# نخش (ن-خ-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AE%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - خ - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والشين والنون معهما
خ ش ن، خ ن ش، ن خ ش مستعملات
خشن:
خَشُنَ الشيء يَخْشُنُ خُشونةً، فهو خَشِنٌ أَخْشَنُ. والمُخَاشَنَةُ: في الكلامِ والعمل.
وأخْشَوْشَن الرّجلُ إذا لبس خَشِناً، أو قال قولاً فيه خُشُونةٌ.
وكتيبةٌ خَشْناء: كثيرة السلاح. والخَشْناءُ: بقلةٌ خضراء ورقها قصير مثل ورق الرمرام. غير أنها أشد اجتماعاً، ولها حبٌّ يكون في الروض والقيعان. والخَشْناءُ: الأرض الغليظة.
وأخشنُ: جبلٌ. وخُشَيْنةُ: حيٌّ من العَرَب، والنَّسبةُ إليهم: خُشَنِيٌّ. ومُخاشِنٌ: أسم رجل.
خنش: امرأة مُخَشَّنة: فيها بقية شباب، ونساء مُخَنّشات، وتَخنُّشها: بعض رقةِ بقيةِ شبابها.
والتَّخنُّش: التحرك.
نخش:
نُخِشَ الرجل فهو مَنْخوشٌ، أي: مهزول وامرأة مَنْخوشةٌ: لا لحم عليها.

##### Türkçe

**خاء** ve **شين** ve **نون**’un ikisiyle birlikte (bulunduğu) باب
**خ ش ن**، **خ ن ش**، **ن خ ش** kullanımdadır.

**خشن**:
**خَشُنَ** şey **يَخْشُنُ** **خُشونةً**; o hâlde o **خَشِنٌ** **أَخْشَنُ**’dur. Ve **المُخَاشَنَةُ**: sözde ve işte (olan).
Ve **أخْشَوْشَن** adam, eğer **خَشِناً** giydi ise, yahut içinde **خُشُونةٌ** bulunan bir söz söyledi ise.
Ve **كتيبةٌ خَشْناء**: silahı çok (olan). Ve **الخَشْناءُ**: yaprağı kısa, **الرمرام** yaprağı gibi yeşil bir ot. Ancak o daha şiddetli toplanmış (daha sık)tır; ve onun bir tanesi vardır; çayırlıkta ve düzlüklere yakın alçak yerlerde olur. Ve **الخَشْناءُ**: kalın (sert) yer.
Ve **أخشنُ**: bir dağ. Ve **خُشَيْنةُ**: Araplardan bir kabile; onlara nisbet: **خُشَنِيٌّ**. Ve **مُخاشِنٌ**: bir adam adıdır.

**خنش**: Kadın **مُخَشَّنة**: onda gençlikten bir kalıntı vardır; ve kadınlar **مُخَنّشات**; ve onun **تَخنُّشها**’sı: gençliğinin kalıntısının bir miktar inceliği.
Ve **التَّخنُّش**: hareket etmek.

