# نخخ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AE/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AE%D8%AE/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AE.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نخخ

النَّخَّة والنُّخصة: اسم جامع للحُمُر؛ وقيل: النُّخَّة البقر العوامل، والنَّخَّة: الرقيق من الرجال والنساء، يعني بالرقيق المماليك. والنَّخة، بالفتح: أَن يأْخذ المصدّق ديناراً لنفسه بعد فراغه من الصدقة؛ قال:
عَمِّي الذي منع الدينارَ ضاحِيةً،
دينارَ نَخَّةِ كلبٍ، وهو مشهود
وقيل: النَّخَّة الدينار الذي يأْخذه وبكل ذلك فسر قوله، صلى الله عليه وسلم: ليس في النَّخَّة صدقة. وكان الكسائي يقول: إِنما هو النُّخة، بالضم، وهو البقر العوامل. قال الأَزهري: قال أَبو عبيدة النَّخَّةُ الرقيق؛ قال: وقال قوم: الحمير؛ وقال ثعلب: الصواب هو البقر العوامل لأَنه من النَّخّ، وهو السوق الشديد؛ وقال قوم: النخَّة الربا؛ وقال قوم: النخة الرعاء؛ وقال قوم: النخَّة الجمَّالون؛ وقال بعضهم: يقال لها في البادية النُّخة، بضم النون؛ واختار ابن الأَعرابي من هذه الأَقاويل: النُّخة الحمير؛ قال: ويقال لها الكُسْعة؛ وقال أَبو سعيد؛ كل دابة استعملت من إِبل وبقر وحمير ورقيق، فهي نَخَّة ونُخة، وإِنما نَخَّخَها استعمالها؛ وقال الراجز يصف حاديين للإِبل:
لا تضرِبَا ضَرْباً ونُخَّا نخَّا،
ما ترك النَّخُّ لهنّ مُخَّا
قال: وإِذا قهر الرجل قوماً فاستأْداهم ضريبة صاروا نُخَّة له؛ قال وقوله:
دينارَ نخَّةِ كلب، وهو مشهود
كان أَخذ الضريبة من كلب نخًّا لهم أَي استعمالاً.
والنَّخُّ: أَن تناخ النعم قريباً من المُصَدّق حتى يصدّقها، وقد نخَّها ونَخَّ بها؛ قال الراجز:
أَكرمْ أَمير المؤمنين النَّخَّا
والنَّخُّ: سوق الإِبل وزجرها واحتثاثُها، وقد نخها ينُخُّها؛ قال همَيانُ بن قحافة:
إِن لها لسائقاً مِزَخَّا،
أَعجمَ إِلا أَنْ ينُخَّ نخَّا،
والنخُّ لم يترك لهنّ مُخَّا
المِزَخُّ: الذي يدفع الإِبل في سيرها. والأَعجم: الذي لا يحسن الحداء. والنخ: السير العنيف؛ واستعمل بعضهم النخ في الإِنسان فقال؛ إِذا ما نَخَخْتَ العامريَّ وجدتَه،
إِلى حسب، يعلو على كلّ فاخر
وكذلك النَّخْنَخَةُ، وقد نخنخها فتنخنخت: زجرها فقال لها: إِخْ إِخْ، على غير قياس، هذا قول أَهل اللغة وليس بقوي.
ونَخْنَخْت الناقةَ فَتَنَخْنَخَتْ: أَبركتها فبركَت؛ قال: ولو أَنخْنا جمعهم تنخنخوا
التهذيب: والنخ أَن تقول لسيِّقتِكَ وأَنت تحثها: إِخْ إِخْ، فهذا النخ. قال أَبو مسعود: وسمعت غير واحد من العرب يقول: نَخْنِخْ بالإِبل أَي ازجرها بقولك إِخْ إِخْ حتى تبرك. قال الليث: النَّخْنَخَة من قولك أَنخت الإِبل فاستناخت أَي بركت ونَخْنَخْتها فتنخنخت من الزجر. وأَما الإِناخة، فهو الإِبراك لم يشتق من حكاية صوت، أَلا ترى أَن الفحل يستنيخ الناقة فَتَنَخْنَخُ له؟ والنخُّ من الزجر: من قولك إِخْ؛ يقال: نخَّ بها نخًّا شديداً ونخّةً شديدة، وهو النائخُ أَيضاً. ابن الأَعرابي: نَخْنَخَ إِذا سار سيراً شديداً.
وتنَخْنَخَ البعير: برك ثم مكَّن لثَفِناتِه من الأَرض. وتنَخْنَخَت الناقة إِذا رفعت صدرها عن الأَرض وهي باركة. ابن شميل: هذه نَخَّة بني فلان أَي عبد بني فلان. ويقال: هذا من نُخِّ قلبي ونُخَاخةِ قلبي ومن مُخَّة قلبي ومن مُخّ قلبي أَي من صافيه.
والنَّخيخَة: زُبْد رقيق يخرج من السقاء إِذا حُمل على بعير بعدما خرج زُبده الأَوّل فيمخض فيخرج منه زبد رقيق. والنُّخُّ: بساط طوله أَكثر من عرضه، وهو فارسي معرّب وجمعه نخاخ، والله أَعلم.

