# نخل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AE%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نخل

نخله ينخله نخلا، وتنخله، وانتخله: صفاه واختاره، وكل ما صفي ليعزل لبابه فقد انتخل وتنخل. ويقال: انتخلت الشيء: استقصيت أفضله، وتنخلته: تخيرته. وإذا نخلت الأدوية لتستصفي أجودها قلت: نخلت وأنخلت، فالنخل: التصفية، والانتخال: الاختيار لنفسك أفضله، قال الشاعر:
  تنخلتها مدحا لقوم ولم أكن                      لغيرهم فيما مضى أتنخل والنخالة، بالضم: ما ينخل به منه هكذا في النسخ، والصواب: ما ينخل منه. والنخل: تنخيلك الدقيق بالمنخل لتعزل نخالته عن لبابه. النخالة أيضا: ما نخل عن الدقيق، ونخل الدقيق: غربلته. أيضا: ما بقي في المنخل مما ينخل، حكاه أبو حنيفة، قال: وكل ما نخل فما يبقى فلم ينتخل نخالة، وهذا على السلب. من الخواص: إذا طبخت النخالة بالماء، أو ماء الفجل، وضمد بها لسعة العقرب أبرأت وحيا. والمنخل، بالضم وتفتح خاؤه: ما ينخل به، لا نظير له إلا قولهم منصل ومنصل، وهو أحد ما جاء من الأدوات على مفعل بالضم، وأما قولهم فيه منعل فعلى البدل للمضارعة. والنخل: م معروف، وهو شجر التمر، كالنخيل كأمير، وهكذا في العباب، وظاهر كلامهما أنه استعمل كالنخل، وهو اسم جنس جمعي، واستعمل جمعا لنخلة، كما يأتي له قريبا، والمعروف أنه جمع لنخل، كعبد وعبيد، كما صرح به في التوشيح، يؤنث ويذكر، قال أبو حنيفة: أهل الحجاز يؤنثونه، وفي التنزيل العزيز:  والنخل ذات الأكمام  ، وأهل نجد يذكرون، قال الشاعر:
  كنخل من الأعراض غير منبق واحدته نخلة، ج: نخيل وثلاثة نخلات. واستعار أبو حنيفة النخل لشجر النارجيل تحمل كبائس فيها الفوفل أمثال التمر، وقال مرة يصف شجر الكاذي: هو نخلة في كل شيء من حليتها، وإنما يريد في كل ذلك أنه يشبه النخلة. النخل: تنخيل الثلج والودق، تقول: انتخلت ليلتنا الثلج أو مطرا غير جود، والسحاب ينخل البرد والرذاذ وينتخله، وهو مجاز. النخل: ضرب من الحلي على صورة النخل، قاله ابن فارس، وبه فسر قول الشاعر:
  رأيت بها قضيبا فوق دعص                      عليه النخل أينع والكـروم قالوا: والكروم: القلائد. النخل: ع غربي مسجد الأحزاب، وهو نخل عبد الرحمن بن سهل بن سعد، وقيل: هو على ثلاثة أميال من المدينة، وقيل: منهل دون المدينة. نخيلة، كجهينة: مولاة لعائشة رضي الله تعالى عنها روت عنها. النخيلة: الطبيعة. أيضا: النصيحة، هكذا في النسخ، والصواب كسفينة في المعنيين، والجمع نخائل. نخيلة ع، بالمدينة. أيضا: ع، بالعراق قرب الكوفة على سمت الشام، وهو مقتل علي رضي الله تعالى عنه والخوارج. وأبو نخيلة العكلي كني بذلك لأنه ولد عند جذع نخلة، أو لأنه كانت له نخيلة يتعهدها، وسماه بخدج الشاعر: النخيلات، فقال يهجوه:
  لاقى النخيلات حناذا محنذا
  مني وشلا للئام مشـقـذا