**نخش**:
**نُخِشَ** adam; o hâlde o **مَنْخوشٌ**’tur; yani: zayıf. Ve kadın **مَنْخوشةٌ**: üzerinde et yok.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ش ن
خشن ، خنش ، نخش ، شنخ
استعمل من وجوهه : خشن ، خنش ، نخش ، شنخ .
خشن : قال الليث : يقال : خَشُنَ الشيء
يَخْشُنُ خُشُونَةً فهو خَشِنٌ أَخْشَنُ ،
والمُخاشَنَةُ : في الكلام ونحوه ،
واخْشَوْشَنَ الرجلُ _ إذا لبِسَ خَشِناً ، وأكل
خَشِناً ، وقال قولاً فيه خُشُونَةٌ .
وكتيبةٌ خَشْناءُ : كثيرةُ السِّلاح .
قال : والخَشْنَاءُ _ ممدودةٌ _ بقْلةٌ خضراءُ
وَرَقُها قصيرٌ ، مثلُ الرَّمْرَام غيرَ أَنَّها أشدُّ
اجتماعاً ، ولها حَبٌّ _ تكون في الروض
والْقِيعَان .
والخَشْنَاءُ : الأرضُ الغَلِيظةُ ، ورجل
أَخْشَنُ : خَشِنٌ ، وخُشَيْنَةُ : بطْنٌ من بطون
قبيلة من قبائل العرب ، والنسبة إليهم
خُشَنِيٌّ .
وقال شمِرٌ : اخْشَوْشَنَ عليه صدرُه ، وخشُنَ
عليه صدرُه _ إذا وجد عليه .
شنخ : عمرو _ عن أبيه _ قال : المُشَنَّخُ من
النَّخْل : الذي نُقِّحَ عنه سُلاَّؤُهُ ، وقد شَنَّخَ
نَخْلَهُ تَشْنِيخاً .
وقال ذُو الرُّمَّةِ يصف الجبالَ :
إذَا شِنَاخَا قُورِهَا تعوَقَّدَا
أراد : شَنَاخِيبَ قُورِها ، وهي رؤوسُها
_ الواحِدَةُ : شُنْخُوبَةٌ ، كأَن الباء زيدَت .
نخش : سمعت العرب تقول يوم الظَّعْن _ إذا
ساقوا حَمُولَتَهُم _ : ألا وانْخَشُوها نَخْشاً
معناه : حُثُّوها وسُوقُوها سَوْقاً شديدا .
ويقال : نَخَشَ البَعِيرَ بطرَفِ عصاه _ إذا
خَرَشَهُ وساقه .
وفي ) ( نوادر العرب ) ( : نَخَشَ فلانٌ فلاناً
_ إذا حرَّكَه وآذاه ، وصَيَّصَهُ _ إذا غَلَبَهُ
فَآذَاه .
وقال الليث : نُخِشَ الرُّجُلُ فهو مَنْخُوشٌ
_ إذا هُزِلَ ، وامرأةٌ مَنْخُوشَةٌ : لا لحم
عليها .
وقال أبو تُرَابٍ : سمعتُ الجَعْفَرِيَّ يقول :
نُخِشَ لحمُ الرجل ، ونُخِسَ _ أي : قَلَّ .
قال : وقال غيرُه : نَخَشَ _ بفتح النون _ :
خنش : قال الليث : امرأة مُخَنَّشَةٌ .
قال : وتَخَنُّشُها بَعْضُ رِقَّةِ بقية شبابها
ونساءٌ مُخَنَّشَاتٌ .
وقال اللِّحياني : _ بقي من ماله خُنشُوشٌ _
أي : بقِيِّةٌ ، ومَاله عُنْشُوشٌ _ أي : ماله
شيء .

##### Türkçe

خ ش ن
**خشن** , **خنش** , **نخش** , **شنخ**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **خشن** , **خنش** , **نخش** , **شنخ** .
**خشن** : Leys dedi: Denilir ki: **خَشُنَ** şey
**يَخْشُنُ** **خُشُونَةً**; o hâlde o **خَشِنٌ** **أَخْشَنُ**’dur,
ve **المُخاشَنَةُ**: sözde ve benzerinde,
ve adam **اخْشَوْشَنَ** _ **خَشِناً** giydiği, **خَشِناً** yediği,
ve içinde **خُشُونَةٌ** bulunan bir söz söylediği zaman.
Ve **كتيبةٌ خَشْناءُ**: silahı çok olan.
Dedi: ve **الخَشْنَاءُ** _ uzatılmış _ yeşil bir ottur;
yaprağı kısa, **الرَّمْرَام** gibidir; ancak o daha şiddetli
toparlanmış (sık)tır; ve onun bir tanesi vardır _ çayırlıkta
ve düzlüklerde olur.
Ve **الخَشْنَاءُ**: kalın (sert) yer (toprak)tır; ve adam
**أَخْشَنُ**: **خَشِنٌ**’dir; ve **خُشَيْنَةُ**: karınlardan bir karındır,
Arap kabilelerinden bir kabilenin karınlarından; ve onlara nisbet
**خُشَنِيٌّ**’dir.
Ve Şemir dedi: Göğsü ona karşı **اخْشَوْشَنَ** oldu, ve göğsü
ona karşı **خشُنَ** oldu _ ona karşı (içinde) bulduğu zaman.

**شنخ** : Amr _ babasından _ dedi: Hurma ağaçlarından **المُشَنَّخُ**:
ondan **سُلاَّؤُهُ** ayıklanmış olandır; ve hurma ağaçlarını
**شَنَّخَ**; onu **تَشْنِيخاً** (ile) yaptı.
Ve Zû’r-Rumme dağları vasfederek dedi:
إذَا شِنَاخَا قُورِهَا تعوَقَّدَا
Murad etti: **شَنَاخِيبَ** tepelerinin; ve onlar onun başlarıdır
_ bir tanesi: **شُنْخُوبَةٌ**; sanki **الباء** artırılmıştır.

