  Shook to & fro ( bucket ).

b.  Roared ( torrent ).

c.  Broke wind.

d.  A ,  U ( n. ac. نَخْج 1 ), Lay with.

اِسْتَنْخَجَ
اِسْتَنْخَجَ X ,
a.  Became supple.

نَخِيْجَة
نَخِيْجَة 25t ,
a.  Thin butter; butter-milk.

نَاخُذَاه
نَاخُذَاه P. ,
a.  Captain, skipper.

##### Türkçe

نَخَجَ
نَخَجَ A ( mastar: **نَخْج** 1 ),
a. (kovayı) sağa sola salladı.

b. (sel) gürledi.

c. yel çıkardı.

d. A , U ( mastar: **نَخْج** 1 ), (birisiyle) yattı.

اِسْتَنْخَجَ
اِسْتَنْخَجَ X ,
a. yumuşak oldu.

نَخِيْجَة
نَخِيْجَة 25t ,
a. ince tereyağı; yayık ayranı.

نَاخُذَاه
نَاخُذَاه P. ,
a. kaptan, gemi reisi.
