# نخر (ن-خ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AE%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Nahr”, deve boynunun gövdeye yakın kısmıdır

- Harfler: ن - خ - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نَخِرَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%86%D9%8E%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعِلَةً | Yıpranmış | 1 | 1 | [79:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/ayet/79:11.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Büyük
2. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نخر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%8A.md), [رمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85.md), [رفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [صلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin içinin oyularak boşalması, gözenekli ve kof hale gelip içinden hava geçerken ses çıkarması |
| Çekirdek Özet 2 | Ölüm sonrasında kemiğin ilik ve etinden tamamen soyutlanıp çürüyerek rüzgâr geçiren kof bir iskelet kalıntısına dönüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Maddi yapının iç dayanımını bütünüyle yitirip ufalanabilir boşluklu bir kabuk haline gelmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yüzeysel bir "yıpranma" sayarak içinin boşalması ve koflaşması niteliğini atlamak veya ses benzerliği sebebiyle kurban kesimi bildiren [نحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B1.md) köküyle karıştırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نخ | Bir şeyin iç kısmına, özüne veya iliğine nüfuz etme, ayıklama ve boşaltma hareketidir; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) kökünde de eleyerek özü kabuktan veya artıklardan ayırma, ayıklama anlamı esastır | ر | Çekirdeğin içe nüfuz etme ve boşaltma anlamına titreşim, süreklilik ve rüzgârın boşlukta ses çıkararak akması boyutu eklenmiş; böylece içten çürüyerek koflaşan ve rüzgâr aldığında ses çıkaran yapı anlamı kesinleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Canlı dokunun, organik özün ve nemin zamanla akıp uzaklaşması veya süreğen bir çözülme süreci |
| خ | Çit, duvar imgesinin ses yoğunlaşması; geçirgenlik, ayrışma, pürüz | Nesnenin iç dokusunda yarıkların, gözeneklerin ve deliklerin açılması, dokunun gevşeyip dağılması |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Baş veya uç noktadan itibaren açılan hava kanalları, rüzgârın ve nefesin giriş-çıkış odağı |
| نخر | Canlılığın çekilip iç dokunun yarılarak koflaşması ve dışarıya hava geçiren boşluklu bir kanala dönüşmesi | Organik yapının içten içe boşalarak hava kanallarıyla dolu, rüzgâr estikçe ses veren gözenekli bir kalıntıya dönüşme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Eşek veya atın burun deliklerinden soluk vererek ses çıkarması, burnun hava kanalı olması; ardından ağacın veya kemiğin içinin çürüyüp boşalması ve rüzgâr girdiğinde ıslık benzeri ses vermesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde burun kanatları ve soluma organı bağlamında kullanılmıştır; nitekim Kitâbü'l-ʿAyn ve Lisânü'l-Arab şahitlerinde deve ve atın burun deliklerini nitelemek üzere geçmektedir: صِياماً تذُبُّ البق عن نُخَراتِها / بنَهْزٍ كإيماءِ الرُءوسِ الموانِعِ |
| Erken Arapça kullanım | Kādisiye günü Hamdânî'nin söylediği nakledilen şiirde ölümden sonra kemiklerin koflaşması doğrudan bu kökle ifade edilmiştir: فإِنما قَصْرُكَ تُرْبُ الساهِرَه / حتى تعودَ بعدَها في الحافِرَهْ / من بعدِ ما صِرتَ عِظاماً ناخِرَهْ |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça نخر kökü, Sami dillerinde özellikle solunum, horlama, burundan ses çıkarma ve buna bağlı olarak delikli, gözenekli kanallardan hava geçişi semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Aramicede /nhr/ (נחר) biçimi doğrudan "horlamak, burundan solumak, hırıldamak" manasında kökleşmiştir (İbranice נְחִירַיִם burun delikleri demektir). Süryanicede /nḥr/ yine benzer şekilde gırtlak ve burun hırıltısını, kesik ve sert solumayı anlatır. Arapçada ise kök, burundan ses çıkarma somut tabanından hareketle, içinin boşalması sebebiyle rüzgârın içinden ses çıkararak geçtiği kof cisimlere ve nihayet organik maddesi tamamen tükenmiş, içi boş delikli kemiklere (عظم نخر) doğru düzenli bir semantik kayma ve özelleşme yaşamıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نخر | Burun deliğinden ses çıkarma (en-nahîr) somut eyleminden, ağacın ve kemiğin içinin boşalıp rüzgâr aldığında ses çıkarması ve ufalanması durumuna uzanan semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice נחר, Süryanice /nḥr/ | Burun kanallarından soluk ve ses çıkarma, hırıldama ortak Sami çekirdeğidir; İbranicede burun delikleri bu kökten türemiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ses yansımalı gövde | Soluma, burundan hava fışkırtma ve boşluklu yapılarda rüzgâr sesi çıkarma niteliğini taşıyan onomatopoetik taban | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نخر | Anlamlı | İçin koflaşıp ses çıkarması, çürüme | İçi oyulan kemik veya ağacın rüzgârda ses vermesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نرخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik Arapça kök sisteminde yer almaz; Farsça ödünçleme narh (fiyat) biçimi dışındadır | Kur'an'da geçmez |
| [خنر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B1.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap leksikografisinde mühmel veya terk edilmiş kabul edilir | Kur'an'da geçmez |
| خرن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Yalnızca keçiboynuzu için kullanılan خرنوب gibi yabancı kökenli isim türevleri dışında müstakil fiil kökü oluşmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| [رنخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%86%D8%AE.md) | Anlamlı | Gevşemek, ıslanarak yumuşamak | Suyun veya bir sıvının tesiriyle nesnenin direncinin kırılıp pelteleşmesi | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki kuruluk ve sertliğin tükenmesiyle zıt yönde temas eder |
| [رخن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kullanım dışı ve mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نخر | Merkez | Boşalmış ve koflaşmış kemik çürümesi | Kemiğin içinin boşalıp hava kanalları bırakacak şekilde delik deşik olması ve ufalanması | Kur'an'da yeniden dirilişi imkânsız görenlerin kemiğin en ileri çürüme evresini tasviri |
| [بلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%8A.md) | Komşu | Eskime, yıpranma, tükenme | Zamanın ve dış etkilerin yıpratmasıyla nesnenin eski gücünü yitirmesi | Genel yıpranma ve tükenme sürecidir; نخر gibi mutlaka içinin boşalıp hava geçirmesi şart değildir |
| [رمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%85.md) | Komşu | Çürüyüp toz haline gelme | Organik maddenin bütünüyle dağılarak topraklaşması ve ufalanmış kalıntıya dönüşmesi | Maddenin çürüyüp dağılmasını ifade eder; نخر ise henüz iskelet formunu koruyan kof yapıdır |
| [رفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AA.md) | Komşu | Parçalanıp ufalanma, kırılma | Sert bir yapının kırılarak küçük parçalara ve toz zerrelerine ayrışması | Kırılma ve parçalanma eylemine odaklanır; نخر iç yapının hava alacak biçimde çürümesidir |
| [صلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%A8.md) | Zıt | Sertlik, doluluk, dayanıklılık | Nesnenin içinin dolu, yoğun ve dış etkilere karşı kırılmaz, bozulmaz olması | Koflaşmanın, içinin boşalmasının ve ufalanabilir hale gelmesinin tam zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نخر | İçten çürüyüp koflaşma, hava geçirerek ses çıkarma | Kemiğin içinin oyulup delikli ve boş kalması halidir | Kesin |
| Latince | Cariōsus, fistulōsus | Çürümüş, içi boşalmış, delik deşik | Cariosus kemik ve diş çürümesini; fistulosus ise içinden hava/sıvı geçen delikli kof yapıyı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Hollowed-out, decayed, porous | İçi boşalmış, çürük, gözenekli | Maddenin içinin çürümesini ve gözenekli halini karşılar ancak Arapçadaki rüzgâr sesi nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Morsch, hohl, verwest | Çürük, içi kof, ufalanır | Ağaç ve kemiğin içinin çürüyerek gevşemesini ve koflaşmasını tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Carié, poreux, caverneux | İlikleri erimiş, gözenekli, çürük | Kemiğin yapısal iç boşalmasını ve delikli süngerimsi hale gelmesini ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَخِرَةً (nâzıat [79:11](https://lisan.digital/tr/ayet/79:11.md)) | Çürüyüp içi boşalmış, koflaşmış ve un ufak olmaya yüz tutmuş kemik | Yeniden dirilişi akıldan uzak gören inkârcıların, bedenlerinin toprak altında alacağı en ileri çürüme ve koflaşma halini dile getirdikleri inkâr ve istifham bağlamı (Nâziât [79:11](https://lisan.digital/tr/ayet/79:11.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba's (Yeniden Diriliş) ve Mead | Maddesi bütünüyle dağılmış, koflaşarak atomlarına ayrılmış kemiklerin yeniden bir araya getirilip iade edilmesi (iâdetü'l-ma'dûm) | Kemiğin en ileri derecede çözülüşü ve fiziksel direncinin sıfırlanması hali |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan bir ahkâm veya fıkıh ıstılahı haline gelmiş kullanımı bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Nâziât Suresi 11. ayet tefsiri | Ayette geçen نَخِرَةً ile diğer kıraat olan نَاخِرَةً arasındaki semantik farklar; kof kemiğin rüzgâr estikçe ses vermesi veya içinin tamamen boşalması | Çürümenin gerçekleşmiş olmasını (نَخِرَةً) veya rüzgâr aldıkça sürekli ses çıkaran bir aşamada bulunmasını (نَاخِرَةً) anlatan lügavî yoğunlaşma |
| Hadis | Ölüm sonrası kabir halleri | İnsanoğlunun kuyruk sokumu (acbü'z-zeneb) hariç bütün kemiklerinin çürüyeceğini bildiren rivayetlerin dilsel şerhleri | İnsan bedeninin toprak altında koflaşıp ufalanabilir bir kalıntıya dönüştüğü biyolojik evre |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mead ve Diriliş Akidesi | Fiziksel dağılmanın nihai noktası | İlahi kudretin sınır tanımazlığını gösterme | İnsanın geri dönüşü imkânsız gördüğü en kof ve çürümüş noktada ilahi inşanın devreye girmesi | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve Tafonomi | Kemik dokusunun mineral kaybı ve koflaşması | Organik dokunun inorganik çevreye karışması | İlik ve protein yapının tükenip yalnızca gözenekli kalsiyum çatısının kalması süreci | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal Çözülme | İç bütünlüğü çökmüş, kof iktidar yapısı | Dış görünüşü korurken ilk darbede dağılma | Dışarıdan bakıldığında sağlam görünen ancak içi boşalmış, dayanıksız rejimlerin kırılganlığı | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün iktisadi sistem kurucu veya açıklayıcı terimsel bir karşılığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gözeneklilik (porozite) ve yapısal kavitasyon | Katı bir cismin iç kütlesinin azalarak hacim içinde boşluk oranının kritik sınıra ulaşması ve yapısal bütünlüğün çökmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yabancılaşma ve iç çürüme | Toplumsal veya kurumsal bir yapının ilkelerini, gayesini ve insan kaynağını kaybedip yalnızca şekli bir kabuk olarak kalması | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca genel ve soyut bir "yıpranmışlık" veya "eskimişlik" olarak meallendirilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kemiğin iliklerinin tamamen kuruyup boşalması, rüzgârın girebileceği delikli ve kof bir hal alması ve ufalanmaya hazır süngerimsi bir kalıntıya dönüşmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkârcıların itirazındaki çarpıcı ontolojik argümanın ve tasvirin zayıflaması; ayrıca ses yakınlığından ötürü deve kesimi manasındaki [نحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B1.md) köküyle karıştırılması riski |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ölüm sonrası diriliş sahnelerinde kullandığı dilin ne denli hassas ve somut gözlemlere dayandığını gösterir; inkârcıların dirilişi en akıl almaz gördükleri "koflaşmış iskelet" aşamasını tek bir kelimeyle zihinde canlandırır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mekkî surelerde yer alan ahiret, kıyamet, diriliş ve inkârcıların ceza gününü alaya aldıkları veya imkânsız gördükleri ayet grubunda (özellikle Nâziât Suresi) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çürümenin yalnızca dış yüzeyde kalan bir bozulma olmadığını; kemiğin iç mimarisinin tamamen koflaşması, havalanması ve direncinin tükenmesi anlamına geldiğini göstererek kelimenin meallerdeki sıradanlaştırılmasını düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kemiğin veya ağacın içinin oyulup boşalması, gözenekli bir yapı kazanarak içinden rüzgâr veya nefes geçtiğinde ıslık gibi ses çıkarmasıdır.
- Soyut anlam: Bir yapının iç cevherini, özünü ve mukavemetini bütünüyle yitirerek sadece rüzgârın oyuncağı haline gelmiş kırılgan bir boşluktan ibaret kalmasıdır.
- Sistematik karşılık: Varlığın iç yoğunluğunun sıfıra yaklaşması, kütlesel dayanıklılığın yerini hava akımına açık kavitasyona bırakması ve yeniden inşanın sadece mutlak bir harici kudretle mümkün olabileceği sınır durumdur.
- LaTeX modeli: $$M(t) = M_0 \, e^{-\lambda t} \implies \lim_{t \to \infty} \rho(t) = 0 \quad \text{veya} \quad V_p \to V_t \implies S \to 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M_0$ cismin başlangıçtaki organik kütlesini ve iç yoğunluğunu, $e^{-\lambda t}$ zaman içindeki biyolojik ve kimyasal çözünme çarpanını, $\rho(t)$ kemik dokusunun iç yoğunluğunu temsil eder. İkinci kısımda $V_p$ gözenek (boşluk) hacminin toplam hacim olan $V_t$'ye yaklaşmasını, bunun sonucunda yapısal direnç ve dayanım olan $S$ değerinin sıfıra düşerek içinin tamamen koflaşmasını modeller. Kökün anlattığı süreç, iç kütlenin yok olup geriye yalnızca rüzgâr geçiren gözenekli bir hacmin kalması durumudur.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AE%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Naziat 79:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/ayet/79:11.md) — نَخِرَةً

أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا نَخِرَةً

Meal (IK): Ufalanmış kemikler olduğumuz vakit mi?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Nahr”, deve boynunun gövdeye yakın kısmıdır. Develer ayakta ve bu yerden kesilir. “Zibh”, hayvan yere yatırılarak başa yakın yerden kesmek demektir. Bununla beraber burada kelime mastar nekre olduğu için herhangi bir kesişi ifade etmiş olur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والراء والنون معهما
خ ن ر، ن خ ر يستعملان فقط خنر: الخَنَوَّرُ: قصب النشاب، قال:
يرمون بالنشـاب ذي الآ		ذانِ في القصب الخَنَوَّرْ
ويقال: الخَنَورُ كل شجرةٍ رخوةٍ خوارة، ويقال: إنما هو الخَوَار فزيدَ النّون فيه، والنّون من الحروف العسرة.
نخر: نَخَرَ الحِمارُ رأنفه نَخِيراً أي: مد نفسه في الخياشيم كأنه نغمة خاء مضطربة. ونُخرتا الأنف خرقاه.
والمِنْخِر لجميع الأنف، والقياس مِنْخَر بفتحة الخاء، ولكن أراد "مِنْخيرٌ"، وفي "مِنْتِنٌ" "مِنْتينٌ"، قال:
إني زعيمٌ لـك أنْ تَـزَهَّـري		عن وارِم الجَبْهةِ ضَخْم المِنْخِرِ
وقال:
صِياماً تذُبُّ البق عن نُخَراتِها		بنَهْزٍ كإيماءِ الرُءوسِ الموانِعِ
ونَخِرَتِ الخَشَبةُ أي: بَلِيَتْ فاستَرْخَت حتى تَفَتَّتَتْ إذا مُسَّتْ، وكذلك العظم الناخر.
والنَّخُورُ: الناقة التي لا تدرُّ حتى تدخل إصبعك في أنفها.
وقوله تعالى: "عِظاماً نَخِرةً" من "نَخِرَ العظمُ" أي بَلِيَ ورَمَّ.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الراء** ve **النون**’un onlarla birlikte olduğu

**خ ن ر**، **ن خ ر** yalnızca ikisi kullanılır. **خنر**: **الخَنَوَّرُ**: ok kamışı. Dedi ki:
ok kamışı **الخَنَوَّرْ** içinde kulaklı olan oklarla atarlar

Ve denilir: **الخَنَورُ** her yumuşak, içi boş (hıvıldayan) ağaçtır. Ve denilir: O ancak **الخَوَار**’dır; ona **النّون** artırıldı; ve **النّون** zor harflerdendir.

**نخر**: **نَخَرَ** eşek, burun deliklerini **نَخِيراً** (şeklinde) yaptı; yani: genzlerde kendini uzattı; sanki çalkantılı bir **خاء** nağmesi gibi. Ve **نُخرتا الأنف**: burnun iki deliği; ikisi.

Ve **المِنْخِر** bütün burun içindir; ve kıyas **مِنْخَر** (şeklindedir), **الخاء**’ın fethasıyla; fakat “**مِنْخيرٌ**”ü kastetti; ve “**مِنْتِنٌ**”de “**مِنْتينٌ**”. Dedi ki:
Ben sana kefilim ki sen çiçekleneceksin,
alnı şişkin, **المِنْخِرِ**’i iri olandan (uzaklaşarak).

Ve dedi ki:
Oruçlu (olarak) onun **نُخَراتِها**’sından sivrisineği uzaklaştırır,
başların işaret etmesi gibi bir dürtüşle, engelleyiciler (gibi).

Ve **نَخِرَتِ** tahta; yani: eskidi de gevşedi; dokunulduğunda parçalanıncaya kadar; ve aynı şekilde **الناخر** kemik.

Ve **النَّخُورُ**: parmağını onun burnuna sokuncaya kadar süt vermeyen dişi deve.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**عِظاماً نَخِرةً**”, “**نَخِرَ العظمُ**”dandır; yani eskidi ve çürüdü.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَخِرَ الشيءُ بالكسر، أي بلي وتفتَّت. يقال: عظامٌ نَخِرَةٌ. ونُخْرَةُ الريح بالضم: شدَّةُ هبوبها. والنُخرَةُ أيضاً والنُخَرَةُ: مقدَّمُ أنفِ الفرسِ والحمار والخنزير. يقال: هشم نُخْرَتَهُ، أي أنفه. والمَنْخِرُ: ثَقْبُ الأنف، وقد تكسر الميم اتباعاً لكسرة الخاء. والمُنْخورُ لغة في المَنْخِرِ. الأصمعي: النَخورُ من النوق: التي لا تَدُرُّ حتَّى يضرب أنفُها. ويقال حتَّى تُدخل إصبعك في أنفها. والنَخْوَرِيُّ: الواسعُ الإحليلِ. والنَخيرُ: صوتٌ بالأنف. تقول منه: نَخَرَ يَنْخُرُ ويَنْخرُ، نَخْراً ونَخيراً. والناخِرُ من العظام: الذي تدخل الريح فيه ثم تخرج منه ولها نَخيرٌ. ويقال: ما بها ناخِرٌ، أي ما بها أحد.

