# نخس (ن-خ-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AE%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - خ - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والنون معهما
خ ن س، س خ ن، ن خ س، س ن خ، ن س خ مستعملات
خنس:
الخَنْسُ: انقباض قصبة الأنف، وعرض الأرنبة كأنف البقرة الخنساء، قال:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم		عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
والتُرْكُ: خُنْسٌٌ. والخُنُوسُ: الانقباض والاستخفاء. و"الشيطان يوسوس في القلب، فإذا ذكر الله خَنَس"، أي: أنقبض.
الخُنَّسُ: الكواكب الخمسةُ التي تجري وتَخْنُس في مجراها حتى يخفى ضوء الشمس، وخُنُوسُها: اختفاؤها بالنهار.
سخن: السُّخْنُ: نقيض البارد، سَخُنَ الماء سُخُونةً، وأَسْخَنْتُه إسخاناً، وسَخَّنْتُه تَسْخِيناً، فهو سُخْنٌ وسخين ومُسخّنٌ.
وسَخُنَتْ عينه: نقيض قرت، وهي تَسْخُنُ سُخْنَةً وسُخُونةً، وهو سَخينُ العين.
وليلة سُخْنانةٌ : حارة، وطعامٌ سُخاخينٌ، أي: قدم إليك حاراً، ومطر سُخاخينٌ: جاء في حر القيظ.
والسَّخِينُ: المر الذي يعمل به في الطين.
نخس: النَّخْسُ: تغريزك مؤخر الدابة بعودٍ أو غيره. وسمي النَّخاس لنَخْسِه الدابة حتى تنبسط. وفعله: النِّخاسة. ويقال لابن زنيةٍ: ابن نَخْسة، قال الشماخ:
أنا الجِحاشيُّ شَمّاخٌ وليس أبي		بِنَخْسةٍ لدعي غير موجـودِ
أي: متروكٌ وحدهُ، ولا يقال: منه وحده.
ونَخَسوا بفلانٍ: هَيَّجوه وأزعجوه، وكذلك إذا نَخَسُوا دابته وطردوه، قال:
النّاخِسينَ بمروانٍ بذي خَـشَـبٍ		والمقحمين على عثمانَ في الدارِ
أي: نَخَسُوا به من خلفه حتى سيروه من البلاد.
والنَّخِيسةُ: الزندة.. والنِّخاسان: دائرتان في دائرة الفخذين كدائرة كتفِ الإنسان.
والدابة منخوسةً: يتطير منها. كما يتطير من المهقوع والمقلوع والمكشوف، وغير ذلك.
والنّاخِسُ: جربٌ يكون عند ذنب البعير فهو مَنْخُوس .
والنِّخاسةُ: رقعة تدخل في ثقب البكرة لئلا يأكلها المحور، ويقال: أَنْخَسُوا البكرة، أي: سدوا ما أتسع منها بخشبةٍ، أو غير ذلك.
سنخ:
السِّنْخُ: أصل كل شيء. وسِنْخُ السكين: طرف سيلانه الداخل في النصاب.
ورجع فلان إلى سِنْخه الكريم أو الخبيث.
وأَسْناخُ الثنايا: أصولها. وسِنْخُ الكلمة: أصل بنائها. والسّناخة: الرائحة المكروهة.
نسخ: النَّسْخُ والانتساخُ: اكتتابك في كتابٍ عن معارضه.
والنَّسْخُ: إزالتك أمراً كان يعمل به، ثم تَنْسَخُهُ بحادثٍ غيره، كالآية تنزل في أمر، ثم يخفف فتُنْسَخُ بأخرى، فالأولى منسوخة والثانية ناسخة .
وتناسُخُ الورثة، وهو موت ورثةٍ بعد ورثةٍ، والميراث لم يقسم، وكذلك تَناسُخُ الأزمة، والقرن بعد القرن.

##### Türkçe

باب **الخاء** والسين و**النون** معهما
خ ن س، س خ ن، ن خ س، س ن خ، ن س خ مستعملات

**خنس**:
**الخَنْسُ**: burun kamışının içe çekilmesi ve burun ucunun enlemesine olması; sanki **الخنساء** ineğin burnu gibi. Dedi ki:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم		عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
Ve **التُرْكُ**: **خُنْسٌٌ**. Ve **الخُنُوسُ**: içe çekilme ve gizlenme. Ve “şeytan kalpte vesvese verir; Allah anıldığında **خَنَس**”, yani: içe çekildi.
**الخُنَّسُ**: yörüngelerinde akıp giden ve yörüngesinde **تَخْنُس** eden beş gezegen; ta ki güneşin ışığı gizleninceye kadar. Ve onların **خُنُوسُ**’u: gündüzleyin gizlenmeleridir.

**سخن**: **السُّخْنُ**: soğuğun zıddı. Su **سَخُنَ** **سُخُونةً**; onu **أَسْخَنْتُه** **إسخاناً**; onu **سَخَّنْتُه** **تَسْخِيناً**; o hâlde o **سُخْنٌ** ve **سخين** ve **مُسخّنٌ**’dür.
Ve gözü **سَخُنَتْ**: **قرت**’in zıddı; o **تَسْخُنُ** **سُخْنَةً** ve **سُخُونةً**; o, **سَخينُ العين**’dir.
Ve bir gece **سُخْنانةٌ**: sıcak. Ve bir yiyecek **سُخاخينٌ**; yani: sana sıcak olarak sunuldu. Ve bir yağmur **سُخاخينٌ**: yaz sıcağının hararetinde geldi.
Ve **السَّخِينُ**: çamurda kendisiyle iş yapılan acı (madde).

**نخس**: **النَّخْسُ**: binit hayvanının arkasını bir çubukla veya başka bir şeyle dürtmendir. Ve **النَّخاس** diye adlandırıldı; hayvanı, yayılıp açılıncaya kadar **نَخْس** etmesinden dolayı. Ve onun fiili: **النِّخاسة**. Ve zina çocuğuna: **ابن نَخْسة** denir. **الشماخ** dedi ki:
أنا الجِحاشيُّ شَمّاخٌ وليس أبي		بِنَخْسةٍ لدعي غير موجـودِ
Yani: tek başına bırakılmıştır; ve “ondan, tek başına” denmez.
Ve “falanca ile **نَخَسوا**”: onu kışkırttılar ve rahatsız ettiler; aynı şekilde, onun hayvanını **نَخَسُوا** edip onu sürdüklerinde de. Dedi ki:
النّاخِسينَ بمروانٍ بذي خَـشَـبٍ		والمقحمين على عثمانَ في الدارِ
Yani: onu arkasından dürttüler; ta ki onu beldelerden yürütüp götürünceye kadar.
Ve **النَّخِيسةُ**: **الزندة**.. Ve **النِّخاسان**: uylukların dairesinde, insanın omuz dairesi gibi iki dairedir.
Ve binit hayvanı **منخوسةً**: ondan uğursuzluk sayılır. Nitekim **المهقوع**’dan, **المقلوع**’dan, **المكشوف**’tan ve bunun dışındakilerden uğursuzluk sayıldığı gibi.
Ve **النّاخِسُ**: devenin kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; o hâlde o **مَنْخُوس**’tur.
Ve **النِّخاسةُ**: mil onu yemesin diye makaranın deliğine sokulan bir yamadır. Ve “**أَنْخَسُوا** makara” denir; yani: ondan genişleyen şeyi bir tahta ile veya başka bir şeyle tıkadılar.

**سنخ**:
**السِّنْخُ**: her şeyin aslı. Ve bıçağın **سِنْخُ**’u: sapın içine giren akışının ucu.
Ve falanca, kerim yahut habis **سِنْخ**’ine döndü.
Ve azı dişlerinin **أَسْناخُ**’u: onların kökleridir. Ve kelimenin **سِنْخُ**’u: yapısının aslıdır. Ve **السّناخة**: kötü kokudur.

**نسخ**: **النَّسْخُ** ve **الانتساخُ**: bir kitabın karşı nüshasından bir kitaba yazı yazmandır.
Ve **النَّسْخُ**: kendisiyle amel edilen bir şeyi kaldırmandır; sonra onu, başka bir olayla **تَنْسَخُهُ** edersin; tıpkı bir âyetin bir iş hakkında inmesi, sonra hafifletilmesi ve başka bir âyetle **تُنْسَخُ** edilmesi gibi; böylece birincisi **منسوخة** ve ikincisi **ناسخة** olur.
Ve **تناسُخُ الورثة**: varislerden sonra varislerin ölmesi ve mirasın taksim edilmemiş olmasıdır. Ve aynı şekilde **تَناسُخُ الأزمة** ve nesilden sonra nesil.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَخَسَهُ بعودٍ يَنْخُسُهُ ويَنْخِسُهُ نَخْساً، ومنه سمِّيَ النَخَّاسُ. والناخِسُ في البعير: جَرَبٌ يكون عند ذَنَبه والبعيرُ مَنْخوسٌ. ودائرةُ الناخِسِ: هي التي تكون تحت جاعِرَتَي الفرس إلى الفائِلَيْنِ. وتُكْرَهُ. والنَخيسُ: البَكْرَة يَتَّسِعُ ثَقْبُها الذي يجري فيه المِحْور مما يأكله المحور، فيَعمدون إلى خُشَيْبَةٍ فيثقبون وسَطها ثم يُلقمونها ذلك الثقب المتَّسع. ويقال لتلك الخُشَيبة: النِخاسُ، بكسر النون. والبَكْرَةُ نَخيسٌ. تقول منه: نَخَسْتُ البَكْرَةَ أنْخَسُها نَخْساً. والنَخيسَةُ: لبن العَنْز والنعجة يُخْلَط بينهما.

##### Türkçe

Onu bir değnekle dürttü; onu **يَنْخُسُهُ** ve **يَنْخِسُهُ** (dürter); **نَخْساً** (dürtme). Bundan dolayı **النَخَّاسُ** adlandırıldı. **الناخِسُ** devede: kuyruğu yanında bulunan bir uyuzdur; deve **مَنْخوسٌ**dur.

**دائرةُ الناخِسِ**: atın iki **جاعِرَة**si altında **الفائِلَيْنِ**e kadar olan (daire)dir. Ve mekruhtur.

**النَخيسُ**: **البَكْرَة** (makara); **المِحْور**un içinde yürüdüğü deliği, milin onu yemesinden dolayı genişler; bunun üzerine bir küçük tahta parçasına yönelirler; ortasını delerler, sonra onu o genişlemiş deliğe tıkarlar. O küçük tahta parçasına **النِخاسُ** denir; **النون**un kesresiyle. **البَكْرَةُ** **نَخيسٌ**dur. Ondan şöyle dersin: **نَخَسْتُ البَكْرَةَ**; onu **أَنْخَسُها**; **نَخْساً**.

