# ندب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AF%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ندب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ندب

النَّدَبَةُ: أَثَرُ الجُرْح إِذا لم يَرْتَفِعْ عن الجلد، والجمع نَدَبٌ، وأَنْدابٌ ونُدُوبٌ: كلاهما جمع الجمع؛ وقيل: النَّدَبُ واحد، والجمع أَنْدابٌ ونُدُوبٌ، ومنه قول عمر، رضي اللّه عنه: إِياكم ورَضاعَ السَّوْءِ، فإِنه لا بُدَّ من أَن يَنْتَدِبَ أَي يَظْهَرَ يوماً ما؛ وقال الفرزدق: ومُكَبَّلٍ، تَرَك الـحَديدُ بساقِهِ *  نَدَباً من الرَّسَفانِ في الأَحجالِ وفي حديث موسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: وإِنَّ بالـحَجَر نَدَباً سِتَّـةً أَو سبعةً مِن ضربه إِياه؛ فَشَبَّه أَثر الضرب في الـحجَر بأَثر الجَرْح. وفي حديث مُجاهد: أَنه قرأَ سِـيماهُمْ في وُجوههم من أَثر السُّجود؛ فقال: ليس بالنَّدَب، ولكنه صُفْرَةُ الوَجْهِ والخُشُوعُ؛ واستعاره بعضُ الشعراء للعِرْضِ، فقال: نُبِّئْتُ قافيةً قِـيلَتْ، تَناشَدَها *  قومٌ سأَتْرُكُ، في أَعْراضِهِم، نَدَبا أَي أَجْرَحُ أَعْراضَهم بالهجاءِ، فيُغادِرُ فيها ذلك الجَرْحُ نَدَباً. \<ص:754>
ونَدِبَ جُرْحُه نَدَباً، وأَنْدَبَ: صَلُبَتْ نَدَبَتُه. وجُرْحٌ نَديبٌ: مَنْدُوبٌ. وجُرْحٌ نَديبٌ أَي ذو ندَبٍ؛ وقال ابن أُم حَزْنَةَ يَصِفُ طَعْنة: فإِن قَتَلَتْه، فلَم آلهُ *  وإِنْ يَنْجُ منها، فَجُرْحٌ نَديبْ ونَدِبَ ظَهْرُه نَدَباً ونُدوبةً، فهو نَدِبٌ: صارت فيه نُدُوبٌ. وأَنْدَبَ بظَهْره وفي ظَهْره: غادرَ فيه نُدوباً.
ونَدَبَ الميتَ أَي بكى عليه، وعَدَّدَ مَحاسِنَه، يَنْدُبه نَدْباً؛ والاسم النُّدْبةُ، بالضم. ابن سيده: ونَدَبَ الميت بعد موته من غير أَن يُقَيِّد ببكاء، وهو من النَّدَب للجراح، لأَنه احْتِراقٌ ولَذْعٌ من الـحُزْن.
