# نخس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AE%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نخس

نخس الدابة، كنصر وجعل، الأخيرة عن اللحياني، نخسا: غرز مؤخرها أو جنبها بعود ونحوه وفي الأساس: بنحو عود. والنخاس، كشداد: بياع الدواب، سمي بذلك لنخسه إياها حتى تنشط وقد يسمى بائع الرقيق نخاسا، قال ابن دريد: وهو عربي صحيح. والأول هو الأصل. والإسم: النخاسة، بالكسر والفتح، وهي حرفته، ويقال: نخسوه، أي طردوه ناخسين به بعيره. وعبارة الأساس: نخسوا بفلان: نخسوا دابته وطردوه. وفي اللسان: نخس بالرجل: هيجه وأزعجه، وكذلك إذا نخسوا دابته وطردوه قال الشاعر:
  الناخسين بمروان بذي خشب                      والمقحمين بعثمان على الدار أي نخسوا به من خلفه حتى سيروه من البلاد مطرودا. والناخس: ضاغط في إبط البعير، قاله ابن دريد. والناخس أيضا: جرب يكون عند ذنبه، وهو منحوس، وقد نخس نخسا، وإستعار ساعدة ذلك للمرأة، فقال:
  إذا جلست في الدار حكت عجانها                      بعرقوبها من ناخس متـقـوب والناخس: الوعل الشاب الممتليء شبابا، وقال أبو زيد: هو وعل ثم ناخس، إذا نخس قرناه ذنبه من طولهما، ولا سن فوق الناخس، كالنخوس، كصبور، قال: وإنما يكون ذلك في الذكور، وأنشد:
  يا رب شاة فارد نخوس وهو مجاز. ودائرة الناخس: هي التي تكون تحت جاعرتي الفرس إلى الفائلين، كذا نص الصحاح، وفي التهذيب: على جاعرتي الفرس، وتكره، هكذا في النسخ، أي الدائرة، وفي بعض النسخ: ويكره أي يكره ذلك عند العرب، وفي التهذيب: النخاس: دائرتان يكونان في دائرة الفخذين، كدائرة كتف الإنسان، والدابة منخوسة: يتطير منها. والنخيس كأمير: موضع البطان نقله الصاغاني. والنخيس: البكرة يتسع ثقبها الذي يجري فيه المحور من أكل المحور فتثقب خشيبة في وسطها وتلقم ذلك الثقب المتسع، وتلك الخشبة نخاس نخاسة، بكسرهما كذا هو نص الصحاح، مع تغيير يسير، ولم يذكر النخاسة، وإنما ذكرها الليث، وأنشد الجوهري للراجز:
  درنا ودارت بكرة نخيس وآخره:
  لا ضيقة المجرى ولا مروس

  قال: وسألت أعرابيا من بني تميم، بنجد، وهو يستقي وبكرته نخيس، فوضعت إصبعي على النخاس فقلت: ما هذا? وأردت أن أتعرف منه الخاء والحاء، فقال: نخاس. بالمعجمة، فقلت: أليس قال الشاعر:
  وبكرة نحاسها نحاس فقال: ما سمعنا بهذا في آبائنا الأولين وقد نخس البكرة، كجعل وضرب، وعلى الأول إقتصر الجوهري ينخسها وينخسها نخسا، فهي منخوسة ونخيس. وقال أبو زيد: إذا إتسعت البكرة وإتسع خرقها عنها، قيل: أخقت إخقاقا فإنخسوها نخسا، وهو أن يسد ما إتسع منها بخشبة أو حجر غيره. والنخيسة: لبن العنز والنعجة يخلط بينهما، عن أبي زيد، حكاه عنه يعقوب، هكذا في الصحاح. وقال غيره: لبن المعز والضأن يخلط بينهما، وهو أيضا لبن الناقة يخلط بلبن الشاة، وفي الحديث إذا صب لبن الضأن على لبن الماعز فهو النخيسة، وكذا الحلو والحامض إذا خلط بينهما فهو النخيسة، قاله أبو عمرو. ونخس لحمه، كعني: قال: قل، نقله الصاغاني. قلت: وفي الصحاح في ب ح س: ويقال: نخس المخ تنخيسا: بمعنى بخس، أي نقص ولم يبق إلا في السلامي والعين، يروى بالباء والنون ومثله بخط أبي سهل. ومن المجاز: يقال هو ابن نخسة بالكسر، أي ابن زنتية وفي التكملة مضبوط بالفتح، قال الشماخ:
  أنا الجحاشي شماخ وليس أبي                      بنخسة لدعي غير موجـود ومن المجاز: الغدران تناخس، أي يصب بعضها في بعض، قاله أبو سعيد: كأن الواحد ينخس الآخر ويدفعه، ومنه الحديث: أن قادما قدم فسأله عن خصب البلاد، فحدثه أن سحابة وقعت فاخضر لها الأرض، وفيها غدر تناخس، وأصل النخس: الدفع والحركة، ونص الأزهري: كتناخس الغنم إذا أصابها البرد، فاستدفأ بعضها ببعض. ومثله للصاغاني، وزاد الزمخشري: كقولهم: الأمواج تناطح. وفي العباب: والتركيب يدل على ترك شيء، وقد شذت النخيسة عن هذا التركيب. ومما يستدرك عليه: نخس الدابة، من حد ضرب، عن اللحياني. وفرس منخوس: به دائرة الناخس. ونخاسا البيت: عموداه، وهما في الرواق من جانبي الأعمدة، والجمع: نخس. والنخيسة: الزبدة. وأنخس به: أبعده، وهو مجاز. وتكلم فنخسوا به، مجاز أيضا. والنخاس، كشداد: علم جماعة من المحدثين، أوردهم الحافظ في التبصير. ونوخس، بضم فسكون: قرية من رستاق بخارا.