**نخش** : Arapların göç günü _ yüklerini sürdükleri zaman _ şöyle dediklerini işittim:
Dikkat edin, onları **وانْخَشُوها نَخْشاً**; manası: onları dürtün ve
şiddetli bir sürüşle sürün.
Ve denilir: **نَخَشَ** deveyi değneğinin ucu ile _ onu çizdiği ve sürdüğü zaman.
Ve ( ) **نوادر العرب** ( )’da: Falan, falanı **نَخَشَ** _ onu hareket ettirdiği ve ona eziyet ettiği zaman; ve onu **صَيَّصَهُ** _ ona galip geldiği zaman,
böylece ona eziyet etti.
Ve Leys dedi: Adam **نُخِشَ** olur; o hâlde o **مَنْخُوشٌ**’tur
_ zayıfladığı zaman; ve kadın **مَنْخُوشَةٌ**: üzerinde et yoktur.
Ve Ebû Turâb dedi: Ca‘ferî’nin şöyle dediğini işittim: Adamın eti **نُخِشَ**, ve **نُخِسَ** _ yani: azaldı.
Dedi: Ve başkası dedi: **نَخَشَ** _ **النون**’un fethi ile _:

**خنش** : Leys dedi: Kadın **مُخَنَّشَةٌ**.
Dedi: ve onun **تَخَنُّشُها**’sı, gençliğinin kalıntısının bir kısmı inceliğidir; ve kadınlar **مُخَنَّشَاتٌ**.
Ve Lihyânî dedi: _ malından **خُنشُوشٌ** kaldı _ yani: bir kalıntı; ve malı **عُنْشُوشٌ** _ yani: onun malı bir şeydir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والخاء وما يثلثهما)
(نخر) النون والخاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات ثم يفرَّع منه. النخير: صوتٌ يخرج من المَنْخِرين، وسمِّي المَنخِران من جهة النَّخير الخارجِ منهما. وفُرِّع منه فقيل لخَرقَي الأنف النُّخرتان. والنَّخُور: الناقة لا تدُِرُّ حتَّى تُدخِل الإصبع في مَنْخِرها. ويقولون: النُّخْرة: الأنف نفسُه. ويقولون لهُبوب الرِّيح: نُخْرة. فأمَّا الشجرة النَّخِرةُ والعظم النَّخر فمن هذا أيضاً؛ لأن ذلك يتجوَّف فتدخلُه الرِّيح، ويكون لها عند ذلك نُخْرةٌ، أي صوت. ويقولون: النَّخِر: البالي. والناخر: الذي تدخل فيه الريح وتخرج منه ولها نَخِير. والقياس في كلِّه واحدٌ عندنا. وما بها ناخِرٌ، أي أحد، يراد بها مصوِّت.‏
وممَّا يقارب هذا: النَّخْوَريّ: الواسع الإحليل، وذلك كأنَّه شيء يدخله الرِّيحُ بنُخْرة.‏
(نخس) النون والخاء والسين كلمةٌ تدلُّ على بَزْل(1) شيءٍ بشيءٍ حادٍّ. ونَخَسَه بعُودٍ أو حديدةٍ نَخْساً. ومنه النَّخَّاس. والنَّاخِس: جَرَبٌ يكون عند ذَنَب البعير أو صدرِه، كأنَّه نُخِس به وبعيرٌ منخوس.‏
ومما شَذَّ عنه النخيسة(2).‏
(نخش) النون والخاء والشين. يقولون: نُخِشَ فهو منخوشٌ، أي هُزِلَ.‏
(نخط) النون والخاء والطاء يقولون: انتخَطَ من أنْفه رَمى به، وكأنّه من الإبدال والأصل الميم. قال:‏
* نخَطْن بذِبَّان المَصِيف الأزارِقِ(3) *‏
ومَا أدري أيُّ النّخْط هو(4)، منه، أي أيّ من انتَخَط.‏
(نخع) النون والخاء والعين أصلٌ يدلُّ على خالِصِ الشَّيءِ ولُبِّه. منه النُّخاع: عِرقٌ أبيض ضخمٌ مستبطِنٌ فَقارَ العُنُق. ثم يفرَّع منه فيقال: نَخَعه، إذا جاز بالذَّبح إلى النُّخاع*. ودابّةً منخوعة. وفي الحديث: "إنّ أنخَعَ الأسماء عند الله أن يتسمَّى الرّجُلُ باسمِ مَلِك الأملاك"، أي أقْتَلُها لصاحبه. والمَنْخَع: مفْصِل الفَهقةِ(5) بين العُنُق والرأسِ من باطن. وهو من النُّخاع أيضاً، لأنَّه يَجرِي فيه. وقولهم: النّاخع: العالم إن صحّ فهو منه أيضاً، كأنَّه وصل إلى الخالص الباطن من العلم وينشدون:‏
إنَّ الذي ربَّضَها أمرَهُ  *** سِرَّاً وقد بَيَّن للنَّاخِعِ(6)‏
ومنه أيضاً نَخِعَ العودُ(7): جَرَى فيه الماء، كأنَّه بلغ نُخاعَه. ونخَع النَّصيحةَ: أخلصها(8). والنُّخَاعة: النُّخامة. وقولهم: انْتَخَعَ الرّجُل عن أرضه تباعَدَ، هو عندنا منه، كأنَّه بلغ نُخاعَه في سفره، كما يبلغ النَّاخعُ للشاة الغايةَ في الذَّبْح.‏
وممَّا يَجرِي مَجرى الإبدال شيءٌ رواه ابنُ الأعرابيِّ: نَخعَ لي فلانٌ بحقِّي، مثل بَخَعَ(9)، إذا أقرَّ .‏
(نخف) النون والخاء والفاء كلمة. يقولون: نَخَفَتِ العَنْزُ بأنفها، مثل نَفَطت. ويقولون النَّخْف: النَّفَس العالي.‏