والنَّدْبُ: أَن تَدْعُوَ النادِبةُ الميتَ بحُسْنِ الثناءِ في قولها: وافُلاناهْ !واهَناه! واسم ذلك الفعل: النُّدْبةُ، وهو من أَبواب النحو؛ كلُّ شيءٍ في نِدائه وا! فهو من باب النُّدْبة. وفي الحديث: كلُّ نادِبةٍ كاذِبةٌ، إِلاَّ نادِبةَ سَعْدٍ؛ هو من ذلك، وأَن تَذْكُرَ النائحةُ الميتَ بأَحسن أَوصافه وأَفعاله. ورجل نَدْبٌ: خَفِـيفٌ في الحاجة، سريعٌ، ظَريف، نَجِـيبٌ؛ وكذلك الفرس، والجمع نُدوبٌ ونُدَباءُ، توهموا فيه فَعِـيلاً، فكسَّروه على فُعَلاء، ونظيره سَمْحٌ وسُمَحاء؛ وقد نَدُبَ نَدابةً، وفرس نَدْبٌ. الليث: النَّدْبُ الفرسُ الماضي، نقيض البَليدِ. والنَّدْبُ: أَن يَنْدُبَ إِنسانٌ قوماً إِلى أَمر، أَو حَرْبٍ، أَو مَعُونةٍ أَي يَدْعُوهم إِليه، فَيَنْتَدِبُون له أَي يُجِـيبونَ ويُسارِعُون. ونَدَبَ القومَ إِلى الأَمْر يَنْدُبهم نَدْباً: دعاهم وحَثَّهم. وانْتَدَبُوا إِليه: أَسْرَعُوا؛ وانْتَدَبَ القومُ من ذوات أَنفسهم أَيضاً، دون أَن يُنْدَبُوا له. الجوهري: ندَبَه للأَمْر فانْتَدَبَ له أَي دَعاه له فأَجاب. وفي الحديث: انْتَدَبَ اللّهُ لمن يَخْرُجُ في سبيله أَي أَجابه إِلى غُفْرانه.يقال: نَدَبْتُه فانْتَدَبَ أَي بَعَثْتُه ودَعَوْتُه فأَجاب.
وتقول: رَمَيْنا نَدَباً أَي رَشْقاً؛ وارْتَمَى نَدَباً أَو نَدَبَيْنِ أَي وَجْهاً أَو وَجْهَيْنِ. ونَدَبُنا يومُ كذا أَي يومُ انْتِدابِنا للرَّمْي. وتكلَّم فانْتَدَبَ له فلانٌ أَي عارَضَه. والنَّدَبُ: الخَطَرُ. وأَنْدَبَ نَفْسَه وبنفسه: خاطَر بهما؛ قال عُرْوة بنُ الوَرْد: أَيَهْلِكُ مُعْتَمٌّ وزَيْدٌ، ولم أَقُمْ *  على نَدَبٍ، يوماً، ولي نَفْسُ مُخْطِر مُعْتَمٌّ وزيدٌ: بَطْنانِ من بُطُونِ العرب، وهما جَدَّاه (1) (1 قوله «وهما جداه» مثله في الصحاح وقال الصاغاني هو غلط وذلك أن زيداً جدّه ومعتم ليس من أجداده وساق نسبهما.) . وقال ابن الأَعرابي: السَّبَقُ، والخَطَرُ، والنَّدَبُ، والقَرَعُ، والوَجْبُ: كُلُّه الذي يُوضَعُ في النِّضال والرِّهانِ، فمن سَبَقَ أَخذه؛ يقال فيه كُلِّه: فَعَّلَ مُشَدَّداً إِذا أَخذه. أَبو عمرو: خُذْ ما اسْتَبَضَّ، واسْتَضَبَّ، وانْتَدَمَ، وانْتَدَبَ، ودَمَع، ودَمَغ، وأَوْهَفَ، وأَزْهَفَ، وتَسَنَّى، وفَصَّ وإِن كان يسيراً. والنَّدَبُ: قبيلة.
ونَدْبةُ، بالفتح: اسم أُم خُفافِ بن نَدْبةَ السُّلَمِـيّ، وكانت سَوْداءَ حَبَشِـيَّةً. ومَنْدُوبٌ: فرس أَبي طلحة زيد بن سَهْل، رَكِـبَه سيدُنا رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، فقال فيه: إِنْ وجَدْناه لَبَحْراً. وفي الحديث: كان له فرس يقال له الـمَنْدُوبُ أَي المطلوب، وهو من النَّدَبِ، \<ص:755>
وهو الرَّهْنُ الذي يُجْعَل في السِّباقِ؛ وقيل سمي به لِنَدَبٍ كان في جِسْمه، وهي أَثَرُ الجُرْح.