**النَخيسَةُ**: keçi ve koyun sütü; ikisi birbirine karıştırılır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ن
خنس ، نخس ، نسخ ، سخن ، خسن ، سنخ : مُسْتَعْمَلةٌ .
خنس : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الْخُنُسُ مَأْوَى الظِّباء .
قال : والخُنسُ : الظِّبَاءُ أَنْفُسُها .
وقال الليث : الْخَنْسُ انقباضُ قصبةِ
الأنفِ ، وعِرَضُ الأرنبة ، وأَنفُ البقر
أخنَسُ لا يكون إلا هكذا ، والبقرَةُ
خنساءُ ، والتُّرْكُ خُنْسٌ .
قال : والخُنوسُ : الانقباضُ والاستخفاءُ
يقال : خَنَسَ من بين القوم ، وانْخَنَسَ .
وفي الحديث : ) ( الشَّيْطَانُ يُوَسْوِسُ لِلْعَبْدِ
فَإِذَا ذَكَرَ الله خَنَسَ ) ( _ أي : انقبض منه .
قلت : وهكذا قال الفرّاء _ في قول الله
جلّ وعزّ : ( من شر الوسواس الخناس ( [ النَّاس : 4 ] .
قال : إبليسُ يُوَسْوس في صُدور الناس فإذا
ذُكِرَ الله خَنَس .
قلت : وخنَسَ في كلام العرب _ يكون
لازماً ومتعدِّياً .
يقال : خَنَسْتُ فلاناً فَخَنَسَ _ أي أَخَّرْتُهُ
فتأَخرَ ، وقَبَضْتُه فانقبضَ ، وأَخنَسْته : أكثرُ .
ورَوَى أبو عبيد _ عن الفرَّاء والأُمويِّ _ :
خَنَسَ الرجلُ _ تَأَخَّر _ يَخْنُسُ ، وأَنَا
أَخْنَسْتُهُ _ بالألف .
وهكذا قال ابن شُمَيْل _ في حديثٍ رواه _ :
) ( يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ فَيَخْنِسُ بِالْجَبَّارِينَ في
النَّارِ ) ( .
قال شمر : قال ابن شُمَيْل : يريدُ : تَدْخُلُ
بِهمْ في النَّار ، ويقَال : خَنَسَ به _ أي :
وَرَاهُ ، ويقالُ : تَخْنِسُ بهم _ أي : تَغِيب
بهم .
قال : وخَنَسَ الرجُلُ _ إذا تَوَارَى وغَابَ ،
وأَخْنَسْتُهُ أنا _ أي : خَلَّفْتُهُ .
قال : وقال الفرَّاء : أَخْنَسْتُ عنه بعضَ
حقّهِ .
وأنشدني أبُو بَكْرٍ الإيَادِيُّ لشاعر _ قَدمَ
على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فأنشدَه هذه الأبياتَ التي
فيها :
وَإِنْ دَحَسُوا بِالشَّرِّ فَاعْفُ تَكرُّماً
وَإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الْحَدِيثَ فَلاَ تَسَلْ
وهذا حُجَّةٌ لمَنْ جَعَل : ) ( خَنَسَ ) ( وَاقِعاً .
ومما يدُلُّ على صحة هذه اللُّغة ما روَيْنَا
عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ) ( الشَّهْرُ هَكَذَا ،
وَهَكَذَا ، وَهَكَذَا ، وَخَنَسَ إِصْبَعَهُ في
الثَّالِثَةِ ) ( ، أي : قَبَضها يُعَلِّمُهُمْ أَنَّ الشهر
يكون تسعاً وعشرين .
وأنشد أبو عبيد في ) ( أَخْنَسَ ) ( وهي اللُّغَةُ
المعْرُوفَةُ :
إِذَا مَا الْقلاَسِي وَالْعَمَائِمُ أَخْنَسَتْ
فَفِيهِنَّ عَنْ صُلْعِ الرِّجَالِ حُسُورُ
وسمعتُ عُقَيْلِيّاً يقولُ لخادمٍ له _ كان معه
في طريقٍ فتخلَّفَ عنه _ : لِمَ خَنَسْتَ
عَنّي ؟ ، أراد : لِمَ غِبْتَ وتخلَّفْتَ ؟ ؟
وقال الأصمعيُّ : الْخَنَسُ _ في الأنفِ _
تَأَخُّرُ الأرْنَبَةِ في الْوَجْهِ ، وقِصَرُ الأنفِ .
وقال الزَّجَّاج : في قول الله جلّ وعزّ : ( فلا أقسم بالخنس الجوار الكنس ( [ التكوير : 15 ،
16 ] .
قال أكثَرُ أهل التفسير في ) ( الْخُنَّسِ ) ( : إِنَّها
النُّجُومُ ، وخنُوسُها أنَّها تَغيبُ وتَكْنِسُ
تَغِيبُ أيضاً ، كما يَدْخُلُ الظَّبْيُ في كِنَاسِه .
قال : والْخُنَّسُ جَمْعُ خَانِس ، تَسْتَتِرُ كما
تَكْنِسُ الظّبَاءُ .
قال : وقال الفرَّاء : الْخُنَّسُ : هي النُّجُومُ
الخمسة _ تَخْنِسُ في مَجْرَاها وتَرْجِعُ ،
وتَكْنِسُ كما تَكْنِسُ الظِّبَاء .
قال : وهي بَهْرَامُ وزُحَلُ وعُطَارِدُ والزّهَرَةُ
والمُشْتَرِي .
أبو عبيدة : فَرَسٌ خَنُوسٌ ، وهو الذي يَعْدل
_ وهو مُسْتَقِيم _ في حُضْرِه ذاتَ اليمين
وذاتَ الشِّمال ، وكذلك الأُنْثى بغير هاء ،
والْجَمِيعُ : خُنُسٌ ، والْمَصْدَرُ الْخَنْسُ
_ بسكون النُّون .
وقال الفرَّاء : الْخِنَّوْسُ _ بالسِّينِ _ : من
صِفَاتِ الأسَد في وجهه وأنفه ، وبالصَّادِ
_ وَلَدُ الخِنْزِيرِ .
سخن : قال الليث : السُّخْنُ نَقِيضُ البارد
تقول : سَخُنَ الْمَاءُ سُخُونةً وأَسْخَنْتُهُ
إسْخاناً ، وسَخَّنْتُه تَسْخِيناً فهو سُخْنٌ
وسَخِينٌ ومُسَخَّنٌ ورجُلٌ سَخِينُ الْعَيْن وقد
سَخُنَتْ عينُه سُخْنَةً وسُخُوناً .
ويقال : سَخنَتْ ، وهو نَقِيضُ قَرَّتْ .
أبو عبيد _ عن الكسائيِّ _ : يومٌ سُخْنٌ
وسَاخِنٌ وسَخْنَانٌ ، ولَيْلَةٌ سُخْنَةٌ وسَاخِنَةٌ ،
وسَخْنَانَةٌ ، وقد سَخَنَ يومُنا يَسْخُنُ .
وبعضهُم يقول : سَخُنَ ، وسَخِنَتْ عينُهُ
_ بالكسر _ تَسْخَنُ .
شمِرٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ إنِّي أجد
سَخْنَةً _ أي حُمَّى .
ويقالُ سَخِنَتْ عَينُه _ من حرارةٍ _ تَسْخَنُ
سُخْنَة .
وأنشد :
إذَا الْمَاءُ مِنْ حَالِبَيْهِ سَخِن
قال : وسَخِنَتِ الأَرْضُ وسَخُنَت ، وأَمَّا
سَخِنَتِ العَيْنُ فبالكَسْر لا غَيْرُ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : يَوْمٌ
سُخَاخِينُ ، مِثلُ سُخْنٍ .
وأنشد :
حُبّاً سُخاخِينَ وحُبّاً بَارِدَا
) ( سُخَاخِينُ ) ( : يؤذي ، و ) ( بارِدٌ ) ( : يَسْكُنُ إلَيْه
قَلْبي .
وأخبرني المنذريُّ _ عن أبي الْهَيْثَم _ أنه
قال _ عن أعرابيٍّ _ : السَّخِينَةُ دَقِيقٌ يُلْقَى
على ماءٍ ، أو عَلَى لَبَنٍ ، فيُطبَخُ ثم يؤكلُ
بتَمْرٍ ، أو يُحْسَى .
قال : وهي السُّخُونَةُ أيضاً .
وقال ابن السِّكِّيت : السَّخِينَةُ : التي
ارتفعَتْ عن الْحَسَاءِ ، وثَقُلَت أن تُحْسَى ،
وهما دُونَ العَصِيدَةِ .
قال : وإنّما يأكلونَ السخِينَةَ في شِدَّة
الدَّهْرِ ، وغَلاَءِ السِّعْرِ ، وعَجَفِ المَالِ .
وقال غيرُه : السَّخِينَةُ تُعْمَلُ من دَقِيقٍ
وسمْنٍ ، وبِهَا عُيِّرَتْ قُرَيْشٌ فسُمِّيَتْ
سَخِينَة .
وقال كَعْبُ بنُ مالكٍ الأنصاريُّ :
زَعَمَتْ سِخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا
وَلَيْغْلَبَنَّ مُغَالِبُ الْغَلاَّبِ
والمِسْخَنَةُ : قُدَيْرَةٌ كأنَّها تَوْرٌ .
قالَهُ أبو عبيدٍ عن الكسائيِّ .
وقال ابن شميل : هي الصَّغِيرةُ التي يُطْبَخُ
فيها للصَّبيِّ .
ويقال : سَخَنَتِ الدَّابَّة ، وذلك إذا أُجْرِيتْ
فسَخُنَ عِظَامُهَا وخَفَّت في حُضْرِهَا ، ومنه
قول لَبِيدٍ :
حَتّى إذَا سَخَنَتْ وَخَفَّ عِظَامُهَا
ويروى : سَخِنَتْ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أنَّهُ بَعَثَ سَرِيَّةً ،
فَأَمَرَهُمْ أَنْ يمْسَحُوا عَلَى المُشَاوِذِ
وَالتَّسَاخِينِ ) ( .
قال أبو عُبيد : التَّسَاخِينُ : الْخِفَافُ .
وقال أبو عمرو : قال المبرِّدُ : واحد
التَّسَاخِينِ تَسْخَانٌ وتَسْخَنٌ .
قال : وقال ثعلبٌ : ليس للتَّسَاخِين واحد
منْ لَفْظها _ كالنِّسَاءِ . . . لا واحد لها من
لفظها .
وقال ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ : هو
المِعْزَقُ والسِّخِّينُ .
قلت : وَسمعتُ غيرَ واحد من أعراب بني
سعد يقولون لِلْمَرِّ الذي يُعمل به في
الطِّينِ : السِّخِّينُ ، وجَمْعُه السَّخَاخِينُ .
وقال أبو عمرو : يقال للسِّكِّينِ : السَّخِينَةُ
والشِّلْقَاءُ .
قال : والسَّخَاخِينُ سَكاكِينُ الجَزَّار .
قال : وماءٌ سَخِيمٌ وسَخِينٌ _ للَّذِي لَيْسَ
بِحاَرٍّ ولا بَارِدٍ .
وأنشد :
إنَّ سَخِيمَ الْمَاءِ لَنْ يَضِيرا
اللحياني : إني لأَجِدُ سُخْنَةً وسِخْنَةً
وسَخْنَةً ، وسَخْنَاء _ ممدودٌ _ كلُّ ذلك من
حَرَارَةِ الْحُمَّى .
خسن : أهمله الليث .
ورَوَى أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _
قال : أَخْسَنَ الرجُلُ _ إذا ذَلَّ بَعْدَ عِزٍّ .
نخس : قال الليث : النَّخْسُ تَغْرِيزُك مؤخَّرَ
الدَّابَّة أو جَنْبَهَا بعوُدٍ أو غَيْرِه .
وقيل للنَّخَّاسِ : نَخَّاسٌ _ لنَخْسِهِ الدَّوَابَّ
حتَّى تنْبَسِط وفِعْلَهُ : النَّخَاسَةُ .
ويقال لابن زَنْيَةٍ : ابنُ نَخْسَةٍ .
وقال الشَّمَّاخ :
أَنَا الْجِحَاشِيُّ شَمَّاخٌ وَلَيْسَ أَبِي
لِنَخْسَةٍ _ لِدَعِيٍّ غَيْرِ مَوْجُودِ
أي : متروكٍ وحْدَه ، ولا يقال منْ هذا :
وَحْدَهُ .
ويقال : نَخَسُوا بِفُلاَن ، إذا هَيَّجُوهُ
وأَزْعَجُوهُ ، وكذلك إذا نَخَسُوا دَابَّتَه
وطرَدُوه .
وأنشد :
النَّاخِسينَ بِمَرْوَانٍ بِذِي خَشَبِ
والمُقْحِمين عَلَى عُثْمانَ في الدَّارِ
أي : نَخَسُوا به مِنْ خَلْفِه حتى سَيَّرُوهُ من
البلاد مَطْروداً .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : إذا صُبَّ لبَنُ
الضأْنِ على لبن المَاعِز فهوالنَّخِيسَةُ .
وقال أبو زيدٍ : مِثْلَه .
وقال الليث : النَّخِيسةُ : الزُّبْدَةُ .
قال : والنِّخَاسُ دَائِرَتانِ تكُونان في دَائِرَة
الْفَخِذَيْنِ _ كدائرة كَتِفِ الإنسان .
والدَّابَّةُ مَنْخُوسَةٌ : يُتَطَيَّرُ منها .
وقال أبو عبيدة : ومن دوائر الْخَيْل
النَّاخِسُ ، وهي التي تَكُون على الجَاعِرَتَيْن
إلى الفَائِلَيْنِ .
قال : والنَّاخِسُ جَرَبٌ يكون عند ذَنَب
البعير ، فهو مَنْخُوسٌ .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : إذا اتَّسعت البَكَرَة
أو اتسع خَرْقُها عنها : قيل : أَخَقَّتْ إخْقاقاً
فانْخَسُوها نَخْساً ، وهو أن يسُدَّ ما اتَّسَعَ
منها بخشبةٍ أو بحجَرٍ أو بغيره .
وقد نَخَسَ يَنْخَسُ .
وقال الليث : هي النَّخَاسَةُ . . للرُّقعة تدخُلُ
في ثَقْبِ المِحْوَرِ إذا اتسع .
وقال غيره : النَّخُوسُ من الوُعُولِ الذي
يَطُولُ قَرْناه حتى يَبْلُغا ذَنَبَهُ وإنَّما يكون
ذلك في الذكور .
وأنشد :
يَا رُبَّ شَاةٍ فَارِدٍ نَخوسِ
وَبَكَرَةٌ نِخِيسٌ _ إذا اتسع ثَقْبُ محْوَرها ،
فنُخِسَت بِنِخَاسٍ .
وأنشد :
دُرْنَا وَدَارَتْ بَكْرَةٌ نَخيسُ
لا ضَيْقَةُ المجرَى وَلاَ مَرُوسُ
وقال أبو سعيد : قال أعرابي : رأَيْتُ
غُدْرَاناً تَنَاخَسُ ، وهي أن يُفْرِغَ بَعْضُها في
بَعْض كَتَنَاخُسِ الغنَم ، إذا أصابها البرْدُ
فاستدفأ بعضها ببعضٍ .
سنخ : قال الليث : السِّنْخُ أصْلُ كلِّ شيء ،
وسِنْخُ السِّكِّينِ طَرَفُ سِيلانِهِ الدَّاخلِ في
النِّصاب .
وأَسْنَاخُ الثَّنايا : أُصُولُها . وَرَجَعَ فُلانٌ إلى
سِنْخِ الكَرَم أو إلى سِنْخِه الْخَبِيثِ وسِنْخُ
الكلمة أَصْلُ بنائها .
أبو عبيد _ عن الفَرَّاء _ : سَنَخَ فلان في
العلم يَسْنَخُ سُنُوخاً ، إذَا رَسَخَ فيه .
وسَنِخَ الطعام يَسْنَخُ ، وَزَنِخَ يَزْنَخُ _ إذا تَغَيَّرَ
وأَنْتَنَ ، فهو سَنِخٌ وزَنِخٌ .
نسخ : قال الله جلّ وعزّ : ( مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ
أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ( [ البَقَرَة :
106 ] .
قال أبو إسحاق الزَّجَّاجُ : النَّسْخُ في اللغة :
إبْطَالُ شيء وإقامَةُ آخَرَ مُقَامَه .
والعرب تقول : نَسَخَتِ الشمسُ الظِّلَّ
والمعنى أذهبت الظِّلَّ وحلَّت محله .
وقال غيرُه _ في مُنَاسَخَةِ الفَرَائض وتَنَاسُخ
الورثة _ : وهو مَوْتُ ورثة بعد ورثة وأصلُ
الميراث قائمٌ لم يُقْتَسَمْ .
وكذلك تَنَاسُخُ الأَزْمِنة والقَرْنِ بعدَ القَرْنِ .
والنَّسْخُ اكتتابك كِتاباً عن كِتابٍ حَرْفاً
بحرف .
تقول : نَسَخْتُهُ وانْتَسَخْتُه ، فالأصلُ نُسْخَةٌ ،
والمكتوبُ منه نسخة _ لأنه قام مَقَامَه
والكاتب نَاسِخٌ ومُنْتَسِخٌ .
وقال الليثُ : النَّسْخُ أن تُزَايل أمْراً كان من
قبلُ يُعْمَلُ به ثم تَنْسَخُه بحادثٍ غَيْرِه .
وقال الفرَّاء : النَّسْخُ أن يُعْمَل بالآية ثم
تُنْزَلُ آيةٌ أُخْرى فيُعَمَلُ بها ، وتُتْرَكُ الأُولى .
وقرأ عبد الله بن عامر ) ( مَا نُنْسِخْ مِنْ آية ) ( .
بضَمِّ النُّون _ يعني ما نُنْسِخُكَ مِن آية
والقراءة الجيِّدةُ ) ( مَا نَنْسَخْ مِنْ آية ) ( بفتح
النّون .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال :
النَّسْخُ تبديل الشيء من الشيء . وهو
غَيرهُ .
والنَّسْخُ نقل الشيء من مكانٍ إلى مكانٍ ،
وهُوَ هُوَ .
وقال أبو تراب : قال الفراء وأبو سعيد :
مَسَخه الله قرداً ، ونَسخَهُ قِرْداً : بمعنىً
واحد .
وقال أبو عُمَرَ : حضَرْتُ أبا العباسِ يوماً
فجاء رجُلٌ معه كتابُ الصَّلاة ، في شَطْرٍ
جُزْءٌ ، والشّطْرُ الآخرُ بياضٌ فقال له : إذا
حَوَّلْتُ هذا المكتوبَ إلى الجانب الآخر
فأيُّهُما كِتَابُ الصلاة ؟
فقال أبو العباسِ : هما جميعاً كتاب
الصلاة لا هذا أَوْلَى به مِنْ هذا ، ولا هذا
أَوْلَى به من هذا .

