# نخس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AE%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نخس

نَخَسَ الدَّابَّةَ وغيرها يَنْخُسُها ويَنْخَسُها ويَنْخِسُها؛ الأَخيرتان عن اللحياني، نَخْساً: غَرَزَ جنبها أَو مؤخّرها بعود أَو نحوه، وهو النَّخْسُ. والنَّخَّاسُ: بائع الدواب، سمي بذلك لنَخْسِه إِياها حتى تَنْشَط، وحِرْفته النِّخاسة والنَّخاسة، وقد يسمى بائعُ الرقيق نَخَّاساً، والأَول هو الأصل.
والنَّاخِسُ من الوعول: الذي نَخَسَ قَرْناه استَه من طولهما، نَخَسَ يَنْخُسُ نَخْساً، ولا سِنّ فوق النَّاخِس. التهذيب: النَّخوسُ من الوُعول الذي يطول قرناه حتى يَبلغا ذَنبه، وإِنما يكون ذلك في الذكور؛ وأَنشد: يا رُبَّ شَاةٍ فارِدٍ نَخُوسِ
ووَعْلٌ ناخِسٌ؛ قال الجعدي:
وَحَرْب ضَرُوس بِهَا ناخِسٌ،
مَرَيْتُ بِرُمْحِي فكان اعْتِساسَا
وفي حديث جابر: أَنه نَخَسَ بعيره بِمِحْجَنٍ. وفي الحديث: ما من مولود إِلا نَخَسَه الشيطان حين يُولدُ إِلا مَرْيم وابنها. والنَّاخِسُ: جرب يكون عند ذَنب البعير، بعِير مَنْخُوسٌ؛ واسْتَعار ساعدةُ ذلك للمرأَة فقال:
إِذا جَلَسَتْ في الدَّار، حَكَّتْ عِجَانَها
بِعُرْقُوبِها مِنْ ناخِسٍ مُتَقَوّب
والنَّاخِسُ: الدَّائرة التي تكون على جاعِرتَي الفرس إِلى الفَائلَتَينِ وتُكره. وفرس مَنْخُوسٌ، وهو يُتَطَيَّر به. الصحاح: دائرة النَّاخِسِ هي التي تكون تحت جاعِرَتَي الفرس. التهذيب: النِّخاس دائرتان تكونان في دائرة الفَخِذَين كدائر كتِف الإِنسان، والدابة مَنْخُوسَةً يُتَطَيَّر منها. والنَّاخِسُ: ضاغِطٌ يصيب البعير في إِبطه.
ونِخاسَا البيت: عَمُوداه وهما في الرُّوَاق من جانبي الأَعْمِدَة، والجمع نُخُسٌ.
والنِّخاسة والنِّخاس: شيء يُلْقَمُه خرق البكْرة إِذا اتسعت وقَلِقَ مِحْوَرها، وقد نَخَسَها يَنْخَسُها ويَنْخُسُها نَخْساً، فهي مَنْخُوسة ونَخِيس. وبكرة نَخِيسٌ: اتسع ثُقْب مِحْورها فَنُخِسَتْ بِنِخاس؛ قال: دُرْنا ودارتُ بَكْرَةٌ نَخِيسُ،
لا ضَيْقَةُ المَجْرى ولا مَرُوسُ
وسئل أَعرابي بنَجْد من بني تميم وهو يستقي وبَكْرتُه نَخِيسٌ، قال السائل: فوضعت إِصبعي على النِّخاسِ وقلت: ما هذا؟ وأَردت أَن أَتَعرَّف منه الحاء والخاء، فقال: نِخاسٌ، بخاء معجمة، فقلت: أَليس قال الشاعر: وبَكْرة نِحاسُها نُحَاسُ
فقال: ما سمعنا بهذا في آبائنا الأَولين. أَبو زيد: إِذا اتسعت البَكْرة واتسع خرقها عنها
(* قوله «عنها» عبارة القاموس: عن المحور.) قيل
أَخْقَّتْ إِخْقَاقاً فَانْخَسُوها وانْخِسوها نَخْساً، وهو أَن يُسَدَّ ما اتسع منها بخشبة أَو حجر أَو غيره. الليث: النِّخاسَةُ هي الرُّقْعَةُ تدخل في ثُقْب المِحْوَرِ إِذا اتسع. الجوهري: النَّخِيس البَكْرة يتسع ثقبها الذي يجري فيه المحور مما يأْكله المحور فيَعْمِدُونَ إِلى خشبة فيَثْقُبُونَ وسطها ثم يُلْقمونها ذلك الثقب المتسع، ويقال لتلك الخشبة: النِّخاس، بكسر النون، والبكرة نَخِيسٌ. أَبو سعيد: رأَيت غُدْراناً تناخَسُ، وهو أَن يُفْرِغَ بعضُها في بعض كتناخس الغنم إِذا أَصابها البرد فاستدفأَ بعضها ببعض، وفي الحديث: أَن قادماً قدم عليه فسأَله عن خِصْبِ البلاد فحدَّثه أَن سحابة وقعت فاخْضَرَّ لها الأَرضُ وفيها غُدُرٌ تناخَسُ أَي يَصُبُّ بعضها في بعض. وأَصل النَّخْسِ الدفع والحركة، وابن نَخْسَةٍ، ابن الزانية. التهذيب: ويقال
(* قوله «ويقال إلخ» القاموس وشرحه: وابن نخسة،
بالكسر، أَي ابن زنية. وفي التكملة مضبوط بالفتح.) لابن زَنية ابن نخسة؛ قال الشماخ:
أَنا الجِحاشِيُّ شَمَّاخٌ، وليس أَبي
لِنَخْسَةٍ لدَعِيٍّ غَيْرٍ مَوْجُودِ
(* قوله «لنخسة» كذا بالأصل
وأَنشده شارح القاموس والأساس بنخسة.)
أَي متروك وحده، ولا يقال من هذا وحده. ونَخَسَ بالرجل: هَيَّجه وأَزعجه، وكذلك إِذا نَخَسُوا دابَّته وطردوه؛ وأَنشد:
النَّاخِسينَ بِمَرْوانَ بِذِي خَشبٍ،
والمُقْحِمينَ بعُثمانَ على الدَّارِ
أَي نَخَسُوا به من خلفه حتى سَيَّروه من البلاد مطروحاً. والنَّخِيسة: لَبن المَعَز والضَّأْن يخلط بينهما، وهو أَيضاً لبن الناقة يخلط بلبن الشاة. وفي الحديث: إِذا صب لبن الضأْن على لبن الماعز فهو النَّخِيسة.
والنَخِيسَة: الزبدة.