### Türkçe

**النَّدَبَةُ**: yaranın izi; deriden yükselip kalkmadığı zaman; çoğulu **نَدَبٌ**; ve **أَنْدابٌ** ile **نُدُوبٌ**: ikisi de çoğulun çoğuludur; ve denildi ki: **النَّدَبُ** tektir, çoğul **أَنْدابٌ** ve **نُدُوبٌ**dur. Ondandır Ömer’in, Allah ondan razı olsun, sözü: “Kötü emzirmeden sakının; çünkü mutlaka **يَنْتَدِبَ** (yani bir gün mutlaka ortaya çıkar)”; ve Ferazdak dedi:
ومُكَبَّلٍ، تَرَك الـحَديدُ بساقِهِ *  نَدَباً من الرَّسَفانِ في الأَحجالِ
Ve Musa’nın, nebîmizin ve onun üzerine salât ve selâm olsun, hadîsinde: “Ve taşta, onun onu vurmasından, altı yahut yedi **نَدَباً** vardır”; böylece taşta vuruş izini, yarada yaranın izine benzetti. Ve Mücâhid’in hadîsinde: onun “**سِـيماهُمْ في وُجوههم من أَثر السُّجود**”u okuduğu; dedi ki: “**بالنَّدَب** değildir; fakat yüzün sarılığı ve huşûdur.” Ve bazı şairler onu ırz için ödünç aldı, şöyle dedi:
نُبِّئْتُ قافيةً قِـيلَتْ، تَناشَدَها *  قومٌ سأَتْرُكُ، في أَعْراضِهِم، نَدَبا
Yani: onları hiciv ile ırzlarını yaralarım; böylece o yara, onda bir **نَدَباً** olarak bırakır.

\<ص:754>
Ve **نَدِبَ** yarası **نَدَباً**; ve **أَنْدَبَ**: onun **نَدَبَتُه** sertleşti. Ve **جُرْحٌ نَديبٌ**: **مَنْدُوبٌ**. Ve **جُرْحٌ نَديبٌ** yani **ندَبٍ** sahibi; ve İbn Ümm Hazne bir mızrak darbesini vasfederek dedi:
فإِن قَتَلَتْه، فلَم آلهُ *  وإِنْ يَنْجُ منها، فَجُرْحٌ نَديبْ
Ve **نَدِبَ** sırtı **نَدَباً** ve **نُدوبةً**; o hâlde o **نَدِبٌ**dir: onda **نُدُوبٌ**lar oldu.
Ve **أَنْدَبَ** sırtında ve sırtının içinde: onda **نُدُوباً**lar bıraktı.
Ve **نَدَبَ** ölüyü: yani onun için ağladı ve onun güzelliklerini saydı; onu **يَنْدُبه** **نَدْباً**; isim **النُّدْبةُ**dur, zamme ile. İbn Sîde: ve **نَدَبَ** ölüyü, ölümünden sonra, ağlama ile kayıtlamaksızın; ve o, yaralar için olan **النَّدَب**dendir; çünkü o, hüzünden bir yanma ve yakıcı acıdır.
Ve **النَّدْبُ**: ağıtçının ölüyü, sözünde güzel övgü ile çağırmandır: “وافُلاناهْ !واهَناه!”; o fiilin adı: **النُّدْبةُ**dur; ve o, nahiv bablarındandır; nidâsında “وا!” bulunan her şey, **النُّدْبة** babındandır. Ve hadîste: “Her **نادِبةٍ** yalancıdır; ancak Sa‘d’ın **نادِبة**si müstesna”; o, bundandır; ve ağıt yakanın ölüyü, onun en güzel vasıfları ve fiilleriyle anmasıdır. Ve **رجل نَدْبٌ**: ihtiyaçta hafif, hızlı, zarif, soylu; at da böyledir; çoğulu **نُدوبٌ** ve **نُدَباءُ**dur; onda **فَعِـيلاً** vehmettiler de onu **فُعَلاء** üzerine kırdılar; benzeri **سَمْحٌ** ve **سُمَحاء**dır. Ve **نَدُبَ** **نَدابةً**; ve **فرس نَدْبٌ**. Leys: **النَّدْبُ** geçmiş (koşan) attır; **البَليدِ**in zıddıdır. Ve **النَّدْبُ**: bir insanın bir kavmi bir işe, yahut savaşa, yahut yardıma **يَنْدُبَ** etmesidir; yani onları ona çağırır; böylece onlar onun için **فَيَنْتَدِبُون** ederler; yani cevap verirler ve acele ederler.