##### Türkçe

خ س ن
**خنس** ، **نخس** ، **نسخ** ، **سخن** ، **خسن** ، **سنخ** : kullanımdadır.

**خنس** : Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki:
**الْخُنُسُ** ceylanların barınağıdır.
Dedi ki: ve **الخُنسُ**: ceylanların kendileridir.
Leys dedi ki: **الْخَنْسُ** burun kamışının büzülmesi, burun ucunun enine genişliği; sığırın burnu **أخنَسُ**tur, ancak böyle olur; inek **خنساءُ**dır; Türkler **خُنْسٌ**dür.
Dedi ki: ve **الخُنوسُ**: büzülme ve gizlenmedir; denir: kavmin arasından **خَنَسَ**; ve **انْخَنَسَ**.
Hadiste: “Şeytan kula vesvese verir; Allah’ı zikrettiği zaman **خَنَسَ**.” _ yani: ondan büzüldü.
Dedim ki: Ferrâ da böyle dedi _ Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: “**من شر الوسواس الخناس**” [**النَّاس**: 4].
Dedi ki: İblîs insanların göğüslerinde vesvese verir; Allah zikredildiği zaman **خَنَسَ**.
Dedim ki: Arapların كلامında **خنَسَ** _ لازم ve متعدّي olur.
Denir: “Falancayı **خَنَسْتُ** da o **فَخَنَسَ**” _ yani onu geri bıraktım da geri kaldı; onu kabzettim de büzüldü; “onu **أَخنَسْته**” daha çoktur.
Ebû Ubeyd _ Ferrâ ve Ümevî’den _ rivayet etti:
Adam **خَنَسَ** _ geri kaldı _ **يَخْنُسُ**; ve ben onu _ elif ile _ **أَخْنَسْتُهُ**.
İbn Şümeyl de böyle dedi _ rivayet ettiği bir hadiste:
“Cehennemden bir boyun çıkar da zorbalara cehennemde **فَيَخْنِسُ**.”
Şemmer dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: istiyor ki: onları cehenneme sokar; ve denir: onunla **خَنَسَ** _ yani: onu arkasına aldı; ve denir: onlarla **تَخْنِسُ** _ yani: onlarla kaybolur.
Dedi ki: Adam **خَنَسَ** _ gizlendiği ve kaybolduğu zaman; ben onu **أَخْنَسْتُهُ** _ yani: onu geride bıraktım.
Dedi ki: Ferrâ dedi ki: onun bazı hakkından **أَخْنَسْتُ**.
Ebû Bekr el-İyâdî bana, Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) gelmiş bir şair için, içinde şu beyitlerin bulunduğu şiiri okudu:
وَإِنْ دَحَسُوا بِالشَّرِّ فَاعْفُ تَكرُّماً
وَإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الْحَدِيثَ فَلاَ تَسَلْ
Bu, **خَنَسَ**’ı vâki‘ (geçişli) kılan kimse için bir hüccettir.
Bu dilin doğruluğuna delâlet eden şeylerden, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğimiz şudur; dedi ki: “Ay şöyledir, şöyledir, şöyledir; üçüncüsünde parmağını **خَنَسَ**.” yani: onu kabzetti; onlara ayın yirmi dokuz olacağını öğretir.
Ebû Ubeyd **أَخْنَسَ** hakkında _ bilinen dil budur _ şu beyti okudu:
إِذَا مَا الْقلاَسِي وَالْعَمَائِمُ أَخْنَسَتْ
فَفِيهِنَّ عَنْ صُلْعِ الرِّجَالِ حُسُورُ
Bir Ukaylî’nin, bir yolda yanında olup ondan geri kalan hizmetçisine şöyle dediğini işittim: “Niçin benden **خَنَسْتَ**?”; istedi ki: niçin kayboldun ve geri kaldın?
Asma‘î dedi ki: burunda **الْخَنَسُ**: burun ucunun yüzde geriye kalması ve burnun kısalığıdır.
Zeccâc dedi ki, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: “**فلا أقسم بالخنس الجوار الكنس**” [**التكوير**: 15, 16].
Dedi ki: tefsir ehlinin çoğu **الْخُنَّسِ** hakkında: onun yıldızlar olduğudur; onların **خنُوسُها**’sı, onların kaybolup **تَكْنِسُ** etmeleridir; yine kaybolur; tıpkı ceylanın **كِنَاسِه**’ine girmesi gibi.
Dedi ki: **والْخُنَّسُ** **خَانِس**’in çoğuludur; ceylanların **تَكْنِسُ** ettiği gibi gizlenir.
Dedi ki: Ferrâ dedi ki: **الْخُنَّسُ**: beş yıldızdır; akışında **تَخْنِسُ** eder ve geri döner; ceylanların **تَكْنِسُ** ettiği gibi **تَكْنِسُ** eder.
Dedi ki: onlar **بَهْرَامُ** ve **زُحَلُ** ve **عُطَارِدُ** ve **الزّهَرَةُ** ve **المُشْتَرِي**’dir.
Ebû Ubeyde: **فَرَسٌ خَنُوسٌ**; o, yürüyüşünde _ düzgün olduğu hâlde _ sağa ve sola meyleder; dişisi de hâ’sız böyledir; hepsi: **خُنُسٌ**; mastar **الْخَنْسُ**tur _ **النُّون**’un sükûnu ile.
Ferrâ dedi ki: **الْخِنَّوْسُ** _ **السِّينِ** ile _ aslanın yüzünde ve burnunda sıfatlardandır; **الصَّادِ** ile ise _ domuz yavrusudur.

**سخن** : Leys dedi ki: **السُّخْنُ** soğuğun zıddıdır; dersin: su **سَخُنَ** **سُخُونةً**; ve onu **أَسْخَنْتُهُ** **إسْخاناً**; ve onu **سَخَّنْتُه** **تَسْخِيناً**; o hâlde o **سُخْنٌ** ve **سَخِينٌ** ve **مُسَخَّنٌ**dur; ve **رَجُلٌ سَخِينُ الْعَيْن**; gözü **سَخُنَتْ** **سُخْنَةً** ve **سُخُوناً**.
Ve denir: **سَخنَتْ**; o, **قَرَّتْ**’in zıddıdır.
Ebû Ubeyd _ Kisâî’den _: **يومٌ سُخْنٌ** ve **سَاخِنٌ** ve **سَخْنَانٌ**; ve **لَيْلَةٌ سُخْنَةٌ** ve **سَاخِنَةٌ** ve **سَخْنَانَةٌ**; ve günümüz **سَخَنَ** **يَسْخُنُ**.
Onlardan bazısı der ki: **سَخُنَ**; ve gözü **سَخِنَتْ** _ kesre ile _ **تَسْخَنُ**.
Şemir _ İbnü’l-A‘râbî’den _: Ben **سَخْنَةً** buluyorum; yani: humma.
Ve denir: gözü _ bir sıcaklıktan _ **سَخِنَتْ**; **تَسْخَنُ** **سُخْنَة**.
Şu beyit okundu:
إذَا الْمَاءُ مِنْ حَالِبَيْهِ سَخِن
Dedi ki: yer **سَخِنَتِ** ve **سَخُنَت**; fakat gözün **سَخِنَتِ**’i kesre iledir, başka değil.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _: **يَوْمٌ سُخَاخِينُ**; **سُخْن** gibi.
Şu beyit okundu:
حُبّاً سُخاخِينَ وحُبّاً بَارِدَا
**سُخَاخِينُ**: eziyet eder; ve **بارِدٌ**: kalbim ona sükûn bulur.
Münzirî bana _ Ebü’l-Heysem’den _ haber verdi ki, dedi _ bir a‘râbîden _: **السَّخِينَةُ** suya yahut süte atılan undur; pişirilir, sonra hurma ile yenir yahut içilir.
Dedi ki: o, **السُّخُونَةُ** da olur.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **السَّخِينَةُ**: **الْحَسَاءِ**’dan yükselen ve içilmesi ağırlaşan şeydir; ikisi de **العَصِيدَةِ**’nin altındadır.
Dedi ki: **السخِينَةَ**’yi ancak zamanın şiddetinde, fiyatın pahalılığında ve malın zayıflığında yerler.
Başkası dedi ki: **السَّخِينَةُ** un ve sadeyağdan yapılır; onunla Kureyş ayıplandı da **سَخِينَة** diye adlandırıldı.
Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî dedi ki:
زَعَمَتْ سِخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا
وَلَيْغْلَبَنَّ مُغَالِبُ الْغَلاَّبِ
**والمِسْخَنَةُ**: sanki bir boğa gibi olan küçük bir tenceredir.
Bunu Ebû Ubeyd, Kisâî’den söyledi.
İbn Şümeyl dedi ki: o, çocuk için içinde pişirilen küçük olandır.
Ve denir: binek **سَخَنَتِ**; bu, koşturulduğunda kemikleri ısındığı ve yürüyüşünde hafiflediği zamandır; Lebîd’in sözü bundandır:
حَتّى إذَا سَخَنَتْ وَخَفَّ عِظَامُهَا
Rivayet olunur: **سَخِنَتْ**.
Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Bir seriyye gönderdi; onlara **المُشَاوِذِ** ve **التَّسَاخِينِ** üzerine mesh etmelerini emretti.”
Ebû Ubeyd dedi ki: **التَّسَاخِينُ**: mestlerdir.
Ebû Amr dedi ki: Müberred dedi ki: **التَّسَاخِينِ**’in teki **تَسْخَانٌ** ve **تَسْخَنٌ**dur.
Dedi ki: Sa‘leb dedi ki: **التَّسَاخِين**’in lafzından bir tekil yoktur _ **النِّسَاءِ** gibi... lafzından tekili yoktur.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _: o, **المِعْزَقُ** ve **السِّخِّينُ**’dir.
Dedim ki: Sa‘d oğullarının a‘râbından birden fazlasını, çamurda onunla iş yapılan kürek için **السِّخِّينُ** dediklerini işittim; çoğulu **السَّخَاخِينُ**dur.
Ebû Amr dedi ki: **السِّكِّينِ**e **السَّخِينَةُ** ve **الشِّلْقَاءُ** denir.
Dedi ki: **السَّخَاخِينُ** kasabın bıçaklarıdır.
Dedi ki: **ماءٌ سَخِيمٌ** ve **سَخِينٌ**: ne sıcak ne soğuk olan içindir.
Şu beyit okundu:
إنَّ سَخِيمَ الْمَاءِ لَنْ يَضِيرا
Lihyânî: Ben humma sıcaklığından **سُخْنَةً** ve **سِخْنَةً** ve **سَخْنَةً** ve **سَخْنَاء** _ uzatılmış _ buluyorum; bunların hepsi.