### Türkçe

**نَخَسَ** biniti ve başkasını **يَنْخُسُها** ve **يَنْخَسُها** ve **يَنْخِسُها**; son ikisi Lihyânî’dendir; **نَخْساً**: onun yanını yahut arka tarafını bir çubuk yahut benzeriyle batırdı; bu da **النَّخْسُ**tur. Ve **النَّخَّاسُ**: binek hayvanları satıcısıdır; onları canlansınlar diye **نَخْسِه** etmesinden dolayı böyle adlandırılmıştır; mesleği **النِّخاسة** ve **النَّخاسة**dır. Köle satıcısına da **نَخَّاساً** denebilir; birincisi asıldır.

Ve **النَّاخِسُ** dağ keçilerinden: boynuzlarının uzunluğundan dolayı boynuzları kıçını delen; **نَخَسَ يَنْخُسُ نَخْساً**; ve **النَّاخِس**in üstünde diş yoktur. **التهذيب**: **النَّخوسُ** dağ keçilerinden, boynuzları uzayıp kuyruğuna varan kimsedir; bu ancak erkeklerde olur; ve şu beyit okunmuştur:
يا رُبَّ شَاةٍ فارِدٍ نَخُوسِ

Ve **وَعْلٌ ناخِسٌ**; Câ‘dî dedi ki:
وَحَرْب ضَرُوس بِهَا ناخِسٌ،
مَرَيْتُ بِرُمْحِي فكان اعْتِساسَا

Câbir hadîsinde: onun devesini **بِمِحْجَنٍ** ile **نَخَسَ** ettiği. Hadîste: Meryem ve oğlu hariç doğan hiçbir çocuk yoktur ki şeytan onu doğduğu vakit **نَخَسَه** etmesin. Ve **النَّاخِسُ**: devenin kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; **بعِير مَنْخُوسٌ**. Sâ‘ide bunu kadına ödünç alıp dedi ki:
إِذا جَلَسَتْ في الدَّار، حَكَّتْ عِجَانَها
بِعُرْقُوبِها مِنْ ناخِسٍ مُتَقَوّب

Ve **النَّاخِسُ**: atın iki **جاعِرتَي**i üzerinde **الفَائلَتَينِ**e kadar bulunan ve hoş görülmeyen dairedir. Ve **فرس مَنْخُوسٌ**; onunla uğursuzluk sayılır. **الصحاح**: **دائرة النَّاخِسِ** atın iki **جاعِرَتَي**i altında bulunan dairedir. **التهذيب**: **النِّخاس** iki dairedir; insanın kürek kemiği dairesi gibi, iki uyluk dairesinde bulunur; ve binit **مَنْخُوسَةً** (olunca) ondan uğursuzluk sayılır. Ve **النَّاخِسُ**: devenin koltuk altında ona isabet eden bir sıkıştırıcıdır.