Ve **نَدَبَ** kavmi işe, onları **يَنْدُبهم** **نَدْباً**: onları çağırdı ve teşvik etti.
Ve **انْتَدَبُوا** ona: acele ettiler; ve kavim, kendi kendilerinden de **انْتَدَبَ** ettiler; yani onun için **يُنْدَبُوا** edilmeksizin. Cevherî: onu iş için **ندَبَه** de o onun için **فانْتَدَبَ** etti; yani onu ona çağırdı da o cevap verdi. Ve hadîste: “Allah, kendi yolunda çıkan kimse için **انْتَدَبَ** etti”; yani onu bağışlamasına cevap verdi. Denilir: onu **نَدَبْتُه** de o **فانْتَدَبَ** etti; yani onu gönderdim ve çağırdım da o cevap verdi.
Ve dersin: “**رَمَيْنا نَدَباً**” yani bir atış; ve “**ارْتَمَى نَدَباً** yahut **نَدَبَيْنِ**” yani bir defa yahut iki defa. Ve “**نَدَبُنا** falan gündür” yani ok atmaya **انْتِداب**ımızın günü. Ve konuştu da falan kimse ona **فانْتَدَبَ** etti; yani ona karşı çıktı. Ve **النَّدَبُ**: tehlike. Ve **أَنْدَبَ** kendisini ve kendisiyle: onunla tehlikeye attı; Urve b. el-Verd dedi:
أَيَهْلِكُ مُعْتَمٌّ وزَيْدٌ، ولم أَقُمْ *  على نَدَبٍ، يوماً، ولي نَفْسُ مُخْطِر
**مُعْتَمٌّ** ve **زيدٌ**: Arapların karınlarından iki karındır; ve ikisi onun iki dedesidir (1)
(1 “Ve ikisi onun iki dedesidir” sözü: Sıhâh’ta da böyledir; Sâğânî dedi ki: bu yanlıştır; çünkü Zeyd onun dedesidir, Mu‘tem ise onun dedelerinden değildir; ve ikisinin nesebini sevk etti.)
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **السَّبَقُ** ve **الخَطَرُ** ve **النَّدَبُ** ve **القَرَعُ** ve **الوَجْبُ**: hepsi, ok atışması ve bahis için konulan şeydir; kim öne geçerse onu alır; bunların hepsinde denilir: onu aldığı zaman şeddeli **فَعَّلَ**. Ebû Amr: “Az da olsa, **اسْتَبَضَّ** ettiği, ve **اسْتَضَبَّ** ettiği, ve **انْتَدَمَ** ettiği, ve **انْتَدَبَ** ettiği, ve **دَمَع** ettiği, ve **دَمَغ** ettiği, ve **أَوْهَفَ** ettiği, ve **أَزْهَفَ** ettiği, ve **تَسَنَّى** ettiği, ve **فَصَّ** ettiği şeyi al.”
Ve **النَّدَبُ**: bir kabiledir.
Ve **نَدْبةُ**, fetha ile: Sülemî **نَدْبةَ** b. Hufâf’ın annesinin adıdır; ve o siyah Habeşî idi.
Ve **مَنْدُوبٌ**: Ebû Talha Zeyd b. Sehl’in atıdır; seyyidimiz Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ona bindi de onun hakkında dedi ki: “Onu mutlaka bir deniz bulduk.” Ve hadîste: onun **الـمَنْدُوبُ** denilen bir atı vardı; yani istenen; ve o, **النَّدَبِ**dendir,
\<ص:755>
ve o, yarışta konulan rehindir; ve denildi ki: bedeninde bir **نَدَبٍ** bulunduğu için onunla adlandırıldı; ve o, yaranın izidir.