**خسن** : Leys onu ihmal etti.
Ebû’l-Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ rivayet etti; dedi ki: Adam **أَخْسَنَ** eder; izzetten sonra zelil olduğu zaman.

**نخس** : Leys dedi ki: **النَّخْسُ** senin, binitin arka tarafını yahut yanını bir değnekle veya başkasıyla dürtmendir.
Ve **النَّخَّاسِ**a: **نَخَّاسٌ** denildi _ binitleri **نَخْس** etmesinden dolayı; ta ki yayılsın; ve onun fiili: **النَّخَاسَةُ**.
Ve zina çocuğuna: **ابنُ نَخْسَةٍ** denir.
Şemmâh dedi ki:
أَنَا الْجِحَاشِيُّ شَمَّاخٌ وَلَيْسَ أَبِي
لِنَخْسَةٍ _ لِدَعِيٍّ غَيْرِ مَوْجُودِ
Yani: tek başına bırakılmış; ve bundan “**وَحْدَهُ**” denmez.
Ve denir: “Falanca ile **نَخَسُوا**” — onu kışkırttıkları ve ürküttükleri zaman; aynı şekilde binitini **نَخَسُوا** ettikleri ve onu sürdükleri zaman.
Şu beyit okundu:
النَّاخِسينَ بِمَرْوَانٍ بِذِي خَشَبِ
والمُقْحِمين عَلَى عُثْمانَ في الدَّارِ
Yani: onu arkasından **نَخَسُوا** ettiler; ta ki onu ülkeden kovulmuş olarak yürüttüler.
Ebû Ubeyd _ Asma‘î’den _: koyun sütü keçi sütü üzerine dökülürse o **النَّخِيسَةُ**dur.
Ebû Zeyd dedi ki: onun gibidir.
Leys dedi ki: **النَّخِيسةُ**: kaymaktır.
Dedi ki: **النِّخَاسُ**: uylukların dairesinde bulunan iki dairedir _ insanın omuz dairesi gibi.
Ve binit **مَنْخُوسَةٌ**dur: ondan uğursuzluk sayılır.
Ebû Ubeyde dedi ki: atların dairelerinden **النَّاخِسُ** vardır; o, **الجَاعِرَتَيْن** üzerinde **الفَائِلَيْن**e doğru olanıdır.
Dedi ki: **النَّاخِسُ** devenin kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; o hâlde o **مَنْخُوسٌ**dur.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: makara genişlediğinde yahut deliği ondan genişlediğinde: **أَخَقَّتْ** **إخْقاقاً** denir; onu **نَخْساً** ile **فانْخَسُوها** edin; bu, genişleyen kısmı bir tahta yahut taş yahut başkasıyla tıkamandır.
Ve **نَخَسَ** eder, **يَنْخَسُ**.
Leys dedi ki: o, **النَّخَاسَةُ**dır... delik genişlediğinde mil deliğine giren yama içindir.
Başkası dedi ki: **النَّخُوسُ** keçi tekelerinden, boynuzları uzayıp kuyruğuna varan kimsedir; bu ancak erkeklerde olur.
Şu beyit okundu:
يَا رُبَّ شَاةٍ فَارِدٍ نَخوسِ
Ve **بَكَرَةٌ نِخِيسٌ**: mil deliği genişlediği zaman; böylece **بِنِخَاسٍ** ile **نُخِسَت**.
Şu beyit okundu:
دُرْنَا وَدَارَتْ بَكْرَةٌ نَخيسُ
لا ضَيْقَةُ المجرَى وَلاَ مَرُوسُ
Ebû Saîd dedi ki: bir a‘râbî dedi: **غُدْرَاناً** gördüm, **تَنَاخَسُ** eder; bu, bazısının bazısına boşalmasıdır; koyunların **تَنَاخُسِ**i gibi; soğuk onlara isabet ettiğinde bazısı bazısıyla ısınır.

**سنخ** : Leys dedi ki: **السِّنْخُ** her şeyin aslıdır; bıçağın **سِنْخُ السِّكِّينِ**i, sapın içine giren akışının içteki ucudur.
Ve kesici dişlerin **أَسْنَاخُ**u: kökleridir. Ve falanca, keremin **سِنْخِ**ine yahut onun kötü **سِنْخِ**ine döndü; ve kelimenin **سِنْخُ**u, yapısının aslıdır.
Ebû Ubeyd _ Ferrâ’dan _: falanca ilimde **سَنَخَ** eder, **يَسْنَخُ** **سُنُوخاً**; onda yerleştiği zaman.
Ve yemek **سَنِخَ** eder, **يَسْنَخُ**; ve **زَنِخَ** eder, **يَزْنَخُ** — değiştiği ve kokuştuğu zaman; o hâlde o **سَنِخٌ** ve **زَنِخٌ**tir.

**نسخ** : Allah (azze ve celle) dedi ki: “**مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا**” [**البَقَرَة**: 106].
Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi ki: dilde **النَّسْخُ**: bir şeyi iptal etmek ve onun yerine başka bir şeyi ikame etmektir.
Araplar der ki: güneş gölgeyi **نَسَخَتِ**; mânâ: gölgeyi giderdi ve onun yerine geçti.
Başkası dedi ki _ farzların **مُنَاسَخَةِ**sinde ve varislerin **تَنَاسُخ**unda _: o, varislerden sonra varislerin ölmesidir; mirasın aslı ise taksim edilmemiş olarak kaimdir.
Ve zamanların ve neslin nesilden sonra **تَنَاسُخُ**u da böyledir.
Ve **النَّسْخُ**: bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır.
Dersin: onu **نَسَخْتُهُ** ve onu **انْتَسَخْتُه**; asıl **نُسْخَةٌ**dır; ondan yazılan da **نسخة**dır _ çünkü onun makamına geçti; yazan **نَاسِخٌ** ve **مُنْتَسِخٌ**tir.
Leys dedi ki: **النَّسْخُ**, daha önce onunla amel edilen bir işi ortadan kaldırmandır; sonra onu, ondan başka bir hâdis ile **تَنْسَخُه** edersin.
Ferrâ dedi ki: **النَّسْخُ**, ayetle amel edilmesidir; sonra başka bir ayet indirilir de onunla amel edilir ve birincisi terk edilir.
Abdullah b. Âmir “**مَا نُنْسِخْ مِنْ آية**” okudu; **النُّون**’un zammıyla; yani: bir ayetten seni **نُنْسِخُكَ** etmediğimiz.
İyi kıraat “**مَا نَنْسَخْ مِنْ آية**”dir; **النّون**’un fethasıyla.
Ebû’l-Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki:
**النَّسْخُ** bir şeyi bir şeyden değiştirmektir; o, başkasıdır.
Ve **النَّسْخُ** bir şeyi bir yerden bir yere nakletmektir; o, o’dur.
Ebû Turâb dedi ki: Ferrâ ve Ebû Saîd dedi ki: Allah onu maymun olarak **مَسَخه** etti; ve onu maymun olarak **نَسخَهُ** etti: tek bir mânâdadır.
Ebû Ömer dedi ki: Bir gün Ebû’l-Abbâs’ın yanında bulundum; yanında namaz kitabı olan bir adam geldi; yarısında yazı vardı, diğer yarısı boştu; ona dedi ki: bu yazılı olanı öbür tarafa aktardığımda, ikisinden hangisi namaz kitabıdır?
Ebû’l-Abbâs dedi ki: ikisi de namaz kitabıdır; ne bu, buna daha lâyıktır; ne de bu, buna daha lâyıktır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والخاء وما يثلثهما)
(نخر) النون والخاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات ثم يفرَّع منه. النخير: صوتٌ يخرج من المَنْخِرين، وسمِّي المَنخِران من جهة النَّخير الخارجِ منهما. وفُرِّع منه فقيل لخَرقَي الأنف النُّخرتان. والنَّخُور: الناقة لا تدُِرُّ حتَّى تُدخِل الإصبع في مَنْخِرها. ويقولون: النُّخْرة: الأنف نفسُه. ويقولون لهُبوب الرِّيح: نُخْرة. فأمَّا الشجرة النَّخِرةُ والعظم النَّخر فمن هذا أيضاً؛ لأن ذلك يتجوَّف فتدخلُه الرِّيح، ويكون لها عند ذلك نُخْرةٌ، أي صوت. ويقولون: النَّخِر: البالي. والناخر: الذي تدخل فيه الريح وتخرج منه ولها نَخِير. والقياس في كلِّه واحدٌ عندنا. وما بها ناخِرٌ، أي أحد، يراد بها مصوِّت.‏
وممَّا يقارب هذا: النَّخْوَريّ: الواسع الإحليل، وذلك كأنَّه شيء يدخله الرِّيحُ بنُخْرة.‏
(نخس) النون والخاء والسين كلمةٌ تدلُّ على بَزْل(1) شيءٍ بشيءٍ حادٍّ. ونَخَسَه بعُودٍ أو حديدةٍ نَخْساً. ومنه النَّخَّاس. والنَّاخِس: جَرَبٌ يكون عند ذَنَب البعير أو صدرِه، كأنَّه نُخِس به وبعيرٌ منخوس.‏
ومما شَذَّ عنه النخيسة(2).‏
(نخش) النون والخاء والشين. يقولون: نُخِشَ فهو منخوشٌ، أي هُزِلَ.‏
(نخط) النون والخاء والطاء يقولون: انتخَطَ من أنْفه رَمى به، وكأنّه من الإبدال والأصل الميم. قال:‏
* نخَطْن بذِبَّان المَصِيف الأزارِقِ(3) *‏
ومَا أدري أيُّ النّخْط هو(4)، منه، أي أيّ من انتَخَط.‏
(نخع) النون والخاء والعين أصلٌ يدلُّ على خالِصِ الشَّيءِ ولُبِّه. منه النُّخاع: عِرقٌ أبيض ضخمٌ مستبطِنٌ فَقارَ العُنُق. ثم يفرَّع منه فيقال: نَخَعه، إذا جاز بالذَّبح إلى النُّخاع*. ودابّةً منخوعة. وفي الحديث: "إنّ أنخَعَ الأسماء عند الله أن يتسمَّى الرّجُلُ باسمِ مَلِك الأملاك"، أي أقْتَلُها لصاحبه. والمَنْخَع: مفْصِل الفَهقةِ(5) بين العُنُق والرأسِ من باطن. وهو من النُّخاع أيضاً، لأنَّه يَجرِي فيه. وقولهم: النّاخع: العالم إن صحّ فهو منه أيضاً، كأنَّه وصل إلى الخالص الباطن من العلم وينشدون:‏
إنَّ الذي ربَّضَها أمرَهُ  *** سِرَّاً وقد بَيَّن للنَّاخِعِ(6)‏
ومنه أيضاً نَخِعَ العودُ(7): جَرَى فيه الماء، كأنَّه بلغ نُخاعَه. ونخَع النَّصيحةَ: أخلصها(8). والنُّخَاعة: النُّخامة. وقولهم: انْتَخَعَ الرّجُل عن أرضه تباعَدَ، هو عندنا منه، كأنَّه بلغ نُخاعَه في سفره، كما يبلغ النَّاخعُ للشاة الغايةَ في الذَّبْح.‏
وممَّا يَجرِي مَجرى الإبدال شيءٌ رواه ابنُ الأعرابيِّ: نَخعَ لي فلانٌ بحقِّي، مثل بَخَعَ(9)، إذا أقرَّ .‏
(نخف) النون والخاء والفاء كلمة. يقولون: نَخَفَتِ العَنْزُ بأنفها، مثل نَفَطت. ويقولون النَّخْف: النَّفَس العالي.‏
(نخل) النون والخاء واللام: كلمةٌ تدلُّ على انتقاء الشَّيء واختياره.وانتخلته: استقصيت حَتّى أخذتُ أفضلَه. وعندنا أنَّ النَّخلَ سمِّي به لأنَّه أشرف كلِّ شجرٍ ذي ساق، الواحدة نَخْلة. والنَّخْل: نَخلك الدَّقيق بالمُنْخُل، وما سقَطَ منه فهو نُخَالة(10). والنَّخْل: ضربٌ من الحَلْي على صورة النَّخْل. قال:‏
* قد اكتَسَتْ من أرنَبٍ ونَخْلِ(11) *‏
(نخم) النون والخاء والميم كلمة. يقولون: النُّخَامة: النُّخاعة. وتَنَخَّم، إذا نَخَع. قال ابنُ دُريد(12): وسمِعتُ نَخْمَةَ الرَّجُل، إذا سمِعتَ حِسَّه.‏
(نخب) النون والخاء والباء كلمةٌ تدلُّ على تَعظُّم(13) يقال أحدهما على خيار شيء، والآخَر على ثَقْبٍ وهَزْم في شيء.‏
فالأوَّل النُّخْبة: خيارُ الشَّيء ونُخبَتُه. وانتخبته، وهو مُنتَخَبٌ أي مختار. قال أبو زيد: النَّخبة(14): الشَّربة العظيمة.‏
والأصل الآخر النُّخبة: خَرق الثَّفْر(15). ومنه نَخَبها: باضَعَها. واستَنْخَبَت المرأةُ، إذا أرادت البِضاع. والرَّجلُ النَّخْب: الذي لا فؤادَ له. والنَّخِيب: الذاهب العقل. وهذا محتملٌ أن يكون من الأوَّل، كأنّه حُرِم النُّخبة، أي خيار ما في الإنسان.‏
(نخج) النون والخاء والجيم كلمةٌ واحدة. يقولون: النَّخْج: السَّيْل [ينخج(16)] في سَنَد الوادي حتَّى يَجرُف. ويُقاس على هذا فيقال: ناخَجَها، إذا جامَعَها.‏
--------------ـــ
(1) في الأصل: "نزل".‏
(2) النخيسة: لبن المعز والضأن يخلط بينهما، وهي الزبدة أيضاً.‏
(3) لذي الرمة في ديوانه 407 واللسان (نخط). وصدره:‏
* وأجمال مي إذ يقربن بعد ما *‏
(4) بعده في المجمل: "بالضم والفتح".‏
(5) في الأصل: "الفقهة"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(6) وكذا ورد مضبوطاً في المجمل.‏
(7) مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان.‏
(8)وكذا في المجمل. واللفظ فيه: "ونخع فلان النصيحة: أخلصها". وفي اللسان: "ونخعته النصيحة والود: أخلصتهما".‏
(9) في الأصل: "نخع"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(10) في الأصل: "نخال"، تحريف.‏
(11) الأرنب كذلك ضرب من الحلي. والرجز لرؤبة في ديوانه 130 واللسان (رنب).وروايتهما: "وعلقت من أرنب ونخل". وقبله:‏
لما اكتست من ضرب كل شكل ***  صفراً وخضراً كاخضرار البقل.‏
(12) الجمهرة (2: 243).‏
(13) كذا، والوجه: "النون والخاء والباء يدل على معنيين".‏
(14) لم ترد في اللسان. وجاءت في المجمل بضم النون. والذي في القاموس "النخب" بالفتح. وبدون هاء، وقال: "وهي بالفارسية: دوستكاني".‏
(15) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "خوق الثفر".‏
(16) التكملة من المجمل بهذا الضبط. وضبط في اللسان بكسر الخاء. وصنيع القاموس يقتضي ضم الخاء.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**الخاء** وما يثلثهما)
(**نخر**) **النون** ve**الخاء** ve**الراء** sahih bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder, sonra ondan dallandırılır. **النخير**: iki **المَنْخِرين**’den çıkan sestir; iki **المَنخِران** da onlardan çıkan **النَّخير** cihetinden isimlendirilmiştir. Ondan dallandırıldı da burnun iki deliğine **النُّخرتان** denildi. **النَّخُور**: parmağı onun **مَنْخِر**’ine sokuncaya kadar süt vermeyen dişi devedir. Ve derler: **النُّخْرة**: burnun kendisidir. Ve derler rüzgârın esmesine: **نُخْرة**. Amma **الشجرة النَّخِرةُ** ve **العظم النَّخر** da bundan(dır); çünkü o içi boşalır da rüzgâr ona girer, ve o sırada onun için **نُخْرة** olur, yani ses. Ve derler: **النَّخِر**: eskimiş. Ve **الناخر**: içine rüzgârın girip çıktığı ve onun için **نَخِير** bulunan (şey)dir. Ve kıyas, hepsinde bizim katımızda birdir. Ve onda **ناخِرٌ** yoktur, yani hiç kimse; bununla ses çıkaran kastedilir.‏
Ve buna yakın olanlardandır: **النَّخْوَريّ**: idrar yolu geniş olan; bu, sanki rüzgârın bir **نُخْرة** ile içine girdiği bir şey gibidir.‏