(نخل) النون والخاء واللام: كلمةٌ تدلُّ على انتقاء الشَّيء واختياره.وانتخلته: استقصيت حَتّى أخذتُ أفضلَه. وعندنا أنَّ النَّخلَ سمِّي به لأنَّه أشرف كلِّ شجرٍ ذي ساق، الواحدة نَخْلة. والنَّخْل: نَخلك الدَّقيق بالمُنْخُل، وما سقَطَ منه فهو نُخَالة(10). والنَّخْل: ضربٌ من الحَلْي على صورة النَّخْل. قال:‏
* قد اكتَسَتْ من أرنَبٍ ونَخْلِ(11) *‏
(نخم) النون والخاء والميم كلمة. يقولون: النُّخَامة: النُّخاعة. وتَنَخَّم، إذا نَخَع. قال ابنُ دُريد(12): وسمِعتُ نَخْمَةَ الرَّجُل، إذا سمِعتَ حِسَّه.‏
(نخب) النون والخاء والباء كلمةٌ تدلُّ على تَعظُّم(13) يقال أحدهما على خيار شيء، والآخَر على ثَقْبٍ وهَزْم في شيء.‏
فالأوَّل النُّخْبة: خيارُ الشَّيء ونُخبَتُه. وانتخبته، وهو مُنتَخَبٌ أي مختار. قال أبو زيد: النَّخبة(14): الشَّربة العظيمة.‏
والأصل الآخر النُّخبة: خَرق الثَّفْر(15). ومنه نَخَبها: باضَعَها. واستَنْخَبَت المرأةُ، إذا أرادت البِضاع. والرَّجلُ النَّخْب: الذي لا فؤادَ له. والنَّخِيب: الذاهب العقل. وهذا محتملٌ أن يكون من الأوَّل، كأنّه حُرِم النُّخبة، أي خيار ما في الإنسان.‏
(نخج) النون والخاء والجيم كلمةٌ واحدة. يقولون: النَّخْج: السَّيْل [ينخج(16)] في سَنَد الوادي حتَّى يَجرُف. ويُقاس على هذا فيقال: ناخَجَها، إذا جامَعَها.‏
--------------ـــ
(1) في الأصل: "نزل".‏
(2) النخيسة: لبن المعز والضأن يخلط بينهما، وهي الزبدة أيضاً.‏
(3) لذي الرمة في ديوانه 407 واللسان (نخط). وصدره:‏
* وأجمال مي إذ يقربن بعد ما *‏
(4) بعده في المجمل: "بالضم والفتح".‏
(5) في الأصل: "الفقهة"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(6) وكذا ورد مضبوطاً في المجمل.‏
(7) مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان.‏
(8)وكذا في المجمل. واللفظ فيه: "ونخع فلان النصيحة: أخلصها". وفي اللسان: "ونخعته النصيحة والود: أخلصتهما".‏
(9) في الأصل: "نخع"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(10) في الأصل: "نخال"، تحريف.‏
(11) الأرنب كذلك ضرب من الحلي. والرجز لرؤبة في ديوانه 130 واللسان (رنب).وروايتهما: "وعلقت من أرنب ونخل". وقبله:‏
لما اكتست من ضرب كل شكل ***  صفراً وخضراً كاخضرار البقل.‏
(12) الجمهرة (2: 243).‏
(13) كذا، والوجه: "النون والخاء والباء يدل على معنيين".‏
(14) لم ترد في اللسان. وجاءت في المجمل بضم النون. والذي في القاموس "النخب" بالفتح. وبدون هاء، وقال: "وهي بالفارسية: دوستكاني".‏
(15) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "خوق الثفر".‏
(16) التكملة من المجمل بهذا الضبط. وضبط في اللسان بكسر الخاء. وصنيع القاموس يقتضي ضم الخاء.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**الخاء** وما يثلثهما)
(**نخر**) **النون** ve**الخاء** ve**الراء** sahih bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder, sonra ondan dallandırılır. **النخير**: iki **المَنْخِر**den çıkan bir sestir; iki **المَنخِر** de, onlardan çıkan **النَّخير** cihetinden isimlendirilmiştir. Ondan dallandırıldı da burnun iki deliğine **النُّخرتان** denildi. **النَّخُور**: parmağı onun **مَنْخِر**ine sokuncaya kadar süt vermeyen dişi devedir. Ve derler: **النُّخْرة**: bizzat burnun kendisidir. Ve derler rüzgârın esmesine: **نُخْرة**. Şu **الشجرة النَّخِرةُ** ve **العظم النَّخر** ise bu da bundandır; çünkü o oyulur da rüzgâr ona girer ve o vakit onun için bir **نُخْرة** olur; yani bir ses. Ve derler: **النَّخِر**: eskimiş. Ve **الناخر**: içine rüzgâr girip ondan çıkan ve onun için bir **نَخِير** bulunan şeydir. Kıyas, hepsinde bizim katımızda birdir. “Onda **ناخِرٌ** yoktur”, yani hiç kimse; bununla “ses çıkaran” kastedilir.‏
Ve buna yakın olan şeylerdendir: **النَّخْوَريّ**: idrar yolu geniş olan; bu, sanki rüzgârın bir **نُخْرة** ile içine girdiği bir şey gibidir.‏