  أو أبو نخيلة السعدي، ويقال: الحماني، وهو اسمه، وكنيته أبو الجنيد، بن حزن بن زائدة بن لقيط بن هدم بن أثربي بن ظالم بن مخاشن بن حمان بن عبد العزى بن كعب بن سعد بن زيد مناة بن تميم: راجزان. أبو نخيلة البجلي وقد تقدم الاختلاف فيه في التركيب الذي قبله. أبو نخيلة اللهبي له حديث رواه ابن مندة من طريق المسلم بن حذيفة صحابيان. المنخل بن خليل اليشكري، كمعظم: شاعر، ومنه: لا أفعله حتى يؤوب المنخل، مثل للتأبيد يضرب في الغائب الذي لا يرجى إيابه، كما يقال: حتى يؤوب القارظ العنزي، واسمه عامر بن رهم بن هميم. وقال الأصمعي: المنخل: رجل أرسل في حاجة فلم يرجع فصار مثلا في كل ما لا يرجى. والمتنخل: لقب مالك بن عويمر بن عثمان سويد بن خنيس بن خناعة بن عادية بن صعصعة بن كعب بن طابخة بن لحيان بن هذيل الهذلي الشاعر المشهور، كنيته أبو أثيلة. النخيل، كزبير: ع، بالشام. أيضا: عين قرب المدينة على ساكنها السلام، فوق نخل على خمسة أميال. أيضا: موضعان آخران. وذو النخيل، كأمير: ع بين المغمس وأثبرة بالقرب من مكة شرفها الله تعالى. ونخلة الشامية واليمانية: واديان على ليلة من مكة شرفها الله تعالى من بلاد هذيل، ويصب في نخلة اليمانية يدعان، وهو واد به مسجد رسول الله صلى الله عليه وسلم، وبه عسكرت هوازن يوم حنين، ويصب فيه أيضا سبوحة على بستان ابن عامر، ومجتمع الواديين بطن مر، وقال الأزهري: في بلاد العرب واديان يعرفان بالنخلتين، أحدهما: باليمامة ويأخذ إلى قرى الطائف، والآخر: يأخذ إلى ذات عرق. وخمسة مواضع أخر، منها نخلة: موضع بين مكة والطائف، ويقال له: بطن نخلة، وإياه عنى امرؤ القيس:
  فريقان منهم سالك بطن نخلة                      وآخر منهم جازع نجد كبكب وأيضا: واد باليمامة. وذو النخلة: هو المسيح عيسى بن مريم عليهما السلام، لأنه ولد عند جذع نخلة. وبنو نخلان: بطن من ذي كلاع من حمير. وعمران بن سعيد النخلي: تابعي من أهل الكوفة، ثقة، روى عن سفينة، وعنه شريك وأبو نعيم وابنه حماد، قاله الذهبي، قال الحافظ: فرق ابن ماكولا بين عمران بن سعيد النخلي، وبين عمران النخلي الذي روى عن سفينة، ونقل عن يحيى بن معين أن الراوي عن سفينة هو عمران بن عبد الله بن كيسان، قال: وهذا تحقيق بالغ، وحماد هو ولد عمران بن عبد الله، قال: وفي قول الذهبي إنه روى عنه شريك وأبو نعيم نظر، فإن أبا نعيم إنما روى عن حماد بن عمران لا عن أبيه، انتهى. قلت: وكأن الذهبي تابع لما في الثقات لابن حبان، فإنه قال فيه: عمران النخلي: من أهل الكوفة يروى عن ابن عمر، وعنه شريك النخعي، وابنه حماد بن عمران، فتأمل. قال الذهبي: وإبراهيم بن محمد النخلي: له تاريخ. ومما يستدرك عليه: رجل ناخل الصدر: أي ناصح. ونصيحة ناخلة: أي منخولة خالصة، فاعلة بمعنى مفعولة، كماء دافق. وفي الحديث:  لا يقبل الله إلا نخائل القلوب  أي النيات الخالصة، يقال: نخلت له النصيحة: إذا أخلصتها، وهو مجاز. وانتخل السحاب الرذاذ، مثل نخل. وأبو نخلة: كنية، وأنشد ابن جني عن أبي علي:
  أطلب أبا نخلة من يأبوكا
  فقد سألنا عنك من يعزوكا
  إلى أب فكلهم ينـفـيكـا

  وبذل له نخيلة قلبه. وهو نخيلتي من إخواني، ونخيلة نفسي: أي خيرتي، وهو مجاز. ونخال، كغراب: شعب يصب في الصفراء بين الحرمين. والنخل: موضع بالقرب من زبيد، ومنهل معروف بين مصر والعقبة. وعين نخل: موضع آخر، قال:
  من المتعرضات بعين نخل                      كأن بياض لبتهـا سـدين والنخال، كشداد: من ينخل الدقيق. وأبو سعيد جعفر بن عبد الله بن محمد السرخسي النخالي، بالضم، حدث عن أبي العباس الدغولي، مات في حدود سنة 400. وشيخ مشايخنا أبو العباس أحمد بن محمد النخلي الشافعي المكي. وكمعظم، المنخل بن سبيع بن زيد بن جعونة العنبري، والمنخل بن مسعود بن عامر بن ربيعة بن عمرو اليشكري: شاعران.

