# نخع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AE%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نخع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نخع

نخع لي فلان بحقي، كمنعض نخوعا، أي: أقر وأذعن، عن ابن الأعرابي، وكذلك بخع، بالباء كما تقدم.
 وقال ابن دريد: نخع الشاة ينخعها نخعا: سلخها ثم وجأها في نحرها ليخرج دم القلب، كما في العباب، وقال غيره: نخعها نخعا: قطع نخاعها، وفي الحديث: ألا لا تنخعوا الذبيحة حتى تجب، يقال: ذبحها فنخعها نخعا، أي: جاوز منتهى الذبح، فأصاب نخاعها، وذلك إذا عجل الذابح فأصاب القطع إلى النخاع، وتأويل الحديث: أي: لا تقطعوا رقبتها وتفصلوها قبل أن تسكن حركتها.
 ونخع فلانا الودذ والنصيحة: أخلصهما له، كما في العباب والصحاح واللسان، وهو مجاز.
 والناخع: العالم وقيل: هو المبين للأمور، وقيل: هو الذي قتل الأمر علما، الأخير عن ابن الأعرابي، وهو مجاز، وبه فسر قول شقران السلاماني:
  إن الذي ربضـتـمـا أمـره                      سرا وقد بـين لـلـنـاخـع
  لكالتي يحسبـهـا أهـلـهـا                      عذراء بكرا، وهي في التاسع

  والنخاعة، بالضم: النخامة، كما في الصحاح وهو ما يتفله الإنسان، أو ما يخرج من الصدر، أو ما يخرج من الخيشوم، وقال ابن الأثير: هي البزقة التي تخرج من أصل الفم مما يلي النخاع، قال ابن بري: ولم يجعل أحد النخاعة بمنزلة النخامة إلا بعض البصريين، وقد جاء في الحديث: النخضاعة في المسجد خطيئة.
 والنخاع، مثلثة نقله الجوهري والصاغاني عن الكسائي، ونص الجوهري قال الكسائي: من العرب من يقول: قطعت نخاعه، وناس من أهل الحجاز يقولون: هو مقطوع النخاع بالضم فظاهر هذا المساواة، ونقل شيخنا عن بعض أن الكسر فيه أفصح وأشهر، قال الجوهري وهو الخيط الأبيض، الذي في جوف الفقار، زاد غيره ينحدر من الدماغ، وتتشعب منه شعب في الجسم وأنشد الليث:
  ألا ذهب الخداع فلا خـداعـا                      وأبدى السيف عن طبق نخاعا ويقال: هو عرق أبيض في داخل العنق، ينقاد في فقار الصلب، حتى يبلغ عجب الذنب، وهو يسقي العظام، قال ربيعة بن مقروم الضبي:
  له برة إذا مالج عاجـت                      أخادعه فلان لها النخاع وقال ابن الأعرابي: النخاع: خيط أبيض يكون داخل عظم الرقبة، ويكون ممتدا إلى الصلب، ويقال له: خيط الرقبة، ويقال: النخاع: خيط الفقار المتصل بالدماغ، وقد تقدم شيء من ذلك في ب-خ-ع فراجعه.
 ومن المجاز في الحديث: إن أنخع الأسماء عند الله أن يتسمى الرجل باسم ملك الأملاك، أي: أقتلها لصاحبه، وأهلكها له، قال ابن الأثير: والنخع: أشد القتل، وأما قوله: أذلها، فهو تفسير لما جاء في بعض الروايات: إن أخنع وقد تقدم، فتأمل، أو قال بعضهم: أي أقهرها وهو قريب من قولهم: أقتلها له وأهلكها.
 والمنخع، كمقعد: مفصل الفهقة بين العنق والرأس من باطن، كما في الصحاح.
 وينخع كيمنع: ع نقله الصاغاني وصاحب اللسان عن ابن دريد.
 ونخع العود، كفرح: جرى فيه الماء قاله ابن دريد.
 والنخع، محركة: قبيلة باليمن رهط إبراهيم النخعي، وهو ابن عمرو ابن علة بن جلد بن مالك بن أدد، وهم من مذحج.
 وتنخع: رمى نخامته، نقله الجوهري.
 ومن المجاز: انتخع السحاب: قاء ما فيه من المطر، كتنخع قال الشاعر:
  وحالكة الليالي من جمادى                      تنخع في جواشنها السحاب وانتخع الرجل عن أرضه: بعد عنها، نقله الجوهري.
 ومما يستدرك عليه: الناخع: المبين للأمور.
 وأرض منخوعة: جرى الماء في عود نبتها.
 ودابة منخوعة: جووز بالذبح إلى نخاعها.
 والنخع: القتل الشديد من ذلك.
 ونخع الأرض: عمرها، عن ابن القطاع.

### Türkçe

**نخع** bana falan kimse hakkım hususunda **نخع** etti; **كمنعض نخوعا** (gibi): yani; ikrar etti ve boyun eğdi; İbnü’l-A‘râbî’den; bunun gibi **بخع** da vardır; **الباء** ile, daha önce geçtiği üzere.