##### Türkçe

**نَخِرَ** şey, kesre ile; yani eskidi ve ufalanıp dağıldı. Denir: **عظامٌ نَخِرَةٌ**. Ve rüzgârın **نُخْرَةُ**’si, damme ile: esişinin şiddeti. Ve **النُخرَةُ** da ve **النُخَرَةُ**: atın, eşeğin ve domuzun burnunun önü. Denir: **هشم نُخْرَتَهُ**, yani burnunu. Ve **المَنْخِرُ**: burnun deliği; **الخاء**’ın kesresine uyarak **الميم** bazen kesrelenir. Ve **المُنْخورُ**, **المَنْخِرِ** hakkında bir lugattır. **الأصمعي**: develerden **النَخورُ**: burnu vurulmadıkça süt vermeyen. Ve denir: parmağını onun burnuna sokuncaya kadar. Ve **النَخْوَرِيُّ**: idrar yolunun geniş olanı. Ve **النَخيرُ**: burunla bir sestir. Ondan dersin: **نَخَرَ** **يَنْخُرُ** ve **يَنْخرُ**, **نَخْراً** ve **نَخيراً**. Ve kemiklerden **الناخِرُ**: rüzgârın içine girip sonra ondan çıktığı ve onun için bir **نَخيرٌ** bulunduğu (kemik). Ve denir: onda **ناخِرٌ** yoktur; yani onda hiç kimse yoktur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ر ن
حرن ، حنر ، نخر ، رنح : مستعملة
حرن : قال الليث حَرَنت الدابَّةُ وحَرُنَتْ لُغَتَان ، وهي تحرُن حِرَاناً . وفي الحديث ( ما خلأت وَلاَ حَرَنَتْ ولكن حَبَسَها حَابِسُ الْفِيلِ ) .
ويقال فَرَسٌ حَرُونٌ مِنْ خَيْلٍ حُرُنٍ . والحَرُونُ : اسمُ فَرَسٍ كان لِبَاهِلَةَ ، إليه تنسب الخيل الحرونية . وقال أبو عمرو في قولِ ابن مقبل : صوت المحابض ينزعن المحارينا قال : المحارين مايموت من النحل في عسله وقال غيره : المحارين من العسل ما لزق بالخلية فعسر نزعه أخذ من قولك حَرَنَ بالمكان حُرُوناً إذا لزمه فلم يفارقه وكأَنَّ العَسَل حَرِن فَعَسُر اشْتِيَارُه . وقال الراعي :
كناس تنوفه ظلت إليها
هجانُ الوحش حَارِنةً حرونا
قال الأصمعي في قوله حارنةً متأخرةً . وغيرُه يقول لازِمَةً . وقال ابن شمَيْلٍ : المحارينُ حَبُّ القطن الواحد مِحْرَانٌ .
رنح : قال الليث رُنح فلان ترنيحاً إذا اعتراه وهْنٌ في عظامه وَضَعْفٌ في جسده عند ضرب أو فزع يغشاه وقال الطرماح :
وناصِرُكَ الأَدْنى عليه ظعينَةٌ
تَمِيدُ إذا استَعْبَرْتَ مَيْدَ المُرَنَّح
وقال غيره : رُنحَ به إِذا أُدِيرَ به كالمغشي عليه ومنه قول امرىء القيس :
فَظَلَّ يُرَنَّحُ في غَيْطَلٍ
كما يستدير الْحِمارُ النَّعِرْ
قال الليث المُرَنَّحُ أيضاً ضرب من العود من أَجْودِه يُسْتَجْمرُ به . عمرو عن أبيه قال : المَرْنَحَةُ صَدْرُ السفينة قال : والدَوْطِيرةُ كَوْثَلُها ، والقَبُّ رأس الدَّقَل ، والقَرِيَّةُ خشبة مربَّعَةٌ على رأس القَب .
حنر : الليث : الحِنَّوْرَةُ دويبَّة ذَميمة يُشَبَّه بها الإنسانُ فيقال يا حِنَّوْرَةُ .
وقال أبو العباس في باب فِعّوْل الحِنَّوْر : دابَّة تشبه العَظَاءَ وقال الليث : الحَنِيرَةُ العَقْدُ المضْرُوب وليس بذاك العريض . قال : وفي الحديث ( لو صلَّيتم حتى تكونوا كالأوتار ، أو صمتم حتى تكونوا كالحنائر ما نفعكم ذلك إلا بنيَّةٍ صادِقَةٍ وورعٍ صادقٍ ) .
وتقول حنَرْتُ حَنِيرَةً إذا بَنَيْتَها . أبو عَمْرو : الحَنِيرَةُ : قَوْسٌ بلا وَتَرٍ ، وجَمْعُها حَنِيرٌ . قال وقال ابن الأعرابي : جمعها حَنَائرُ . قال وفي حديث أبي ذَرَ ( لو صليتم حتى تكونوا كالحنائر ما نفعكم ذلكم حتى تُحِبُّوا آلَ رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : الْحُنَيْرَةُ تصغير حَنْرَة وهي العطْفَة المحْكَمَة لِلْقَوْس .
نحر : قال الليث : النَّحْرُ : الصَّدْرُ . والنُّحُور : الصدُور . قال : والنَّحْرُ : ذَبْحُكَ البعِيرَ تطعنُه في مَنْحَرِه حيثُ يَبْدو الحُلْقُومُ من أعْلَى الصدْر . قال : ويومُ النَّحْر : يومُ الأَضْحَى .
وإذا تَشَاحَّ القوْمُ على أمْرٍ قيل : انْتَحَرُوا عليه من شِدَّةِ حِرْصِهِمْ . وإذَا اسْتَقْبَلَتْ دَارٌ دَاراً قيل : هذه تَنْحَرُ تلك . وإذا انْتَصَب الإنسانُ في صَلاَتِه فنهد قيل : قَدْ نَحَرَ .
قال : واختلفُوا في تفسير قوله تبارك وتعالى : ( ُِالْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ ) ( الكَوثر : 2 ) قال بعضهم : انْحَرْ البُدْنَ . وقيل : ضَعِ اليمينَ على الشمال في الصلاةِ . وقال الفَرَّاءُ : معنى قولِه ) لِرَبِّكَ ( استَقْبِل القِبْلَة بنَحْرِك . قال : وسمعتُ بعضَ العرب يقول : مَنَازِلُهُ تَنَاحَرُ ، هذَا يَنْحَرُ هذا ، أي قُبَالَتَه . وأنشد في بعض بني أسد :
أَبَا حَكَمٍ هل أنت عم مجالد
وسيدُ أهل الأَبْطَحِ المُتَنَاحِرِ
وذكر الفراء القولين الأولين أيضاً في قوله : ( لِرَبِّكَ ( .
وقال أبو عبيد النَّحيرَةُ : آخِرُ يومٍ من الشَّهْرِ لأنه يَنْحَرُ الذي يَدْخُلُ بَعْدَه . قلت : معناه أنه يستقبل أول الشهر . وأنشد للكميت :
والغيث بالمُتَأَلقَا
تِ مِنَ الأَهِلَّة في النواحر
ويقال له نَاحِرٌ . ويقال لآخر ليلةٍ من الشهر نَحيرَةٌ لأنها تَنْحَرُ الهِلاَلَ . وقال الكميت أيضاً :
فَبَادَرَ لَيْلَةَ لاَ مُقْمِرٍ
نَحيرَةَ شَهْرٍ لِشَهْرٍ سِرَاراً
أراد ليلةَ لا رَجُلٍ مُقْمِرٍ . والسرارُ مردودٌ على الليلَةِ . ونحيرَة فعيلة بمعنى فاعِلَة لأنَّها تَنْحَرُ الهلالَ ، أي تستَقْبِلُه .
ويقال للسحاب إذا انْعَقَّ بِمَاءٍ كثيرٍ : قد انْتَحَرَ انتِحَاراً . وقال الراعي :
قَمَرَّ عَلَى مَنَازِلِهَا وَأَلْقَى
بها الأَثْقَالَ وَانْتَحَرَ انْتِحَاراً
وقال عديُّ بن زيد يصف الغيث :
مَرِحٌ وَبْلُه يسحّ سُبُوب الْ
مَاءِ سَحَا كأَنَّه مَنْحُورُ
والنحْرِيرُ : الرجُل الطَبِنُ الفَطِنُ في كل شيء ، وجمعه : النَّحَارِيرُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَّحْرَةُ انْتِصَابُ الرَّجُلِ في الصَّلاَة بإزاء المحراب . وقال أبو العباس في قوله : ( ُِالْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ ) ( الكَوثَر : 2 ) قالت طائفة أُمِرَ بِنَحْرِ النُّسُكِ بَعْد الصَّلاة . وقيل أُمِرَ أَنْ يَنْتَصِبَ بنَحْره بإزَاءِ القِبْلَة وأَلاَّ يَلْتَفِتَ يميناً ولا شمالاً .
وقال ابن الأعرابي : النَّاحِرَتَانِ : التَّرْقُوَتَان من الإِبِل والناسِ . وَالْجَوانحُ : ما وقَعَ عليه الكَتِفُ مِنَ الدَّابَّة والبَعِيرِ ، وهِيَ من الإنسانِ الدَّأْيُ ، والدَّأْيُ : ما كَانَ من قِبَلِ الظَّهْرِ ، وهي سِتٌّ : ثَلاَثٌ من كل جانبٍ ، وهي من الصدر الجوانِحُ لجُنُوحِها على القَلْب . وقَالَ : الكَتِفُ على ثلاثةِ أضْلاَع من جانب وستة أضلاع من جانب وهذه الستة يقال لها الدَّأَيَاتُ . أبو زيد الجوانح أدنى الضلوع من المَنْحَر ، وفيهن النَّاحِرَتَان ، وهي ثلاثٌ من كل جانب ، ثم الدَّأَيات وهي ثَلاثٌ من كُل شِقّ ، ثم يبقى من بعد ذلك سِتٌّ من كل جانبٍ متَّصِلاتٌ بالشراسيف لا يسمونها إلا الأضلاع ، ثم ضِلَع الخَلْفِ ، وهي أواخر الضُّلوع .

خ ر ن
خنر ، نخر
استعمل من وجوههِ : خنر ، نَخَر .
نخر : قال الفَرَّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( أإذا
كنا عظاماً ناخرة ) ، وقرىء ) نَّخِرَةً (
[ النَّازعَات : 11 ] .
قال : وَ ) ( نَاخِرَةٌ ) ( أَجْوَدُ الْوَجْهَيْن . . لأنَّ
الآياَتِ : بالألِفِ .
ألا ترى أَنَّ ) ( نَاخِرَةً ) ( مع ) ( الحافِرَةِ ) (
و ) ( السَّاهِرَةِ ) ( : أَشْبَهُ بمجِيء التَّنْزِيل ؟
قال : وَ ) ( النَّاخِرَةُ ) ( وَ ) ( النَّخِرَةُ ) ( سواءٌ في
المعنى ، بِمنْزلةِ الطَّامِع والطَّمِع .
وقد فَرَّقَ بَعضُهمْ بين ) ( النَّاخِرَة ) ( و ) ( النَّخِرَةِ ) ( .
فقال : النّخِرَةُ : البَالِيَةُ .
والنَّاخِرَةُ : العِظَامُ الْمُجَوَّفَةُ التي تَمُرُّ فيها
الرِّياحُ فَتَنْخِرُ .
وقال أبو نَصْرٍ في قول عَدِيِّ بن زَيْدٍ
الْعَبَادِيِّ :
بَعْدَ بَنِي تُبَّعٍ نَخَاورَةٌ
قد اطْمَأَنَّتْ بِهِمْ مَرَازِبُهَا
قال : ) ( النَّخَاوِرَةُ ) ( : الأشْرَافُ . . وَاحِدُهُمْ
نِخْوَارٌ ، وَنخْوَرِيٌّ .
ويقال : هُمُ المتَكبِّرونَ .
عمرٌ و _ عن أبيه _ : النَّاخرُ : الْخِنْزِيرُ
الضَّارِي ، وجَمْعُه : نُخُرٌ .
الليث : نَخَرَ الحِمَارُ نخِيراً بأَنفِه ، وهو مَدُّ
النفَس في الخياشيم وصوْتٌ كأنه نَغْمَةٌ
جاءت مُضْطَربةً .
قال : ونُخْرَتا الأنْفِ خَرْقاه _ الواحدةُ
نُخْرَةٌ .
ويقولون : مَنْخِرٌ ومِنْخِرٌ .
فمنْ قال : ) ( مَنْخِرٌ ) ( فهو اسمٌ جاء على
) ( مَفْعِلٍ ) ( وهو قياس .
ومن قال : ) ( مِنْخِرٌ ) ( قال : كان في الأصل
) ( مِنْخِيرٌ ) ( عَلَى ) ( مِفْعِيلٍ ) فحذفوا المَدَّة كما
قالوا : ) ( مِنْتِنٌ ) ( _ وكان في الأصل ) ( مِنْتِينٌ ) ( .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : النُّخْرَةُ
رَأسُ الأنف .
وقال الليث : النَّخُورُ : الناقةُ التي يَهلِكُ
وَلدُها فلا تَدِرُّ حتى تُنَخَّرَ تَنْخِيراً .
والتَّنخِيرُ : أن يَدْلُكَ حالبُهَا مَنْخِرَيْهَا
بإبْهامَيْه ، وهي مُناخَةٌ _ فتَثورُ دَارَّةً .
وقال الليث : نَخَرَت الخَشَبةُ نَخَراً _ إذا
بَلِيَتْ فاسترْخَت تتفَتّتُ إذا مُسَّتْ . .
وكذلك العَظْم .
وامرأةٌ منخَارٌ _ إذا كانت تَنْخُرُ عند الجماعِ
كأنها مَجْنونةٌ .
ومن الرِّجال من ينْخُرُ عند الجِماع _ حتى
يُسْمَعَ نَخِيرُه .
خنر : قال الليث : الخَنَوَّرُ : قصَب النُّشَّاب
وأنشد :
يَرْمُونَ بالنُّشَّابِ ذِي الآذَانِ
في الْقَصَبِ الخَنَوَّرْ
ويقال : الخَنَوَّرُ : كلُّ شَجَرة رِخْوَة خَوَّارَة .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الخَنَوَّرُ : النِّعْمَةُ الظَّاهِرة _ والخِنَّوْرُ :
الضَّبُعُ .
وأُمُّ خِنَّوْرٍ : هي الدُّنيا .
عمرو _ عن أبيه _ قال : أُمُّ خِنَّوْرٍ :
الصَّحَارَى أيضاً .
قال : وهي الدنيا ، وهي الضَّبُع .
قلتُ : وفي ) ( الخِنَّوْر ) ( ثلاثُ لُغاتٍ :
يقال : خِنَّوْرٌ : مثْلُ بِلَّوْرٍ وعِلَّوْصٍ .
وخَنُّورٌ : مثلُ سَفُّودٍ وكَلُّوبٍ .
وخَنَوَّرٌ : مثْلُ عَذَوَّرٍ ، وكَرَوَّسٍ .
وقال أبو العباس : الخَانِرُ : الصَّدِيقُ
المُصافي ، وجَمْعه خُنَّرٌ .
يقال : فلانٌ ليس من خُنَّرِي _ أي : ليْسَ
من أَصْفِيائي .

##### Türkçe

ح ر ن
**حرن** ، **حنر** ، **نخر** ، **رنح** : kullanımdadır.

**حرن** : Leys dedi: **حَرَنت** binek hayvanı ve **حَرُنَتْ** iki lugattır; o, **حِرَاناً** **تحرُن**. Ve hadiste: (Ne **خلأت** etti ne de **حَرَنَتْ**; fakat onu **حَابِسُ الْفِيلِ** hapsetti.)

Ve denir: **فَرَسٌ حَرُونٌ**; **خَيْلٍ حُرُنٍ**’dendir. Ve **الحَرُونُ**: **بَاهِلَةَ**’nin bir atının adıdır; ona nispetle **الخيل الحرونية** nispet edilir. Ebû Amr, İbn Mukbil’in sözü hakkında:
صوت المحابض ينزعن المحارينا
dedi ki: **المحارين** balında ölmeyen arılardır. Başkası dedi: **المحارين** baldan, kovana yapışıp da sökülmesi zor olan şeydir; senin “**حَرَنَ** mekânda **حُرُوناً**” sözünden alınmıştır; ona yapışıp da ondan ayrılmadığı zaman. Sanki bal **حَرِن** olmuştur da onun **اشْتِيَارُه** zorlaşmıştır. Râî dedi:
كناس تنوفه ظلت إليها
هجانُ الوحش حَارِنةً حرونا
Asmaî, “**حارنةً**” sözünde: geri kalmış (gecikmiş) dedi. Başkası: yapışık/ayrılmayan dedi. İbn Şümeyl dedi: **المحارينُ** pamuk tanesidir; bir tanesine **مِحْرَانٌ** denir.

**رنح** : Leys dedi: **رُنح** falan kimseyi **ترنيحاً**; kemiklerinde bir gevşeklik ve bedeninde bir zayıflık arız olduğu zaman; bir darbe yahut üzerine gelen bir korku esnasında. Tırmâh dedi:
وناصِرُكَ الأَدْنى عليه ظعينَةٌ
تَمِيدُ إذا استَعْبَرْتَ مَيْدَ المُرَنَّح
Başkası dedi: **رُنحَ به**; üzerine baygın düşmüş gibi döndürüldüğü zaman. Ondandır İmru’ul-Kays’ın sözü:
فَظَلَّ يُرَنَّحُ في غَيْطَلٍ
كما يستدير الْحِمارُ النَّعِرْ
Leys dedi: **المُرَنَّحُ** ayrıca, odunun bir türüdür; onun en iyisindendir; onunla **يُسْتَجْمرُ** olunur. Amr, babasından: **المَرْنَحَةُ** geminin göğsüdür dedi. Dedi: ve **الدَوْطِيرةُ** onun **كَوْثَلُها**’sıdır; ve **القَبُّ** **الدَّقَل**’ın başıdır; ve **القَرِيَّةُ** **القَب**’ın başı üzerinde dört köşe bir ağaçtır.

**حنر** : Leys: **الحِنَّوْرَةُ** çirkin bir küçük hayvancıktır; insan ona benzetilir; “ey **حِنَّوْرَةُ**” denir.

Ebû’l-Abbâs, **فِعّوْل** babında: **الحِنَّوْر** **العَظَاءَ**’a benzeyen bir hayvandır dedi. Leys dedi: **الحَنِيرَةُ** vurulmuş düğümdür; pek geniş olan değildir. Dedi: ve hadiste: (Eğer siz, **الأوتار** gibi oluncaya dek namaz kılsanız yahut **الحنائر** gibi oluncaya dek oruç tutsanız, bu size ancak doğru bir niyet ve doğru bir vera‘ ile fayda verir.)

Ve dersin: onu yaptığın zaman **حنَرْتُ حَنِيرَةً**. Ebû Amr: **الحَنِيرَةُ**: kirişi olmayan bir yaydır; çoğulu **حَنِيرٌ**’dir. Dedi; İbnü’l-A‘râbî dedi: çoğulu **حَنَائرُ**’dir. Dedi: Ebû Zer hadîsinde: (Eğer siz **الحنائر** gibi oluncaya dek namaz kılsanız, bu size, Allah’ın Resûlü’nün (sallallahu aleyhi ve sellem) âlini sevinceye dek fayda vermez.)

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الْحُنَيْرَةُ** **حَنْرَة**’nin küçültmesidir; o, yay için sağlam yapılmış kıvrımdır.

**نحر** : Leys dedi: **النَّحْرُ**: göğüstür. Ve **النُّحُور**: göğüslerdir. Dedi: ve **النَّحْرُ**: deveyi boğazlamandır; onu **مَنْحَرِه**’inden, göğsün üst tarafından **الحُلْقُومُ**’un göründüğü yerden saplarsın. Dedi: ve **يومُ النَّحْر**: **يومُ الأَضْحَى**’dır.

Ve kavim bir iş üzerinde çekişip cimrileştiği zaman denir: onların şiddetli hırslarından dolayı onun üzerine **انْتَحَرُوا**. Ve bir ev bir eve karşıdan baktığı zaman denir: bu, şunu **تَنْحَرُ**. Ve insan namazında dikilip de doğrulduğu zaman denir: **قَدْ نَحَرَ**.

Dedi: Yüce Allah’ın sözü: (**الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ**) (el-Kevser: 2) tefsirinde ihtilaf ettiler. Bazıları dedi: **انْحَرْ**; **البُدْنَ**’ı boğazla. Ve denildi: namazda sağı solu üzerine koy. Ferrâ dedi: O’nun “(**لِرَبِّكَ**)” sözünün manası: **نَحْرِك** ile kıbleyi karşıla. Dedi: Araplardan birini işittim, derdi ki: **مَنَازِلُهُ تَنَاحَرُ**; bu, şunu **يَنْحَرُ**; yani onun karşısındadır. Benî Esed’den birisi hakkında inşad etti:
أَبَا حَكَمٍ هل أنت عم مجالد
وسيدُ أهل الأَبْطَحِ المُتَنَاحِرِ
Ferrâ, “(**لِرَبِّكَ**)” sözünde ilk iki görüşü de zikretti.

Ebû Ubeyd dedi: **النَّحيرَةُ** ayın son günüdür; çünkü ondan sonra girecek olanı **يَنْحَرُ**. Dedim: manası, ayın başını karşılamasıdır. Kumeyt’e ait olarak inşad etti:
والغيث بالمُتَأَلقَا
تِ مِنَ الأَهِلَّة في النواحر
Ve ona **نَاحِرٌ** denir. Ve ayın son gecesine **نَحيرَةٌ** denir; çünkü o, hilali **تَنْحَرُ**. Kumeyt de dedi:
فَبَادَرَ لَيْلَةَ لاَ مُقْمِرٍ
نَحيرَةَ شَهْرٍ لِشَهْرٍ سِرَاراً
“**لاَ مُقْمِرٍ**” gecesini murad etti. Ve **السرارُ** geceye döndürülmüştür. Ve **نحيرَة** “**فعيلة**”dir; “**فاعِلَة**” manasındadır; çünkü o, hilali **تَنْحَرُ**; yani onu karşılar.

Ve bulut, çok su ile yarıldığı zaman denir: **قد انْتَحَرَ انْتِحَاراً**. Râî dedi:
قَمَرَّ عَلَى مَنَازِلِهَا وَأَلْقَى
بها الأَثْقَالَ وَانْتَحَرَ انْتِحَاراً
Adiyy b. Zeyd, yağmuru vasfederek dedi:
مَرِحٌ وَبْلُه يسحّ سُبُوب الْ
مَاءِ سَحَا كأَنَّه مَنْحُورُ
Ve **النحْرِيرُ**: her şeyde anlayışlı, zeki adamdır; çoğulu: **النَّحَارِيرُ**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّحْرَةُ** erkeğin namazda mihrabın karşısında dikilmesidir. Ebû’l-Abbâs, (**الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ**) (el-Kevser: 2) sözünde: bir taife dedi ki, namazdan sonra **النُّسُكِ**’ün **نَحْرِ**i emrolundu. Ve denildi: kıbleye karşı **بنَحْره** dikilmesi ve sağa sola dönmemesi emrolundu.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **النَّاحِرَتَانِ**: develerden ve insanlardan iki köprücük kemiğidir. Ve **الْجَوانحُ**: binek hayvanı ve devenin üzerinde **الكَتِفُ**’ün düştüğü şeydir; insanda ise o, **الدَّأْيُ**’dir. Ve **الدَّأْيُ**: sırt tarafınca olan şeydir; o altıdır: her yandan üç. Ve o, göğüsten **الجوانِحُ**’tır; kalbin üzerine **جُنُوحِها** sebebiyle. Ve dedi: **الكَتِفُ** bir yanda üç kaburga üzerindedir ve bir yanda altı kaburga üzerindedir; bu altıya **الدَّأَيَاتُ** denir. Ebû Zeyd: **الجوانح** **المَنْحَر**’dan en yakın kaburgalardır; onların içinde **النَّاحِرَتَانِ** vardır; o, her yandan üçtür. Sonra **الدَّأَيات**; o, her taraftan üçtür. Sonra bundan sonra her yandan **الشراسيف**’e bitişik altı kalır; onlara ancak **الأضلاع** derler. Sonra **ضِلَع الخَلْفِ**; o, kaburgaların sonlarıdır.

خ ر ن
**خنر** , **نخر**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **خنر** , **نَخَر** .

**نخر**: el-Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında: ( أإذا
كنا عظاماً **ناخرة** ) dedi; ve ( **نَّخِرَةً** ) diye de okunmuştur
[ النَّازعَات : 11 ] .
Dedi ki: ve ( **نَاخِرَةٌ** ) iki vechin daha iyisidir... çünkü
âyetler: elif iledir.
Görmüyor musun ki ( **نَاخِرَةً** ) ( **الحافِرَةِ** ) ile
ve ( **السَّاهِرَةِ** ) ile: tenzîlin gelişi bakımından daha çok benzer?
Dedi ki: ve ( **النَّاخِرَةُ** ) ve ( **النَّخِرَةُ** ) mânâda eşittir;
**الطَّامِع** ve **الطَّمِع** menzilesindedir.
Bazıları ( **النَّاخِرَة** ) ile ( **النَّخِرَةِ** ) arasında ayırım yapmıştır.
Şöyle dedi: **النّخِرَةُ**: eskimiş olan.
Ve **النَّاخِرَةُ**: içinde rüzgârların geçtiği, böylece **تَنْخِرُ** ettiği oyuk kemiklerdir.

Ebû Nasr, Adî b. Zeyd el-‘Ibâdî’nin sözü hakkında dedi:
بَعْدَ بَنِي تُبَّعٍ نَخَاورَةٌ
قد اطْمَأَنَّتْ بِهِمْ مَرَازِبُهَا
Dedi ki: ( **النَّخَاوِرَةُ** ): eşraf... onların teki
**نِخْوَارٌ** , ve **نخْوَرِيٌّ**.
Ve denir: onlar kibirlenenlerdir.