### Türkçe

**النَّخَّة** ve **النُّخصة**: eşekler için toplayıcı bir isim; ve denildi ki: **النُّخَّة** iş gören sığırlar(dır). Ve **النَّخَّة**: erkeklerden ve kadınlardan ince (zayıf) olan; ince ile köleler kastedilir.

Ve **النَّخة**, fetih ile: sadaka işini bitirdikten sonra sadaka toplayanın kendisi için bir dinar almasıdır; dedi:
عَمِّي الذي منع الدينارَ ضاحِيةً،
دينارَ نَخَّةِ كلبٍ، وهو مشهود

Ve denildi ki: **النَّخَّة** onun aldığı dinardır; ve bununla (bunların) hepsiyle onun sözü, صلى الله عليه وسلم: “**النَّخَّة**’de sadaka yoktur.” tefsir edildi. Ve el-Kisâî derdi: ancak o **النُّخة**’dir, damme ile; ve o iş gören sığırlardır. el-Ezherî dedi: Ebû Ubeyde dedi ki: **النَّخَّةُ** kölelerdir; dedi: ve bir kavim dedi ki: eşekler; ve Sa‘leb dedi ki: doğru olan iş gören sığırlardır; çünkü o **النَّخّ**’dandır, ve o şiddetli sevk etmektir; ve bir kavim dedi ki: **النخَّة** ribadır; ve bir kavim dedi ki: **النخة** çobanlardır; ve bir kavim dedi ki: **النخَّة** devecilerdir; ve bazısı dedi ki: bedevîde ona **النُّخة** denir, **النون**’un dammesiyle; ve İbnü’l-A‘râbî bu sözlerden seçti: **النُّخة** eşeklerdir; dedi: ve ona **الكُسْعة** denir; ve Ebû Saîd dedi: develerden, sığırlardan, eşeklerden ve kölelerden her hangi bir binek hayvanı kullanılmışsa, o **نَخَّة** ve **نُخة**’dir; onu ancak kullanımı **نَخَّخَ** etmiştir. Ve recez söyleyen, develer için iki hâdîyi vasfederek dedi:
لا تضرِبَا ضَرْباً ونُخَّا نخَّا،
ما ترك النَّخُّ لهنّ مُخَّا

Dedi: ve bir adam bir kavmi kahreder de onlardan bir vergi tahsil ederse, onlar onun için **نُخَّة** olurlar; dedi ve onun sözü:
دينارَ نخَّةِ كلب، وهو مشهود
Kelb’den vergi almak, onlar için **نخّ** idi; yani bir kullanımdı.