İbn Düreyd dedi: **نخع الشاة** onu **ينخعها نخعا**: onu yüzdü, sonra kalbin kanı çıksın diye boğazının kesik yerine onu dürttü; **العباب**’da olduğu gibi. Başkası dedi: onu **نخعها نخعا**: onun iliğini kesti. Hadiste: “Dikkat edin, boğazlananı, (canı) vacip oluncaya kadar **تنخعوا** etmeyin.” denilmiştir; denilir: onu boğazladı, sonra onu **فنخعها نخعا** etti; yani boğazlamanın son sınırını aştı da onun iliğine isabet etti; bu, boğazlayanın acele edip kesmeyi iliğe kadar ulaştırıp isabet ettirmesidir. Hadisin te’vili: yani, hareketi sükûn bulmadan önce boynunu kesip ayırmayın.

**ونخع فلانا الودذ والنصيحة**: ikisini onun için hâlis kıldı; **العباب** ve **الصحاح** ve **اللسان**’da olduğu gibi; bu mecazdır.

**والناخع**: âlimdir; ve denildi: o, işleri açıklayandır; ve denildi: o, işi ilimle öldürendir; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir; bu mecazdır; bununla Şukrân es-Selâmânî’nin sözü tefsir edilmiştir:

  Şüphesiz ki, siz ikinizin emri çöktü
  gizlice; ve **للناخع** için açıklanmıştır
  Ehl-i (ev) halkının onu sandığı gibi,
  bakire bir kız; hâlbuki o dokuzuncudadır

**والنخاعة**, zamme ile: **النخامة**; **الصحاح**’ta olduğu gibi; o, insanın tükürdüğü şeydir; yahut göğüsten çıkan şeydir; yahut **الخيشوم**’dan çıkan şeydir. İbnü’l-Esîr dedi: o, **النخاع** tarafına bitişik olan, ağzın aslından çıkan tükürüktür. İbn Berrî dedi: **النخاعة**’yı **النخامة** menzilesinde kılan kimse olmadı; ancak bazı Basralılar (kıldı). Hadiste gelmiştir: “Mescitte **النخضاعة** bir hatadır.”

**والنخاع**: üç vecihli (üç harekeli); Cevherî ve Sâgânî onu Kisâî’den nakletti. Cevherî’nin nassı: Kisâî dedi: Araplardan kimi “onun **نخاعه**’ını kestim” der; Hicaz ehlinden birtakım kimseler de “o, zamme ile **مقطوع النخاع**’dır” der; bunun zahiri, eşitliktir. Şeyhimiz, bazısından nakletti ki, onda kesre daha fasih ve daha meşhurdur. Cevherî dedi: o, omurların iç boşluğunda olan beyaz ipliktir. Başkası artırdı: beyinden iner; ondan bedende şubeler dallanır. Leys şu beyti inşad etti:

  Aldatma gitti; artık aldatma yok,
  ve kılıç, bir tabak **نخاعا**’dan açığa çıkardı

Ve denilir: o, boynun içinde beyaz bir damardır; sırtın omurlarında sürüklenir; kuyruk sokumuna varıncaya kadar; o, kemikleri sular. Rabî‘a b. Makrûm ed-Dubbî dedi:

  Onun bir **برة**’si vardır; eğer oyalansa, döner;
  onun için falan kimse onun **النخاع**’ını (çekip) çıkarır

İbnü’l-A‘râbî dedi: **النخاع**: boyun kemiğinin içinde olan beyaz bir ipliktir; sırta uzanmış olur; ona “boyun ipliği” denilir. Ve denilir: **النخاع**: beyne bitişik olan omur ipliğidir. Bunun bir kısmı **ب-خ-ع**’da geçti; ona müracaat et.

Mecazdan, hadiste: “Allah katında isimlerin en **أنخع**’ı, kişinin ‘mülklerin meliki’ ismiyle isimlenmesidir.” yani, sahibine göre en öldürücüsüdür ve ona en helâk edicisidir. İbnü’l-Esîr dedi: **النخع**: öldürmenin en şiddetlisidir. “Onu en zelil kılar” sözüne gelince: o, bazı rivayetlerde gelen “şüphesiz ki en **أخنع**” için bir tefsirdir; ve daha önce geçti; öyleyse düşün. Yahut bazıları dedi: yani onu en kahredicidir; bu, onların “ona en öldürücüsüdür ve ona en helâk edicisidir” sözlerine yakındır.

**والمنخع**, **كمقعد**: iç taraftan, boyun ile baş arasındaki **الفهقة** mafsalıdır; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

**وينخع كيمنع**: “ع” (olarak); Sâgânî ve **اللسان** sahibi onu İbn Düreyd’den nakletti.

**ونخع العود**, **كفرح**: onda su aktı; bunu İbn Düreyd söyledi.

**والنخع**, harekeli: Yemen’de bir kabiledir; İbrâhîm en-Neha‘î’nin kavmi; o, ‘Amr b. ‘İlle b. Celd b. Mâlik b. Edd’in oğludur; onlar, Mezḥic’dendir.

**وتنخع**: balgamını attı; Cevherî nakletti.

Mecazdan: **انتخع السحاب**: içinde olan yağmuru kustu; **كتنخع** gibi. Şair dedi:

  Cemâdâ’dan gecelerin karanlığı,
  gök, göğüs zırhlarında **تنخع** eder

**وانتخع الرجل عن أرضه**: ondan uzaklaştı; Cevherî nakletti.

Üzerine istidrâk olunanlardandır: **الناخع**: işleri açıklayandır.

**وأرض منخوعة**: bitkisinin dalında su aktı.

**ودابة منخوعة**: boğazlamada onun iliğine kadar aşıldı.

**والنخع**: bundan (olan) şiddetli öldürmedir.

**ونخع الأرض**: onu imar etti; İbnü’l-Kattâ‘dan.