Amr ve _ babasından _: **النَّاخرُ**: azgın domuzdur;
cem‘i: **نُخُرٌ**.

el-Leys: eşek burnuyla **نخِيراً** olarak **نَخَرَ**; bu,
nefesin genizlerde uzatılmasıdır ve sanki çalkantılı gelmiş bir nağme gibi bir sestir.
Dedi ki: ve burnun iki deliği: onun iki yarığıdır _ teki
**نُخْرَةٌ**.
Ve derler: **مَنْخِرٌ** ve **مِنْخِرٌ**.
Kim ( **مَنْخِرٌ** ) derse, o,
( **مَفْعِلٍ** ) üzere gelmiş bir isimdir ve bu kıyastır.
Kim ( **مِنْخِرٌ** ) derse, dedi ki: aslında
( **مِنْخِيرٌ** ) idi, ( **مِفْعِيلٍ** ) üzere; böylece uzatmayı hazfettiler; nitekim dediler: ( **مِنْتِنٌ** )
_ aslında ( **مِنْتِينٌ** ) idi.

Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki: **النُّخْرَةُ**
burnun başıdır.

el-Leys dedi: **النَّخُورُ**: yavrusu helâk olan, bu yüzden **تُنَخَّرَ تَنْخِيراً** edilinceye kadar süt vermeyen dişi devedir.
Ve **التَّنخِيرُ**: sağanın, onun iki **مَنْخِر**’ini
iki başparmağıyla ovmasıdır; o, **مُناخَةٌ**’dır _ böylece süt verici olarak kabarır.

el-Leys dedi: **نَخَرَت** odun **نَخَراً** _ eğer
eskidi de gevşedi; dokunulunca parçalanır...
Kemik de böyledir.

Ve bir kadın **منخَارٌ**’dır _ eğer cima sırasında **تَنْخُرُ** ederse; sanki deli gibidir.
Erkeklerden de cima sırasında **ينْخُرُ** eden vardır _ ta ki
onun **نَخِيرُه** işitilinceye kadar.

**خنر**: el-Leys dedi: **الخَنَوَّرُ**: ok kamışıdır.
Ve inşad etti:
يَرْمُونَ بالنُّشَّابِ ذِي الآذَانِ
في الْقَصَبِ الخَنَوَّرْ
Ve denir: **الخَنَوَّرُ**: her yumuşak, gevşek ağaçtır.

Ebû’l-‘Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki:
**الخَنَوَّرُ**: açık (görünen) nimet; ve **الخِنَّوْرُ**: sırtlandır.
Ve **أُمُّ خِنَّوْرٍ**: o, dünyadır.

Amr _ babasından _ dedi ki: **أُمُّ خِنَّوْرٍ**:
çöller de.
Dedi ki: ve o, dünyadır; ve o, sırtlandır.

Dedim ki: ( **الخِنَّوْر** ) hakkında üç lugat vardır:
denir: **خِنَّوْرٌ**: **بِلَّوْرٍ** ve **عِلَّوْصٍ** gibi.
Ve **خَنُّورٌ**: **سَفُّودٍ** ve **كَلُّوبٍ** gibi.
Ve **خَنَوَّرٌ**: **عَذَوَّرٍ** ve **كَرَوَّسٍ** gibi.

Ebû’l-‘Abbâs dedi: **الخَانِرُ**: arı-duru dosttur; cem‘i **خُنَّرٌ**.
Denir: falan kimse benim **خُنَّرِي**’mden değildir _ yani:
benim en safîlerimden değildir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والخاء وما يثلثهما)
(نخر) النون والخاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات ثم يفرَّع منه. النخير: صوتٌ يخرج من المَنْخِرين، وسمِّي المَنخِران من جهة النَّخير الخارجِ منهما. وفُرِّع منه فقيل لخَرقَي الأنف النُّخرتان. والنَّخُور: الناقة لا تدُِرُّ حتَّى تُدخِل الإصبع في مَنْخِرها. ويقولون: النُّخْرة: الأنف نفسُه. ويقولون لهُبوب الرِّيح: نُخْرة. فأمَّا الشجرة النَّخِرةُ والعظم النَّخر فمن هذا أيضاً؛ لأن ذلك يتجوَّف فتدخلُه الرِّيح، ويكون لها عند ذلك نُخْرةٌ، أي صوت. ويقولون: النَّخِر: البالي. والناخر: الذي تدخل فيه الريح وتخرج منه ولها نَخِير. والقياس في كلِّه واحدٌ عندنا. وما بها ناخِرٌ، أي أحد، يراد بها مصوِّت.‏
وممَّا يقارب هذا: النَّخْوَريّ: الواسع الإحليل، وذلك كأنَّه شيء يدخله الرِّيحُ بنُخْرة.‏
(نخس) النون والخاء والسين كلمةٌ تدلُّ على بَزْل(1) شيءٍ بشيءٍ حادٍّ. ونَخَسَه بعُودٍ أو حديدةٍ نَخْساً. ومنه النَّخَّاس. والنَّاخِس: جَرَبٌ يكون عند ذَنَب البعير أو صدرِه، كأنَّه نُخِس به وبعيرٌ منخوس.‏
ومما شَذَّ عنه النخيسة(2).‏
(نخش) النون والخاء والشين. يقولون: نُخِشَ فهو منخوشٌ، أي هُزِلَ.‏
(نخط) النون والخاء والطاء يقولون: انتخَطَ من أنْفه رَمى به، وكأنّه من الإبدال والأصل الميم. قال:‏
* نخَطْن بذِبَّان المَصِيف الأزارِقِ(3) *‏
ومَا أدري أيُّ النّخْط هو(4)، منه، أي أيّ من انتَخَط.‏
(نخع) النون والخاء والعين أصلٌ يدلُّ على خالِصِ الشَّيءِ ولُبِّه. منه النُّخاع: عِرقٌ أبيض ضخمٌ مستبطِنٌ فَقارَ العُنُق. ثم يفرَّع منه فيقال: نَخَعه، إذا جاز بالذَّبح إلى النُّخاع*. ودابّةً منخوعة. وفي الحديث: "إنّ أنخَعَ الأسماء عند الله أن يتسمَّى الرّجُلُ باسمِ مَلِك الأملاك"، أي أقْتَلُها لصاحبه. والمَنْخَع: مفْصِل الفَهقةِ(5) بين العُنُق والرأسِ من باطن. وهو من النُّخاع أيضاً، لأنَّه يَجرِي فيه. وقولهم: النّاخع: العالم إن صحّ فهو منه أيضاً، كأنَّه وصل إلى الخالص الباطن من العلم وينشدون:‏
إنَّ الذي ربَّضَها أمرَهُ  *** سِرَّاً وقد بَيَّن للنَّاخِعِ(6)‏
ومنه أيضاً نَخِعَ العودُ(7): جَرَى فيه الماء، كأنَّه بلغ نُخاعَه. ونخَع النَّصيحةَ: أخلصها(8). والنُّخَاعة: النُّخامة. وقولهم: انْتَخَعَ الرّجُل عن أرضه تباعَدَ، هو عندنا منه، كأنَّه بلغ نُخاعَه في سفره، كما يبلغ النَّاخعُ للشاة الغايةَ في الذَّبْح.‏
وممَّا يَجرِي مَجرى الإبدال شيءٌ رواه ابنُ الأعرابيِّ: نَخعَ لي فلانٌ بحقِّي، مثل بَخَعَ(9)، إذا أقرَّ .‏
(نخف) النون والخاء والفاء كلمة. يقولون: نَخَفَتِ العَنْزُ بأنفها، مثل نَفَطت. ويقولون النَّخْف: النَّفَس العالي.‏
(نخل) النون والخاء واللام: كلمةٌ تدلُّ على انتقاء الشَّيء واختياره.وانتخلته: استقصيت حَتّى أخذتُ أفضلَه. وعندنا أنَّ النَّخلَ سمِّي به لأنَّه أشرف كلِّ شجرٍ ذي ساق، الواحدة نَخْلة. والنَّخْل: نَخلك الدَّقيق بالمُنْخُل، وما سقَطَ منه فهو نُخَالة(10). والنَّخْل: ضربٌ من الحَلْي على صورة النَّخْل. قال:‏
* قد اكتَسَتْ من أرنَبٍ ونَخْلِ(11) *‏
(نخم) النون والخاء والميم كلمة. يقولون: النُّخَامة: النُّخاعة. وتَنَخَّم، إذا نَخَع. قال ابنُ دُريد(12): وسمِعتُ نَخْمَةَ الرَّجُل، إذا سمِعتَ حِسَّه.‏
(نخب) النون والخاء والباء كلمةٌ تدلُّ على تَعظُّم(13) يقال أحدهما على خيار شيء، والآخَر على ثَقْبٍ وهَزْم في شيء.‏
فالأوَّل النُّخْبة: خيارُ الشَّيء ونُخبَتُه. وانتخبته، وهو مُنتَخَبٌ أي مختار. قال أبو زيد: النَّخبة(14): الشَّربة العظيمة.‏
والأصل الآخر النُّخبة: خَرق الثَّفْر(15). ومنه نَخَبها: باضَعَها. واستَنْخَبَت المرأةُ، إذا أرادت البِضاع. والرَّجلُ النَّخْب: الذي لا فؤادَ له. والنَّخِيب: الذاهب العقل. وهذا محتملٌ أن يكون من الأوَّل، كأنّه حُرِم النُّخبة، أي خيار ما في الإنسان.‏
(نخج) النون والخاء والجيم كلمةٌ واحدة. يقولون: النَّخْج: السَّيْل [ينخج(16)] في سَنَد الوادي حتَّى يَجرُف. ويُقاس على هذا فيقال: ناخَجَها، إذا جامَعَها.‏
--------------ـــ
(1) في الأصل: "نزل".‏
(2) النخيسة: لبن المعز والضأن يخلط بينهما، وهي الزبدة أيضاً.‏
(3) لذي الرمة في ديوانه 407 واللسان (نخط). وصدره:‏
* وأجمال مي إذ يقربن بعد ما *‏
(4) بعده في المجمل: "بالضم والفتح".‏
(5) في الأصل: "الفقهة"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(6) وكذا ورد مضبوطاً في المجمل.‏
(7) مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان.‏
(8)وكذا في المجمل. واللفظ فيه: "ونخع فلان النصيحة: أخلصها". وفي اللسان: "ونخعته النصيحة والود: أخلصتهما".‏
(9) في الأصل: "نخع"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(10) في الأصل: "نخال"، تحريف.‏
(11) الأرنب كذلك ضرب من الحلي. والرجز لرؤبة في ديوانه 130 واللسان (رنب).وروايتهما: "وعلقت من أرنب ونخل". وقبله:‏
لما اكتست من ضرب كل شكل ***  صفراً وخضراً كاخضرار البقل.‏
(12) الجمهرة (2: 243).‏
(13) كذا، والوجه: "النون والخاء والباء يدل على معنيين".‏
(14) لم ترد في اللسان. وجاءت في المجمل بضم النون. والذي في القاموس "النخب" بالفتح. وبدون هاء، وقال: "وهي بالفارسية: دوستكاني".‏
(15) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "خوق الثفر".‏
(16) التكملة من المجمل بهذا الضبط. وضبط في اللسان بكسر الخاء. وصنيع القاموس يقتضي ضم الخاء.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**الخاء** وما يثلثهما)
(**نخر**) **النون** ve**الخاء** ve**الراء** sahih bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder, sonra ondan dallandırılır. **النخير**: iki **المَنْخِر**den çıkan bir sestir; iki **المَنخِر** de, onlardan çıkan **النَّخير** cihetinden isimlendirilmiştir. Ondan dallandırıldı da burnun iki deliğine **النُّخرتان** denildi. **النَّخُور**: parmağı onun **مَنْخِر**ine sokuncaya kadar süt vermeyen dişi devedir. Derler ki: **النُّخْرة**: burnun kendisidir. Ve derler ki rüzgârın esmesine: **نُخْرة**. Şu hâlde **الشجرة النَّخِرةُ** ve **العظم النَّخر** da bundan(dır) ayrıca; çünkü o oyuklaşır da rüzgâr ona girer ve o vakit onun için bir **نُخْرة** olur; yani bir ses. Derler ki: **النَّخِر**: eskimiş. Ve **الناخر**: rüzgârın içine girip ondan çıktığı ve onun için bir **نَخِير** bulunduğu (şey/kimse). Kıyas, hepsinde bizim katımızda birdir. “Onda **ناخِر** yoktur”, yani hiç kimse; bununla “ses çıkaran” kastedilir.‏
Ve buna yakın olanlardandır: **النَّخْوَريّ**: idrar yolu geniş olan; bu, sanki rüzgârın bir **نُخْرة** ile içine girdiği bir şey gibidir.‏

(**نخس**) **النون** ve**الخاء** ve**السين**: keskin bir şeyle bir şeyi dürtmeye delâlet eden bir kelimedir. Ona bir değnekle yahut bir demirle **نَخْساً** **نَخَسَه**. Ondandır **النَّخَّاس**. Ve **النَّاخِس**: devenin kuyruğu yanında yahut göğsünde olan bir uyuzdur; sanki onunla dürtülmüş gibidir; ve **بعيرٌ منخوس**.‏
Ve ondan şâz olanlardandır **النخيسة**.‏

(**نخش**) **النون** ve**الخاء** ve**الشين**. Derler ki: **نُخِشَ**; o hâlde o **منخوشٌ**dur; yani zayıfladı.‏

(**نخط**) **النون** ve**الخاء** ve**الطاء** derler ki: **انتخَطَ** burnundan, onu attı; ve sanki bu, ibdâldendir ve asıl **الميم**dir. Dedi ki:‏
* **نخَطْن** بذِبَّان **المَصِيف** **الأزارِقِ** *‏
Ve bilmiyorum **النّخْط** hangisidir; ondan, yani **انتَخَطَ**tan hangisi.‏

(**نخع**) **النون** ve**الخاء** ve**العين**: bir asıl; şeyin hâlis(ine) ve özüne delâlet eder. Ondandır **النُّخاع**: boyun omurlarının içinde bulunan iri beyaz bir sinirdir. Sonra ondan dallandırılır da denir ki: **نَخَعه**; boğazlamada **النُّخاع**a kadar geçtiği zaman. Ve **دابّةً منخوعة**. Ve hadiste: “Allah katında isimlerin en **أنخَع**ı, kişinin **مَلِك الأملاك** ismiyle isimlenmesidir”; yani sahibine en öldürücü olanıdır. Ve **المَنْخَع**: iç taraftan boyun ile baş arasındaki **الفَهقةِ** mafsalıdır. O da **النُّخاع**dandır; çünkü o, onun içinde akar. Ve onların sözü: **النّاخع**: âlim; sahih ise o da ondandır; sanki ilmin içteki hâlis kısmına ulaşmış gibidir; ve şu beyti okurlar:‏
إنَّ الذي ربَّضَها أمرَهُ  *** سِرَّاً وقد بَيَّن للنَّاخِعِ‏
Ve ondandır ayrıca: **نَخِعَ العودُ**: içinde su aktı; sanki onun **نُخاع**ına ulaştı. Ve **نخَع النَّصيحةَ**: onu hâlis kıldı. Ve **النُّخَاعة**: **النُّخامة**. Ve onların sözü: **انْتَخَعَ** adam, toprağından; uzaklaştı; bizim katımızda o da ondandır; sanki yolculuğunda onun **نُخاع**ına ulaşmış gibidir; tıpkı **النَّاخع**ın koyun için boğazlamada nihayete ulaşması gibi.‏
Ve ibdâl mecrasında cereyan edenlerdendir; İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ettiği bir şey: “Falan benim hakkımda bana **نَخعَ** etti”; **بَخَعَ** gibi; ikrar ettiği zaman.‏

(**نخف**) **النون** ve**الخاء** ve**الفاء** bir kelimedir. Derler ki: keçi burnuyla **نَخَفَت**; **نَفَطت** gibi. Ve derler ki: **النَّخْف**: yüksek nefes.‏

(**نخل**) **النون** ve**الخاء** ve**اللام**: bir kelime; bir şeyi seçip ayıklamaya ve onu seçmeye delâlet eder. Ve onu **انتخلته**: en iyisini alıncaya kadar araştırdım. Ve bizim katımızda **النَّخل** bununla isimlendirilmiştir; çünkü o, gövdeli her ağacın en şereflisidir; bir tanesi **نَخْلة**. Ve **النَّخْل**: inceyi **المُنْخُل** ile elemen; ondan düşen ise **نُخَالة**dır. Ve **النَّخْل**: **النَّخْل** suretinde bir tür süstür. Dedi ki:‏
* قد اكتَسَتْ من **أرنَبٍ** و**نَخْلِ** *‏

(**نخم**) **النون** ve**الخاء** ve**الميم** bir kelimedir. Derler ki: **النُّخَامة**: **النُّخاعة**. Ve **تَنَخَّم**; **نَخَع** ettiği zaman. İbn Düreyd dedi ki: “Adamın **نَخْمَة**sini işittim”; onun hışırtısını işittiğin zaman.‏

(**نخب**) **النون** ve**الخاء** ve**الباء**: bir kelime; bir büyüklüğe delâlet eder; ikisinden biri bir şeyin seçkinlerine, diğeri bir şeyde delmeye ve yarmaya delâlet eder.‏
Birincisi **النُّخْبة**: şeyin seçkini ve onun **نُخبَتُه**. Ve onu **انتخبته**; o da **مُنتَخَبٌ**dur; yani seçilmiş. Ebû Zeyd dedi ki: **النَّخبة**: büyük içiş.‏
Diğer asıl **النُّخبة**: **الثَّفْر**in yırtığıdır. Ondandır: onu **نَخَبها**: onunla cinsel birleşmede bulundu. Ve kadın **استَنْخَبَت**; cinsel birleşmeyi istediği zaman. Ve **الرَّجلُ النَّخْب**: kalbi olmayan kimsedir. Ve **النَّخِيب**: aklı gitmiş olan. Bu, birinciden olması muhtemeldir; sanki **النُّخبة**dan, yani insandaki en seçkin şeyden mahrum bırakılmış gibidir.‏

(**نخج**) **النون** ve**الخاء** ve**الجيم** tek bir kelimedir. Derler ki: **النَّخْج**: selin, vadi yamacında akıp sürükleyinceye kadar akmasıdır. Ve buna kıyas edilir de denir ki: onunla **ناخَجَها**; onunla cinsel birleşmede bulunduğu zaman.‏
--------------ـــ
(1) Asılda: “نزل”.‏
(2) **النخيسة**: keçi ve koyun sütü; ikisi birbirine karıştırılır; o, tereyağıdır da.‏
(3) Zî’r-Rumme’nindir; divanında 407 ve **اللسان** (**نخط**). İlk mısraı:‏
* وأجمال مي إذ يقربن بعد ما *‏
(4) Ondan sonra **المجمل**de: “بالضم والفتح”.‏
(5) Asılda: “الفقهة”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**dadır.‏
(6) Böylece **المجمل**de harekeli olarak vârid olmuştur.‏
(7) **القاموس**ta vârid olup **اللسان**da vârid olmayanlardandır.‏
(8) Böylece **المجمل**dedir. Oradaki lafız: “ونخع فلان النصيحة: أخلصها”. **اللسان**da: “ونخعته النصيحة والود: أخلصتهما”.‏
(9) Asılda: “نخع”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**dadır.‏
(10) Asılda: “نخال”; tahriftir.‏
(11) **الأرنب** de böylece bir tür süstür. Recez, Rü’be’nindir; divanında 130 ve **اللسان** (**رنب**). İkisinin rivayeti: “وعلقت من أرنب ونخل”. Ondan önce:‏
لما اكتست من ضرب كل شكل ***  صفراً وخضراً كاخضرار البقل.‏
(12) **الجمهرة** (2: 243).‏
(13) Böylece; vechi: “**النون** و**الخاء** و**الباء** يدل على معنيين”.‏
(14) **اللسان**da vârid olmadı. **المجمل**de **النون**un dammesiyle geldi. **القاموس**taki “**النخب**” fetha iledir. Ve هاء’sız; ve dedi ki: “وهي بالفارسية: دوستكاني”.‏
(15) Böylece **المجمل**dedir. **اللسان**da: “خوق الثفر”.‏
(16) Bu ضبط ile **المجمل**den **التكملة**. **اللسان**da **الخاء**ın kesresiyle ضبط edildi. **القاموس**un yapışı **الخاء**ın dammesini gerektirir.‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿أئذا كنا عظاما نخرة﴾ [النازعات/11] من قولهم: نخرت الشجرة. أي: بليت، فهبت بها نخرة الريح. أي: هبوبها والنخير: صوت من الأنف، ويسمى حرفا الأنف اللذان يخرج منهما النخير نخرتاه، ومنخراه، والنخور: الناقة التي لا تدر أو يدخل الأصبع في منخرها، والناخر: من يخرج منه النخير، ومنه: ما بالدار ناخر (أي: ما بها أحد. انظر: المجمل 3/860؛ والبصائر 5/30).

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿أئذا كنا عظاما **نخرة**﴾ [en-Nâzi‘ât/11]; onların “**نخرت الشجرة**” sözünden: yani: eskidi; böylece ona **نخرة الريح** esti. Yani: onun esmesi. Ve **النخير**: burundan bir sestir; ve **النخير**in çıktığı burunun iki harfine **نخرتاه** ve **منخراه** denilir. Ve **النخور**: süt vermeyen yahut burun deliğine parmak sokulan dişi devedir. Ve **الناخر**: kendisinden **النخير** çıkan kimsedir. Ve ondan: “**ما بالدار ناخر**” (yani: onda hiç kimse yoktur. Bak: el-Mucmel 3/860; el-Basâir 5/30).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن خ ر
للحمار نخيرٌ وقد نخر ومنه‏:‏ المنخران والنخرتان وقيل النخرة‏:‏ الأنف‏.‏
ومن المجاز‏:‏ للريح نخرة شديدة وهي عصفتها ومنه‏:‏ العظم والعود الناخر لنخير الريح فيه وما بالدار ناخر‏:‏ أحدٌ‏.‏

##### Türkçe

ن خ ر
Eşek için **نخيرٌ** vardır; ve **نخر** etti. Ondandır: **المنخران** ve **النخرتان**. Ve denildi ki: **النخرة**: burun.