### Türkçe

**نخله** **ينخله** **نخلا**، ve **تنخله** ve **انتخله**: onu arıttı ve seçti; ve her ne arıtıldı da özünü ayırmak için ise, muhakkak **انتخل** ve **تنخل** olmuştur. Ve denilir: **انتخلت الشيء**: onun en üstününü sonuna kadar araştırdım; ve **تنخلته**: onu seçtim. Ve eğer ilaçları, en iyisini arıtıp seçmek için elersen, “**نخلت** ve **أنخلت**” dersin; artık **النخل**: arıtma; ve **الانتخال**: kendin için onun en üstününü seçmektir. Şair dedi ki:
  **تنخلتها** övgü olarak bir kavim için; ve ben olmamıştım                      onlar dışında, geçmişte, **أتنخل**

Ve **النخالة** (ötre ile): ondan bununla elenen şey; nüshalarda böyle. Doğrusu: ondan elenen şeydir. Ve **النخل**: unu **المنخل** ile elemen; onun **نخالة**sını özünden ayırman içindir. **النخالة** ayrıca: undan elenip ayrılan şeydir. Ve **نخل الدقيق**: onu eledi. Ayrıca: elenenden **المنخل** içinde kalan şey; bunu Ebû Hanîfe nakletti. Dedi ki: “Ve her ne elendi ise, artık kalan şey **نخالة** olarak **ينتخل** edilmedi”; bu, selb üzerinedir.

Hassalardandır: eğer **النخالة** su ile, yahut turp suyu ile pişirilir de onunla akrebin sokması üzerine lapa yapılırsa, hemen iyileştirir.

Ve **المنخل** (ötre ile; ve **خ**’sı fetha ile de okunur): onunla elenen şeydir; onun benzeri yoktur, ancak onların “**منصل** ve **منصل**” sözleri müstesna. Ve o, aletlerden **مفعل** vezninde ötre ile gelenlerdendir. Ama onların onda “**منعل**” demeleri ise, muzâraat için bedel üzerinedir.

Ve **النخل**: mâlûm bir şeydir; o, hurma ağacıdır; **النخيل** gibi, **أمير** gibi. Ve **العباب**’da böyle. Ve ikisinin sözünün zahiri, onun **النخل** gibi kullanıldığıdır; ve o, cem‘î bir cins ismidir. Ve **نخلة** için cem‘ olarak kullanılmıştır; az sonra ona geleceği üzere. Ve mâruf olan, onun **نخل**’ün cem‘i olduğudur; **عبد** ve **عبيد** gibi; **التوشيح**’te bununla açıkça ifade edildiği gibi. Müennes de yapılır, müzekker de. Ebû Hanîfe dedi ki: Hicaz ehli onu müennes yapar; ve Aziz tenzilde: **والنخل ذات الأكمام**. Ve Necd ehli müzekker yapar. Şair dedi ki:
  **كنخل** a‘râzdan, tek bir **منبق** olmayan

Onun tekili: **نخلة**. Cem‘i: **نخيل** ve üç: **نخلات**.

Ebû Hanîfe, **النخل**’ü, içinde hurma benzeri **الفوفل** bulunan **كبائس** taşıyan **النارجيل** ağacı için istiâre etti. Ve bir defa **الكاذي** ağacını vasfederken dedi ki: “O, süslenişinde her şeyde bir **نخلة**dir”; ancak o, bütün bunlarda onun **نخلة**ye benzediğini kasteder.

**النخل**: karı ve **الودق**’u elemek; dersin ki: “Gecemiz karı yahut bol olmayan bir yağmuru **انتخلت** etti.” Ve bulut, doluyu ve çiseyi **ينخل** eder ve onu **ينتخله** eder; bu mecazdır.

**النخل**: **النخل** suretinde bir tür ziynet; bunu İbn Fâris söyledi. Ve bununla şairin sözü tefsir edildi:
  Orada bir kum tepeciği üstünde bir dal gördüm                      üzerinde **النخل** olgunlaştı ve **الكروم**

Dediler ki: **الكروم**: gerdanlıklardır.