**ونِخاسَا البيت**: evin iki direğidir; ikisi de revakta, direklerin iki yanındadır; çoğulu **نُخُسٌ**tur.

Ve **النِّخاسة** ve **النِّخاس**: makaranın deliği genişleyip mil’i gevşediği zaman ona yutturulan bir şeydir; onu **نَخَسَها يَنْخَسُها ويَنْخُسُها نَخْساً**; o hâlde o **مَنْخُوسة** ve **نَخِيس**tir. Ve **بكرة نَخِيسٌ**: milinin deliği genişledi de **بِنِخاس** ile **نُخِسَتْ**; dedi ki:
دُرْنا ودارتُ بَكْرَةٌ نَخِيسُ،
لا ضَيْقَةُ المَجْرى ولا مَرُوسُ

Necd’den Benî Temîm’den bir bedevîye, su çekerken ve makarası **نَخِيسٌ** iken soruldu; soran dedi ki: parmağımı **النِّخاسِ** üzerine koydum ve dedim: bu nedir? ve ondan **الحاء** ile **الخاء**yı tanımak istedim; o da dedi ki: **نِخاسٌ**; **بخاء معجمة** ile. Ben de dedim: şair şöyle demedi mi:
وبَكْرة نِحاسُها نُحَاسُ
O dedi ki: bunu ilk atalarımızda işitmedik. Ebû Zeyd: makara genişleyip deliği onun hakkında genişlediği zaman
(* «عنها» sözü Kāmûs’un ibaresidir: «عن المحور».) **أَخْقَّتْ إِخْقَاقاً** denir; sonra onu **فَانْخَسُوها وانْخِسوها نَخْساً** (derler); bu, ondan genişleyen şeyi bir tahta yahut taş yahut başkasıyla kapatmaktır. Leys: **النِّخاسَةُ** mil deliği genişlediği zaman mil deliğine giren yamadır. Cevherî: **النَّخِيس** deliği genişleyen makaradır; milin içinde yürüdüğü deliği, milin onu yemesinden dolayı genişler; sonra bir tahta parçasına yönelirler, ortasını delerler, sonra o genişlemiş deliğe onu yuttururlar; o tahta parçasına **النِّخاس** denir, **بكسر النون** ile; makara da **نَخِيسٌ**dur. Ebû Sa‘îd: **غُدْراناً تناخَسُ** gördüm; bu, bazısının bazısına boşalmasıdır; soğuk onlara isabet ettiğinde birbirleriyle ısınmak için koyunların **تناخس**i gibi. Hadîste: ona bir gelen geldi de ona memleketlerin bolluğunu sordu; o da ona, bir bulutun düştüğünü, onunla yerin yeşerdiğini ve içinde **غُدُرٌ تناخَسُ** bulunduğunu haber verdi; yani bazısı bazısına döker. Ve **النَّخْسِ**in aslı itme ve harekettir. Ve **ابن نَخْسَةٍ**: zinakâr kadının oğlu. **التهذيب**: ve zinakâr kadının oğluna **ابن نخسة** denir;
(* «ويقال إلخ» Kāmûs ve şerhi: «وابن نخسة، بالكسر، أَي ابن زنية». Tekmile’de fetha ile ضبط edilmiştir.) Şemmâh dedi ki:
أَنا الجِحاشِيُّ شَمَّاخٌ، وليس أَبي
لِنَخْسَةٍ لدَعِيٍّ غَيْرٍ مَوْجُودِ
(* «لنخسة» asılda böyle; Kāmûs ve Esâs şârihi onu «بنخسة» diye okudu.)
Yani tek başına bırakılmış; ve bundan yalnız başına (kullanım) söylenmez. Ve **نَخَسَ بالرجل**: onu kışkırttı ve onu ürküttü; aynı şekilde, onun binitini **نَخَسُوا** edip onu sürdükleri zaman; ve şu beyit okunmuştur:
النَّاخِسينَ بِمَرْوانَ بِذِي خَشبٍ،
والمُقْحِمينَ بعُثمانَ على الدَّارِ
Yani onu arkasından **نَخَسُوا** ettiler; ta ki onu memleketten yürüttüler, atılmış olarak.

Ve **النَّخِيسة**: keçi sütü ile koyun sütü, ikisi birbirine karıştırılır; o ayrıca deve sütüdür, koyun sütüyle karıştırılır. Hadîste: koyun sütünü keçi sütü üzerine döktüğü zaman o **النَّخِيسة**dir.

Ve **النَخِيسَة**: tereyağıdır.