(**نخس**) **النون** ve**الخاء** ve**السين**, keskin bir şeyle bir şeyi delmeye delâlet eden bir kelimedir. Ona bir değnekle yahut bir demirle **نَخْساً** olarak **نَخَسَه**. Ondandır **النَّخَّاس**. Ve **النَّاخِس**: devenin kuyruğu yanında yahut göğsünde bulunan bir uyuzdur; sanki onunla dürtülmüş gibidir; ve **بعيرٌ منخوس**.‏
Ve ondan şâz olanlardandır **النخيسة**.‏

(**نخش**) **النون** ve**الخاء** ve**الشين**. Derler: **نُخِشَ**; o hâlde o **منخوشٌ**dur; yani zayıfladı.‏

(**نخط**) **النون** ve**الخاء** ve**الطاء**; derler: **انتخَطَ** burnundan, onu attı; ve sanki bu, ibdâlden olup asıl **الميم**dir. Dedi ki:‏
* **نخَطْن** بذِبَّان المَصِيف الأزارِقِ(3) *‏
Ve bilmiyorum, **النّخْط** hangisidir(4), ondan; yani **انتَخَطَ**tan hangisi.‏

(**نخع**) **النون** ve**الخاء** ve**العين**; bir asıl olup şeyin hâlisına ve özüne delâlet eder. Ondandır **النُّخاع**: boyun omurlarının içinde bulunan iri beyaz bir sinirdir. Sonra ondan dallandırılır da denir: onu **نَخَعه**; boğazlamada **النُّخاع**a kadar geçtiği zaman. Ve **دابّةً منخوعة**. Ve hadiste: “Allah katında isimlerin en **أنخَع**ı, adamın **مَلِك الأملاك** ismiyle isimlenmesidir”; yani sahibine en öldürücü olanıdır. Ve **المَنْخَع**: iç taraftan boyun ile baş arasındaki **الفَهقةِ**(5) eklemidir. O da **النُّخاع**dandır; çünkü onda akar. Ve onların sözü: **النّاخع**: âlim; sahih ise o da bundandır; sanki ilmin içteki hâlisına ulaşmış gibidir. Ve şu beyti okurlar:‏
إنَّ الذي ربَّضَها أمرَهُ  *** سِرَّاً وقد بَيَّن للنَّاخِعِ(6)‏
Ve ondandır ayrıca: **نَخِعَ العودُ**(7): içinde su aktı; sanki **نُخاع**ına ulaştı. Ve **نخَع النَّصيحةَ**: onu hâlis kıldı(8). Ve **النُّخَاعة**: **النُّخامة**. Ve onların sözü: **انْتَخَعَ** adam, toprağından; uzaklaştı; bu bizim katımızda ondandır; sanki yolculuğunda **نُخاع**ına ulaşmış gibidir; tıpkı **النَّاخع**ın koyunu boğazlamada nihayete ulaşması gibi.‏
Ve ibdâl mecrasında cereyan eden şeylerdendir; İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ettiği: “Falan benim hakkımda bana **نَخعَ** etti”; **بَخَعَ**(9) gibi; ikrar ettiği zaman.‏

(**نخف**) **النون** ve**الخاء** ve**الفاء** bir kelimedir. Derler: keçi burnuyla **نَخَفَت**; **نَفَطت** gibi. Ve derler: **النَّخْف**: yüksek nefes.‏