(**نخس**) **النون** ve**الخاء** ve**السين** bir kelimedir; keskin bir şeyle bir şeyi dürtmeye delâlet eder. Ve onu bir değnekle yahut bir demirle **نَخْساً** **نَخَسَه**. Ondandır **النَّخَّاس**. Ve **النَّاخِس**: devenin kuyruğu yanında yahut göğsünde olan bir uyuzdur; sanki onunla dürtülmüş gibidir. Ve **بعيرٌ منخوس**.‏
Ve ondan şâz olanlardandır **النخيسة**(2).‏

(**نخش**) **النون** ve**الخاء** ve**الشين**. Derler: **نُخِشَ**; o hâlde o **منخوشٌ**’tur, yani zayıfladı.‏

(**نخط**) **النون** ve**الخاء** ve**الطاء** derler: **انتخَطَ** burnundan, onu attı; ve sanki bu ibdâldendir, asıl **الميم**’dir. Dedi ki:‏
* نخَطْن بذِبَّان المَصِيف الأزارِقِ(3) *‏
Ve bilmiyorum hangi **النّخْط** odur(4), ondan, yani **انتَخَط**’tan hangisi.‏

(**نخع**) **النون** ve**الخاء** ve**العين** sahih bir asıldır; şeyin hâlisine ve özüne delâlet eder. Ondandır **النُّخاع**: boyun omurlarının içinde bulunan iri beyaz bir sinirdir. Sonra ondan dallandırılır da denir: **نَخَعه**; boğazlamada **النُّخاع**’a kadar geçtiği zaman. Ve **دابّةً منخوعة**. Ve hadiste: “إنّ **أنخَعَ** الأسماء عند الله أن يتسمَّى الرّجُلُ باسمِ مَلِك الأملاك”، yani sahibine en öldürücü olanı. Ve **المَنْخَع**: iç taraftan boyun ile baş arasındaki **الفَهقةِ**(5) eklemidir. Ve o da **النُّخاع**’dandır; çünkü onda akar. Ve onların sözü: **النّاخع**: âlim; eğer sahihse o da ondandır; sanki ilmin hâlis iç kısmına ulaşmış gibidir. Ve şu beyitleri okurlar:‏
إنَّ الذي ربَّضَها أمرَهُ  *** سِرَّاً وقد بَيَّن للنَّاخِعِ(6)‏
Ve ondandır ayrıca: **نَخِعَ العودُ**(7): içinde su aktı; sanki onun **نُخاع**’ına ulaştı. Ve **نخَع النَّصيحةَ**: onu hâlis kıldı(8). Ve **النُّخَاعة**: **النُّخامة**. Ve onların sözü: **انْتَخَعَ** adam arazisinden, uzaklaştı; bu bizim katımızda ondandır; sanki yolculuğunda onun **نُخاع**’ına ulaştı, tıpkı **النَّاخع**’ın koyun için boğazlamada nihayete ulaşması gibi.‏
Ve ibdâl mecrasında cereyan edenlerdendir; İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ettiği bir şey: **نَخعَ** bana falan hakkımı, **بَخَعَ**(9) gibi; ikrar ettiği zaman.‏

(**نخف**) **النون** ve**الخاء** ve**الفاء** bir kelimedir. Derler: keçi burnuyla **نَخَفَتِ**; **نَفَطت** gibi. Ve derler: **النَّخْف**: yüksek nefes.‏

(**نخل**) **النون** ve**الخاء** ve**اللام**: bir kelimedir; bir şeyi ayıklamaya ve seçmeye delâlet eder. Ve onu **انتخلته**: en iyisini alana kadar iyice araştırdım. Ve bizim katımızda **النَّخل** bununla isimlendirilmiştir; çünkü o, gövdeli her ağacın en şereflisidir; teki **نَخْلة**. Ve **النَّخْل**: inceyi **بالمُنْخُل** ile elemen; ondan düşen ise **نُخَالة**(10)’dır. Ve **النَّخْل**: **النَّخْل** suretinde bir çeşit süstür. Dedi ki:‏
* قد اكتَسَتْ من أرنَبٍ ونَخْلِ(11) *‏

(**نخم**) **النون** ve**الخاء** ve**الميم** bir kelimedir. Derler: **النُّخَامة**: **النُّخاعة**. Ve **تَنَخَّم**; **نَخَع** ettiği zaman. İbn Düreyd(12) dedi: ve erkeğin **نَخْمَةَ**’sini işittim; onun hışırtısını işittiğin zaman.‏

(**نخب**) **النون** ve**الخاء** ve**الباء** bir kelimedir; bir büyüklüğe delâlet eder(13): ikisinden biri bir şeyin seçkinlerine, diğeri bir şeyde delmeye ve yarmaya.
Birincisi **النُّخْبة**: şeyin seçkini ve onun **نُخبَتُه**. Ve onu **انتخبته**; ve o **مُنتَخَبٌ**’dır, yani seçilmiş. Ebû Zeyd dedi: **النَّخبة**(14): büyük içiştir.
Ve diğer asıl **النُّخبة**: **الثَّفْر**’in yırtığıdır(15). Ondandır: onu **نَخَبها**: onunla cinsel ilişkiye girdi. Ve kadın **استَنْخَبَت**; cinsel ilişki istediği zaman. Ve **الرَّجلُ النَّخْب**: kalbi olmayan kimsedir. Ve **النَّخِيب**: aklı gitmiş olan. Bu, birinciden olması muhtemeldir; sanki **النُّخبة**’den mahrum bırakılmıştır, yani insanda olanın seçkininden.‏

(**نخج**) **النون** ve**الخاء** ve**الجيم** tek bir kelimedir. Derler: **النَّخْج**: selin [**ينخج**(16)] vadi yamacında sürükleyip götürene kadar akmasıdır. Ve buna kıyas edilir de denir: onunla **ناخَجَها**; onunla cinsel ilişkiye girdiği zaman.‏