Mecazdan: rüzgâr için şiddetli bir **نخرة** vardır; o, onun esişidir. Ondandır: rüzgârın **نخير**i onda olduğu için **العظم** ve **العود الناخر**. Ve “Evde **ناخر** yoktur”: yani bir kimse.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّخِيرُ: صوتُ الأَنفِ. نَخَرَ الإِنسانُ والحمار والفرس بأَنفه يَنْخِرُ ويَنْخُرُ نَخِيراً: مدّ الصوت والنفَس في خَياشِيمه. الفراء في قوله تعالى: أَئذا كنا عِظاماً نَخِرَةً، وقرئ: ناخِرَةً؛ قال: وناخِرَةً أَجود الوجهين لأَن الآيات بالأَلف، أَلا ترى أَن ناخرة مع الحافِرة والساهِرة أَشبه بمجيء التأْويل فقال: والناخِرة والنَّخِرة سواء في المعنى بمنزلة الطامِع والطمِع؛ قال ابن بري وقال الهَمْداني يوم القادسية:أَقْدِمْ أَخا نَهْمٍ على الأَساوِرَهْ،
ولا تَهُولَنْكَ رؤوسٌ نادِرَهْ،
فإِنما قَصْرُكَ تُرْبُ الساهِرَه،
حتى تعودَ بعدَها في الحافِرَهْ،
من بعدِ ما صِرتَ عِظاماً ناخِرَهْ
ويقال: نَخِرَ العَظْمُ، فهو نَخِرٌ إِذا بَليَ ورَمَّ، وقيل: ناخِرة أَي فارِغة يجيء منها عند هُبوب الريح كالنَّخير.
والمَنْخِرُ والمَنْخَرُ والمِنْخِرُ والمُنْخُرُ والمُنْخورُ: الأَنف؛ قال غيلان بن حريث:
يَسْتَوْعِبُ البُوعَينِ من جَرِيرِهِ
من لَدُ لَحْيَيْهِ إِلى مُنْخُورِهِ
قال ابن بري: وصواب إِنشاده كما أَنشده سيبويه إِلى مُنْحورهِ، بالحاء، والمنحور: النَّحْر؛ وصف الشاعر فَرَساً بطول العُنُق فجعله يَستوعِب حَبْله مقدار باعَين من لحْيَيْه إِلى نَحْرِه. الجوهري: والمَنْخِرُ ثُقْبُ الأَنْفِ، قال: وقد تكسر الميم إِتباعاً لكسرة الخاء، كما قالوا مِنْتِن، وهما نادران لأن مِفْعِلاً ليس من الأَبنية. وفي الحديث: أَنه أَخذ بِنُخْرَة الصبيّ أَي بأَنفِه. والمُنْخُران أَيضاً: ثُقْبا الأَنْف. وفي حديث الزِّبْرِقان: الأُفَيْطِس النُّخْرَةِ لِلذي كان يَطْلُع في حِجْرِه. التهذيب: ويقولون مِنْخِراً وكان القياس مَنْخِراً ولكن أَرادوا مِنْخِيراً، ولذلك قالوا مِنْتِن والأَصل مِنْتِين. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه أَُتِيَ بسكران في شهر رمضان فقال: لِلمَنْخِرَين دُعاءٌ عليه أَي كَبَّه الله لِمَنْخِرَيهِ، كقولهم: بْعداً له وسُحْقاً وكذلك لليدين والفَم. قال اللحياني في كل ذي مَنْخِرٍ: إِنه لَمُنْتَفِخُ المَناخِر كما قالوا إِنه لمُنْتَفِخ الجوانِب، قال: كأَنهم فَرَّقوا الواحد فجعلوه جمعاً. قال ابن سيده: وأَما سيبويه فذهب إِلى تعظيم العُضْوِ فجعل كلَّ واحد منه مَنْخِراً
(* قوله« فجعل كل واحد إلخ» لعل المناسب فجعل كل جزء)،
والغَرَضان مُقْترِبان.
والنُّخْرة: رأْس الأَنفِ. وامرأَةٌ مِنْخار: تَنْخِرُ عند الجماع، كأَنها مجنونة، ومن الرجال من يَنْخِرُ عند الجماع حتى يُسمع نَخِيره. ونُخْرَتا الأَنْف: خَرْقاه، الواحدة نُخْرة، وقيل: نُخْرَتُه مُقدّمه، وقيل: هي ما بين المُنْخُرَين، وقيل: أَرْنَبَتُهُ يكون للإِنسان والشاء والناقة والفرس والحمار؛ وكذلك النُّخَرة مثال الهُمَزَة. ويقال: هَشَم نُخْرَتَه أَي أَنفه. غيره: النُّخْرة والنُّخَرة، مثال الهُمَزة، مُقدَّم أَنف الفرس والحمار والخنزير.
ونَخَرَ الحالِبُ الناقةَ: أَدخل يده في مَنْخرها ودلَكه أَو ضرَب أَنفَها لتَدِرَّ؛ وناقة نَخُور: لا تَدِرُّ إِلاّ على ذلك. الليث: النَّخُور الناقة التي يَهلِك ولدُها فلا تَدِرّ حتى تُنَخَّر تَنْخِيراً؛ والتَّنْخِير: أَن يدلُك حالبُها مُنْخُرَيها بإِبهامَيه وهي مُناخة فتثُور دارَّة. الجوهري: النَّخُور من النُّوق التي لا تَدِرّ حتى تضرِب أَنفَها، ويقال: حتى تُدخِل إِصْبَعَك في أَنفها.
ونَخِرَت الخشَبة، بالكسر، نَخَراً، فهي نَخِرة: بَلِيَتْ وانْفَتَّت أَو اسْتَرْخَت تَتَفَتَّت إِذا مُسَّت، وكذلك العظْم، يقال: عَظْم نَخِر وناخِر، وقيل: النَّخِرَة من العظام الباليةُ، والناخِرة التي فيها بقيَّة (*قوله« التي فيها بقية» كذا في الأصل. وعبارة القاموس: المجوفة التي فيها ثقبة.) ، والناخر من العظام الذي تَدخل الريح فيه ثم تخرج منه، ولها نَخِير. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: لما خلق الله إِبليس نَخَرَ؛ النَّخِير: صوت الأَنف. ونَخَر نَخِيراً: مدّ الصَّوت في خياشيمه وصوَّت كأَنه نَغْمة جاءت مضطرِبة. وفي الحديث: ركِب عمرو بن العاص على بغلة سَمِطَ وجهُها هرَماً فقيل له: أَتركب بغلة وأَنت على أَكرمِ ناخرة بمصر؟ وقيل: ناجِرة، بالجيم؛ قال المبرّد: قوله الناخِرة يريد الخيل، يقال للواحد ناخِر وللجماعة ناخرة، كما يقال رجل حَمَّار وبغَّال وللجماعة الحمَّارة والبغَّالة؛ وقال غيره: يريد وأَنت على ذلك أَكرم
(* قوله« وانت على ذلك
أكرم إلخ» كذا في الأصل) ناخِرة. يقال: إِن عليه عَكَرَةً من مال أَي إِنّ له عَكَرة، والأَصل فيه أَنها تَرُوحُ عليه، وقيل للحمير الناخِرة للصَّوت الذي خرج من أُنوفها، وأَهلُ مِصر يُكثِرون ركوبها أَكثرَ من ركوب البِغال. وفي الحديث: أَفضلُ الأَشياءِ الصلاةُ على وقتها أَي لوقتها. وقال غيره: الناخِر الحمار. الفراء: هو الناخِر والشاخِر، نخيرُه من أَنفِه وشَخِيرُه من حلقِه. وفي حديث النَّجاشيِّ: لما دخل عليه عمرو والوفْدُ معه قال لهم: نَخِّرُوا أَي تكلموا؛ قال ابن الأَثير:كذا فُسر في الحديث، قال: ولعله إِن كان عربيّاً مأْخوذ من النَّخير الصَّوتِ، ويروى بالجيم، وقد تقدم. وفي الحديث أَيضاً: فتناخَرَتْ بَطارِقَتُه أَي تكلمت وكأَنه كلام مع غضب ونُفور.
والناخِر: الخِنزير الضَّارِي، وجمعه نُخُرٌ.
ونُخْرة الريح، بالضم: شِدّةُ هُبوبها.
والنَّخْوَرِيُّ: الواسع الإِحلِيل؛ وقال أَبو نصر في قول عَدِيِّ بن زيد:
بعدَ بنِي تُبَّعٍ نَخاوِرَة،
قدِ اطمأَنَّتْ بهم مَرازِبُها
قال: النَّخاوِرَة الأَشراف، واحدهم نِخْوارٌ ونَخْوَرِيّ، ويقال: هم المتكبرون. ويقال: ما بها ناخِر أَي ما بها أَحد؛ حكاه يعقوب عن الباهلي. ونُخَير ونَخَّار: اسمانِ.

##### Türkçe

**النَّخِيرُ**: burnun sesi. İnsan, eşek ve at burnuyla **نَخَرَ**
**يَنْخِرُ** ve **يَنْخُرُ** **نَخِيراً**: ses ve nefesi burun deliklerinde uzattı. el-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **أَئذا كنا عِظاماً نَخِرَةً**; ve **ناخِرَةً** diye de okunmuştur; dedi ki:
**وناخِرَةً** iki vecih(in) daha iyisidir; çünkü âyetler elif iledir; görmüyor musun ki **ناخرة** ile **الحافِرة** ve **الساهِرة** te’vilin gelişi bakımından daha benzer; dedi ki: **الناخِرة** ile **النَّخِرة** mânâda birdir; **الطامِع** ile **الطمِع** menzilesinde. İbn Berrî dedi; Hemdânî de Kādisiyye günü dedi:
أَقْدِمْ أَخا نَهْمٍ على الأَساوِرَهْ،
ولا تَهُولَنْكَ رؤوسٌ نادِرَهْ،
فإِنما قَصْرُكَ تُرْبُ الساهِرَه،
حتى تعودَ بعدَها في الحافِرَهْ،
من بعدِ ما صِرتَ عِظاماً ناخِرَهْ
Ve denir: **نَخِرَ العَظْمُ**; o hâlde o **نَخِرٌ**dur; eskidi ve çürüdü(ğü) zaman. Ve denildi: **ناخِرة**; yani boş; rüzgâr estiğinde ondan **النَّخير** gibi (bir ses) gelir.
Ve **المَنْخِرُ** ve **المَنْخَرُ** ve **المِنْخِرُ** ve **المُنْخُرُ** ve **المُنْخورُ**: burun; Ghaylân b. Harîs dedi:
يَسْتَوْعِبُ البُوعَينِ من جَرِيرِهِ
من لَدُ لَحْيَيْهِ إِلى مُنْخُورِهِ
İbn Berrî dedi: Onun inşâdının doğrusu, Sîbeveyh’in inşâd ettiği gibi, **مُنْحورهِ**’ye kadardır; **الحاء** ile. Ve **المنحور**: **النَّحْر**dır; şair bir atı boynun uzunluğuyla vasfetti; böylece onun ipini, iki çenesinden **نَحْرِه**’ne kadar iki kulaç miktarını kaplar kıldı. el-Cevherî: **المَنْخِرُ** burnun deliğidir; dedi ki: **الميم** bazen **الخاء**’ın kesresine uyarak kesrelenir; **مِنْتِن** dedikleri gibi; ikisi de nâdirdir; çünkü **مِفْعِلاً** vezni yapılardan değildir. Hadiste: onun çocuğun **بِنُخْرَة**’sinden, yani burnundan tuttuğu (gelmiştir). Ve **المُنْخُران** da: burnun iki deliği. Zibriqān hadîsinde: **الأُفَيْطِس النُّخْرَةِ**; onun kucağında beliren kimse için. et-Tehzîb: **مِنْخِراً** derler; kıyas ise **مَنْخِراً** idi; fakat **مِنْخِيراً** istemişlerdir; bu yüzden **مِنْتِن** dediler; asl(ı) **مِنْتِين**dir. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Ramazan ayında sarhoş getirilmişti; dedi ki: **لِلمَنْخِرَين دُعاءٌ عليه**; yani Allah onu iki **مَنْخِرَ**i üzerine yüzüstü düşürsün; “ona uzaklık ve helâk” demeleri gibi; aynı şekilde iki el ve ağız için de. el-Lihyânî her **مَنْخِر** sahibi hakkında dedi ki: “O, **المَناخِر**i şişkindir”; “O, yanları şişkindir” dedikleri gibi; dedi ki: Sanki tekili ayırdılar da onu çoğul yaptılar. İbn Sîde dedi: Sîbeveyh ise uzvu büyütmeye gitti; böylece onun her birini **مَنْخِراً** kıldı
(* «فجعل كل واحد إلخ» sözü: uygun olan, “فجعل كل جزء”dur),
ve iki maksat birbirine yakındır.
Ve **النُّخْرة**: burnun ucu. Ve **امرأَةٌ مِنْخار**: cinsel birleşme sırasında **تَنْخِرُ**; sanki deliymiş gibi. Erkeklerden de cinsel birleşme sırasında **يَنْخِرُ** olan vardır; ta ki onun **نَخِير**i işitilir.
Ve **نُخْرَتا الأَنْف**: burnun iki deliği; tekili **نُخْرة**. Ve denildi: **نُخْرَتُه** onun önü(dür). Ve denildi: o, iki **المُنْخُرَين** arasındaki şeydir. Ve denildi: onun **أَرْنَبَتُهُ**dur; insanda, koyunda, dişi devede, atta ve eşekte olur; aynı şekilde **النُّخَرة** de **الهُمَزَة** misali. Ve denir: **هَشَم نُخْرَتَه**; yani burnunu. Başkası: **النُّخْرة** ve **النُّخَرة**; **الهُمَزَة** misali; atın, eşeğin ve domuzun burnunun önü.
Ve **نَخَرَ الحالِبُ الناقةَ**: elini onun **مَنْخر**ına soktu ve onu ovdu; yahut süt versin diye burnunu vurdu. Ve **ناقة نَخُور**: ancak bunun üzerine süt verir. el-Leys: **النَّخُور** yavrusu ölen dişi devedir; **تُنَخَّر تَنْخِيراً** edilinceye kadar süt vermez. Ve **التَّنْخِير**: sağanın, o çökmüşken, iki başparmağıyla onun iki **مُنْخُر**unu ovmasıdır; böylece süt vererek coşar. el-Cevherî: **النَّخُور** süt vermeyen develerdendir; burnuna vuruluncaya kadar (süt) vermez; ve denir: parmağını onun burnuna sokuncaya kadar.
Ve **نَخِرَت الخشَبة** (kesre ile) **نَخَراً**; o hâlde o **نَخِرة**dir: eskidi ve ufalandı; yahut gevşedi; dokunulunca ufalanır; kemik de böyledir. Denir: **عَظْم نَخِر** ve **ناخِر**. Ve denildi: **النَّخِرَة** eskimiş kemiklerdendir; **الناخِرة** ise içinde bir kalıntı olan(dır)
(* «التي فيها بقية» sözü: asılda böyledir. Kāmûs’un ibaresi: “içi boş, içinde delik olan”.),
ve **الناخر** kemiklerden, rüzgârın içine girip sonra ondan çıktığı (kemik)tir; onun bir **نَخِير**i vardır. İbn Abbâs’ın hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun: Allah İblîs’i yaratınca **نَخَرَ**; **النَّخِير**: burnun sesi. Ve **نَخَر نَخِيراً**: sesi burun deliklerinde uzattı ve ses çıkardı; sanki çalkantılı gelmiş bir nağme gibi. Hadiste: Amr b. el-Âs, yüzü yaşlılıktan sarkmış bir katıra bindi; ona denildi ki: “Sen Mısır’daki en değerli **ناخِرة** üzerindeyken katıra mı biniyorsun?” Ve denildi: **ناجِرة**; **الجيم** ile. el-Muberred dedi: **الناخِرة** sözüyle atları kasteder; tekile **ناخِر**, topluluğa **ناخِرة** denir; tıpkı “adam **حَمَّار** ve **بغَّال**” denildiği gibi; topluluğa da **الحمَّارة** ve **البغَّالة** denir. Başkası dedi: “Ve sen o hâl üzere en değerli
(* «وانت على ذلك أكرم إلخ» sözü: asılda böyledir)
**ناخِرة** üzerindesin”i kasteder. Denir: “Onun üzerinde maldan bir **عَكَرَة** vardır”; yani onun bir **عَكَرة**si vardır; aslında, onun üzerine gidip gelmesidir. Ve eşeklere **الناخِرة** denildi; burunlarından çıkan ses sebebiyle. Mısır halkı onlara binmeyi, katırlara binmekten daha çok artırırlar. Hadiste: “Şeylerin en faziletlisi namazı vaktinde kılmaktır”; yani onun vakti için. Başkası dedi: **الناخِر** eşektir. el-Ferrâ: o **الناخِر** ve **الشاخِر**dir; onun **نخير**i burnundandır, **شَخِيرُه** ise boğazındandır. Necâşî hadîsinde: Amr ve beraberindeki heyet onun yanına girince onlara dedi ki: **نَخِّرُوا**; yani konuşun. İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste böyle tefsir edilmiştir; dedi ki: Belki Arapça ise, sesten olan **النَّخير**den alınmıştır; **الجيم** ile de rivayet edilir; ve daha önce geçti. Hadiste ayrıca: **فتناخَرَتْ بَطارِقَتُه**; yani patrikleri konuştu; sanki öfke ve nefretle birlikte bir konuşma gibi.
Ve **الناخِر**: azgın domuz; çoğulu **نُخُرٌ**dur.
Ve **نُخْرة الريح** (damme ile): esişinin şiddeti.
Ve **النَّخْوَرِيُّ**: geniş üretra; Ebû Nasr, Adî b. Zeyd’in sözü hakkında:
بعدَ بنِي تُبَّعٍ نَخاوِرَة،
قدِ اطمأَنَّتْ بهم مَرازِبُها
dedi ki: **النَّخاوِرَة** eşraflardır; onların teki **نِخْوارٌ** ve **نَخْوَرِيّ**dir. Ve denir: onlar kibirlenenlerdir. Ve denir: “Orada **ناخِر** yoktur”; yani orada hiç kimse yoktur; Ya‘kūb bunu Bâhilî’den nakletti.
Ve **نُخَير** ve **نَخَّار**: iki isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن خ ر * * نَخِرَ * الشيء بَلِيَ وتفتت فهو * نَخِيرٌ * وبابه طرِب يقال عظام * نَخِرَةٌ * و * المَنْخِرُ * بوزن المَجْلِس ثقب الأنف وقد تُكسر الميم اتباعا لكسرة الخاء كما قالوا مِنْتِن وهما نادران لأن مِفْعلا ليس من الأبنية و * النَّخِيرُ * صوت بالأنف تقول منه * نَخَرَ * يَنْخِر بالكسر * نَخِيرا * وينْخُر بالضم لغة و * النَّاخِرُ * من العظام الذي تدخل الريح فيه ثم تخرج ولها نَخِير

##### Türkçe

* ن خ ر * **نَخِرَ** şey: eskidi ve ufalanıp dağıldı; artık o **نَخِيرٌ**dur. Babı **طرِب**’dir. Denilir: **عظام نَخِرَةٌ**. Ve **المَنْخِرُ** (vezin olarak **المَجْلِس** vezninde): burun deliği. Ve **الخاء**’ın kesresine uyarak **الميم** kırılabilir; nitekim **مِنْتِن** dediler. İkisi de nadirdir; çünkü **مِفْعلا** yapılardan değildir. Ve **النَّخِيرُ**: burunla çıkan sestir. Ondan şöyle dersin: **نَخَرَ يَنْخِر** (kesre ile) **نَخِيرا**; ve **يَنْخُر** (damme ile) bir lehçedir. Ve **النَّاخِرُ**: kemiklerden, rüzgârın içine girip sonra çıktığı (şey); ve onun için **نَخِير** vardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نخر الإنسان والحمار والفرس ينخر، بالكسر، وينخر، بالضم، نخيرا، كأمير: مد الصوت والنفس في خياشيمه، فهو ناخر، ومنه حديث ابن عباس:  لما خلق الله إبليس نخر  أي صوت من خياشيمه كأنه نغمة جاءت مضطربة. والمنخر، بفتح الميم والخاء، وبكسرهما، كسر الميم إتباع لكسرة الخاء كما قالوا منتن، وهما نادران، لأن مفعلا ليس من الأبنية. وفي التهذيب: ويقولون منخرا، وكان القياس منخرا ولكن أرادوا منخيرا، وذلك قالوا منتن والأصل منتين. وبضمهما، وكمجلس وملمول: الأنف. قال غيلان بن حريث:
  يستوعب البوعين من جريره                      من لد لحييه إلى منخـوره هكذا أنشده الجوهري، قال ابن بري: وصواب إنشاده كما أنشده سيبويه: إلى منحوره، بالحاء، والمنحور هو النحر، وصف الشاعر فرسا بطول العنق فجعله يستوعب من حبله مقدار باعين من لحييه إلى نحره، هكذا في اللسان هنا، وأورد الصاغاني هذا البحث في ن-ح-ر. في الحديث:  أنه أخذ بنخرة الصبي  نخرة. الأنف بالضم: مقدمته، وهي رأسه أو خرقه، أو ما بين المنخرين، أو أرنبته، يكون للإنسان والشاء والناقة والفرس والحمار. ويقال: النخرة. الأنف نفسه. ومنه قولهم: هشم نخرته. من المجاز: النخرة من الريح: شدة هبوبها، وعصفها. ونخر الحالب الناقة، كمنع: أدخل يده في منخرها ودلكه، أو ضرب أنفها لتدر. وناقة نخور كصبور: لا تدر إلا على ذلك. وقال الليث: النخور: الناقة التي يهلك ولدها فلا تدر حتى تنخر تنخيرا. والتنخير: أن يدلك حالبها منخريها بإبهاميه وهي مناخة فتثور دارة. وفي الصحاح: النخور من النوق: التي لا تدر حتى تضرب أنفها، ويقال: حتى تدخل إصبعك في أنفها. والنخر، ككتف، والناخر: البالي المتفتت، يقال: عظم نخر وناخر، وقد نخر، كفرح، وكذلك الخشبة، وقد نخرت، إذا بليت واسترخت، تتفتت إذا مست، أو النخرة من العظام: البالية، والناخرة: التي فيها بقية. وقيل: هي المجوفة التي فيها ثقبة يجيء منها عند هبوب الريح صوت كالنخير. وقوله تعالى:  أئذا كنا عظاما نخرة  وقرئ: ناخرة. قال الفراء: وناخرة أجود الوجهين، لأن الآيات بالألف، ألا ترى أن ناخرة مع الحافرة والساهرة أشبه بمجيء التأويل. قال: والناخرة والنخرة سواء في المعنى بمنزلة الطامع والطمع. نخير ونخار، كزبير وشداد: اسمان. والنخوار، بالكسر: الشريف وقيل: المتكبر. قال رؤبة:

  وبالدواهي نسكت النخـاورا                      فاجلب إلينا مفحما أو شاعرا وبه فسر أبو نصر قول عدي بن زيد:
  بعد بني تبع نـخـاورة                      قد اطمأنت بهم مرازبها قيل: الجبان، وقيل الضعيف، وفي الأخيرين مجاز، وقد نقلهما الصاغاني، ج نخاورة كجلواز وجلاوزة. والنخوري، بالفتح: الواسع الفم والجوف، نقله الصاغاني. قيل: النخوري: الواسع الإحليل، كذا في اللسان. والناخر: الخنزير الضاري، ج نخر، بضمتين، قاله أبو عمرو. من المجاز: ما بها ناخر، أي أحد، حكاه يعقوب عن الباهلي. يقال: امرأة منخار، وهي التي تنخر عند الجماع كأنها مجنونة، وقد نخرت تنخر، كمنع ومن الرجال: من ينخر عند الجماع حتى يسمع نخيره. والتنخير: التكليم، وقد جاء في حديث النجاشي:  لما دخل عليه عمرو والوفد معه قال لهم: نخروا  أي تكلموا. قال ابن الأثير: كذا فسر في الحديث. قال: ولعله إن كان عربيا مأخوذ من النخير: الصوت ويروى بالجيم، وقد تقدم. والمنخر، كمقعد. هكذا سياق ضبطه، والصواب أنه بكسر الميم والخاء كما ضبطه الصاغاني مجودا وياقوت في معجمه. وكان المناسب من المصنف ضبطه، هضبة لبني ربيعة بن عبد الله بن أبي بكر بن كلاب. والمنتخر، كمنتظر، أي على صيغة اسم المفعول، والذي في التكملة بكسر الخاء، هكذا هو مضبوط مجودا: ع قرب المدينة، على ليلة منها، بناحية فرش مالك، هكذا في سائر النسخ، وصوابه فرش ملل، بلامين، كذا هو في التكملة على الصواب، ومثله في معجم ياقوت، وقال: هو من مكة على سبع، ومن المدينة على ليلة، وهو إلى جانب مثغر. وكشداد: النخار بن أوس بن أبير القضاعي، أنسب العرب، وهو من ولد سعد هذيم، وذكر ابن ماكولا النخار بن أنيس وقال فيه: كان أنسب العرب وأنه من ولد سعد هذيم، قال الحافظ وهو تصحيف، وذكر الصاغاني والحافظ أنه دخل على معاوية فازدراه وكان عليه عباءة فقال: إن العباءة لا تكلمك. والعداء بن النخار: صاحب طلائع بني القين يوم بالغة جاهلي. وبالغة بالعين والغين. وإبراهيم بن الحجاج بن نخرة الصنعاني، هو بالفتح ويضم، الأخير هو المشهور عند المحدثين والفتح ذكره الصاغاني، محدث. روى عنه أبو عيسى الرملي. قال الحافظ: كذا سمى الدارقطني ومن تبعه أباه، ووقع في الضعفاء لابن حبان: إبراهيم بن إسحاق بن نخرة، وأورد له من روايته عن إسحاق بن إبراهيم الطبري، عن عبد الله بن نافع، حديثا موضوعا. وكذا أورده الدارقطني في غرائب مالك: ويستفاد من كلام الخطيب أن نخرة لقب، واسمه يوسف. انتهى. ومما يستدرك عليه: النخرة، كهمزة: مقدم أنف الفرس والحمار والخنزير، لغة في النخرة، بالضم، كذا في اللسان. والناخرة: الخيل، يقال للواحد ناخر، وبه فسر الحديث: ?  ركب عمرو بن العاص على بغلة شمط وجهها هرما فقيل له: أتركب بغلة وأنت على أكرم ناخرة بمصر?  ويقال: الناخرة: الحمير، للصوت الذي يخرج من أنوفها. وأهل مصر يكثرون ركوبها أكثر من ركوب البغال. وقيل: الناخر: الحمار. قال الفراء: هو الناخر والشاخر، نخيره من أنفه، وشخيره من حلقه. وفي الحديث أيضا:  فتناخرت بطارقته  أي تكلمت وكأنه كلام مع غضب ونفور. والنخر، كزفر: اسم موضع، ذكره ابن دريد في الحسبان.

##### Türkçe

**نخر** insan, eşek ve at **ينخر**, kesre ile; ve **ينخر**, zamme ile; **نخيرا**, **كأمير**: sesi ve nefesi genzinde uzattı; o hâlde o **ناخر**dır. Ondan, İbn Abbas hadisi: “Allah İblis’i yarattığında **نخر**” yani genzinden bir ses çıkardı; sanki çalkantılı gelmiş bir nağme gibi.

Ve **المنخر**, **الميم** ve **الخاء**’ın fethi ile; ve ikisinin kesri ile; **الميم**’in kesri **الخاء**’ın kesresine tâbi kılmadır; “**منتن**” dedikleri gibi; ve ikisi nadirdir; çünkü **مفعلا** bina(lar)dan değildir. Ve **التهذيب**’de: “**منخرا** derler; kıyas **منخرا** idi; fakat **منخيرا**yı istediler; bunun için **منتن** dediler; asl(ı) **منتين**dir.”

Ve ikisinin zammesi ile; ve **كمجلس** ve **ملمول** gibi: burun. Gıylan b. Harîs dedi ki:
  يستوعب البوعين من جريره                      من لد لحييه إلى منخـوره
Cevherî onu böyle inşad etti. İbn Berrî dedi ki: İnşadının doğrusu, Sîbeveyh’in inşad ettiği gibi: “**إلى منحوره**”, **الحاء** ile; ve **المنحور** **النحر**dır. Şair bir atı boynun uzunluğu ile vasfetti; böylece onu, yularından, iki arşın miktarını, çenelerinin yanından boğazına kadar kapsar kıldı; burada **اللسان**’da böyledir. Sâgânî bu araştırmayı **ن-ح-ر**’de zikretti.

Hadiste: “Onun, çocuğun **نخرة**sinden tuttu” **نخرة**. Burun, zamme ile: onun önü; ve o, onun başıdır yahut deliğidir; yahut iki **المنخر** arasındaki şeydir; yahut onun burun ucu(udur). İnsan, koyun, dişi deve, at ve eşek için olur. Ve denir: **النخرة**: burnun kendisi. Ondan onların sözü: “Onun **نخرة**sini parçaladı.”

Mecazdan: rüzgârdan **النخرة**: esişinin şiddeti ve kasırga gibi esmesi. Ve sağan, dişi deveye **نخر** etti, **كمنع**: elini onun **منخر**’una soktu ve onu ovdu; yahut süt versin diye burnuna vurdu. Ve **ناقة نخور كصبور**: ancak bunun üzerine süt verir. Leys dedi ki: **النخور**: yavrusu helâk olan dişi deve; **تنخر تنخيرا** edinceye kadar süt vermez. Ve **التنخير**: sağanın, o çökmüş iken, iki başparmağıyla onun iki **منخر**’unu ovmasıdır; böylece bir süt halkası kabarır.

Ve **الصحاح**’ta: develerden **النخور**: burnuna vuruluncaya kadar süt vermeyen; ve denir: parmağını onun burnuna sokuncaya kadar.

Ve **النخر**, **ككتف**, ve **الناخر**: eskimiş, ufalanmış; denir: **عظم نخر وناخر**; ve **قد نخر**, **كفرح**; ve aynı şekilde tahta; ve **قد نخرت**, eskidiğinde ve gevşediğinde; dokunulunca ufalanır. Yahut kemiklerden **النخرة**: eskimiş olan; ve **الناخرة**: içinde kalıntı olan. Ve denildi: o, içi boş olan, içinde bir delik bulunan; rüzgâr estiğinde ondan **كالنخير** bir ses gelir.

Ve O’nun sözü (yüce): **أئذا كنا عظاما نخرة**; ve **ناخرة** diye de okundu. Ferrâ dedi ki: **ناخرة** iki vecih(in) daha iyisidir; çünkü âyetler elif iledir; görmüyor musun ki **ناخرة**’nin **الحافرة** ve **الساهرة** ile, te’vilin gelişine daha benzerliği vardır. Dedi ki: **الناخرة** ve **النخرة** mânâda birdir; **الطامع** ve **الطمع** menzilesinde.

**نخير** ve **نخار**, **كزبير وشداد**: iki isim.

Ve **النخوار**, kesre ile: şerefli; ve denildi: kibirli. Ru’be dedi ki:
  وبالدواهي نسكت النخـاورا                      فاجلب إلينا مفحما أو شاعرا
Bununla Ebû Nasr, Adî b. Zeyd’in sözünü tefsir etti:
  بعد بني تبع نـخـاورة                      قد اطمأنت بهم مرازبها
Denildi: korkak; ve denildi: zayıf; ve son ikisinde mecaz vardır; Sâgânî ikisini nakletti. Çoğulu **نخاورة**; **كجلواز وجلاوزة** gibi.

Ve **النخوري**, fetha ile: ağzı ve içi geniş olan; Sâgânî nakletti. Denildi: **النخوري**: idrar yolu geniş olan; **اللسان**’da böyledir.

Ve **الناخر**: azgın domuz; çoğulu **نخر**, iki zamme ile; Ebû Amr söyledi.

Mecazdan: onda **ناخر** yoktur; yani hiç kimse; Ya’kûb onu Bâhilî’den hikâye etti.

Denir: **امرأة منخار**; o, cinsel birleşme sırasında, sanki deliymiş gibi **تنخر** eden kadındır; ve **قد نخرت تنخر**, **كمنع**. Ve erkeklerden: cinsel birleşme sırasında **ينخر** eden; öyle ki **نخيره** işitilir.

Ve **التنخير**: konuşma; ve Necâşî hadîsinde gelmiştir: “Amr ve beraberindeki heyet onun yanına girince onlara dedi ki: **نخروا**” yani konuşun. İbnü’l-Esîr dedi ki: hadiste böyle tefsir edildi. Dedi ki: belki, eğer Arapça ise, **النخير**den alınmıştır: ses. Ve **بالجيم** ile rivayet olunur; ve daha önce geçti.

Ve **المنخر**, **كمقعد**. Bu, ضبطının sevkidir; doğrusu, Sâgânî’nin “**مجودا**” olarak ve Yâkût’un **معجم**’inde ضبط ettiği gibi, **الميم** ve **الخاء**’ın kesri iledir. Müelliften, onu ضبط etmesi uygun olurdu: Benî Rebîa b. Abdullah b. Ebî Bekr b. Kilâb’a ait bir tepe.

Ve **المنتخر**, **كمنتظر**; yani ism-i mef’ûl sigası üzere. Ve **التكملة**’de olan, **الخاء**’ın kesri iledir; işte böyle “**مجودا**” olarak ضبط edilmiştir: Medine yakınında bir **ع**; ondan bir gece mesafede; **فرش مالك** tarafında; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu **فرش ملل**’dir, iki **لام** ile; **التكملة**’de doğru üzere böyledir; Yâkût’un **معجم**’inde de benzeri. Ve dedi ki: Mekke’den yedi (mesafe) üzeredir; Medine’den bir gece üzeredir; ve **مثغر**’ın yanındadır.

Ve **كشداد**: **النخار** b. Evs b. Ebîr el-Kudâ’î; Arapların en nesep bileni; ve o, Sa’d Huzeym’in evlâdındandır. İbn Mâkûlâ **النخار** b. Enîs’i zikretti ve onda dedi ki: Arapların en nesep bileni idi ve Sa’d Huzeym’in evlâdındandır. Hâfız dedi ki: bu bir tashîftir. Sâgânî ve Hâfız zikretti ki: Muâviye’nin yanına girdi; onu küçümsedi; üzerinde bir **عباءة** vardı; dedi ki: “Şüphesiz **العباءة** seninle konuşmaz.”

Ve **العداء** b. **النخار**: câhiliye günü **بالغة**’de Benî’l-Kayn’in öncü birlikleri sahibi. Ve **بالغة** **بالعين والغين** iledir.

Ve İbrâhîm b. el-Haccâc b. **نخرة** es-San’ânî; o, fetha iledir ve zamme ile de olur; sonuncusu muhaddisler yanında meşhur olandır; fethayı Sâgânî zikretti; muhaddistir. Ebû Îsâ er-Ramlî ondan rivayet etti. Hâfız dedi ki: Dârakutnî ve ona tâbi olanlar babasını böyle adlandırdı; ve İbn Hibbân’ın **الضعفاء**’ında vâki oldu: İbrâhîm b. İshâk b. **نخرة**; ve onun için, İshâk b. İbrâhîm et-Taberî’den, Abdullah b. Nâfi’ten rivayetiyle uydurma bir hadis zikretti. Dârakutnî de onu **غرائب مالك**’te böyle zikretti. Hatîb’in sözünden istifade edilir ki **نخرة** bir lakaptır; adı Yûsuf’tur. Bitti.

Ve ona istidrâk olunanlardan: **النخرة**, **كهمزة**: atın, eşeğin ve domuzun burnunun önü; zamme ile **النخرة** için bir lugattır; **اللسان**’da böyledir.

Ve **الناخرة**: atlar; tekine **ناخر** denir; ve bununla hadis tefsir edildi: “Amr b. el-Âs, yüzü yaşlılıktan beyazlamış bir katıra bindi; ona denildi ki: ‘Sen bir katıra biniyorsun da, sen Mısır’da en kerîm **ناخرة** üzerindeyken mi?’”

Ve denir: **الناخرة**: eşekler; burunlarından çıkan ses sebebiyle. Ve Mısır ehli, katırlara binmekten daha çok onlara binmeyi çoğaltırlar.

Ve denildi: **الناخر**: eşek. Ferrâ dedi ki: o, **الناخر** ve **الشاخر**dır; onun **نخيره**si burnundandır; ve onun **شخيره**si boğazındandır.

Ve hadiste ayrıca: “**فتناخرت بطارقته**” yani konuştu; ve sanki öfke ve nefret ile bir konuşmadır.

Ve **النخر**, **كزفر**: bir yer adıdır; İbn Düreyd onu **الحسبان**’da zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَخَرَ
1 نَخَرَ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. نَخُرَ (S, Msb, K) and نَخِرَ , (S, K,) inf. n. نَخِيرٌ, (S, A, Msb, K,) and نَخْرٌ, (CK, but omitted in MS. copies of the K,) said of a horse, (As, TA,) and of an ass, (A, TA,) and of a man, (TA,) [He snorted; and he snored;] he made a sound, or noise, with the nose; (S;) he made a sound, or noise, from his nose; he prolonged the breath from the خَيَاشِيم [or air-passages of the nose]; (Msb;) he made a sound, or noise, from his خياشيم, as though it were a musical note issuing convulsively; (TA;) he uttered a prolonged sound, or noise, from his خياشيم: (A, K:) the sound which horses make, termed نَخِيرٌ, is from the nostrils; that termed شَخِيرٌ, from the mouth; and that termed كَرِيرٌ, from the chest. (As, in TA, art. شخر.) You also say of a woman نَخَرَتْ, aor. نَخُرَ and نَخِرَ , (L,) or نَخَرَ , (so in the TA,) meaning, She made the same noise, [i. e., she snorted,] in the act of concubitus, as though she were possessed. (L, TA.) -A2- نَخِرَ, (S, Msb, K,) aor. نَخَرَ , (Msb, K,) inf. n. نَخَرٌ, (Msb,) It (a thing, S, or a bone, Msb, TA, and wood, TA) became old and wasted and crumbling; (S, Msb, K;) it became old and wasted and soft, crumbling when touched. (TA.)

نَخِرٌ
نَخِرٌ ذ (S, Msb, K) and ↓ نَاخِرٌ (Msb, K) A bone, (S, Msb,) and wood, (TA,) old and wasted and crumbling; (S, Msb, K;) old and wasted and soft, crumbling when touched: (TA:) fem. of each with ة: (K:) or the former signifies a bone old and wasted: (K:) and the latter, a hollow bone, having a hole passing through it, (K, TA,) whence comes, when the wind blows, a sound like that which is termed نَخِيرٌ; [see نَخَرَ;] (TA;) a bone into which the wind enters and whence it then issues with the sound so termed; (S;) a bone, and wood, in which the wind makes the sound so termed. (A.) Of the two readings, in the Kur, [lxxix. 11,] عِظَامًا نَاخِرَةً and عِظَامًا نَخِرَةً, Fr prefers the former, as agreeable in form with the words ending the other verses; and he says that نَاخِرَةٌ and نَخِرَةٌ are the same in meaning, like طَامِعٌ and طَمِعٌ. (TA.)

نُخْرَةٌ
نُخْرَةٌ ذ (tropical:) A vehement blowing of the wind. (S, A, K.) -A2- Also, (S, A, K,) and ↓ نُخَرَةٌ, (S,) The fore part of the nose, (S, K,) i. e., the head thereof, [or the flexible part,] of a man, (TA,) and of a horse, and of an ass, and of a pig, (S,) and of a sheep or goat, and of a she-camel: (TA:) or the hole thereof; (K;) i. q. ↓ مَنْخِرٌ: (A:) or the part between the two nostrils: or the end, or tip, of the nose: (K:) or, as some say, the nose itself: (A, TA:) whence the saying, (TA,) هشم نُخْرَتَهُ He broke his nose. (S, TA.)

نُخَرَةٌ
نُخَرَةٌ ذ : see نُخْرَةٌ.

نَاخِرٌ
نَاخِرٌ ذ Making the sound termed نَخِيرٌ: see 1. (TA.) ― -b2- مَا بِهَا نَاخِرٌ, (S, K,) i. e., بِالدَّارِ, (A,) (tropical:) There is not any one in it, (El-Bلhilee, Yaakoob, S, K,) i. e., in the house. (A.) -A2- See also نَخِرٌ.

مَنْجَرٌ
مَنْجَرٌ ذ , مُنْخُرٌ and مِنْخِرٌ: see مَنْخِرٌ.

مَنْخِرٌ
مَنْخِرٌ ذ , [the most common form,] originally, The place of the sound termed نَخِيرٌ. See 1. (Msb.) ― -b2- And hence, (Msb,) The hold of the nose; the nostril; (S, Msb, K;) as also ↓ مِنْخِرٌ, (T, S, Msb, K,) with kesr to the م to agree with the vowel of the خ, like as they say مِنْتِنٌ [for مُنْتِنٌ], (S, Msb,) both of which words are extr., as مِفْعِلٌ is not one of the [regular] measures, (S,) and it is said that there is no word of this measure beside these two, (Msb,) or ↓ مِنْخِرٌ is for ↓ مِنْخِيرٌ, and in like manner مِنْتِنٌ is for مِنْتِينٌ, which is the original form, (T, TA,) and ↓ مِنْخَرٌ and ↓ مُنْخُرٌ (K) and ↓ مُنْخُورٌ, (S, Msb, K,) like عُصْفُورٌ (Msb) and مُلْمُولٌ, (K, [in the CK, erroneously, مَلْمُول]) which last is [said to be] of the dial. of Teiyi, (Msb,) and said to occur in a verse of Gheylلn, but IB says that the right reading is مَنْحُور, with ح, syn. with نَحْرٌ: (Sgh, in art. نحر; and L, in the present art.) pl. مَنَاخِرُ and مَنَاخِيرُ; (Msb;) [the latter irreg., unless pl. of مِنْخِيرٌ or مُنْخُورٌ.]

مِنْخَارٌ
مِنْخَارٌ ذ A man who makes the sound termed نَخِيرٌ [see نَخَرَ] in the act of concubitus: (TA:) and a woman who does so in that act, as though she were possessed. (K.)

مُنْخُورٌ
مُنْخُورٌ ذ : see مَنْخِرٌ.

مِنْخِيرٌ
مِنْخِيرٌ ذ : see مَنْخِرٌ.

##### Türkçe

نَخَرَ
1 **نَخَرَ** ذ , (S, A, Msb, K,) muzâri‘ı **نَخُرَ** (S, Msb, K) ve **نَخِرَ** , (S, K,) mastar ismi **نَخِيرٌ**, (S, A, Msb, K,) ve **نَخْرٌ**, (CK, fakat K’nın yazma nüshalarında düşürülmüştür,) ata dair söylenir, (As, TA,) ve eşeğe dair, (A, TA,) ve adama dair, (TA,) [o kişnedi; ve o horladı;] burunla bir ses yahut gürültü çıkardı; (S;) burnundan bir ses yahut gürültü çıkardı; **خَيَاشِيم**’den [yahut burnun hava geçitlerinden] nefesi uzattı; (Msb;) **خياشيم**’inden, sanki kasılmalı olarak çıkan bir mûsikî notası imiş gibi, bir ses yahut gürültü çıkardı; (TA;) **خياشيم**’inden uzatılmış bir ses yahut gürültü çıkardı: (A, K:) atların çıkardığı ve **نَخِيرٌ** diye adlandırılan ses burun deliklerindendir; **شَخِيرٌ** diye adlandırılan ağızdandır; **كَرِيرٌ** diye adlandırılan ise göğüstendir. (As, TA’da, **شخر** maddesinde.) Kadın hakkında da **نَخَرَتْ**, muzâri‘ı **نَخُرَ** ve **نَخِرَ** , (L,) yahut **نَخَرَ** , (TA’da böyledir,) dersin; mânâsı: O, sanki cinlenmiş gibi, cima hâlinde aynı gürültüyü [yani burundan ses çıkarmayı] yaptı. (L, TA.) -A2- **نَخِرَ**, (S, Msb, K,) muzâri‘ı **نَخَرَ** , (Msb, K,) mastar ismi **نَخَرٌ**, (Msb,) O (bir şey, S, yahut bir kemik, Msb, TA, ve odun, TA) eskidi ve zayıfladı ve ufalanır oldu; (S, Msb, K;) eskidi ve zayıfladı ve yumuşadı, dokunulunca ufalanır oldu. (TA.)

نَخِرٌ
**نَخِرٌ** ذ (S, Msb, K) ve ↓ **نَاخِرٌ** (Msb, K) Eskimiş, zayıflamış ve ufalanır bir kemik, (S, Msb,) ve odun; (TA,) (S, Msb, K;) eskimiş, zayıflamış ve yumuşamış, dokunulunca ufalanır: (TA:) her birinin müennesi ة iledir: (K:) yahut birincisi, eskimiş ve zayıflamış bir kemik mânâsınadır: (K:) ikincisi ise, içi boş bir kemik; içinden geçen bir deliği olan, (K, TA,) bundan dolayı rüzgâr estiğinde **نَخِيرٌ** diye adlandırılan şeye benzer bir ses çıkar; [**نَخَرَ**’a bak;] (TA;) rüzgârın içine girdiği ve sonra oradan, bu adla anılan sesle çıktığı bir kemik; (S;) rüzgârın, bu adla anılan sesi çıkardığı bir kemik ve odun. (A.) Kur’ân’daki iki kıraatten, [lxxix. 11,] **عِظَامًا نَاخِرَةً** ve **عِظَامًا نَخِرَةً**, Fr birincisini tercih eder; diğer âyetlerin sonlarını bitiren kelimelerle şekilce uygun olduğu için; ve der ki: **نَاخِرَةٌ** ile **نَخِرَةٌ** mânâca aynıdır; **طَامِعٌ** ile **طَمِعٌ** gibi. (TA.)