(**نخل**) **النون** ve**الخاء** ve**اللام**: bir kelime olup bir şeyi seçip ayıklamaya ve onu seçmeye delâlet eder. Ve onu **انتخلته**: en iyisini alıncaya kadar araştırdım. Ve bizim katımızda **النَّخل** bununla isimlendirildi; çünkü o, gövdeli her ağacın en şereflisidir; tekili **نَخْلة**. Ve **النَّخْل**: inceyi **المُنْخُل** ile elemen; ondan düşen ise **نُخَالة**(10)dır. Ve **النَّخْل**: **النَّخْل** suretinde bir çeşit süstür. Dedi ki:‏
* قد اكتَسَتْ من أرنَبٍ ونَخْلِ(11) *‏

(**نخم**) **النون** ve**الخاء** ve**الميم** bir kelimedir. Derler: **النُّخَامة**: **النُّخاعة**. Ve **تَنَخَّم**; **نَخَع** ettiği zaman. İbn Düreyd(12) dedi: “Adamın **نَخْمَة**sini işittim”; yani onun hırıltısını işittiğin zaman.‏

(**نخب**) **النون** ve**الخاء** ve**الباء**; biri bir şeyin seçkinlerine, diğeri bir şeyde delmeye ve yarmaya delâlet eden bir büyüklüğe(13) delâlet eden bir kelimedir.‏
Birincisi **النُّخْبة**: şeyin seçkini ve onun **نُخبَتُه**. Ve onu **انتخبته**; o da **مُنتَخَبٌ**dur; yani seçilmiş. Ebû Zeyd dedi: **النَّخبة**(14): büyük içiştir.‏
Diğer asıl ise **النُّخبة**: **الثَّفْر**in(15) yırtığıdır. Ondandır: onu **نَخَبها**: onunla cinsel birleşmede bulundu. Ve kadın **استَنْخَبَت**; cinsel birleşmeyi istediği zaman. Ve **الرَّجلُ النَّخْب**: kalbi olmayan kimsedir. Ve **النَّخِيب**: aklı gitmiş olan. Bu, birinciden olması muhtemeldir; sanki **النُّخبة**dan, yani insandaki en seçkin olandan mahrum bırakılmış gibidir.‏

(**نخج**) **النون** ve**الخاء** ve**الجيم** tek bir kelimedir. Derler: **النَّخْج**: vadinin yamacında selin [**ينخج**(16)] sürükleyip götürünceye kadar akmasıdır. Ve buna kıyas edilir de denir: onunla **ناخَجَها**; onunla cinsel birleşmede bulunduğu zaman.‏
--------------ـــ
(1) Asılda: “نزل”.‏
(2) **النخيسة**: keçi ve koyun sütü; ikisi birbirine karıştırılır; o aynı zamanda tereyağıdır.‏
(3) Zü’r-Rumme’nindir; divanında 407 ve Lisân’da (**نخط**). Baş tarafı:‏
* وأجمال مي إذ يقربن بعد ما *‏
(4) Ondan sonra el-Mücmel’de: “بالضم والفتح”.‏
(5) Asılda: “الفقهة”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.‏
(6) El-Mücmel’de de böyle harekelenmiş olarak geldi.‏
(7) Kāmûs’ta gelenlerdendir; Lisân’da gelmemiştir.‏
(8) El-Mücmel’de de böyledir. Oradaki lafız: “ونخع فلان النصيحة: أخلصها”. Lisân’da: “ونخعته النصيحة والود: أخلصتهما”.‏
(9) Asılda: “نخع”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.‏
(10) Asılda: “نخال”; tahriftir.‏
(11) **الأرنب** da aynı şekilde bir çeşit süstür. Recez, Ru’be’nindir; divanında 130 ve Lisân’da (**رنب**). İkisinin rivayeti: “وعلقت من أرنب ونخل”. Ondan önce:‏
لما اكتست من ضرب كل شكل ***  صفراً وخضراً كاخضرار البقل.‏
(12) el-Cemhere (2: 243).‏
(13) Böyle; vechi: “**النون** و**الخاء** و**الباء** iki mânaya delâlet eder”.‏
(14) Lisân’da gelmemiştir. El-Mücmel’de **النون**un zammıyla geldi. Kāmûs’taki “**النخب**” fetha iledir; ve **هاء**sız. Ve dedi ki: “O Farsçada: دوستكاني’dir”.‏
(15) El-Mücmel’de de böyledir. Lisân’da: “خوق الثفر”.‏
(16) Tekmile, el-Mücmel’den bu ضبط ile. Lisân’da **الخاء**ın kesriyle ضبط edildi. Kāmûs’un yapışı **الخاء**ın zammını gerektirir.‏

