# نخخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AE%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نخخ

النخ: السير العنيف وسوق الإبل وزجرها واحتثاثها. وقد نخها ينخها. قال الراجز يصف حاديين للإبل:
  لاتضربا ضربا ونخا نخا                      ما ترك النخ لهن مخا وقال هميان بن قحافة:
  إن لها لسائقا مـزخـا
  أعجم إلا أن ينخ نخـا
  والنخ لم يترك لهن مخا والنخ: الإبل تناخ عند المصدق قريبا منه ليصدقها، وقد نخها ونخ بها. قال الراجز
  أكرم أمير المؤمنين النخا والنخ: بساط طويل طوله أكثر من عرضه، وهو فارسي معرب، وجمعه نخاخ. والنخ: قولك للبعير في الزجر إخ إخ، على غير قياس. وقد نخنخها فتنخنخت: أبركها فبركت. قال الشاعر:
  ولو أنخنا جمعهم تنخنخوا

  وقال أبو منصور: وسمعت غير واحد من العرب يقول: نخنخ بالإبل، أي ازجرها بقولك: إخ إخ، ليبرك. وقال الليث: النخنخة من قولك: أنخت الإبل فاستناخت، أي بركت، ونخنختها فتنخنخت، من الزجر. وأما الإناخة فهو الإبراك، لم يشتق من حكاية صوت، ألا ترى أن الفحل يستنيخ الناقة فتنخنخ له. والنخ من الزجر من قولك إخ، يقال: نخ بها نخ بها نخا شديدا ونخة شديدة، وهو التأنيخ أيضا. وقال ابن الأعرابي: نخنخ، إذا سار سيرا شديدا، وتنخنخ البعير: برك. والنخ، بالضم: المخ، كالنخاخة، ويقال: هذا من نخ قلبي، ونخاخة قلبي، ومن مخ قلبي، أي من صافية. وفي الحديث: ليس في النخة صدقة واختلف في تفسيره، فقيل: النخة، بالفتح: الرقيق من الرجال والنساء، يعني المماليك، نقله الأزهري عن أبي عبيدة. وعن ابن شميل: هذه نخة بني فلان، أي عبد بني فلان. وقال الكسائي: إنما هو البقر العوامل، ويضم في هذه، وقال ثعلب: هو الصواب. واختار ابن الأعرابي من هذه الأقاويل: النخة الحمر، وهو اسم جامع لها. قال: ويقال لها الكسعة، ويثلث. وقال قوم: النخة: المربيات في البيوت وقال أبو سعيد: كل دابة استعملت من إبل وبقر وحمر ورقيق فهي نخة ونخة. وقال قوم: النخة: الرعاء، ويضم في هذه على ما اشتهر في البادية. وقال آخرون: النخة الجمالون. والنخة من الخبر ما لم يعلم حقه من باطله. والنخة من المطر: الخفيف. والنخة أن يأخذ المصدق دينارا لنفسه بعد فراغه من الصدقة. قال:
  عمي الذي منع الدينار ضاحية                      دينار نخة كلب وهو مشهود واسم الدينار نخة، أيضا، وبكل ذلك فسر قوله صلى الله عليه وسلم المتقدم ذكره. والنخيخة: البخيخة وهو زبد رقيق يخرج من السقاء إذا حمل على بعير بعد ما خرج زبده الأول، فيمخض فيخرج منه زبد رقيق. ونخنخه: نحاه وزجره. ونخنخ زيد: سار سيرا شديدا عن ابن الأعرابي. ونخنخ الإبل: أبركها، فتنخنخت: فبركت قال الشاعر:
  ولو أنخنا جمعهم تنخنخوا وتنخنخت الناقة، إذا رفعت صدرها عن الأرض وهي باركة. وسعد الدين بن نخيخ، كأمير: جد أصحابنا الفقهاء من الخراسانيين، له رواية في الحديث وشعر رائق.

### Türkçe

**النخ**: şiddetli yürüyüş ve develeri sürmek, onları azarlamak ve onları teşvik etmek. Ve “onu **نخ** etti, onu **ينخ** eder”. **الراجز** dedi; develer için iki **حادي**yi vasfederek:
  İkiniz vurmayın, vurma ve **نخا نخا** (diye)
  **النخ** onlara **مخا** bırakmadı
Ve **هميان بن قحافة** dedi:
  Şüphesiz onun için bir sürücü vardır, **مـزخـا**
  Acemdir; ancak **نخ نخـا** ederse (başka)
  Ve **النخ** onlara **مخا** bırakmadı
Ve **النخ**: develer, **المصدق**’ın yanında, ona yakın bir yerde çöktürülür ki onları sadakalandırsın; ve “onu **نخ** etti” ve “onunla **نخ** etti”. **الراجز** dedi:
  Müminlerin emîrini **النخا** ile ikram et
Ve **النخ**: uzun bir yaygı; uzunluğu eninden daha fazladır; o, Farsçadır, Arapçalaştırılmıştır; çoğulu **نخاخ**tır. Ve **النخ**: azarlamada deveye “**إخ إخ**” demendir; kıyasa göre olmaksızın. Ve onu **نخنخ** etti de o **تنخنخت** oldu: onu çöktürdü de o çöktü. Şair dedi:
  Eğer onların topluluğunu çöktürseydik, **تنخنخوا** ederlerdi