نُخْرَةٌ
**نُخْرَةٌ** ذ (mecaz:) Rüzgârın şiddetli esmesi. (S, A, K.) -A2- Ayrıca, (S, A, K,) ve ↓ **نُخَرَةٌ**, (S,) burnun ön kısmı, (S, K,) yani onun başı [yahut yumuşak kısmı], insanda, (TA,) ve atta, ve eşekte, ve domuzda, (S,) ve koyunda yahut keçide, ve dişi devede: (TA:) yahut onun deliği; (K;) ↓ **مَنْخِرٌ** ile aynı mânâda: (A:) yahut iki burun deliği arasındaki kısım: yahut burnun ucu yahut tepesi: (K:) yahut bazılarına göre burnun kendisi: (A, TA:) bundan dolayı şu söz (TA): **هشم نُخْرَتَهُ** Burnunu kırdı. (S, TA.)

نُخَرَةٌ
**نُخَرَةٌ** ذ : **نُخْرَةٌ**’ye bak.

نَاخِرٌ
**نَاخِرٌ** ذ **نَخِيرٌ** diye adlandırılan sesi çıkaran: 1’e bak. (TA.) ― -b2- **مَا بِهَا نَاخِرٌ**, (S, K,) yani **بِالدَّارِ**, (A,) (mecaz:) İçinde hiç kimse yoktur, (El-Bلhilee, Yaakoob, S, K,) yani evde. (A.) -A2- **نَخِرٌ**’e de bak.

مَنْجَرٌ
**مَنْجَرٌ** ذ , **مُنْخُرٌ** ve **مِنْخِرٌ**: **مَنْخِرٌ**’e bak.

مَنْخِرٌ
**مَنْخِرٌ** ذ , [en yaygın şekil,] aslında, **نَخِيرٌ** diye adlandırılan sesin yeri. 1’e bak. (Msb.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (Msb,) burnun deliği; burun deliği; (S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **مِنْخِرٌ**, (T, S, Msb, K,) **خ**’nin harekesine uygun olsun diye **م**’ye kesra ile; tıpkı **مِنْتِنٌ** [**مُنْتِنٌ** yerine] dedikleri gibi, (S, Msb,) bu iki kelimenin ikisi de şâzdır; zira **مِفْعِلٌ** [düzenli] vezinlerden değildir, (S,) ve bu vezinde bu ikisi dışında kelime olmadığı söylenmiştir, (Msb,) yahut ↓ **مِنْخِرٌ**, ↓ **مِنْخِيرٌ**’dendir; aynı şekilde **مِنْتِنٌ** de, asıl şekil olan **مِنْتِينٌ**’dendir, (T, TA,) ve ↓ **مِنْخَرٌ** ve ↓ **مُנْخُرٌ** (K) ve ↓ **مُנْخُورٌ**, (S, Msb, K,) **عُصْفُورٌ** (Msb) ve **مُلْمُولٌ** gibi, (K, [CK’da hatalı olarak **مَلْمُول**]) ki bu sonuncusunun Teiyi lehçesinden olduğu [söylenir], (Msb,) ve Gheylلn’ın bir beytinde geçtiği söylenmiştir; fakat IB der ki doğru kıraat **مَنْحُور**’dur, **ح** ile; **نَحْرٌ** ile eş anlamlıdır: (Sgh, **نحر** maddesinde; ve L, bu maddede.) çoğulu **مَنَاخِرُ** ve **مَنَاخِيرُ**; (Msb;) [ikincisi düzensizdir; ancak **مِنْخِيرٌ** yahut **مُנْخُورٌ**’un çoğulu ise.]

مِنْخَارٌ
**مِنْخَارٌ** ذ cima hâlinde **نَخِيرٌ** diye adlandırılan sesi çıkaran bir adam: (TA:) ve o hâlde, sanki cinlenmiş gibi, bunu yapan bir kadın. (K.)

مُنْخُورٌ
**مُنْخُورٌ** ذ : **مَنْخِرٌ**’e bak.

مِنْخِيرٌ
**مِنْخِيرٌ** ذ : **مَنْخِرٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَخِرَ
نَخِرَ A ( n. ac. نَخَر 4 ),
a.  Was worn; was worm-eaten, carious.

نَخَّرَ
نَخَّرَ II ,
a.  Spoke.

نُخْرَة
نُخْرَة 3t ,
a.  Gale; blast.

b.  Tip of the nose; muzzle, snout; proboscis.

نَخِر
نَخِر 5 ,
a.  Old, worn; crumbling; worm-eaten, carious; hollow.

نُخَرَة
نُخَرَة 9t , ( pl. نُخَر 9 ),
a.  see 3t (b) .

مَنْخَر
مَنْخَر 17 ,
a.  see 18 .

مَنْخِر
مَنْخِر 18 , ( pl. مَنَاْخِرُ 44 ),
a.  Nostril; nose.

نَاْخِر
نَاْخِر 21 ,
a.  Snoring; snorer.

b.  ( pl. نُخُر 10 ), Pig.

c.  see 5 .

نَخِيْر
نَخِيْر 25 ,
a.  Snoring.

نَخَّاْر
نَخَّاْر 28 ,
a.  Snorer.

b.  Grunter; pig.

مِنْخَاْر
مِنْخَاْر 45 , ( pl. مَنَاْخِيْرُ 65 ),
a.  Snorter.

b.  [ coll. ],  see 18 .

نَخڤرَ
N. P. نَخڤرَ I
a.  [ coll. ],  see 18 .

b.  Pierced, bored.

مُِنْخُِر
مُِنْخُِر
a.  see 18 .

مَُنْخُوْر
مَُنْخُوْر ( pl. مَنَاْخِيْرُ 65 ),
a.  see 18 .

نِخْوَار
نِخْوَار ( pl. نَخَاوِرَة ),
a.  Noble; proud.

b.  Weak, feeble.

? ... ?
? ... ?
a.  Wide.

مَا بِالدَّار نَاخِر
مَا بِالدَّار نَاخِر
a.  There is no one in the house.

##### Türkçe

نَخِرَ
**نَخِرَ** A ( n. ac. **نَخَر** 4 ),
a.  Aşınmıştı; kurt yemişti, çürük (diş çürüğü gibi) idi.

نَخَّرَ
**نَخَّرَ** II ,
a.  Konuştu.

نُخْرَة
**نُخْرَة** 3t ,
a.  Fırtına; esinti.

b.  Burnun ucu; burun/surat (hayvan burnu), burun; hortum.

نَخِر
**نَخِر** 5 ,
a.  Eski, aşınmış; ufalanan; kurt yemiş, çürük; oyuk.

نُخَرَة
**نُخَرَة** 9t , ( pl. **نُخَر** 9 ),
a.  3t (b)’ye bak.

مَنْخَر
**مَنْخَر** 17 ,
a.  18’e bak.

مَنْخِر
**مَنْخِر** 18 , ( pl. **مَنَاْخِرُ** 44 ),
a.  Burun deliği; burun.

نَاْخِر
**نَاْخِر** 21 ,
a.  Horlayan; horlayıcı.

b.  ( pl. **نُخُر** 10 ), domuz.

c.  5’e bak.

نَخِيْر
**نَخِيْر** 25 ,
a.  Horlama.

نَخَّاْر
**نَخَّاْر** 28 ,
a.  Horlayıcı.

b.  Homurdanan; domuz.

مِنْخَاْر
**مِنْخَاْر** 45 , ( pl. **مَنَاْخِيْرُ** 65 ),
a.  Püskürten (burundan soluyan).

b.  [ topluluk ],  18’e bak.

نَخڤرَ
N. P. **نَخڤرَ** I
a.  [ topluluk ],  18’e bak.

b.  Deldi, oydu.

مُِنْخُِر
**مُِنْخُِر**
a.  18’e bak.

مَُنْخُوْر
**مَُنْخُوْر** ( pl. **مَنَاْخِيْرُ** 65 ),
a.  18’e bak.

نِخْوَار
**نِخْوَار** ( pl. **نَخَاوِرَة** ),
a.  Asil; gururlu.

b.  Zayıf, güçsüz.

? ... ?
? ... ?
a.  Geniş.

مَا بِالدَّار نَاخِر
**مَا بِالدَّار نَاخِر**
a.  Evde hiç kimse yoktur.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نخر
نَخِرَ - يَنْخَرُ - نَخِر - نَخِرَة
نَخِرَ - يَنْخَرَ + الشيء: يخوى ويفرغ  لتشكل حفر وأنقاب وحوايا في داخله، فيصير هين الهشم والسحق: وهو ما يقع للخشب أو العظام  لمرور دهر عليها، فتفسد وتتخرب وتتعفن وتبلى
نَخِر: على وزن " فَعِل" اسم فعل للهيئة من " نَخِرَ - يَنْخَرُ ": كثير " النَّخْر": كثير الأجواف والخواء، هين الهشم
نخِرة: مؤنث " نَخِر "
ملاحظة: يسمى الأنف بالمنخر لوجود الأجواف الغربالية في الجيوب الأنفية وهي تشبه النخر في العظم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التخرب والاهتراء والفساد الذاتي للكائن بعد توقف الحياة فيه" وهي:
فَرُضَ - يَفْرُضُ، حَطَبَ - يَحْطِب، غَثَا - يَغْثُوْ، نَخِرَ - يَنْخَرُ، بَلِيَ - يَبْلَى، رَمَّ - يَرُمُّ