**النخل**: Ahzâb Mescidi’nin batısında bir yer; o, Abdurrahman b. Sehl b. Sa‘d’ın **نخل**’üdür. Ve denildi: O, Medine’den üç mil üzeredir. Ve denildi: Medine’nin aşağısında bir menheldir.

**نخيلة** ( **جهينة** gibi): Âişe’ye (Allah Teâlâ ondan razı olsun) ait bir câriye; ondan rivayet etti.

**النخيلة**: tabiat. Ayrıca: nasihat; nüshalarda böyle. Doğrusu: iki mânada da **سفينة** gibi (yani **نخيلة** değil **نخيلة** vezninde); cem‘i **نخائل**.

**نخيلة**: Medine’de bir yer. Ayrıca: Irak’ta, Kûfe yakınında Şam istikametinde bir yer; o, Ali’nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) ve Hâricîlerin öldürüldüğü yerdir.

Ve **أبو نخيلة** el-‘Aklî, böyle künyelendi; çünkü bir **نخلة** kütüğü yanında doğdu; yahut çünkü onun, gözetip baktığı bir **نخيلة**si vardı. Ve şair **بخدج** onu “**النخيلات**” diye isimlendirdi; sonra onu hicvederek dedi ki:
  **لاقى النخيلات** حناذا محنذا
  مني وشلا للئام مشـقـذا

Yahut **أبو نخيلة** es-Sa‘dî; ve denilir: el-Humânî; ve o, onun ismidir. Künyesi **أبو الجنيد**’dir: Huzn b. Zâide b. Lekît b. Hedom b. Ethebî b. Zâlim b. Muhâşin b. Humân b. Abdüluzzâ b. Ka‘b b. Sa‘d b. Zeyd Menât b. Temîm: iki recez şairidir.

**أبو نخيلة** el-Becelî; onda ihtilaf, ondan önceki terkîbde geçti.

**أبو نخيلة** el-Lehebî: onun bir hadisi vardır; İbn Mende, Müslim b. Huzeyfe tarikiyle rivayet etti; ikisi sahâbîdir.

**المنخل** b. Halîl el-Yeşkurî ( **معظم** gibi): şair. Ondandır: “Onu yapmam, ta ki **المنخل** dönünceye kadar”; ebediyet için bir mesel; dönmesi umulmayan gâib hakkında vurulur; nitekim “ta ki **القارظ العنزي** dönünceye kadar” denildiği gibi. Ve onun adı: Âmir b. Rehm b. Hemîm’dir.

Ve Asma‘î dedi ki: **المنخل**: bir adamdır; bir ihtiyaç için gönderildi de dönmedi; böylece dönmesi umulmayan her şeyde mesel oldu.

Ve **المتنخل**: meşhur şair Hüzeylî Mâlik b. Uveymir b. Osman b. Süveyd b. Huneys b. Hunâ‘a b. Âdiye b. Sa‘saa b. Ka‘b b. Tâbiha b. Lihyân b. Hüzeyl’in lakabıdır; künyesi **أبو أثيلة**’dir.

**النخيل** ( **زبير** gibi): Şam’da bir yer. Ayrıca: Medine yakınında bir pınar; üzerinde selâm olan sâkinine; **نخل**’ün üstünde, beş mil üzeredir. Ayrıca: iki başka yer daha.

Ve **ذو النخيل** ( **أمير** gibi): Mekke’ye yakın, **المغمّس** ile **أثبرة** arasında bir yer; Allah Teâlâ onu şereflendirsin.

Ve **نخلة الشامية** ve **اليمانية**: Mekke’den bir gecelik mesafede, Hüzeyl beldesinden iki vâdidir; ve **نخلة اليمانية**’ye **يدعان** dökülür. Ve o, içinde Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) mescidi bulunan bir vâdidir; ve Huneyn günü Hevâzin orada konakladı. Ve oraya ayrıca **سبوحة** da, İbn Âmir’in bahçesine dökülür. Ve iki vâdinin birleştiği yer **بطن مر**’dir. Ezherî dedi ki: Arap beldelerinde **النخلتين** diye bilinen iki vâdi vardır: birisi Yemâme’dedir ve Tâif köylerine gider; diğeri **ذات عرق**’a gider.