Ve **النَّخُّ**: sadaka toplayana yakın bir yerde davarların çöktürülmesi ki onu sadakalandırsın; ve onu **نخَّها** etti ve onunla **نَخَّ** etti; recez söyleyen dedi:
أَكرمْ أَمير المؤمنين النَّخَّا

Ve **النَّخُّ**: develeri sevk etmek, onları sürmek ve onları hızlandırmaktır; ve onu **نخها** eder, onu **ينُخُّها**; Hemmân b. Kahâfe dedi:
إِن لها لسائقاً مِزَخَّا،
أَعجمَ إِلا أَنْ ينُخَّ نخَّا،
والنخُّ لم يترك لهنّ مُخَّا

**المِزَخُّ**: develeri yürüyüşlerinde iten kimsedir. Ve **الأَعجم**: hâdîliği iyi yapmayan kimsedir. Ve **النخ**: şiddetli yürüyüştür; bazısı **النخ**’u insanda kullandı da dedi:
إِذا ما نَخَخْتَ العامريَّ وجدتَه،
إِلى حسب، يعلو على كلّ فاخر

Ve bunun gibi **النَّخْنَخَةُ**; ve onu **نخنخها** etti de **فتنخنخت**: onu sürüp (azarlayıp) ona “**إِخْ إِخْ**” dedi; kıyasa göre olmayan (bir kullanımla); bu, lugat ehlinin sözüdür ve güçlü değildir.

Ve **نَخْنَخْت** deveyi de **فَتَنَخْنَخَتْ**: onu çöktürdün de çöktü; dedi:
ولو أَنخْنا جمعهم تنخنخوا

**التهذيب**: ve **النخ**: sen sürülenine, onu hızlandırırken “**إِخْ إِخْ**” demendir; işte bu **النخ**’tur. Ebû Mes‘ûd dedi: ve Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi: “**نَخْنِخْ** develerle” yani “**إِخْ إِخْ**” sözünle onu sür ki çöksün. el-Leys dedi: **النَّخْنَخَة**, senin “develeri çöktürdüm” sözündendir; böylece “çöktüler” yani çöktüler; ve “onu sürmekten **نَخْنَخْت** ettim” de “**فتنخنخت**” (çöktü).

Ve **الإِناخة**’ya gelince: o, çöktürmedir; bir ses taklidinden türetilmemiştir; görmüyor musun ki erkek deve dişi deveyi “**يستنيخ**” eder de o onun için “**فَتَنَخْنَخُ**” eder? Ve azarlamadan olan **النخُّ**: senin “**إِخْ**” sözündendir; denir: onunla şiddetli bir **نخًّا** ve şiddetli bir **نخّةً** ile **نخَّ** etti; ve o **النائخُ** da (dır).

İbnü’l-A‘râbî: **نَخْنَخَ**; şiddetli bir yürüyüşle yürüdüğü zaman.

Ve deve **تنَخْنَخَ** etti: çöktü, sonra dizlerinin nasırlarını yere yerleştirdi. Ve dişi deve **تنَخْنَخَت**: göğsünü yerden kaldırdığı zaman, o çökmüş iken. İbn Şümeyl: bu, falan oğullarının **نَخَّة**’sidir; yani falan oğullarının kölesi. Ve denir: bu, kalbimin **نُخِّ**’ündendir ve kalbimin **نُخَاخةِ**’sindendir ve kalbimin **مُخَّة**’sindendir ve kalbimin **مُخّ**’undandır; yani onun safındandır.

Ve **النَّخيخَة**: tulumdan çıkan ince köpüktür; ilk köpüğü çıktıktan sonra bir deve üzerinde taşındığı zaman (çıkar); sonra çalkalanır da ondan ince bir köpük çıkar.

Ve **النُّخُّ**: uzunluğu genişliğinden daha fazla olan bir yaygıdır; Farsçadır, Arapçalaştırılmıştır; çoğulu **نخاخ**’tır; Allah daha iyi bilir.