نخرة
 	﴿أئذا كنا عظاما نخرة(11)﴾ النازعات
مختار الصحاح
● [نخر] ن خ ر: نَخِرَ الشيء بَلِيَ وتفتت فهو نَخِيرٌ وبابه طرِب يقال عظام نَخِرَةٌ و المَنْخِرُ بوزن المَجْلِس ثقب الأنف وقد تُكسر الميم اتباعا لكسرة الخاء كما قالوا مِنْتِن وهما نادران لأن مِفْعلا ليس من الأبنية و النَّخِيرُ صوت بالأنف تقول منه نَخَرَ يَنْخِر بالكسر نَخِيرا وينْخُر بالضم لغة و النَّاخِرُ من العظام الذي تدخل الريح فيه ثم تخرج ولها نَخِير
معجم الفرائد القرآنية:
ن خ ر
" نَخِرَةً " في قوله تعالى :" أَإِذَا كُنَّا عِظَاماً نَخِرَةً "(11) النازعات.
نَخِر : بَلِيَ ورمَّ، ونَخِرَت الشجرة: أي بَليت حتى سُمِع فيها نخير الريح، والعظام النخرة العظام البالية .
الراغب
نخر
- قال تعالى: }أئذا كنا عظاما نخرة{ [النازعات/11] من قولهم: نخرت الشجرة. أي: بليت، فهبت بها نخرة الريح. أي: هبوبها والنخير: صوت من الأنف، ويسمى حرفا الأنف اللذان يخرج منهما النخير نخرتاه، ومنخراه، والنخور: الناقة التي لا تدر أو يدخل الأصبع في منخرها، والناخر: من يخرج منه النخير، ومنه: ما بالدار ناخر (أي: ما بها أحد. انظر: المجمل 3/860؛ والبصائر 5/30).
ملخص اللسان
1.    النَّخِيرُ: صوتُ الأَنفِ. نَخَرَ الإِنسانُ والحمار والفرس بأَنفه  يَنْخِرُ ويَنْخُرُ نَخِيراً: مدّ الصوت والنفَس في خَياشِيمه.وامرأَةٌ مِنْخار: تَنْخِرُ عند الجماع،كأَنها مجنونة، ومن الرجال من يَنْخِرُ عند الجماع حتى يُسمع نَخِيره
2.  والمَنْخِرُ ثُقْبُ  الأَنْفِ،والمُنْخُران أَيضاً: ثُقْبا الأَنْف،والنُّخْرة: رأْس الأَنفِ.ونُخْرَتا الأَنْف: خَرْقاه،الواحدة نُخْرة،وقيل: نُخْرَتُه مُقدّمه، وقيل:هي ما بين المُنْخُرَين، وقيل: أَرْنَبَتُهُ يكون للإِنسان والشاء والناقة والفرس والحمار
3.     والمَنْخِرُ والمَنْخَرُ والمِنْخِرُ والمُنْخُرُ والمُنْخورُ: الأَنف؛
4.     أَئذا كنا عِظاماً نَخِرَةً، وقرئ: ناخِرَةً ،ويقال: نَخِرَ العَظْمُ، فهو نَخِرٌ إِذا بَليَ ورَمَّ، وقيل: ناخِرة أَي فارِغة يجيء منها عند هُبوب الريح كالنَّخير.وقيل: النَّخِرَة من العظام الباليةُ، والناخِرة التي فيها ثقبة ،والناخر من العظام الذي تَدخل الريح فيه ثم تخرج منه، ولها  نَخِير.
5.    ونَخِرَت الخشَبة، بالكسر، نَخَراً، فهي نَخِرة: بَلِيَتْ وانْفَتَّت أَو اسْتَرْخَت تَتَفَتَّت إِذا مُسَّت، وكذلك العظْم، يقال: عَظْم نَخِر وناخِر،
6.     والناخِر: الخِنزير الضَّارِي، وجمعه نُخُرٌ.
7.    ونُخْرة الريح، بالضم: شِدّةُ هُبوبها
لسان العرب
● - نخر: النَّخِيرُ: صوتُ الأَنفِ. نَخَرَ الإِنسانُ والحمار والفرس بأَنفه  يَنْخِرُ ويَنْخُرُ نَخِيراً: مدّ الصوت والنفَس في خَياشِيمه. الفراء  في قوله تعالى: أَئذا كنا عِظاماً نَخِرَةً، وقرئ: ناخِرَةً؛ قال:  وناخِرَةً أَجود الوجهين لأَن الآيات بالأَلف، أَلا ترى أَن ناخرة مع الحافِرة  والساهِرة أَشبه بمجيء التأْويل فقال: والناخِرة والنَّخِرة سواء في  المعنى بمنزلة الطامِع والطمِع؛ قال ابن بري وقال الهَمْداني يوم  القادسية:أَقْدِمْ أَخا نَهْمٍ على الأَساوِرَهْ،  ولا تَهُولَنْكَ رؤوسٌ نادِرَهْ،  فإِنما قَصْرُكَ تُرْبُ الساهِرَه،  حتى تعودَ بعدَها في الحافِرَهْ،  من بعدِ ما صِرتَ عِظاماً ناخِرَهْ  ويقال: نَخِرَ العَظْمُ، فهو نَخِرٌ إِذا بَليَ ورَمَّ، وقيل: ناخِرة  أَي فارِغة يجيء منها عند هُبوب الريح كالنَّخير.  والمَنْخِرُ والمَنْخَرُ والمِنْخِرُ والمُنْخُرُ والمُنْخورُ: الأَنف؛  قال غيلان بن حريث:  يَسْتَوْعِبُ البُوعَينِ من جَرِيرِهِ  من لَدُ لَحْيَيْهِ إِلى مُنْخُورِهِ  قال ابن بري: وصواب إِنشاده كما أَنشده سيبويه إِلى مُنْحورهِ، بالحاء،  والمنحور: النَّحْر؛ وصف الشاعر فَرَساً بطول العُنُق فجعله يَستوعِب  حَبْله مقدار باعَين من لحْيَيْه إِلى نَحْرِه. الجوهري: والمَنْخِرُ ثُقْبُ  الأَنْفِ، قال: وقد تكسر الميم إِتباعاً لكسرة الخاء، كما قالوا  مِنْتِن، وهما نادران لأن مِفْعِلاً ليس من الأَبنية. وفي الحديث: أَنه أَخذ  بِنُخْرَة الصبيّ أَي بأَنفِه. والمُنْخُران أَيضاً: ثُقْبا الأَنْف. وفي  حديث الزِّبْرِقان: الأُفَيْطِس النُّخْرَةِ لِلذي كان يَطْلُع في حِجْرِه.  التهذيب: ويقولون مِنْخِراً وكان القياس مَنْخِراً ولكن أَرادوا  مِنْخِيراً، ولذلك قالوا مِنْتِن والأَصل مِنْتِين. وفي حديث عمر، رضي الله عنه:  أَنه أَُتِيَ بسكران في شهر رمضان فقال: لِلمَنْخِرَين دُعاءٌ عليه أَي  كَبَّه الله لِمَنْخِرَيهِ، كقولهم: بْعداً له وسُحْقاً وكذلك لليدين  والفَم. قال اللحياني في كل ذي مَنْخِرٍ: إِنه لَمُنْتَفِخُ المَناخِر كما  قالوا إِنه لمُنْتَفِخ الجوانِب، قال: كأَنهم فَرَّقوا الواحد فجعلوه  جمعاً. قال ابن سيده: وأَما سيبويه فذهب إِلى تعظيم العُضْوِ فجعل كلَّ واحد  منه مَنْخِراً  (* قوله« فجعل كل واحد إلخ» لعل المناسب فجعل كل جزء)،  والغَرَضان مُقْترِبان.  والنُّخْرة: رأْس الأَنفِ. وامرأَةٌ مِنْخار: تَنْخِرُ عند الجماع،  كأَنها مجنونة، ومن الرجال من يَنْخِرُ عند الجماع حتى يُسمع نَخِيره.  ونُخْرَتا الأَنْف: خَرْقاه، الواحدة نُخْرة، وقيل: نُخْرَتُه مُقدّمه، وقيل:  هي ما بين المُنْخُرَين، وقيل: أَرْنَبَتُهُ يكون للإِنسان والشاء والناقة  والفرس والحمار؛ وكذلك النُّخَرة مثال الهُمَزَة. ويقال: هَشَم  نُخْرَتَه أَي أَنفه. غيره: النُّخْرة والنُّخَرة، مثال الهُمَزة، مُقدَّم أَنف  الفرس والحمار والخنزير.  ونَخَرَ الحالِبُ الناقةَ: أَدخل يده في مَنْخرها ودلَكه أَو ضرَب  أَنفَها لتَدِرَّ؛ وناقة نَخُور: لا تَدِرُّ إِلاّ على ذلك. الليث: النَّخُور  الناقة التي يَهلِك ولدُها فلا تَدِرّ حتى تُنَخَّر تَنْخِيراً؛  والتَّنْخِير: أَن يدلُك حالبُها مُنْخُرَيها بإِبهامَيه وهي مُناخة فتثُور  دارَّة. الجوهري: النَّخُور من النُّوق التي لا تَدِرّ حتى تضرِب أَنفَها،  ويقال: حتى تُدخِل إِصْبَعَك في أَنفها.  ونَخِرَت الخشَبة، بالكسر، نَخَراً، فهي نَخِرة: بَلِيَتْ وانْفَتَّت  أَو اسْتَرْخَت تَتَفَتَّت إِذا مُسَّت، وكذلك العظْم، يقال: عَظْم نَخِر  وناخِر، وقيل: النَّخِرَة من العظام الباليةُ، والناخِرة التي فيها بقيَّة  (*قوله« التي فيها بقية» كذا في الأصل. وعبارة القاموس: المجوفة التي  فيها ثقبة.) ، والناخر من العظام الذي تَدخل الريح فيه ثم تخرج منه، ولها  نَخِير. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: لما خلق الله إِبليس نَخَرَ؛  النَّخِير: صوت الأَنف. ونَخَر نَخِيراً: مدّ الصَّوت في خياشيمه وصوَّت  كأَنه نَغْمة جاءت مضطرِبة. وفي الحديث: ركِب عمرو بن العاص على بغلة  سَمِطَ وجهُها هرَماً فقيل له: أَتركب بغلة وأَنت على أَكرمِ ناخرة بمصر؟  وقيل: ناجِرة، بالجيم؛ قال المبرّد: قوله الناخِرة يريد الخيل، يقال للواحد  ناخِر وللجماعة ناخرة، كما يقال رجل حَمَّار وبغَّال وللجماعة الحمَّارة  والبغَّالة؛ وقال غيره: يريد وأَنت على ذلك أَكرم  (* قوله« وانت على ذلك  أكرم إلخ» كذا في الأصل) ناخِرة. يقال: إِن عليه عَكَرَةً من مال أَي  إِنّ له عَكَرة، والأَصل فيه أَنها تَرُوحُ عليه، وقيل للحمير الناخِرة  للصَّوت الذي خرج من أُنوفها، وأَهلُ مِصر يُكثِرون ركوبها أَكثرَ من ركوب  البِغال. وفي الحديث: أَفضلُ الأَشياءِ الصلاةُ على وقتها أَي لوقتها.  وقال غيره: الناخِر الحمار. الفراء: هو الناخِر والشاخِر، نخيرُه من أَنفِه  وشَخِيرُه من حلقِه. وفي حديث النَّجاشيِّ: لما دخل عليه عمرو والوفْدُ  معه قال لهم: نَخِّرُوا أَي تكلموا؛ قال ابن الأَثير:كذا فُسر في الحديث،  قال: ولعله إِن كان عربيّاً مأْخوذ من النَّخير الصَّوتِ، ويروى بالجيم،  وقد تقدم. وفي الحديث أَيضاً: فتناخَرَتْ بَطارِقَتُه أَي تكلمت وكأَنه  كلام مع غضب ونُفور.  والناخِر: الخِنزير الضَّارِي، وجمعه نُخُرٌ.  ونُخْرة الريح، بالضم: شِدّةُ هُبوبها.  والنَّخْوَرِيُّ: الواسع الإِحلِيل؛ وقال أَبو نصر في قول عَدِيِّ بن  زيد:  بعدَ بنِي تُبَّعٍ نَخاوِرَة،  قدِ اطمأَنَّتْ بهم مَرازِبُها  قال: النَّخاوِرَة الأَشراف، واحدهم نِخْوارٌ ونَخْوَرِيّ، ويقال: هم  المتكبرون. ويقال: ما بها ناخِر أَي ما بها أَحد؛ حكاه يعقوب عن الباهلي.  ونُخَير ونَخَّار: اسمانِ.
مقاييس اللغة:
(نخر) النون والخاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات ثم يفرَّع منه. النخير: صوتٌ يخرج من المَنْخِرين، وسمِّي المَنخِران من جهة النَّخير الخارجِ منهما. وفُرِّع منه فقيل لخَرقَي الأنف النُّخرتان. والنَّخُور: الناقة لا تدُِرُّ حتَّى تُدخِل الإصبع في مَنْخِرها. ويقولون: النُّخْرة: الأنف نفسُه. ويقولون لهُبوب الرِّيح: نُخْرة. فأمَّا الشجرة النَّخِرةُ والعظم النَّخر فمن هذا أيضاً؛ لأن ذلك يتجوَّف فتدخلُه الرِّيح، ويكون لها عند ذلك نُخْرةٌ، أي صوت. ويقولون: النَّخِر: البالي. والناخر: الذي تدخل فيه الريح وتخرج منه ولها نَخِير. والقياس في كلِّه واحدٌ عندنا. وما بها ناخِرٌ، أي أحد، يراد بها مصوِّت.‏
وممَّا يقارب هذا: النَّخْوَريّ: الواسع الإحليل، وذلك كأنَّه شيء يدخله الرِّيحُ بنُخْرة.‏
القاموس المحيط:
نَخَرَ يَنْخِرُ ويَنْخُرُ نَخيراً مَدَّ الصَّوْتَ في خَياشيمِهِ. والمَنْخَرُ، بفتح الميمِ والخاءِ، وبكسرهما وضمِهما وكَمَجْلِسٍ ومُلْمولٍ الأَنْفُ. ونُخْرَةُ الأَنْفِ مُقَدِّمَتُهُ، أو خَرْقُهُ أو ما بَيْنَ المنْخَرَيْنِ، أو أرْنَبَتُهُ، من الريحِ شِدَّةُ هُبوبِها.
ونَخَرَ الناقَةَ، كَمَنَعَ: أدْخَلَ يَدَهُ في مَنْخَرِها، ودَلَكَهُ لِتَدِرَّ. وناقَةٌ نَخورٌ، كصَبورٍ: لا تَدِرُّ إلا على ذلك. والنَّخِرُ، ككَتِفٍ، والناخِرُ: البالي المُتَفَتِّتُ، وقد نَخِرَ، كفَرِحَ، أو النَّخِرَةُ من العِظامِ: البالِيَةُ، والناخرَةُ: المُجَوَّفَةُ التي فيها ثُقْبَةٌ. وكزُبَيْرٍ وشَدَّادٍ: اسْمانِ. والنِخْوارُ، بالكسر: الشَّريفُ المُتَكَبِّرُ، والجَبانُ، والضَّيْفُ ج: نَخاوِرَةٌ. والنَّخْوَرِيُّ: الواسِعُ الفَمِ والجَوْفِ، والواسِعُ الإِحْليلِ. والناخِرُ: الخِنْزيرُ الضارِي ج: نُخُرٌ، بضمَّتينِ. وما بها ناخِرٌ: أحدٌ. وامرأةٌ مِنْخارٌ: تَنْخِرُ عند الجِماعِ، كأنَّها مَجْنونَةٌ. والتَّنْخيرُ: التَّكْليمُ. والمَنْخَرُ: هَضْبَةٌ لبَني رَبيعَةَ بنِ عبدِ اللهِ. والمُنْتَخَرُ، كمُنْتَظَرٍ: ع قُرْبَ المدينةِ بناحِيَةِ فَرْشِ مالِكٍ. وكشَدَّادٍ: النَّخَّارُ بنُ أوْسٍ أنْسَبُ العَرَبِ. والعَدَّاءُ بنُ النَّخَّارِ: صاحِبُ طَلائِعِ بَني القَيْنِ يَومَ بالِغَةَ. وإبراهيمُ بنُ الحَجَّاجِ بنِ نَخْرَةَ، ويضمُّ: محدِّثٌ.
تاج العروس:
نخر
نَخَرَ الإنسانُ والحمارُ والفرسُ يَنْخِر بالكسر ويَنْخُر بالضمّ نَخيراً كأمير : مَدَّ الصوتَ والنَّفَس في خَياشيمه فهو ناخِرٌ ومنه حديث ابنِ عبّاس : " لمّا خلقَ اللهُ إبليسَ نَخَرَ " أي صَوَّت من خَياشيمه كأنه نَغْمَةٌ جاءَت مُضطَربةً . والمنْخر بفتح الميم والخاء وبكسرِهما كَسْرَ الميم إتْباعٌ لكسرة الخاء كما قالوا مِنْتِن وهما نادِران لأنّ مِفْعِلاً ليس من الأبنية . وفي التهذيب : ويقولون مِنْخِراً وكان القياس مَنْخَراً ولكن أرادوا مِنْخِيراً وذلك قالوا مِنْتِن والأصل مِنْتين . وبضمِّهما وكمَجْلِس ومُلْمُول : الأنف . قال غَيْلانُ بن حُرَيْث :
يَسْتَوْعِبُ البَوْعَيْنِ من جَريره ... مِن لَدُ لَحْيَيْه إلى مُنْخُورِه هكذا أنشده الجَوْهَرِيّ قال ابنُ بَرِّيّ : وصوابُ إنشادِه كما أنشده سيبويه : إلى مُنْحوره بالحاء والمُنْحور هو النَّحْر وصفَ الشاعرُ فَرَسَاً بِطولِ العُنُقِ فَجَعَله يَسْتَوعِبُ من حَبْلِه مِقدارَ باعَيْنِ من لَحْيَيْه إلى نَحْرِه هكذا في اللسان هنا وأورد الصَّاغانِيّ هذا البحث في نحر . في الحديث : " أنّه أخذَ بنُخْرَةِ الصبيّ " نُخْرَة . الأنف بالضمّ : مُقَدّمَتُه وهي رأسه أو خَرْقُه أو ما بينَ المَنْخَرَيْن أو أَرْنَبته يكون للإنسان والشاءِ والناقة والفرَس والحمار . ويقال : النُّخْرَة . الأنف نَفْسُه . ومنه قَوْلُهم : هَشَمَ نُخْرَتَه . منَ المَجاز : النُّخْرَة من الرِّيح : شِدَّةُ هُبوبِها وعَصْفُها . ونَخَرَ الحالِبُ الناقة كَمَنَع : أَدْخَلَ يَدَهُ في مَنْخَرِها ودَلَكَه أو ضربَ أَنْفَها لِتَدِرَّ . وناقةٌ نَخورٌ كصَبور : لا تَدِرُّ إلاَّ على ذلك . وقال الليث : النَّخُور : الناقةُ التي يَهْلِك ولدُها فلا تَدِرُّ حتى تُنَخَّر تَنْخِيراً . والتَّنْخير : أن يَدْلُكَ حالبُها مُنْخُرَيْها بإبْهامَيْه وهي مُناخة فتثورَ دارَّةً . وفي الصحاح : النَّخور من النُّوق : التي لا تَدِرّ حتى تَضْرَب أَنْفَها ويقال : حتى تُدخِل إصبَعَك في أَنْفِها . والنَّخِرُ ككَتِف والناخِر : البالي المُتَفَتِّت يقال : عَظْمٌ نَخِرٌ وناخِرٌ وقد نَخِرَ كفَرِح وكذلك الخَشَبة وقد نَخِرَت إذا بَلِيَتْ واسْتَرْخَت تَتَفَتَّت إذا مُسَّتْ أو النَّخِرَةُ من العِظام : البالِيَة والناخِرةُ : التي فيها بَقِيَّة . وقيل : هي المُجَوَّفة التي فيها ثُقْبَةٌ يجيءُ منها عندَ هُبوب الرِّيح صوتٌ كالنَّخير . وقولُه تعالى : " أَئِذا كُنّا عِظاماً نَخِرَة " وقُرئ : ناخِرة . قال الفَرَّاء : وناخِرةٌ أَجْوَدُ الوَجْهَيْن لأنّ الآيات بالألف ألا ترى أنّ ناخِرة مع الحافِرة والسَّاهِرة أشبه بمَجيءِ التَّأْويل . قال : والنَّاخِرة والنَّخِرَة سَواءٌ في المعنى بمنزلِةِ الطامِعِ والطَّمِع . نَخْيَرٌ ونَخَّار كزُبَيْر وشَدَّاد : اسْمان . والنِّخْوار بالكسر : الشَّريف وقيل : المُتَكَبِّر . قال رؤبة :
وبالدَّواهي نُسكِتُ النَّخاوِرا ... فاجْلُبْ إلينا مُفْحَماً أو شاعرا وبه فسَّر أبو نصر قولَ عديِّ بن زيد :
بعدَ بَني تُبَّعٍ نَخاوِرَةٌ ... قد اطْمَأَنَّت بهمْ مَرازِبُها قيل : الجَبَان وقيل الضَّعيف وفي الأَخيرَين مَجازٌ وقد نقلهما الصَّاغانِيّ ج نَخاوِرَةٌ كجِلْوازٍ وجَلاوِزَةٍ . والنَّخْوَرِيُّ بالفتح : الواسِع الفمِ والجَوْف نقله الصَّاغانِيّ . قيل : النَّخْوَرِيُّ : الواسعُ الإحْليل كذا في اللسان . والنّاخِر : الخِنْزيرُ الضاري ج نَخُرٌ بضمَّتين قاله أبو عمرو . منَ المَجاز : ما بِها ناخِر أي أحد حكاه يعقوب عن الباهليّ . يقال : امرأةٌ مِنْخارٌ وهي التي تَنْخِرُ عند الجِماع كأنّها مَجْنُونة وقد نَخَرَت تَنْخَر كَمَنَع ومن الرِّجال : من يَنْخِرُ عند الجِماع حتى يُسمَع نَخِيرُه . والتَّنْخير : التَّكْليم وقد جاء في حديث النَّجاشيّ : " لما دخلَ عليه عَمْرُوٌ والوفدُ معه قال لهم : نَخِّروا " أي تكلَّموا . قال ابنُ الأثير : كذا فُسّر في الحديث . قال : ولعلّه إن كان عربيّاً مأخوذٌ من النَّخير : الصوت ويروى بالجيم وقد تقدّم . والمَنْخَر كمَقْعَد . هكذا سِياقُ ضَبْطِه والصوابُ أنّه بكسر الميمِ والخاءِ كما ضَبَطَه الصَّاغانِيّ مجوّداً وياقوتٌ في مُعجَمِه . وكان المٌناسبُ من المُصنِّف ضَبْطُه هَضْبَةٌ لبَني رَبيعةَ بنِ عبد الله بن أبي بكر بن كِلاب . والمُنْتَخِر كمُنْتَظِر أي على صِيغةِ اسمِ المفعول والذي في التَّكْمِلة بكسر الخاء هكذا هو مضبوط مجوّداً : ع قُربَ المدينة على ليلة منها بناحيةِ فَرْشِ مالِك هكذا في سائر النسخ وصوابه فَرْش مَلَلٍ بلامَيْن كذا هو في التكملة على الصواب ومثله في معجم ياقوت وقال : هو من مكة على سبع ومن المدينة على ليلة وهو إلى جانب مَثْغَر . وكشَدَّاد : النَّخَّارُ بنُ أَوْسِ بن أُبَيْرٍ القُضاعيّ أَنْسَبُ العرب وهو من وَلدِ سعدِ هُذَيْم وذكر ابن ماكولا النَّخَّار بن أُنَيْس وقال فيه : كان أنسب العرب وأنّه من ولد سعد هُذَيْم قال الحافظ وهو تَصْحِيف وذكرَ الصَّاغانِيّ والحافظ أنّه دخلَ على معاويةَ فازْدَراه وكان عليه عَباءَة فقال : إن العباءَةَ لا تُكَلِّمك . والعَدَّاءُ بن النَّخَّار : صاحبُ طلائعِ بني القَيْنِ يومَ بالِغَةَ جاهليّ . وبالِغَة بالعَيْن والغَيْن . وإبراهيم بنُ الحَجَّاج بن نَخْرَة الصَّنْعانيّ هو بالفتح ويُضمّ الأخير هو المشهور عند المُحدِّثين والفتح ذكره الصَّاغانِيّ مُحدِّث . روى عنه أبو عيسى الرَّمْليّ . قال الحافظ : كذا سمَّى الدَّارَقُطْنيّ وَمَنْ تَبِعَه أباه ووقعَ في الضُّعَفاء لابن حِبَّان : إبراهيم بن إسحاق بن نَخْرَة وأورد له من روايته عن إسحاق بن إبراهيم الطَّبريّ عن عبد الله بن نافع حديثاً موضوعاً . وكذا أورده الدَّارَقُطْنيّ في غرائبِ مالِك : ويُستفاد من كلامِ الخطيبِ أنّ نَخْرَة لقب واسمُه يوسُف . انتهى . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : النُّخَرَة كهُمَزَة : مُقدَّم أَنْفِ الفرَس والحمار والخنزير لغةٌ في النُّخْرَة بالضمّ كذا في اللسان . والنَّاخِرَة : الخَيْل يقال للواحد ناخِرٌ وبه فُسِّر الحديث : ؟ " ركبَ عَمْرُو بن العاص على بَغْلَةٍ شَمطَ وَجْهُها هَرَمَاً فقيل له : أَتَرْكبُ بَغْلَةً وأنت على أَكْرَمِ ناخِرَةٍ بمصر ؟ " ويقال : النَّاخِرَة : الحَمير للصوت الذي يخرج من أنوفِها . وأهلُ مصرَ يُكثِرون رُكوبَها أكثرَ من ركوب البِغال . وقيل : النَّاخِر : الحمار . قال الفَرَّاء : هو النَّاخِر والشَّاخر نخيرُه من أَنْفِه وشَخيرُه من حَلْقِه . وفي الحديث أيضاً : " فَتَنَاخَرَتْ بَطارِقَتُه " أي تَكَلَّمت وكأنّه كلامٌ مع غضبٍ ونُفور . والنُّخَر كزُفَر : اسمُ موضع ذكره ابن دُرَيْد في الحُسْبان

##### Türkçe

**نخر**
**نَخِرَ - يَنْخَرُ - نَخِر - نَخِرَة**
**نَخِرَ - يَنْخَرَ** + şey: içi oyulur ve boşalır; içinde çukurlar, delikler ve boşluklar oluşmak üzere; böylece kolay kırılır, gevşek ve ufalanır hâle gelir: bu, üzerinden uzun zaman geçmesi sebebiyle oduna veya kemiklere vâki olan şeydir; böylece bozulur, harap olur, çürür, kokuşur ve eskir.
**نَخِر**: “**فَعِل**” vezninde, “**نَخِرَ - يَنْخَرُ**”dan hâl için fiil ismi: çok **النَّخْر** sahibi; çok oyuk ve boşluk sahibi; kolay kırılır, gevşek.
**نخِرة**: **نَخِر**’in müennesi.
Not: Burun, sinüs boşluklarında bulunan elekî boşluklar sebebiyle **المنخر** diye adlandırılır; bunlar kemikteki **النخر**e benzer.
Ve lafız, “canlıda hayat durduktan sonra onda meydana gelen yıkım, yıpranma ve öz-bozulma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرُضَ - يَفْرُضُ**، **حَطَبَ - يَحْطِب**، **غَثَا - يَغْثُوْ**، **نَخِرَ - يَنْخَرُ**، **بَلِيَ - يَبْلَى**، **رَمَّ - يَرُمُّ**

**نخرة**
﴿**أئذا كنا عظاما نخرة(11)**﴾ **النازعات**

**مختار الصحاح**
● [**نخر**] ن خ ر: **نَخِرَ** şey: eskidi ve ufalandı; o hâlde o **نَخِيرٌ**dur; babı **طرِب**’dir. “**عظام نَخِرَةٌ**” denir. Ve **المَنْخِرُ**, **المَجْلِس** vezninde: burun deliği; **الخاء**’ın kesresine uyarak **الميم** kırılabilir; “**مِنْتِن**” dedikleri gibi; ikisi de nâdirdir; çünkü **مِفْعلا** vezni binalardan değildir. Ve **النَّخِيرُ**: burundan bir sestir; ondan “**نَخَرَ يَنْخِر**” (kesre ile) **نَخِيرا** dersin; ve “**ينْخُر**” (damme ile) bir lehçedir. Ve **النَّاخِرُ** kemiklerden, rüzgârın içine girip sonra çıktığı şeydir; onun bir **نَخِير**i vardır.

**معجم الفرائد القرآنية:**
ن خ ر
“**نَخِرَةً**” Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “**أَإِذَا كُنَّا عِظَاماً نَخِرَةً**” (11) **النازعات**.
**نَخِر**: eskidi ve çürüdü; ve “**نَخِرَت** ağaç”: yani eskidi; ta ki onda rüzgârın **نخير**i işitildi; ve **العظام النخرة**: eskimiş kemiklerdir.

**الراغب**
**نخر**
- Yüce Allah dedi: }**أئذا كنا عظاما نخرة**{ [**النازعات/11**] onların “**نخرت الشجرة**” sözünden. Yani: eskidi; böylece rüzgârın **نخرة**si ona esti. Yani: onun esişi. Ve **النخير**: burundan bir sestir. Ve **النخير**in çıktığı burun deliklerinin ikisine **نخرتاه** ve **منخراه** denir. Ve **النخور**: süt vermeyen yahut parmağın onun **منخر**ına girdiği dişi devedir. Ve **الناخر**: kendisinden **النخير** çıkan kimsedir. Ve ondan: “**ما بالدار ناخر**” (yani: onda kimse yok. Bak: **المجمل** 3/860; **البصائر** 5/30).

**ملخص اللسان**
1. **النَّخِيرُ**: burun sesi. İnsan, eşek ve at burnuyla **نَخَرَ** eder; **يَنْخِرُ** ve **يَنْخُرُ**; **نَخِيراً**: ses ve nefesi burun deliklerinde uzatmak. Ve **امرأَةٌ مِنْخار**: cinsel birleşme sırasında **تَنْخِرُ** eder; sanki delidir. Ve erkeklerden, cinsel birleşme sırasında **يَنْخِرُ** eden vardır; ta ki onun **نَخِير**i işitilir.
2. Ve **المَنْخِرُ**: burun deliğidir; ve **المُنْخُران** da: burun deliklerinin ikisidir. Ve **النُّخْرة**: burun ucudur. Ve **نُخْرَتا الأَنْف**: onun iki deliğidir; birisi **نُخْرة**dir. Ve denildi ki: **نُخْرَتُه** onun ön kısmıdır. Ve denildi ki: o, iki **المُنْخُر** arasındadır. Ve denildi ki: onun **أَرْنَبَتُهُ**dur; insanda, koyunda, dişi devede, atta ve eşekte olur.
3. Ve **المَنْخِرُ** ve **المَنْخَرُ** ve **المِنْخِرُ** ve **المُنْخُرُ** ve **المُنْخورُ**: burun.
4. “**أَئذا كنا عِظاماً نَخِرَةً**”; ve “**ناخِرَةً**” diye de okunmuştur. Ve denilir: **نَخِرَ العَظْمُ**; o hâlde o **نَخِرٌ**dur; eskidiği ve çürüdüğü zaman. Ve denildi ki: **ناخِرة** yani boş; rüzgâr estiğinde ondan **النَّخير** gibi bir şey gelir. Ve denildi ki: **النَّخِرَة** eskimiş kemiklerdendir; ve **الناخِرة** içinde delik olan (kemik)tir; ve **الناخر** kemiklerden, rüzgârın içine girip sonra ondan çıktığı şeydir; onun bir **نَخِير**i vardır.
5. Ve **نَخِرَت** tahta parçası, kesre ile, **نَخَراً**; o hâlde o **نَخِرة**dir: eskidi ve ufalandı yahut gevşedi; dokunulduğunda ufalanır; kemik de böyledir; “**عَظْم نَخِر** ve **ناخِر**” denir.
6. Ve **الناخِر**: azgın domuzdur; çoğulu **نُخُرٌ**dur.
7. Ve **نُخْرة الريح** (damme ile): onun esişinin şiddetidir.

**لسان العرب**
● - **نخر**: **النَّخِيرُ**: burun sesi. İnsan, eşek ve at burnuyla **نَخَرَ** eder; **يَنْخِرُ** ve **يَنْخُرُ**; **نَخِيراً**: ses ve nefesi burun deliklerinde uzatmak. **الفراء** Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: “**أَئذا كنا عِظاماً نَخِرَةً**”, ve “**ناخِرَةً**” diye okunmuştur; dedi ki: “**ناخِرَةً**” iki vecihten daha iyisidir; çünkü âyetler elif iledir; görmez misin ki **ناخرة**’nin **الحافِرة** ve **الساهِرة** ile (birlikte) olması, te’vilin gelişine daha benzer. Sonra dedi ki: **الناخِرة** ile **النَّخِرة** mânada birdir; **الطامِع** ile **الطمِع** menzilesinde. İbn Berrî dedi ki: ve **الهَمْداني** **القادسية** günü şöyle dedi:
أَقْدِمْ أَخا نَهْمٍ على الأَساوِرَهْ،
ولا تَهُولَنْكَ رؤوسٌ نادِرَهْ،
فإِنما قَصْرُكَ تُرْبُ الساهِرَه،
حتى تعودَ بعدَها في الحافِرَهْ،
من بعدِ ما صِرتَ عِظاماً ناخِرَهْ
Ve denilir: **نَخِرَ العَظْمُ**; o hâlde o **نَخِرٌ**dur; eskidiği ve çürüdüğü zaman. Ve denildi ki: **ناخِرة** yani boş; rüzgâr estiğinde ondan **النَّخير** gibi bir şey gelir. Ve **المَنْخِرُ** ve **المَنْخَرُ** ve **المِنْخِرُ** ve **المُنْخُرُ** ve **المُنْخورُ**: burun. **غيلان بن حريث** dedi:
يَسْتَوْعِبُ البُوعَينِ من جَرِيرِهِ
من لَدُ لَحْيَيْهِ إِلى مُنْخُورِهِ
İbn Berrî dedi ki: onun inşadının doğrusu, Sîbeveyh’in inşad ettiği gibi, **مُنْحورهِ** (ح ile) şeklindedir; ve **المنحور**: **النَّحْر**dır. Şair, boynun uzunluğuyla bir atı vasfetti; böylece onu, iki çenesinden **نَحْر**ına kadar iki kulaç miktarı ipini kaplar kıldı. **الجوهري**: ve **المَنْخِرُ** burun deliğidir; dedi ki: **الخاء**’ın kesresine uyarak **الميم** kırılabilir; “**مِنْتِن**” dedikleri gibi; ikisi de nâdirdir; çünkü **مِفْعِلاً** vezni binalardan değildir. Ve hadiste: onun çocuğun **بِنُخْرَة**sini, yani burnunu tuttuğu (vardır). Ve **المُنْخُران** da: burun deliklerinin ikisidir. Ve **الزِّبْرِقان** hadîsinde: “**الأُفَيْطِس النُّخْرَةِ**” onun kucağında beliren kimse için. **التهذيب**: ve “**مِنْخِراً**” derlerdi; kıyas **مَنْخِراً** idi; fakat **مِنْخِيراً** istemişlerdir; bu yüzden “**مِنْتِن**” dediler; aslında **مِنْتِين**dir. Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Ramazan ayında sarhoş getirilmişti; dedi ki: “**لِلمَنْخِرَين دُعاءٌ عليه**” yani: Allah onu iki **مَنْخِر**i üzerine yüzüstü düşürsün; “ona uzaklık ve eziklik” dedikleri gibi; eller ve ağız için de böyledir. **اللحياني** her **مَنْخِر** sahibi hakkında dedi ki: “o, elbette **مُنْتَفِخُ المَناخِر**dir”; “o, elbette **مُنْتَفِخ الجوانِب**dir” dedikleri gibi. Dedi ki: sanki tekili ayırdılar da onu çoğul yaptılar. İbn Sîde dedi ki: Sîbeveyh ise uzvu büyütmeye gitti; böylece her birini **مَنْخِراً** kıldı (* “**فجعل كل واحد إلخ**” sözü: uygun olan, “her bir parçayı kıldı” olabilir); iki maksat yakındır. Ve **النُّخْرة**: burun ucudur. Ve **امرأَةٌ مِنْخار**: cinsel birleşme sırasında **تَنْخِرُ** eder; sanki delidir. Ve erkeklerden, cinsel birleşme sırasında **يَنْخِرُ** eden vardır; ta ki onun **نَخِير**i işitilir. Ve **نُخْرَتا الأَنْف**: onun iki deliğidir; birisi **نُخْرة**dir. Ve denildi ki: **نُخْرَتُه** onun ön kısmıdır. Ve denildi ki: o, iki **المُنْخُر** arasındadır. Ve denildi ki: onun **أَرْنَبَتُهُ**dur; insanda, koyunda, dişi devede, atta ve eşekte olur; ve **النُّخَرة** de böyledir; **الهُمَزَة** misali. Ve denilir: “**هَشَم نُخْرَتَه**” yani burnunu kırdı. Başkası: **النُّخْرة** ve **النُّخَرة**, **الهُمَزَة** misali: atın, eşeğin ve domuzun burnunun ön kısmıdır. Ve **نَخَرَ** sağan kimse dişi deveyi: elini onun **مَنْخر**ına soktu ve onu ovdu yahut burnuna vurdu ki süt versin; ve **ناقة نَخُور**: ancak bunun üzerine süt verir.