Ve beş başka yer daha; onlardan **نخلة**: Mekke ile Tâif arasında bir yer; ve ona **بطن نخلة** denilir. Ve onu, İmruülkays kastetti:
  Onlardan iki fırka: **بطن نخلة** yolunu tutan                      ve onlardan bir diğeri: **نجد كبكب**’in kenarına varan

Ayrıca: Yemâme’de bir vâdi.

Ve **ذو النخلة**: o, Mesîh Îsâ b. Meryem’dir (ikisine selâm); çünkü bir **نخلة** kütüğü yanında doğdu.

Ve **بنو نخلان**: Himyer’den Zî Kilâ‘dan bir batındır.

Ve İmrân b. Sa‘îd en-Nahlî: Kûfe ehlinden bir tâbiî; sika; **سفينة**’den rivayet etti; ondan Şerîk, Ebû Nuaym ve oğlu Hammâd rivayet etti; bunu Zehebî söyledi. Hâfız dedi ki: İbn Mâkûlâ, İmrân b. Sa‘îd en-Nahlî ile **سفينة**’den rivayet eden İmrân en-Nahlî’yi ayırdı; ve Yahyâ b. Ma‘în’den nakletti ki **سفينة**’den rivayet eden, İmrân b. Abdullah b. Keysân’dır. Dedi ki: Bu, pek ileri bir tahkiktir. Ve Hammâd, İmrân b. Abdullah’ın oğludur. Dedi ki: Zehebî’nin “ondan Şerîk ve Ebû Nuaym rivayet etti” sözünde nazar vardır; zira Ebû Nuaym ancak İmrân’ın oğlu Hammâd b. İmrân’dan rivayet etti, babasından değil. Bitti.

Ben dedim ki: Sanki Zehebî, İbn Hibbân’ın **الثقات**’ında olana tâbi olmuştur; çünkü o, onda dedi ki: “İmrân en-Nahlî: Kûfe ehlindendir; İbn Ömer’den rivayet eder; ondan Şerîk en-Neha‘î ve oğlu Hammâd b. İmrân rivayet eder.” Öyleyse düşün.

Zehebî dedi ki: Ve İbrâhîm b. Muhammed en-Nahlî: onun bir tarihi vardır.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: “Göğsü **ناخل** bir adam”: yani nasihat eden. Ve “**ناخلة** bir nasihat”: yani **منخولة** hâlis; **فاعلة** vezninde **مفعولة** mânasında; **ماء دافق** gibi.

Ve hadiste: **لا يقبل الله إلا نخائل القلوب**; yani hâlis niyetler. Denilir: **نخلت له النصيحة**: onu hâlis kıldığın zaman; ve bu mecazdır.

Ve bulut, çiseyi **انتخل** etti; **نخل** gibi.

Ve **أبو نخلة**: bir künye. İbn Cinnî, Ebû Ali’den naklen inşâd etti:
  **أطلب أبا نخلة**; kim seni babalaştırır?
  Zira senden sorduk: kim seni nisbet eder?
  Bir babaya; fakat hepsi seni nefyeder

Ve ona kalbinin bir **نخيلة**sini verdi. Ve o, kardeşlerimden benim **نخيلتي**mdir; ve “nefsimin **نخيلة**si”: yani seçkinim; ve bu mecazdır.

Ve **نخال** ( **غراب** gibi): iki harem arasında **الصفراء**’ya dökülen bir şı‘b.

Ve **النخل**: Zübeyd yakınında bir yer; ve Mısır ile Akabe arasında mâruf bir menhel.

Ve **عين نخل**: başka bir yer. Dedi ki:
  **عين نخل**’de karşı çıkanlardan                      sanki gerdanının beyazlığı iki elbise

Ve **النخال** ( **شداد** gibi): unu eleyen kimse.

Ve Ebû Sa‘îd Ca‘fer b. Abdullah b. Muhammed es-Serahsî en-Nahhâlî (ötre ile): Ebû’l-Abbâs ed-Dugûlî’den hadis rivayet etti; 400 yılı civarında öldü.

Ve şeyhlerimizin şeyhi Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed en-Nahlî eş-Şâfiî el-Mekkî.

Ve ( **معظم** gibi) **المنخل** b. Subey‘ b. Zeyd b. Ca‘ûne el-‘Anberî; ve **المنخل** b. Mes‘ûd b. Âmir b. Rabî‘a b. Amr el-Yeşkurî: iki şairdir.