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نُخِشَ الرجلُ، فهو مَنْخُوشٌ إِذا هُزِل. وامرأَة مَنْخُوشةٌ: لا لحم عليها. قال أَبو تراب: سمعت الجعفري يقول نُخِشَ لم الرجل ونُخِسَ أَي قلَّ، قال: وقال غيره نخَش، بفتح النون. وفي نوادر العرب: نَخَشَ فلان فلاناً إِذا حرّكه وآذاه. وسمعت نَخَشةً الذئبِ أَي حِسَّه وحركته؛ عن ابن الأَعرابي، قال: ومنه قول أَبي العارم الكلابي يذكر خبره مع الذئب الذي رماه فقتله ثم اشتواه فأَكلَه: فسمعت نَخَشَتَه ونظرت إِلى سَفِيفِ أُذنيه، ولم يُفسِّر سفيفَ أُذنيه. قال أَبو منصور: سمعت العرب تقول يوم الظَّعْن إِذا ساقُوا حَمولَتَهم: أَلا وانخُشُوها نَخْشاً؛ معناه حُثُّوها وسُوقوها سوقاً شديداً. ويقال: نَخَشَ البعيرَ بطرَف عَصاه إِذا خَرَشه وساقَه. وفي حديث عائشة، رضوان اللَّه عليها، أَنها قالت: كانَ لنا جيرانٌ من الأَنصار، ونِعْم الجيرانُ كانوا يَمْنَحُونَنا شيئاً من أَلبانهم وشيئاً من شَعِيرٍ نَنْخُشُه؛ قال: قولُها نَنْخُشُه أَي نَقْشُرُه ونُنَحِّي عنه قُشورَه؛ ومنه نُخِش الرجلُ إِذا هُزِل كأَن لحمَه أُخِذ عنه.

##### Türkçe

**نُخِشَ** adam; o hâlde o **مَنْخُوشٌ**dur, zayıfladığı zaman. Ve **امرأَة مَنْخُوشةٌ**: üzerinde et olmayan (kadın). Ebû Turâb dedi: Ca‘ferî’yi şöyle derken işittim: **نُخِشَ** (lam’lı) adam ve **نُخِسَ**; yani azaldı, dedi: Ve başkası dedi ki: **نخَش**; **النون**’un fethiyle. Arapların nevâdirinde: Falan, falanı **نَخَشَ** eder; onu hareket ettirdiği ve ona eziyet ettiği zaman. Ve **نَخَشةً الذئبِ** işittim; yani onun hissi ve hareketi; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: Ve ondan, Ebû’l-‘Ârim el-Kilâbî’nin, kendisini atıp öldürdüğü sonra onu kızartıp yediği kurt ile olan haberini zikrederken sözü: “Onun **نَخَشَتَه**’sini işittim ve iki kulağının **سَفِيفِ**’ine baktım”; ve iki kulağının **سَفِيفِ**’ini açıklamadı. Ebû Mansûr dedi: Arapların, göç günü, yüklerini sürdükleri zaman şöyle dediklerini işittim: “Dikkat edin, onu **انخُشُوها نَخْشاً**”; mânâsı: onu teşvik edin ve onu şiddetli bir sürüşle sürün. Ve denilir: Deveye, asasının ucu ile **نَخَشَ** etti; onu çizdiği ve onu sürdüğü zaman. Ve Âişe’nin hadîsinde, Allah’ın rızâsı onun üzerine olsun, onun şöyle dediği: Bizim Ensâr’dan komşularımız vardı; ve ne güzel komşular idiler; bize sütlerinden bir şey ve arpadan bir şey bağışlarlardı; onu **نَنْخُشُه** (ederiz); dedi: Onun **نَنْخُشُه** sözü, yani onu **نَقْشُرُه** ederiz ve ondan kabuklarını uzaklaştırırız; ve ondan **نُخِشَ** adam, zayıfladığı zaman; sanki onun eti ondan alınmış gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النخش، أهمله الجوهري، وقال الأزهري: هو الحث والسوق الشديد، قال: وتقول العرب يوم الظعن وهم يسوقون حمولتهم: ألا وانخشوها نخشا، أي حثوها وسوقوها سوقا شديدا. والنخش أيضا: التحريك والإيذاء. والنخش: القشر، ومنه حديث عائشة، رضي الله تعالى عنها، أنها قالت: كان لنا جيران من الأنصار، ونعم الجيران، كانوا يمنحوننا شيئا من ألبانهم، وشيئا من شعير ننخشه، أي نقشره وننحى عنه قشوره. والنخش: أخذ نقاوة الشيء، نقله الصاغاني. والنخش: الخدش، هكذا بالدال، والصواب بالراء، يقال: نخش البعير بطرف عصاه، إذا خرشه وساقه. والنخش: الطائفة من المال، عن ابن عباد، يقال: عنده نخش من مال. ونخش لحم الرجل، كمنع، وقال أبو تراب: سمعت الجعفري يقول: نخش مثل عنى، وكذلك نخس، بالسين، أي قل، وقال الليث: نخش الرجل، فهو منخوش، وهي منخوشة: هزل، كأن لحمه أخذ منه. ونخش الشيء كفرح: بلى أسفله، عن ابن الأعرابي. وهو يتنخش إلى كذا، أي يتحرك إليه، عن ابن عباد. ومما يستدرك عليه: سمعت نخشة الذئب، أي حسه وحركته، عن ابن الأعرابي. وبطحاء نخشة، كفرحة: ليست بمملسة، عن ابن عباد.