### Türkçe

**نخس** biniti, **نصر** ve **جعل** gibi (çekimlenir); sonuncusu Lihyânî’den; **نخسا**: arka tarafını yahut yanını bir çubuk ve benzeriyle dürtmek. Ve **الأساس**’ta: çubuk benzeriyle. Ve **النخاس**, **شداد** gibi: binek hayvanları satıcısı; onu, onları dürtmesiyle, ta ki canlansınlar diye, bu adla adlandırıldı. Ve köle satıcısına da **نخاسا** denebilir. İbn Düreyd dedi: O, sahih Arapçadır. Ve birincisi asıldır. Ve isim: **النخاسة**, kesre ile ve fetha ile; ve o, onun mesleğidir. Ve denir: **نخسوه**, yani onu, devesini dürterek onu sürenler olarak, kovdular. Ve **الأساس**’ın ibaresi: **نخسوا بفلان**: onun binitini dürttüler ve onu kovdular. Ve **اللسان**’da: **نخس بالرجل**: onu kışkırttı ve onu rahatsız etti; ve yine, binitini dürttüklerinde ve onu kovduklarında. Şair dedi:
  **الناخسين بمروان بذي خشب                      والمقحمين بعثمان على الدار**
Yani onu arkasından dürttüler; ta ki onu ülkeden kovulmuş olarak yürüttüler. Ve **الناخس**: devenin koltuğunda bastıran; bunu İbn Düreyd söyledi. Ve **الناخس** ayrıca: kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; ve o, **منحوس**tur; ve **نخس نخسا**. Ve Sâ‘ide bunu kadına ödünç aldı, şöyle dedi:
  **إذا جلست في الدار حكت عجانها                      بعرقوبها من ناخس متـقـوب**
Ve **الناخس**: genç, gençlikle dolu dağ keçisi. Ebû Zeyd dedi: O, bir dağ keçisidir; sonra **ناخس**; eğer iki boynuzunun uzunluğundan dolayı kuyruğunu dürterse. Ve **الناخس**’ın üstünde yaş yoktur; **النخوس** gibi, **صبور** gibi. Dedi: Bu ancak erkeklerde olur. Ve okudu:
  **يا رب شاة فارد نخوس**
Ve o mecazdır. Ve **دائرة الناخس**: atın iki **جاعرتي**’sinin altında, iki **فائلين**’e kadar olan (daire)dir; **الصحاح**’ın nassı böyledir. Ve **التهذيب**’de: atın iki **جاعرتي**’si üzerinde. Ve hoş görülmez; nüshalarda böyle. Yani daire. Ve bazı nüshalarda: ve hoş görülmez; yani bu, Araplar katında hoş görülmez. Ve **التهذيب**’de: **النخاس**: uylukların dairesinde bulunan iki dairedir; insanın omuz dairesi gibi. Ve binit **منخوسة**: ondan uğursuzluk sayılır. Ve **النخيس** **أمير** gibi: eyeraltı kayışının yeri; Sâgânî onu nakletti. Ve **النخيس**: ekseninin geçtiği deliği, eksenin yemesinden dolayı genişleyen makara; böylece ortasında bir tahta parçası delinip o genişlemiş deliğe tıkaç yapılır; ve o tahta parçası **نخاس نخاسة**dır; ikisi de kesre ile; **الصحاح**’ın nassı böyledir, az bir değişiklikle. Ve **النخاسة**’yı zikretmedi; onu ancak Leys zikretti. Ve Cevherî recez söyleyene ait olarak okudu:
  **درنا ودارت بكرة نخيس**
Ve sonu:
  **لا ضيقة المجرى ولا مروس**