--------------ـــ
(1) Asılda: “نزل”.‏
(2) **النخيسة**: keçi ve koyun sütü; ikisi birbirine karıştırılır; o ayrıca tereyağıdır.‏
(3) Zî’r-Rumme’nindir; divanında 407 ve Lisân (**نخط**). Sadrı:‏
* وأجمال مي إذ يقربن بعد ما *‏
(4) Ondan sonra el-Mücmel’de: “بالضم والفتح”.‏
(5) Asılda: “الفقهة”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.‏
(6) El-Mücmel’de de böyle ضبطlı olarak gelmiştir.‏
(7) Kāmûs’ta gelen, Lisân’da gelmeyenlerdendir.‏
(8) El-Mücmel’de de böyledir. Oradaki lafız: “ونخع فلان النصيحة: أخلصها”. Lisân’da: “ونخعته النصيحة والود: أخلصتهما”.‏
(9) Asılda: “نخع”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.‏
(10) Asılda: “نخال”; tahriftir.‏
(11) **الأرنب** da yine bir çeşit süstür. Recez, Ru’be’nindir; divanında 130 ve Lisân (**رنب**). İkisinin rivayeti: “وعلقت من أرنب ونخل”. Ondan önce:‏
لما اكتست من ضرب كل شكل ***  صفراً وخضراً كاخضرار البقل.‏
(12) el-Cemhere (2: 243).‏
(13) Böyle; vechi: “**النون** ve**الخاء** ve**الباء** iki mânaya delâlet eder”.‏
(14) Lisân’da gelmemiştir. El-Mücmel’de **النون**’un dammesiyle gelmiştir. Kāmûs’taki “**النخب**” fetha iledir; ve ه olmaksızın; ve dedi ki: “ve o Farsçada: دوستكاني”.‏
(15) El-Mücmel’de de böyledir. Lisân’da: “خوق الثفر”.‏
(16) Tekmile, el-Mücmel’den bu ضبط iledir. Lisân’da **الخاء**’ın kesresiyle ضبط edilmiştir. Kāmûs’un yapışı **الخاء**’ın dammesini gerektirir.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن خ س
نخس الدابة ومنه‏:‏ الخاس‏.‏
ونخسوا بفلان‏:‏ نخسوا دابته وطردوه‏.‏
قال‏:‏ الناخسين بمروان بذي خشبٍ والمقحمين على عثمان في الدار أي نخسوا به من خلفه حتى سيّروه في البلاد‏.‏
ونخس البكرة‏:‏ جعل لها نخاساً وهو ما يلقمه ثقبها إذا اتسع‏.‏
وبكرة نخيس‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رأيت غدراً تناخس كقولهم‏:‏ الأمواج تناطح‏.‏
وهو ابن نخسة أي ابن زنية‏.‏
قال الشماخ‏:‏ أنا الجحاشيّ شماخ وليس أبي بنخسة لدعيّ غير موجود غير معلوم ‏"‏ ووجدك ضالاً ‏"‏ وانخس به أي أبعده‏.‏
وتكلّم فنخّسوا به‏.‏
ووعلٌ ناخس‏:‏ طويل القرنين لأنهما ينخسان ذنبه‏.‏
قال ابن هرمة‏:‏ كأن فقاره اشتبكت عليه قرون الناخسات من الوعول

##### Türkçe

ن خ س
**نخس** biniti dürttü; ondan: **الخاس**.
Ve **نخسوا بفلان**: onun binitini dürttüler ve onu sürdüler.
Dedi ki: **الناخسين بمروان بذي خشبٍ والمقحمين على عثمان في الدار** yani onu arkasından dürttüler; ta ki onu beldelerde yürüttüler.
Ve **نخس البكرة**: ona **نخاساً** yaptı; o, (deliği genişlediği zaman) onun deliğine lokma gibi sokulan şeydir.
Ve **بكرة نخيس**.
Ve mecazdan: “Hainlikler gördüm, **تناخس**”; onların sözleri gibi: “dalgalar **تناطح**.”
Ve o, **ابن نخسة**’dir; yani zina çocuğu.
**الشماخ** dedi: “Ben **الجحاشيّ**’yim, **شماخ**; ve babam **بنخسة** değildir; var olmayan, bilinmeyen bir **لدعيّ** (nin oğlu değildir): ‘Ve seni şaşırmış buldu’.” Ve **انخس به**: yani onu uzaklaştır.
Ve konuştu da onunla **فنخّسوا به**.
Ve **وعلٌ ناخس**: iki boynuzlu uzundur; çünkü ikisi onun kuyruğunu dürter.
**ابن هرمة** dedi: “Sanki onun omurları üzerine, **الناخسات**’ın boynuzları—**الوعول**’dan—kenetlenmişti.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَخَسَ الدَّابَّةَ وغيرها يَنْخُسُها ويَنْخَسُها ويَنْخِسُها؛ الأَخيرتان عن اللحياني، نَخْساً: غَرَزَ جنبها أَو مؤخّرها بعود أَو نحوه، وهو النَّخْسُ. والنَّخَّاسُ: بائع الدواب، سمي بذلك لنَخْسِه إِياها حتى تَنْشَط، وحِرْفته النِّخاسة والنَّخاسة، وقد يسمى بائعُ الرقيق نَخَّاساً، والأَول هو الأصل.
والنَّاخِسُ من الوعول: الذي نَخَسَ قَرْناه استَه من طولهما، نَخَسَ يَنْخُسُ نَخْساً، ولا سِنّ فوق النَّاخِس. التهذيب: النَّخوسُ من الوُعول الذي يطول قرناه حتى يَبلغا ذَنبه، وإِنما يكون ذلك في الذكور؛ وأَنشد: يا رُبَّ شَاةٍ فارِدٍ نَخُوسِ
ووَعْلٌ ناخِسٌ؛ قال الجعدي:
وَحَرْب ضَرُوس بِهَا ناخِسٌ،
مَرَيْتُ بِرُمْحِي فكان اعْتِساسَا
وفي حديث جابر: أَنه نَخَسَ بعيره بِمِحْجَنٍ. وفي الحديث: ما من مولود إِلا نَخَسَه الشيطان حين يُولدُ إِلا مَرْيم وابنها. والنَّاخِسُ: جرب يكون عند ذَنب البعير، بعِير مَنْخُوسٌ؛ واسْتَعار ساعدةُ ذلك للمرأَة فقال:
إِذا جَلَسَتْ في الدَّار، حَكَّتْ عِجَانَها
بِعُرْقُوبِها مِنْ ناخِسٍ مُتَقَوّب
والنَّاخِسُ: الدَّائرة التي تكون على جاعِرتَي الفرس إِلى الفَائلَتَينِ وتُكره. وفرس مَنْخُوسٌ، وهو يُتَطَيَّر به. الصحاح: دائرة النَّاخِسِ هي التي تكون تحت جاعِرَتَي الفرس. التهذيب: النِّخاس دائرتان تكونان في دائرة الفَخِذَين كدائر كتِف الإِنسان، والدابة مَنْخُوسَةً يُتَطَيَّر منها. والنَّاخِسُ: ضاغِطٌ يصيب البعير في إِبطه.
ونِخاسَا البيت: عَمُوداه وهما في الرُّوَاق من جانبي الأَعْمِدَة، والجمع نُخُسٌ.
والنِّخاسة والنِّخاس: شيء يُلْقَمُه خرق البكْرة إِذا اتسعت وقَلِقَ مِحْوَرها، وقد نَخَسَها يَنْخَسُها ويَنْخُسُها نَخْساً، فهي مَنْخُوسة ونَخِيس. وبكرة نَخِيسٌ: اتسع ثُقْب مِحْورها فَنُخِسَتْ بِنِخاس؛ قال: دُرْنا ودارتُ بَكْرَةٌ نَخِيسُ،
لا ضَيْقَةُ المَجْرى ولا مَرُوسُ
وسئل أَعرابي بنَجْد من بني تميم وهو يستقي وبَكْرتُه نَخِيسٌ، قال السائل: فوضعت إِصبعي على النِّخاسِ وقلت: ما هذا؟ وأَردت أَن أَتَعرَّف منه الحاء والخاء، فقال: نِخاسٌ، بخاء معجمة، فقلت: أَليس قال الشاعر: وبَكْرة نِحاسُها نُحَاسُ
فقال: ما سمعنا بهذا في آبائنا الأَولين. أَبو زيد: إِذا اتسعت البَكْرة واتسع خرقها عنها
(* قوله «عنها» عبارة القاموس: عن المحور.) قيل
أَخْقَّتْ إِخْقَاقاً فَانْخَسُوها وانْخِسوها نَخْساً، وهو أَن يُسَدَّ ما اتسع منها بخشبة أَو حجر أَو غيره. الليث: النِّخاسَةُ هي الرُّقْعَةُ تدخل في ثُقْب المِحْوَرِ إِذا اتسع. الجوهري: النَّخِيس البَكْرة يتسع ثقبها الذي يجري فيه المحور مما يأْكله المحور فيَعْمِدُونَ إِلى خشبة فيَثْقُبُونَ وسطها ثم يُلْقمونها ذلك الثقب المتسع، ويقال لتلك الخشبة: النِّخاس، بكسر النون، والبكرة نَخِيسٌ. أَبو سعيد: رأَيت غُدْراناً تناخَسُ، وهو أَن يُفْرِغَ بعضُها في بعض كتناخس الغنم إِذا أَصابها البرد فاستدفأَ بعضها ببعض، وفي الحديث: أَن قادماً قدم عليه فسأَله عن خِصْبِ البلاد فحدَّثه أَن سحابة وقعت فاخْضَرَّ لها الأَرضُ وفيها غُدُرٌ تناخَسُ أَي يَصُبُّ بعضها في بعض. وأَصل النَّخْسِ الدفع والحركة، وابن نَخْسَةٍ، ابن الزانية. التهذيب: ويقال
(* قوله «ويقال إلخ» القاموس وشرحه: وابن نخسة،
بالكسر، أَي ابن زنية. وفي التكملة مضبوط بالفتح.) لابن زَنية ابن نخسة؛ قال الشماخ:
أَنا الجِحاشِيُّ شَمَّاخٌ، وليس أَبي
لِنَخْسَةٍ لدَعِيٍّ غَيْرٍ مَوْجُودِ
(* قوله «لنخسة» كذا بالأصل
وأَنشده شارح القاموس والأساس بنخسة.)
أَي متروك وحده، ولا يقال من هذا وحده. ونَخَسَ بالرجل: هَيَّجه وأَزعجه، وكذلك إِذا نَخَسُوا دابَّته وطردوه؛ وأَنشد:
النَّاخِسينَ بِمَرْوانَ بِذِي خَشبٍ،
والمُقْحِمينَ بعُثمانَ على الدَّارِ
أَي نَخَسُوا به من خلفه حتى سَيَّروه من البلاد مطروحاً. والنَّخِيسة: لَبن المَعَز والضَّأْن يخلط بينهما، وهو أَيضاً لبن الناقة يخلط بلبن الشاة. وفي الحديث: إِذا صب لبن الضأْن على لبن الماعز فهو النَّخِيسة.
والنَخِيسَة: الزبدة.

##### Türkçe

**نَخَسَ** biniti ve başkasını **يَنْخُسُها** ve **يَنْخَسُها** ve **يَنْخِسُها**; son ikisi Lihyânî’dendir; **نَخْساً**: onun yanını yahut arka tarafını bir çubuk yahut benzeriyle batırdı; bu da **النَّخْسُ**tur. Ve **النَّخَّاسُ**: binek hayvanları satıcısıdır; onları canlansınlar diye **نَخْسِه** etmesinden dolayı böyle adlandırılmıştır; mesleği **النِّخاسة** ve **النَّخاسة**dır. Köle satıcısına da **نَخَّاساً** denebilir; birincisi asıldır.

Ve **النَّاخِسُ** dağ keçilerinden: boynuzlarının uzunluğundan dolayı boynuzları kıçını delen; **نَخَسَ يَنْخُسُ نَخْساً**; ve **النَّاخِس**in üstünde diş yoktur. **التهذيب**: **النَّخوسُ** dağ keçilerinden, boynuzları uzayıp kuyruğuna varan kimsedir; bu ancak erkeklerde olur; ve şu beyit okunmuştur:
يا رُبَّ شَاةٍ فارِدٍ نَخُوسِ

Ve **وَعْلٌ ناخِسٌ**; Câ‘dî dedi ki:
وَحَرْب ضَرُوس بِهَا ناخِسٌ،
مَرَيْتُ بِرُمْحِي فكان اعْتِساسَا

Câbir hadîsinde: onun devesini **بِمِحْجَنٍ** ile **نَخَسَ** ettiği. Hadîste: Meryem ve oğlu hariç doğan hiçbir çocuk yoktur ki şeytan onu doğduğu vakit **نَخَسَه** etmesin. Ve **النَّاخِسُ**: devenin kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; **بعِير مَنْخُوسٌ**. Sâ‘ide bunu kadına ödünç alıp dedi ki:
إِذا جَلَسَتْ في الدَّار، حَكَّتْ عِجَانَها
بِعُرْقُوبِها مِنْ ناخِسٍ مُتَقَوّب

Ve **النَّاخِسُ**: atın iki **جاعِرتَي**i üzerinde **الفَائلَتَينِ**e kadar bulunan ve hoş görülmeyen dairedir. Ve **فرس مَنْخُوسٌ**; onunla uğursuzluk sayılır. **الصحاح**: **دائرة النَّاخِسِ** atın iki **جاعِرَتَي**i altında bulunan dairedir. **التهذيب**: **النِّخاس** iki dairedir; insanın kürek kemiği dairesi gibi, iki uyluk dairesinde bulunur; ve binit **مَنْخُوسَةً** (olunca) ondan uğursuzluk sayılır. Ve **النَّاخِسُ**: devenin koltuk altında ona isabet eden bir sıkıştırıcıdır.