##### Türkçe

**النخش**: el-Cevherî onu ihmal etti; el-Ezherî dedi ki: o, şiddetli dürtme ve şiddetli sevktir. Dedi ki: Araplar göç günü, yüklerini sevk ederlerken şöyle derler: “Dikkat edin, onu **نخشا** ile **انخشوها**”; yani onu dürtün ve onu şiddetli bir sevk ile sevk edin.

Ve **النخش** ayrıca: hareket ettirme ve eziyet etmedir.

Ve **النخش**: kabuk soymadır; bundan, Âişe’nin hadisi (Allah Teâlâ ondan razı olsun): o dedi ki: “Bizim Ensar’dan komşularımız vardı; ne güzel komşular! Bize sütlerinden bir şey bağışlarlardı ve **شعير**den, onu **ننخشه** edeceğimiz bir şey (verirlerdi)”; yani onu soyarız ve onun kabuklarını ondan uzaklaştırırız.

Ve **النخش**: şeyin safını almak; es-Sağânî onu nakletti.

Ve **النخش**: çiziktirmedir; işte böyle **بالدال** ile; doğrusu **بالراء** iledir. Denir ki: **نخش** etti deveyi değneğinin ucu ile; onu çizdiği ve onu sevk ettiği zaman.

Ve **النخش**: maldan bir taife/bölük; İbn Abbâd’dan. Denir ki: onun yanında maldan bir **نخش** vardır.

Ve **نخش** etti adamın etini, **كمنع** (babından). Ebû Turâb dedi ki: Ca‘ferî’yi şöyle derken işittim: **نخش** “**عنى**” gibi; ve yine **نخس** ( **بالسين** ile); yani azaldı. Leys dedi ki: **نخش** etti adam; o hâlde o **منخوش**tur; ve o (kadın) **منخوشة**dir: zayıfladı; sanki eti ondan alınmış gibidir.

Ve **نخش** etti şeyi, **كفرح** (babından): alt tarafı eskidi/aşındı; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve o, şuna doğru **يتنخش** eder; yani ona doğru hareket eder; İbn Abbâd’dan.

Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: “Kurdun **نخشة**sini işittim”; yani onun hissini ve hareketini; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **بطحاء نخشة**، **كفرحة**: dümdüzleştirilmiş değildir; İbn Abbâd’dan.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَخَشَ
نَخَشَ A ( n. ac. نَخْش 1 ),
a.  Urged; spurred.

b.  Moved; shook.

c.  Hurt, injured.

d.  A ( n. ac. نَخْش 1 ) [&  pass. ], Grew thin.

e.  Scratched, scraped.

f.  Barked ( wood ).

g.  Took the best.

نَخِشَ
نَخِشَ A ( n. ac. نَخَش 4 ),
a.  Was worn.

تَنَخَّشَ
تَنَخَّشَ V
a.  [ Ila ], Moved.

نَخْش
نَخْش 1 ,
a.  Part, portion.

نَخڤشَ
N. P. نَخڤشَ I ,
a.  Emaciated.

##### Türkçe

**نَخَشَ**
**نَخَشَ** A (mastarı: **نَخْش** 1),
a. Dürtüp sevk etti; mahmuzladı.

b. Hareket ettirdi; sarstı.

c. İncitti, yaraladı.

d. **نَخَشَ** A (mastarı: **نَخْش** 1) [ve edilgen], zayıfladı.

e. Tırmaladı, kazıdı.

f. (Odunu) kabuğunu soydu.

g. En iyisini aldı.

**نَخِشَ**
**نَخِشَ** A (mastarı: **نَخَش** 4),
a. Aşındı.

**تَنَخَّشَ**
**تَنَخَّشَ** V
a. [**إلى** ile], hareket etti.

**نَخْش**
**نَخْش** 1,
a. Parça, kısım.

**نَخڤشَ**
Özel isim: **نَخڤشَ** I,
a. Zayıflamış.