  Ve **أبو منصور** dedi: Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi: “Develerle **نخنخ** et”, yani “**إخ إخ**” sözünle onları azarla ki çöksün. Ve **الليث** dedi: **النخنخة**, “Develeri **أنخت** ettim de **استناخت** oldu” sözündendir; yani çöktü; ve “Onu **نخنخت** ettim de o **تنخنخت** oldu”, azarlamadandır. Ama **الإناخة** ise çöktürmedir; bir ses taklidinden türetilmemiştir; görmüyor musun ki erkek deve dişi deveyi **يستنيخ** eder de o onun için **تنخنخ** eder. Ve azarlamadan olan **النخ**, “**إخ**” sözündendir; denir: “Onunla **نخ** et, onunla **نخ** et, şiddetli bir **نخا** ve şiddetli bir **نخة** (ile)”; o, **التأنيخ** de (denir). Ve **ابن الأعرابي** dedi: **نخنخ**, şiddetli bir yürüyüşle yürüdüğü zaman; ve **تنخنخ البعير**: çöktü. Ve **النخ** (ötre ile): **المخ**; **النخاخة** gibi. Ve denir: “Bu, kalbimin **نخ**’undandır ve kalbimin **نخاخة**’sindendir ve kalbimin **مخ**’undandır”; yani saf olanındandır. Ve hadiste: “**النخة**’de sadaka yoktur.” Onun tefsirinde ihtilaf edildi; denildi ki: **النخة** (fetha ile): erkeklerden ve kadınlardan ince olan; yani köleler; onu **الأزهري**, **أبو عبيدة**’den nakletti. Ve **ابن شميل**’den: “Bu, falan oğullarının **نخة**’sidir”; yani falan oğullarının kölesi. Ve **الكسائي** dedi: O ancak çalışan sığırlardır; ve bunda zamme yapılır. Ve **ثعلب** dedi: Doğru olan odur. Ve **ابن الأعرابي**, bu sözlerden seçti: **النخة** eşeklerdir; o, onlar için toplu bir isimdir. Dedi: Ve onlara **الكسعة** denir; ve üç vecihli okunur. Ve bir kavim dedi: **النخة**: evlerde beslenenlerdir. Ve **أبو سعيد** dedi: Develerden, sığırlardan, eşeklerden ve kölelerden kullanılmış her binek, o **نخة** ve **نخة**’dir. Ve bir kavim dedi: **النخة**: çobanlardır; bedevîde meşhur olduğu üzere bunda zamme yapılır. Ve başkaları dedi: **النخة** deve sürücüleridir. Ve **النخة**, haberden, hakkı bâtılından bilinmeyen şeydir. Ve **النخة**, yağmurdan: hafif olanıdır. Ve **النخة**, **المصدق**’ın sadakadan boşalmasından sonra kendisi için bir dinar almasıdır. Dedi:
  Amcam, açıkta dinarı meneden (kimsedir)                      **دينار نخة** (olan) bir dinar; o, köpektir ve şahitlidir
Ve dinarın adı **نخة**’dir, ayrıca; ve bunların hepsiyle, صلى الله عليه وسلم’in, daha önce zikredilen sözü tefsir edildi. Ve **النخيخة**: **البخيخة**’dir; o, ince bir köpüktür; ilk köpüğü çıktıktan sonra bir deve üzerine yüklendiğinde tulumdan çıkar; sonra çalkalanır da ondan ince bir köpük çıkar. Ve onu **نخنخه** etti: onu uzaklaştırdı ve onu azarladı. Ve “Zeyd **نخنخ** etti”: şiddetli bir yürüyüşle yürüdü; **ابن الأعرابي**’den. Ve “Develeri **نخنخ** etti”: onları çöktürdü; böylece **تنخنخت** oldu: yani çöktü. Şair dedi:
  Eğer onların topluluğunu çöktürseydik, **تنخنخوا** ederlerdi
Ve **تنخنخت الناقة**, göğsünü yerden kaldırdığı zaman; o, çökmüş iken. Ve **سعد الدين بن نخيخ**, **أمير** gibi: Horasanlılardan olan fakih ashabımızın dedesi; onun hadiste rivayeti ve parlak şiiri vardır.