**ونِخاسَا البيت**: evin iki direğidir; ikisi de revakta, direklerin iki yanındadır; çoğulu **نُخُسٌ**tur.

Ve **النِّخاسة** ve **النِّخاس**: makaranın deliği genişleyip mil’i gevşediği zaman ona yutturulan bir şeydir; onu **نَخَسَها يَنْخَسُها ويَنْخُسُها نَخْساً**; o hâlde o **مَنْخُوسة** ve **نَخِيس**tir. Ve **بكرة نَخِيسٌ**: milinin deliği genişledi de **بِنِخاس** ile **نُخِسَتْ**; dedi ki:
دُرْنا ودارتُ بَكْرَةٌ نَخِيسُ،
لا ضَيْقَةُ المَجْرى ولا مَرُوسُ

Necd’den Benî Temîm’den bir bedevîye, su çekerken ve makarası **نَخِيسٌ** iken soruldu; soran dedi ki: parmağımı **النِّخاسِ** üzerine koydum ve dedim: bu nedir? ve ondan **الحاء** ile **الخاء**yı tanımak istedim; o da dedi ki: **نِخاسٌ**; **بخاء معجمة** ile. Ben de dedim: şair şöyle demedi mi:
وبَكْرة نِحاسُها نُحَاسُ
O dedi ki: bunu ilk atalarımızda işitmedik. Ebû Zeyd: makara genişleyip deliği onun hakkında genişlediği zaman
(* «عنها» sözü Kāmûs’un ibaresidir: «عن المحور».) **أَخْقَّتْ إِخْقَاقاً** denir; sonra onu **فَانْخَسُوها وانْخِسوها نَخْساً** (derler); bu, ondan genişleyen şeyi bir tahta yahut taş yahut başkasıyla kapatmaktır. Leys: **النِّخاسَةُ** mil deliği genişlediği zaman mil deliğine giren yamadır. Cevherî: **النَّخِيس** deliği genişleyen makaradır; milin içinde yürüdüğü deliği, milin onu yemesinden dolayı genişler; sonra bir tahta parçasına yönelirler, ortasını delerler, sonra o genişlemiş deliğe onu yuttururlar; o tahta parçasına **النِّخاس** denir, **بكسر النون** ile; makara da **نَخِيسٌ**dur. Ebû Sa‘îd: **غُدْراناً تناخَسُ** gördüm; bu, bazısının bazısına boşalmasıdır; soğuk onlara isabet ettiğinde birbirleriyle ısınmak için koyunların **تناخس**i gibi. Hadîste: ona bir gelen geldi de ona memleketlerin bolluğunu sordu; o da ona, bir bulutun düştüğünü, onunla yerin yeşerdiğini ve içinde **غُدُرٌ تناخَسُ** bulunduğunu haber verdi; yani bazısı bazısına döker. Ve **النَّخْسِ**in aslı itme ve harekettir. Ve **ابن نَخْسَةٍ**: zinakâr kadının oğlu. **التهذيب**: ve zinakâr kadının oğluna **ابن نخسة** denir;
(* «ويقال إلخ» Kāmûs ve şerhi: «وابن نخسة، بالكسر، أَي ابن زنية». Tekmile’de fetha ile ضبط edilmiştir.) Şemmâh dedi ki:
أَنا الجِحاشِيُّ شَمَّاخٌ، وليس أَبي
لِنَخْسَةٍ لدَعِيٍّ غَيْرٍ مَوْجُودِ
(* «لنخسة» asılda böyle; Kāmûs ve Esâs şârihi onu «بنخسة» diye okudu.)
Yani tek başına bırakılmış; ve bundan yalnız başına (kullanım) söylenmez. Ve **نَخَسَ بالرجل**: onu kışkırttı ve onu ürküttü; aynı şekilde, onun binitini **نَخَسُوا** edip onu sürdükleri zaman; ve şu beyit okunmuştur:
النَّاخِسينَ بِمَرْوانَ بِذِي خَشبٍ،
والمُقْحِمينَ بعُثمانَ على الدَّارِ
Yani onu arkasından **نَخَسُوا** ettiler; ta ki onu memleketten yürüttüler, atılmış olarak.

Ve **النَّخِيسة**: keçi sütü ile koyun sütü, ikisi birbirine karıştırılır; o ayrıca deve sütüdür, koyun sütüyle karıştırılır. Hadîste: koyun sütünü keçi sütü üzerine döktüğü zaman o **النَّخِيسة**dir.

Ve **النَخِيسَة**: tereyağıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن خ س * * نَخَسَهُ * بالعُود من باب نصر وقطع ومنه سُمي * النَّخَّاسُ

##### Türkçe

* ن خ س * * **نَخَسَهُ** * değnekle; **نصر** ve **قطع** bâbından; bundan dolayı **النَّخَّاسُ** adlandırıldı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نخس الدابة، كنصر وجعل، الأخيرة عن اللحياني، نخسا: غرز مؤخرها أو جنبها بعود ونحوه وفي الأساس: بنحو عود. والنخاس، كشداد: بياع الدواب، سمي بذلك لنخسه إياها حتى تنشط وقد يسمى بائع الرقيق نخاسا، قال ابن دريد: وهو عربي صحيح. والأول هو الأصل. والإسم: النخاسة، بالكسر والفتح، وهي حرفته، ويقال: نخسوه، أي طردوه ناخسين به بعيره. وعبارة الأساس: نخسوا بفلان: نخسوا دابته وطردوه. وفي اللسان: نخس بالرجل: هيجه وأزعجه، وكذلك إذا نخسوا دابته وطردوه قال الشاعر:
  الناخسين بمروان بذي خشب                      والمقحمين بعثمان على الدار أي نخسوا به من خلفه حتى سيروه من البلاد مطرودا. والناخس: ضاغط في إبط البعير، قاله ابن دريد. والناخس أيضا: جرب يكون عند ذنبه، وهو منحوس، وقد نخس نخسا، وإستعار ساعدة ذلك للمرأة، فقال:
  إذا جلست في الدار حكت عجانها                      بعرقوبها من ناخس متـقـوب والناخس: الوعل الشاب الممتليء شبابا، وقال أبو زيد: هو وعل ثم ناخس، إذا نخس قرناه ذنبه من طولهما، ولا سن فوق الناخس، كالنخوس، كصبور، قال: وإنما يكون ذلك في الذكور، وأنشد:
  يا رب شاة فارد نخوس وهو مجاز. ودائرة الناخس: هي التي تكون تحت جاعرتي الفرس إلى الفائلين، كذا نص الصحاح، وفي التهذيب: على جاعرتي الفرس، وتكره، هكذا في النسخ، أي الدائرة، وفي بعض النسخ: ويكره أي يكره ذلك عند العرب، وفي التهذيب: النخاس: دائرتان يكونان في دائرة الفخذين، كدائرة كتف الإنسان، والدابة منخوسة: يتطير منها. والنخيس كأمير: موضع البطان نقله الصاغاني. والنخيس: البكرة يتسع ثقبها الذي يجري فيه المحور من أكل المحور فتثقب خشيبة في وسطها وتلقم ذلك الثقب المتسع، وتلك الخشبة نخاس نخاسة، بكسرهما كذا هو نص الصحاح، مع تغيير يسير، ولم يذكر النخاسة، وإنما ذكرها الليث، وأنشد الجوهري للراجز:
  درنا ودارت بكرة نخيس وآخره:
  لا ضيقة المجرى ولا مروس

  قال: وسألت أعرابيا من بني تميم، بنجد، وهو يستقي وبكرته نخيس، فوضعت إصبعي على النخاس فقلت: ما هذا? وأردت أن أتعرف منه الخاء والحاء، فقال: نخاس. بالمعجمة، فقلت: أليس قال الشاعر:
  وبكرة نحاسها نحاس فقال: ما سمعنا بهذا في آبائنا الأولين وقد نخس البكرة، كجعل وضرب، وعلى الأول إقتصر الجوهري ينخسها وينخسها نخسا، فهي منخوسة ونخيس. وقال أبو زيد: إذا إتسعت البكرة وإتسع خرقها عنها، قيل: أخقت إخقاقا فإنخسوها نخسا، وهو أن يسد ما إتسع منها بخشبة أو حجر غيره. والنخيسة: لبن العنز والنعجة يخلط بينهما، عن أبي زيد، حكاه عنه يعقوب، هكذا في الصحاح. وقال غيره: لبن المعز والضأن يخلط بينهما، وهو أيضا لبن الناقة يخلط بلبن الشاة، وفي الحديث إذا صب لبن الضأن على لبن الماعز فهو النخيسة، وكذا الحلو والحامض إذا خلط بينهما فهو النخيسة، قاله أبو عمرو. ونخس لحمه، كعني: قال: قل، نقله الصاغاني. قلت: وفي الصحاح في ب ح س: ويقال: نخس المخ تنخيسا: بمعنى بخس، أي نقص ولم يبق إلا في السلامي والعين، يروى بالباء والنون ومثله بخط أبي سهل. ومن المجاز: يقال هو ابن نخسة بالكسر، أي ابن زنتية وفي التكملة مضبوط بالفتح، قال الشماخ:
  أنا الجحاشي شماخ وليس أبي                      بنخسة لدعي غير موجـود ومن المجاز: الغدران تناخس، أي يصب بعضها في بعض، قاله أبو سعيد: كأن الواحد ينخس الآخر ويدفعه، ومنه الحديث: أن قادما قدم فسأله عن خصب البلاد، فحدثه أن سحابة وقعت فاخضر لها الأرض، وفيها غدر تناخس، وأصل النخس: الدفع والحركة، ونص الأزهري: كتناخس الغنم إذا أصابها البرد، فاستدفأ بعضها ببعض. ومثله للصاغاني، وزاد الزمخشري: كقولهم: الأمواج تناطح. وفي العباب: والتركيب يدل على ترك شيء، وقد شذت النخيسة عن هذا التركيب. ومما يستدرك عليه: نخس الدابة، من حد ضرب، عن اللحياني. وفرس منخوس: به دائرة الناخس. ونخاسا البيت: عموداه، وهما في الرواق من جانبي الأعمدة، والجمع: نخس. والنخيسة: الزبدة. وأنخس به: أبعده، وهو مجاز. وتكلم فنخسوا به، مجاز أيضا. والنخاس، كشداد: علم جماعة من المحدثين، أوردهم الحافظ في التبصير. ونوخس، بضم فسكون: قرية من رستاق بخارا.

##### Türkçe

**نخس** biniti, **نصر** ve **جعل** gibi (çekimlenir); sonuncusu Lihyânî’den; **نخسا**: arka tarafını yahut yanını bir çubuk ve benzeriyle dürtmek. Ve **الأساس**’ta: çubuk benzeriyle. Ve **النخاس**, **شداد** gibi: binek hayvanları satıcısı; onu, onları dürtmesiyle, ta ki canlansınlar diye, bu adla adlandırıldı. Ve köle satıcısına da **نخاسا** denebilir. İbn Düreyd dedi: O, sahih Arapçadır. Ve birincisi asıldır. Ve isim: **النخاسة**, kesre ile ve fetha ile; ve o, onun mesleğidir. Ve denir: **نخسوه**, yani onu, devesini dürterek onu sürenler olarak, kovdular. Ve **الأساس**’ın ibaresi: **نخسوا بفلان**: onun binitini dürttüler ve onu kovdular. Ve **اللسان**’da: **نخس بالرجل**: onu kışkırttı ve onu rahatsız etti; ve yine, binitini dürttüklerinde ve onu kovduklarında. Şair dedi:
  **الناخسين بمروان بذي خشب                      والمقحمين بعثمان على الدار**
Yani onu arkasından dürttüler; ta ki onu ülkeden kovulmuş olarak yürüttüler. Ve **الناخس**: devenin koltuğunda bastıran; bunu İbn Düreyd söyledi. Ve **الناخس** ayrıca: kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; ve o, **منحوس**tur; ve **نخس نخسا**. Ve Sâ‘ide bunu kadına ödünç aldı, şöyle dedi:
  **إذا جلست في الدار حكت عجانها                      بعرقوبها من ناخس متـقـوب**
Ve **الناخس**: genç, gençlikle dolu dağ keçisi. Ebû Zeyd dedi: O, bir dağ keçisidir; sonra **ناخس**; eğer iki boynuzunun uzunluğundan dolayı kuyruğunu dürterse. Ve **الناخس**’ın üstünde yaş yoktur; **النخوس** gibi, **صبور** gibi. Dedi: Bu ancak erkeklerde olur. Ve okudu:
  **يا رب شاة فارد نخوس**
Ve o mecazdır. Ve **دائرة الناخس**: atın iki **جاعرتي**’sinin altında, iki **فائلين**’e kadar olan (daire)dir; **الصحاح**’ın nassı böyledir. Ve **التهذيب**’de: atın iki **جاعرتي**’si üzerinde. Ve hoş görülmez; nüshalarda böyle. Yani daire. Ve bazı nüshalarda: ve hoş görülmez; yani bu, Araplar katında hoş görülmez. Ve **التهذيب**’de: **النخاس**: uylukların dairesinde bulunan iki dairedir; insanın omuz dairesi gibi. Ve binit **منخوسة**: ondan uğursuzluk sayılır. Ve **النخيس** **أمير** gibi: eyeraltı kayışının yeri; Sâgânî onu nakletti. Ve **النخيس**: ekseninin geçtiği deliği, eksenin yemesinden dolayı genişleyen makara; böylece ortasında bir tahta parçası delinip o genişlemiş deliğe tıkaç yapılır; ve o tahta parçası **نخاس نخاسة**dır; ikisi de kesre ile; **الصحاح**’ın nassı böyledir, az bir değişiklikle. Ve **النخاسة**’yı zikretmedi; onu ancak Leys zikretti. Ve Cevherî recez söyleyene ait olarak okudu:
  **درنا ودارت بكرة نخيس**
Ve sonu:
  **لا ضيقة المجرى ولا مروس**