Dedi: Necd’de Benî Temîm’den bir bedevîye sordum; o su çekiyordu ve makarası **نخيس** idi. Parmağımı **النخاس** üzerine koydum ve dedim: Bu nedir? Ve ondan **الخاء** ile **الحاء**’yı tanımak istedim. O dedi: **نخاس**; noktalı (harfle). Ben dedim: Şair şöyle demedi mi:
  **وبكرة نحاسها نحاس**
O dedi: Bunu ilk atalarımızda işitmedik. Ve makara **نخس** etti; **جعل** ve **ضرب** gibi. Ve birincisine Cevherî iktisar etti: onu **ينخسها** ve onu **ينخسها نخسا**; o halde o **منخوسة** ve **نخيس**tir. Ebû Zeyd dedi: Makara genişlediğinde ve onun deliği ondan genişlediğinde, **أخقت إخقاقا** denir; sonra onu **نخسا** olarak **فإنخسوها**; ve o, ondan genişleyen şeyi bir tahta yahut başka bir taş ile tıkamaktır. Ve **النخيسة**: keçi ve koyun sütü, ikisi arasında karıştırılır; Ebû Zeyd’den; Yakub ondan hikâye etti; **الصحاح**’ta böyledir. Ve başkası dedi: keçi ve koç (koyun) sütü, ikisi arasında karıştırılır; ve o ayrıca deve sütüdür, koyun sütüyle karıştırılır. Ve hadiste: koç (koyun) sütü keçi sütü üzerine döküldüğünde o **النخيسة**dir. Ve yine tatlı ile ekşi karıştırıldığında o **النخيسة**dir; bunu Ebû Amr söyledi. Ve **نخس** onun etini, **عني** gibi: dedi: azaldı; Sâgânî onu nakletti. Dedim: Ve **الصحاح**’ta **ب ح س** maddesinde: ve denir: **نخس المخ تنخيسا**: **بخس** manasında; yani eksiltti; ve ancak **السلامي** ve gözde kaldı; **الباء** ile ve **النون** ile rivayet edilir; ve Ebû Sehl’in hattıyla bunun benzeri. Ve mecazdan: denir: o, kesre ile **ابن نخسة**’dir; yani bir fahişenin oğludur. Ve **التكملة**’de fetha ile ضبط edilmiştir. Şemmâh dedi:
  **أنا الجحاشي شماخ وليس أبي                      بنخسة لدعي غير موجـود**
Ve mecazdan: gölcükler **تناخس** eder; yani bazısı bazısına dökülür; bunu Ebû Saîd söyledi: sanki biri ötekini dürtüyor ve itiyor. Ve ondan hadis: bir gelen geldi; ona memleketin bolluğunu sordu; o da ona, bir bulutun düştüğünü, onunla yerin yeşerdiğini, ve onda **غدر تناخس** bulunduğunu haber verdi. Ve **النخس**’ın aslı: itme ve harekettir. Ezherî’nin nassı: soğuk onlara isabet ettiğinde koyunların **كتناخس الغنم**’i gibi; böylece bazısı bazısıyla ısınır. Bunun benzeri Sâgânî’nindir. Ve Zemahşerî ekledi: onların sözü gibi: dalgalar **تناطح** eder. Ve **العباب**’da: ve terkib, bir şeyi terk etmeye delalet eder; ve **النخيسة** bu terkibden şâz olmuştur. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **نخس** biniti, **ضرب** babından; Lihyânî’den. Ve **منخوس** bir at: onda **دائرة الناخس** vardır. Ve evin **نخاسا**’sı: iki direği; ve onlar revakta, direklerin iki yanındadır. Çoğulu: **نخس**. Ve **النخيسة**: tereyağı. Ve **أنخس به**: onu uzaklaştırdı; ve o mecazdır. Ve konuştu da onunla **فنخسوا به**; bu da mecazdır. Ve **النخاس**, **شداد** gibi: muhaddislerden bir cemaatin özel adıdır; Hâfız onları **التبصير**’de zikretti. Ve **نوخس**, damme sonra sükûn ile: Buhârâ rüstâkından bir köydür.