**الليث**: **النَّخُور**; yavrusu helâk olan, bu yüzden **تَنْخِيراً** ile **تُنَخَّر** edilinceye kadar süt salmayan dişi deve; ve **التَّنْخِير**: sağanın, o (deve) çökmüş hâlde iken, iki başparmağıyla onun iki **مُنْخُر**’unu ovmasıdır; böylece süt salan olarak kabarır.

**الجوهري**: **النَّخُور**; burnuna vuruluncaya kadar süt salmayan develerdendir; ve denilir: burnuna parmağını sokuncaya kadar. Ve tahta, kesre ile, **نَخِرَت**; **نَخَراً**; artık o **نَخِرة**’dir: eskidi ve dağıldı; yahut gevşedi, dokunulunca parçalanır; kemik de böyledir; denilir: **عَظْم نَخِر** ve **ناخِر**. Ve denildi: **النَّخِرَة** kemiklerden eskimiş olan(lar)dır; **الناخِرة** ise içinde bir kalıntı olan(lar)dır (*قوله« التي فيها بقية» كذا في الأصل. وعبارة القاموس: المجوفة التي فيها ثقبة.) ; ve kemiklerden **الناخر**: rüzgârın içine girip sonra ondan çıktığıdır; ve onun bir **نَخِير**’i vardır. İbn Abbas hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: Allah İblîs’i yaratınca **نَخَرَ**; **النَّخِير**: burnun sesidir. Ve **نَخَر نَخِيراً**: sesini genzinde uzattı ve sanki çalkantılı gelmiş bir nağme imiş gibi ses çıkardı. Hadîste: Amr b. el-Âs, yüzü ihtiyarlıktan sarkmış bir katıra bindi; ona denildi: “Mısır’da en kerîm **ناخِرة** üzerinde iken katıra mı biniyorsun?” Ve denildi: **ناجِرة**, **الجيم** ile; **المبرّد** dedi: **الناخِرة** sözüyle atları kasteder; tekile **ناخِر**, çoğula **ناخِرة** denilir; tıpkı “**رجل حَمَّار** ve **بغَّال**” denildiği gibi; çoğula da **الحمَّارة** ve **البغَّالة** denilir. Başkası dedi: “ve sen şu hâl üzere en kerîm (* قوله« وانت على ذلك أكرم إلخ» كذا في الأصل) **ناخِرة** üzerindesin” demek ister. Denilir: “Onun üzerinde maldan bir **عَكَرَة** vardır” yani onun bir **عَكَرة**’si vardır; bunun aslı, onun üzerine gidip gelmesidir. Ve eşeklere **الناخِرة** denildi; burunlarından çıkan ses sebebiyle. Mısır halkı onlara binmeyi katırlara binmekten daha çok çoğaltırlar. Hadîste: “Şeylerin en faziletlisi namazı vaktinde kılmaktır” yani vaktine. Başkası dedi: **الناخِر** eşektir. **الفراء**: o **الناخِر** ve **الشاخِر**’dir; onun **نخير**’i burnundandır, **شَخِير**’i boğazındandır. **النَّجاشيِّ** hadîsinde: Amr ve beraberindeki heyet onun yanına girince onlara dedi: “**نَخِّرُوا**” yani konuşun; İbnü’l-Esîr dedi: hadîste böyle tefsir edildi; dedi: belki Arapça ise, **النَّخير** yani sesten alınmıştır; **الجيم** ile de rivayet edilir; geçmişti. Hadîste ayrıca: “Onun patrikleri **فتناخَرَتْ**” yani konuştular; sanki öfke ve nefretle birlikte bir konuşma. Ve **الناخِر**: azgın domuz; çoğulu **نُخُرٌ**. Ve rüzgârın **نُخْرة**’si, damme ile: esişinin şiddeti. Ve **النَّخْوَرِيُّ**: geniş üretra; ve Ebû Nasr, Adî b. Zeyd’in şu sözü hakkında:
بعدَ بنِي تُبَّعٍ نَخاوِرَة،
قدِ اطمأَنَّتْ بهم مَرازِبُها
dedi: **النَّخاوِرَة** eşraflardır; onların teki **نِخْوارٌ** ve **نَخْوَرِيّ**’dir; ve denilir: onlar kibirlenenlerdir. Ve denilir: “Orada **ناخِر** yoktur” yani orada hiç kimse yoktur; bunu Ya‘kūb, el-Bâhilî’den nakletti. Ve **نُخَير** ve **نَخَّار**: iki isimdir.

**مقاييس اللغة**:
(**نخر**) **النون** ve **الخاء** ve **الراء**; sahih bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder; sonra ondan dallanır. **النخير**: iki **المَنْخِرين**’den çıkan bir sestir; iki **المَنخِران**, onlardan çıkan **النَّخير** cihetinden isimlendirildi. Ondan dallandırıldı; burnun iki deliğine **النُّخرتان** denildi. Ve **النَّخُور**: **مَنْخِر**’ine parmak sokuncaya kadar süt salmayan dişi deve. Ve derler: **النُّخْرة**: burnun kendisidir. Ve derler: rüzgârın esmesine: **نُخْرة**. Şu **الشجرة النَّخِرةُ** ve **العظم النَّخر** ise bu(ndan)dır da; çünkü o oyuklaşır; rüzgâr ona girer; ve o sırada onun bir **نُخْرةٌ**’si olur; yani bir ses. Ve derler: **النَّخِر**: eskimiş. Ve **الناخر**: rüzgârın içine girip ondan çıktığıdır; ve onun bir **نَخِير**’i vardır. Kıyas, hepsinde bizim yanımızda birdir. “Orada **ناخِرٌ** yoktur” yani biri; bununla ses çıkaran kastedilir.
Buna yakın olanlardan: **النَّخْوَريّ**: geniş üretra; bu, sanki rüzgârın **بنُخْرة** ile içine girdiği bir şey gibidir.

**القاموس المحيط**:
**نَخَرَ** **يَنْخِرُ** ve **يَنْخُرُ** **نَخيراً**: genzinde sesi uzattı. Ve **المَنْخَرُ**, mîm ve **الخاءِ** fethasıyla; ikisinin kesresiyle ve dammesiyle; ve **كَمَجْلِسٍ** ve **مُلْمولٍ** gibi: burun. Ve burnun **نُخْرَةُ**’si: onun ön kısmıdır; yahut deliğidir; yahut iki **المنْخَرَيْن** arasındaki şeydir; yahut ucu; rüzgârdan: esişinin şiddeti.
Ve dişi deveyi **نَخَرَ**; **كَمَنَعَ** gibi: süt salsın diye elini onun **مَنْخَر**’ine soktu ve onu ovdu. Ve **ناقَةٌ نَخورٌ**, **كصَبورٍ** gibi: ancak bunun üzerine süt salar. Ve **النَّخِرُ**, **كَكَتِفٍ** gibi, ve **الناخِرُ**: eskimiş, parçalanan; ve **نَخِرَ**, **كفَرِحَ** gibi. Yahut kemiklerden **النَّخِرَةُ**: eskimiş olan; ve **الناخرَةُ**: içinde delik bulunan oyuk olan. Ve **وكزُبَيْرٍ وشَدَّادٍ** gibi: iki isim. Ve **النِخْوارُ**, kesre ile: şerefli kibirli; ve korkak; ve misafir; çoğulu: **نَخاوِرَةٌ**. Ve **النَّخْوَرِيُّ**: geniş ağızlı ve boşluklu; ve geniş üretralidir. Ve **الناخِرُ**: azgın domuz; çoğulu: **نُخُرٌ**, iki damme ile. Ve “Orada **ناخِرٌ** yoktur”: biri (yoktur). Ve **امرأةٌ مِنْخارٌ**: cinsel birleşme sırasında **تَنْخِرُ**; sanki deli gibi. Ve **التَّنْخيرُ**: konuşmadır. Ve **المَنْخَرُ**: Benî Rabî‘a b. Abdillah’a ait bir tepedir. Ve **المُنْتَخَرُ**, **كمُنْتَظَرٍ** gibi: Medine yakınında, Ferş Mâlik tarafında bir yer. Ve **وكشَدَّادٍ** gibi: **النَّخَّارُ** b. Evs, Arapların en neseb bileni. Ve **العَدَّاءُ** b. **النَّخَّارِ**: Beni’l-Kayn’in “Bâliğa” gününde öncü birliklerinin sahibidir. Ve İbrâhîm b. el-Haccâc b. **نَخْرَةَ**, damme de yapılır: bir muhaddistir.

**تاج العروس**:
**نخر**
İnsan, eşek ve at **نَخَرَ**; kesre ile **يَنْخِر** ve damme ile **يَنْخُر**; **نَخيراً** **كأمير** gibi: genzinde sesi ve nefesi uzattı; o **ناخِرٌ**’dir. Ondandır İbn Abbas hadîsi: “Allah İblîs’i yaratınca **نَخَرَ**” yani genzinden ses çıkardı; sanki çalkantılı gelmiş bir nağme gibi. Ve **المنْخر** mîm ve **الخاء** fethasıyla; ikisinin kesresiyle; mîmin kesresi, **الخاء**’ın kesresine tâbi kılmadır; tıpkı **مِنْتِن** dedikleri gibi; ikisi nâdirdir; çünkü **مِفْعِلاً** vezni bina(lar)dan değildir. **التهذيب**’de: ve derler: **مِنْخِراً**; kıyas **مَنْخَراً** idi; fakat **مِنْخِيراً**yı kastettiler; bunun için **مِنْتِن** dediler; aslı **مِنْتين**. Ve ikisinin dammesiyle; ve **كمَجْلِس** ve **مُلْمُول**: burun. Ğaylân b. Hureys dedi:
يَسْتَوْعِبُ البَوْعَيْنِ من جَريره ... مِن لَدُ لَحْيَيْه إلى مُنْخُورِه
Bunu **الجَوْهَرِيّ** böyle rivayet etti. İbn Berrî dedi: onun rivayetinin doğrusu, Sîbeveyh’in rivayet ettiği gibidir: **إلى مُنْحوره** **بالحاء** ile; ve **المُنْحور** **النَّحْر**’dır. Şair, boynun uzunluğu ile bir atı vasfetti; böylece onun ipinden, iki çenenin yanından göğsüne kadar iki kol açıklığı miktarını kapsar kıldı. Burada **اللسان**’da böyledir; ve es-Sâğânî bu araştırmayı **نحر** maddesinde zikretti. Hadîste: “O, çocuğun **بُنُخْرَةِ**’sinden tuttu”; **نُخْرَة**: burun; damme ile: onun ön kısmıdır; o da başıdır; yahut deliğidir; yahut iki **المَنْخَرَيْن** arasındaki şeydir; yahut ucu; insanda, koyunda, dişi devede, atta ve eşekte olur. Ve denilir: **النُّخْرَة**: burnun kendisi. Ondandır onların sözü: “Onun **نُخْرَتَه**’sini kırdı.” Mecazdan: rüzgârdan **النُّخْرَة**: esişinin şiddeti ve sert esmesi. Ve sağan, dişi deveyi **نَخَرَ**; **كَمَنَع** gibi: süt salsın diye elini onun **مَنْخَر**’ine soktu ve onu ovdu; yahut burnuna vurdu. Ve **ناقةٌ نَخورٌ** **كصَبور** gibi: ancak bununla süt salar.

وقال الليث : **النَّخُور** : yavrusu helâk olan, bu yüzden **تَدِرُّ** (sütü akıtmaz) ta ki **تُنَخَّر تَنْخِيراً** (tenhîr edilinceye) kadar (sütü akıtmayan) dişi devedir. **والتَّنْخير** : sağanın, o (deve) **مُناخة** (çöktürülmüş) iken iki başparmağıyla onun iki **مُنْخُرَيْها**’sını (iki burun deliğini) ovmasıdır; böylece **دارَّةً** (sütü akıcı) olarak coşar. **وفي الصحاح** : develerden **النَّخور** : **تَدِرّ** (sütü akıtmaz) ta ki **تَضْرَب أَنْفَها** (burnuna vuruluncaya) kadar; ve denilir: ta ki **تُدخِل إصبَعَك في أَنْفِها** (parmağını onun burnuna sokuncaya) kadar. **والنَّخِرُ** ( **كَكَتِف** ) ve **الناخِر** : çürümüş, ufalanan; denilir: **عَظْمٌ نَخِرٌ** ve **ناخِرٌ**; ve (o) **نَخِرَ** ( **كَفَرِح** ) olmuştur; aynı şekilde **الخَشَبة** (tahta parçası) da; **نَخِرَت** (dişil) denilir, **بَلِيَتْ** (eskidiğinde) ve **اسْتَرْخَت** (gevşediğinde), dokunulunca **تَتَفَتَّت** (ufalanır). Yahut kemiklerden **النَّخِرَةُ** : çürümüş olanlar; **والناخِرةُ** : içinde **بَقِيَّة** (kalıntı) bulunan. Ve denildi: o, içi oyuk olan, içinde bir **ثُقْبَةٌ** (delik) bulunan (kemik)tir; rüzgâr estiğinde ondan **صوتٌ كالنَّخير** (hırıltı gibi bir ses) gelir. Ve Yüce Allah’ın sözü: " **أَئِذا كُنّا عِظاماً نَخِرَة** " ve **ناخِرة** diye de okunmuştur. el-Ferrâ dedi: **ناخِرةٌ** iki vecih(in) daha iyisidir; çünkü âyetler elif iledir; görmüyor musun ki **ناخِرة** ile **الحافِرة** ve **السَّاهِرة** te’vilin gelişine daha benzer. Dedi: **النَّاخِرة** ile **النَّخِرَة** mânâda eşittir; **الطامِع** ile **الطَّمِع** menzilesinde. **نَخْيَرٌ** ve **نَخَّار** ( **كَزُبَيْر** ve **شَدَّاد** ): iki isimdir. **والنِّخْوار** (kesre ile): soylu; ve denildi: kibirlenen. Rü’be dedi:
وبالدَّواهي نُسكِتُ النَّخاوِرا ... فاجْلُبْ إلينا مُفْحَماً أو شاعرا
Ve bununla Ebû Nasr, Adî b. Zeyd’in sözünü tefsir etti:
بعدَ بَني تُبَّعٍ نَخاوِرَةٌ ... قد اطْمَأَنَّت بهمْ مَرازِبُها
Denildi: korkak; ve denildi: zayıf; son iki(sin)de mecaz vardır. Ve ikisini de es-Sâgânî nakletti: çoğulu **نَخاوِرَةٌ** ( **كَجِلْوازٍ** ve **جَلاوِزَةٍ** ). **والنَّخْوَرِيُّ** (fetha ile): ağzı ve iç boşluğu geniş olan; es-Sâgânî nakletti. Denildi: **النَّخْوَرِيُّ** : **الواسعُ الإحْليل** (idrar yolu geniş olan); **كذا في اللسان**. **والنّاخِر** : azgın domuz; çoğulu **نَخُرٌ** (iki damme ile); bunu Ebû Amr söyledi. Mecazdandır: **ما بِها ناخِر** yani onda hiç kimse yok; bunu Ya‘kûb, el-Bâhilî’den rivayet etti. Denilir: **امرأةٌ مِنْخارٌ**; o, cinsel birleşme sırasında **تَنْخِرُ** (hırlar) olan kadındır; sanki deli gibidir. Ve **نَخَرَت تَنْخَر** ( **كَمَنَع** ) (denilir). Erkeklerden de: cinsel birleşme sırasında **يَنْخِرُ** (hırlar) olan; ta ki onun **نَخِيرُه** (hırıltısı) işitilir. **والتَّنْخير** : **التَّكْليم** (konuşma)dır; ve Necâşî hadîsinde gelmiştir: "لما دخلَ عليه عَمْرُوٌ والوفدُ معه قال لهم : **نَخِّروا**" yani konuşun. İbnü’l-Esîr dedi: hadîste böyle tefsir edilmiştir. Dedi: ve belki, eğer Arapça ise, **النَّخير**’den (ses) alınmıştır; ve cim ile de rivayet edilir; ve daha önce geçti. **والمَنْخَر** ( **كمَقْعَد** ). İşte onun ضبط’ının siyakı böyledir; doğru olan, mîm ve hâ’nın kesresi iledir; es-Sâgânî onu güzelce ضبط ettiği gibi ve Yâkût da Mu‘cem’inde (böyle ضبط etmiştir). Müelliften uygun olan, onu ضبط etmesiydi: (bu) Benî Rebî‘a b. Abdullâh b. Ebî Bekr b. Kilâb’a ait bir **هَضْبَةٌ** (yüksek düzlük)tir. **والمُنْتَخِر** ( **كمُنْتَظِر** ) yani ism-i mef‘ûl sîgası üzeredir. **والذي في التَّكْمِلة** hâ’nın kesresi iledir; işte böyle, güzelce ضبط edilmiştir: **ع** Medine’ye yakın; ondan bir gece mesafede; **بناحيةِ فَرْشِ مالِك** tarafında; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu **فَرْش مَلَلٍ** (iki lâm ile)dir; işte bu, Tekmile’de doğru olarak böyledir; Yâkût’un Mu‘cem’inde de bunun gibidir. Ve dedi: Mekke’den yedi (mesafe) üzeredir; Medine’den bir gece üzeredir; ve **مَثْغَر**’in yan tarafındadır. Ve **كَشَدَّاد**: **النَّخَّارُ بنُ أَوْسِ بن أُبَيْرٍ القُضاعيّ**; Arapların en iyi nesep bileni; ve Sa‘d Hüzeym’in evlâdındandır. İbn Mâkûlâ **النَّخَّار بن أُنَيْس**’i zikretti ve onda dedi: Arapların en iyi nesep bileniydi ve Sa‘d Hüzeym’in evlâdındandı. Hâfız dedi: bu bir tashîftir. Ve es-Sâgânî ile Hâfız zikretti ki o, Muâviye’nin yanına girdi; Muâviye onu küçümsedi; üzerinde bir **عَباءَة** (aba) vardı; o da dedi: **إن العباءَةَ لا تُكَلِّمك** (aba seni konuşturmaz). **والعَدَّاءُ بن النَّخَّار** : câhiliye (devrinde), **يومَ بالِغَةَ** günü Benî’l-Kayn’in öncü birliklerinin sahibi. **وبالِغَة** ayn ve ğayn iledir. **وإبراهيم بنُ الحَجَّاج بن نَخْرَة الصَّنْعانيّ**: o, fetha iledir; sonuncusu damme de alır; muhaddisler katında meşhur olan budur; fethayı es-Sâgânî zikretti; (o) muhaddistir. Ondan Ebû Îsâ er-Ramlî rivayet etti. Hâfız dedi: Dârakutnî ve ona tâbi olanlar babasını böyle isimlendirdi; ve İbn Hibbân’ın **الضُّعَفاء**’ında şöyle vâki oldu: **إبراهيم بن إسحاق بن نَخْرَة**; ve onun için, İshâk b. İbrâhîm et-Taberî’den, o da Abdullâh b. Nâfi‘den rivayetiyle uydurma bir hadîs zikretti. Dârakutnî de onu **غرائبِ مالِك**’te böyle zikretti. Ve Hatîb’in sözünden istifade edilir ki **نَخْرَة** bir lakaptır; adı **يوسُف**’tur. Bitti. Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **النُّخَرَة** ( **كهُمَزَة** ): atın, eşeğin ve domuzun burnunun ön kısmı; **النُّخْرَة** (damme ile) için bir lugattır; **كذا في اللسان**. **والنَّاخِرَة** : atlar; tekiline **ناخِرٌ** denilir; ve bununla hadîs tefsir edilmiştir: ؟ "ركبَ عَمْرُو بن العاص على بَغْلَةٍ شَمطَ وَجْهُها هَرَمَاً فقيل له : أَتَرْكبُ بَغْلَةً وأنت على أَكْرَمِ ناخِرَةٍ بمصر ؟" Ve denilir: **النَّاخِرَة** : eşekler; burunlarından çıkan ses sebebiyle. Ve Mısır halkı onlara binmeyi, katırlara binmekten daha çok artırırlar. Ve denildi: **النَّاخِر** : eşek. el-Ferrâ dedi: o, **النَّاخِر** ve **الشَّاخر**; onun **نخيرُه** burnundandır, **شَخيرُه** boğazındandır. Ve hadîste ayrıca: " **فَتَنَاخَرَتْ بَطارِقَتُه** " yani konuştular; sanki öfke ve nefret ile bir konuşmadır. **والنُّخَر** ( **كزُفَر** ): bir yer adıdır; İbn Düreyd onu **الحُسْبان**’da zikretti.