Dedi: Necd’de Benî Temîm’den bir bedevîye sordum; o su çekiyordu ve makarası **نخيس** idi. Parmağımı **النخاس** üzerine koydum ve dedim: Bu nedir? Ve ondan **الخاء** ile **الحاء**’yı tanımak istedim. O dedi: **نخاس**; noktalı (harfle). Ben dedim: Şair şöyle demedi mi:
  **وبكرة نحاسها نحاس**
O dedi: Bunu ilk atalarımızda işitmedik. Ve makara **نخس** etti; **جعل** ve **ضرب** gibi. Ve birincisine Cevherî iktisar etti: onu **ينخسها** ve onu **ينخسها نخسا**; o halde o **منخوسة** ve **نخيس**tir. Ebû Zeyd dedi: Makara genişlediğinde ve onun deliği ondan genişlediğinde, **أخقت إخقاقا** denir; sonra onu **نخسا** olarak **فإنخسوها**; ve o, ondan genişleyen şeyi bir tahta yahut başka bir taş ile tıkamaktır. Ve **النخيسة**: keçi ve koyun sütü, ikisi arasında karıştırılır; Ebû Zeyd’den; Yakub ondan hikâye etti; **الصحاح**’ta böyledir. Ve başkası dedi: keçi ve koç (koyun) sütü, ikisi arasında karıştırılır; ve o ayrıca deve sütüdür, koyun sütüyle karıştırılır. Ve hadiste: koç (koyun) sütü keçi sütü üzerine döküldüğünde o **النخيسة**dir. Ve yine tatlı ile ekşi karıştırıldığında o **النخيسة**dir; bunu Ebû Amr söyledi. Ve **نخس** onun etini, **عني** gibi: dedi: azaldı; Sâgânî onu nakletti. Dedim: Ve **الصحاح**’ta **ب ح س** maddesinde: ve denir: **نخس المخ تنخيسا**: **بخس** manasında; yani eksiltti; ve ancak **السلامي** ve gözde kaldı; **الباء** ile ve **النون** ile rivayet edilir; ve Ebû Sehl’in hattıyla bunun benzeri. Ve mecazdan: denir: o, kesre ile **ابن نخسة**’dir; yani bir fahişenin oğludur. Ve **التكملة**’de fetha ile ضبط edilmiştir. Şemmâh dedi:
  **أنا الجحاشي شماخ وليس أبي                      بنخسة لدعي غير موجـود**
Ve mecazdan: gölcükler **تناخس** eder; yani bazısı bazısına dökülür; bunu Ebû Saîd söyledi: sanki biri ötekini dürtüyor ve itiyor. Ve ondan hadis: bir gelen geldi; ona memleketin bolluğunu sordu; o da ona, bir bulutun düştüğünü, onunla yerin yeşerdiğini, ve onda **غدر تناخس** bulunduğunu haber verdi. Ve **النخس**’ın aslı: itme ve harekettir. Ezherî’nin nassı: soğuk onlara isabet ettiğinde koyunların **كتناخس الغنم**’i gibi; böylece bazısı bazısıyla ısınır. Bunun benzeri Sâgânî’nindir. Ve Zemahşerî ekledi: onların sözü gibi: dalgalar **تناطح** eder. Ve **العباب**’da: ve terkib, bir şeyi terk etmeye delalet eder; ve **النخيسة** bu terkibden şâz olmuştur. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **نخس** biniti, **ضرب** babından; Lihyânî’den. Ve **منخوس** bir at: onda **دائرة الناخس** vardır. Ve evin **نخاسا**’sı: iki direği; ve onlar revakta, direklerin iki yanındadır. Çoğulu: **نخس**. Ve **النخيسة**: tereyağı. Ve **أنخس به**: onu uzaklaştırdı; ve o mecazdır. Ve konuştu da onunla **فنخسوا به**; bu da mecazdır. Ve **النخاس**, **شداد** gibi: muhaddislerden bir cemaatin özel adıdır; Hâfız onları **التبصير**’de zikretti. Ve **نوخس**, damme sonra sükûn ile: Buhârâ rüstâkından bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَخَسَهُ
1 نَخَسَهُ ذ , aor. نَخُسَ , (S, A, Msb, K,) and نَخَسَ , (Lh, S, A, Mgh, K,) and نَخِسَ , (Lh, TA,) inf. n. نَخْسٌ, (S, Mgh, Msb,) He goaded, or pricked, him, namely, a beast, (A, Mgh, Msb, K,) with a stick (S, Mgh, Msb, K,) or the like, (A, Mgh, Msb, K, in the hinder part, or the side, (A, K,) so that he became excited. (Msb.) ― -b2- نَخَسَ بِهِ He goaded his beast. (Mgh.) ― -b3- نَخَسُوا بِهِ, (A, L, TA,) or نَخَسُوهُ, (K,) They goaded his (a man's) beast, and drove him (the man) away; (A, L, TA;) they drove him away, goading his camel with him. (K.) ― -b4- And نَخَسَ بِالرَّجُلِ (assumed tropical:) He excited, or roused, the man, and disquieted, or disturbed, him. (L, TA.) ― -b5- You say also, بِهِ ↓ أَنْخَسَ, meaning, أَبْعَدَهُ (tropical:) [He put him, or sent him, away, or far away]. (A, TA.) [Or perhaps the right reading is اِنْخَسْ بِهِ, meaning, أَبْعِدْهُ [Put thou him, or send thou him, away, or far away: as seems to be indicated by what immediately follows in those two works and here.] And تَكَلَّمَ فَنَخَسُوا بِهِ (tropical:) [app. meaning He spoke, and they put him away]. (A, TA.)

4 أَنْخَسَ see 1.

نِخَاسَةٌ
نِخَاسَةٌ ذ and نَخَاسَةٌ The trade of selling beasts: and the trade of selling slaves. (K.)

نَخَّاسٌ
نَخَّاسٌ ذ A goader of beasts. (Msb.) - And hence, (S, * A, * Msb,) A seller of beasts; (K;) one who acts as a broker for the sale of beasts (Mgh, Msb) and the like: (Msb:) and a seller of slaves: (K;) sometimes used in the latter sense: (TA:) a genuine Arabic word. (IDrd.)

##### Türkçe

**نَخَسَهُ**
1 **نَخَسَهُ** ذ, muzâri‘ı **نَخُسَ**, (S, A, Msb, K,) ve **نَخَسَ**, (Lh, S, A, Mgh, K,) ve **نَخِسَ**, (Lh, TA,) mastarı **نَخْسٌ**, (S, Mgh, Msb,) O, onu, yani bir hayvanı, (A, Mgh, Msb, K,) bir değnekle (S, Mgh, Msb, K,) yahut benzeriyle, (A, Mgh, Msb, K,) arka kısmında veya yanında, (A, K,) dürttü yahut batırdı; böylece o (hayvan) heyecanlandı. (Msb.) ― -b2- **نَخَسَ بِهِ** O, kendi hayvanını dürttü. (Mgh.) ― -b3- **نَخَسُوا بِهِ**, (A, L, TA,) yahut **نَخَسُوهُ**, (K,) Onlar, onun (bir adamın) hayvanını dürttüler ve onu (adamı) uzaklaştırdılar; (A, L, TA;) onu uzaklaştırdılar, onunla birlikte devesini dürterek. (K.) ― -b4- Ve **نَخَسَ بِالرَّجُلِ** (mecazî farz edilerek:) O, adamı tahrik etti yahut harekete geçirdi ve onu huzursuz etti yahut rahatsız etti. (L, TA.) ― -b5- Sen ayrıca, **أَنْخَسَ** ↓ **بِهِ** dersin; mânâsı, **أَبْعَدَهُ** (mecaz:) [Onu uzaklaştırdı yahut gönderdi, yahut uzak bir yere]. (A, TA.) [Veya belki doğru okunuş **اِنْخَسْ بِهِ**’dir; mânâsı, **أَبْعِدْهُ** [Sen onu uzaklaştır yahut gönder, yahut uzak bir yere: o iki eserde ve burada hemen ardından gelenin işaret ettiği üzere.] Ve **تَكَلَّمَ فَنَخَسُوا بِهِ** (mecaz:) [görünüşe göre mânâsı: O konuştu, ve onlar onu uzaklaştırdılar]. (A, TA.)

4 **أَنْخَسَ** bk. 1.

**نِخَاسَةٌ**
**نِخَاسَةٌ** ذ ve **نَخَاسَةٌ** Hayvan satma mesleği: ve köle satma mesleği. (K.)

**نَخَّاسٌ**
**نَخَّاسٌ** ذ Hayvan dürtücüsü. (Msb.) - Ve bundan dolayı, (S, * A, * Msb,) Hayvan satıcısı; (K;) hayvanların satışında simsarlık yapan kimse (Mgh, Msb) ve benzeri: (Msb:) ve köle satıcısı: (K;) bazen son mânâda kullanılır: (TA:) sahih bir Arapça kelime. (IDrd.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَخَسَ
نَخَسَ A ,  U ( n. ac. نَخْس 1 ),
a.  Goaded,   pricked, urged on.

b.  [ Bi ], Excited, disturbed.

c.  A , Repaired ( pulley ).

d.  [ pass. ], Wasted away ( flesh ).

e.  see IV .

أَنْخَسَ
أَنْخَسَ IV
a.  [ Bi ], Sent away.

تَنَاْخَسَ
تَنَاْخَسَ VI ,
a.  Mingled their waters ( ponds ).

مَنْخَسَة
مَنْخَسَة 17t ,  مِنْخَس 20 ,
a.  Goad, prick; spur.

نَاْخِس
نَاْخِس 21 ,
a.  Mange, scab.

b.  see 26 .

نَخَاْسَة
نَخَاْسَة 22t ,
a.  Slave-trade; cattle-trade.

نِخَاْس
نِخَاْس 23 ,
a.  Piece of wood inserted in the hole of a pulley.

نَخِيْس
نَخِيْس 25 ,
a.  Repaired pulley.

b.  Waist.

نَخِيْسَة
نَخِيْسَة 25t ,
a.  Sheep's milk mixed with goat's.

نَخُوْس
نَخُوْس 26 ,
a.  Mountain-goat, young chamois.

نَخَّاْس
نَخَّاْس 28 ,
a.  Cattledealer.

b.  Slave-dealer.

نَخڤسَ
N. P. نَخڤسَ I ,
a.  Mangy.

اِبْن نِخْسَة
اِبْن نِخْسَة
a.  Bastard.

##### Türkçe

**نَخَسَ**
**نَخَسَ** A , U ( n. ac. **نَخْس** 1 ),
a. Dürtüledi, iğneledi, sevk etti.

b. [ Bi ], Heyecanlandırdı, rahatsız etti.

c. A , (makarayı) onardı.

d. [ pass. ], (et) zayıflayıp eridi.

e. IV’e bak.

**أَنْخَسَ**
**أَنْخَسَ** IV
a. [ Bi ], Gönderdi (uzaklaştırdı).

**تَنَاْخَسَ**
**تَنَاْخَسَ** VI ,
a. (göletlerin) sularını birbirine karıştırdılar.

**مَنْخَسَة**
**مَنْخَسَة** 17t , **مِنْخَس** 20 ,
a. Dürtücü, iğne; mahmuz.

**نَاْخِس**
**نَاْخِس** 21 ,
a. Uyuz, kabuk.

b. 26’ya bak.

**نَخَاْسَة**
**نَخَاْسَة** 22t ,
a. Köle ticareti; sığır ticareti.

**نِخَاْس**
**نِخَاْس** 23 ,
a. Bir makaranın deliğine sokulan tahta parçası.

**نَخِيْس**
**نَخِيْس** 25 ,
a. Onarılmış makara.

b. Bel.

**نَخِيْسَة**
**نَخِيْسَة** 25t ,
a. Keçi sütüyle karıştırılmış koyun sütü.

**نَخُوْس**
**نَخُوْس** 26 ,
a. Dağ keçisi, genç çengelboynuz.

**نَخَّاْس**
**نَخَّاْس** 28 ,
a. Sığır tüccarı.

b. Köle tüccarı.

**نَخڤسَ**
N. P. **نَخڤسَ** I ,
a. Uyuzlu.

**اِبْن نِخْسَة**
**اِبْن نِخْسَة**
a. Piç.
