# ندر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AF%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ندر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ندر

ندر الشيء يندر ندورا، بالضم: سقط، وقيل: سقط وشذ. وقيل: سقط من جوف شيء، هكذا في النسخ بالجيم. أو من بين شيء أو من أشياء فظهر، وفي الحديث:  أنه ركب فرسا له فمرت بشجرة فطار منها طائر، فحادت، فندر عنها في أرض غليظة  ، أي سقط ووقع. والرجل إذا خضف يقال: ندر بها، وهي الندرة، أي الخضفة بالعجلة، حكاها ابن الأعرابي هكذا بالخاء والضاد المعجمتين، وفي بعض النسخ: حصف، بالمهملتين. وفي حديث عمر رضي الله عنه:  أن رجلا ندر في مجلسه، فأمر القوم كلهم بالتطهر لئلا يخجل النادر  ، حكاها الهروي في الغريبين: معناه أنه ضرط كأنها ندرت منه من غير اختيار. ندر: جرب. يقولون: لو ندرت فلانا لوجدته كما تحب، أي لو جربته. يقال: ندر الرجل، إذا مات، قاله ابن حبيب، وأنشد لساعدة الهذلي. وفي التكملة: لساعدة ابن العجلان:
  كلانا وإن طـال أيامـه                      سيندر عن شزن مدحض أي سيموت. ندر النبات: خرج ورقه من أعراضه، ندرت الشجرة تندر: ظهرت خوصتها، وذلك حين يستمكن المال من رعيها، أو ندرت: اخضرت، وهذه عن الصاغاني. والأندر: البيدر، شامية. قال كراع: الأندر: كدس القمح خاصة، ج أنادر، قال الشاعر: دق الدياس عرم الأنادر الأندر: ة بالشام، على يوم وليلة من حلب، فيها كروم. وقول عمرو بن كلثوم:
  ألا هبي بصحنك فاصبحينا                      ولا تبقي خمور الأندرينا لما نسب الخمر إلى أهل هذه القرية فاجتمعت ثلاث ياآت فخففها للضرورة، كما قال الراجز:
  وما علمي بسحر البابلينا أو جمع الأندري، أندرون فخفف ياء النسبة، كما قالوا: الأشعرون والأعجمون، في الأشعريين والأعجميين، قال شيخنا: وكلامه لا يخلو عن نظر، وتحقيقه في شرح شواهد الشافية للبغدادي. قلت: ولعل وجه النظر هو اجتماع ثلاث ياآت في الكلمة. وما يكون الأندرون الذي هو جمع الأندري مع أنه ذكره فيما بعد بقوله: فتيان إلى آخره، ولو ذكره قبل قوله: كما قالوا إلخ، كان أحسن في الإيراد، فتأمل. والأندري: الحبل الغليظ، أنشد أبو زيد:
  كأنه أندري مسه بلل كذا في التكملة، ونسبه صاحب اللسان لأبي عمرو، وأنشد للبيد:
  ممر ككر الأندري شتيم

  والأندرون: فتيان من مواضع شتى يجتمعون للشرب، واحدهم أندري، وبه فسر قول عمرو بن كلثوم السابق. من المجاز: أسمعني النوادر: نوادر الكلام تندر وهي: ما شذ وخرج من الجمهور لظهوره. وفي الأساس: هذا كلام نادر، أي غريب خارج عن المعتاد. من المجاز: لقيته ندرة، وفي الندرة، مفتوحتين وفي الندرة، محركة، وندرى وفي الندرى، بلا لام فيهما، محركات، أي فيما بين الأيام، ويقال: إنما يكون ذلك في الندرة بعد الندرة، إذا كان في الأحايين مرة. من المجاز: أندر عنه من ماله كذا، إذا أخرجه، وأندر الشيء: أسقطه، يقال: ضرب يده بالسيف فأندرها. يقال: نقد مائة ندرى، محركة، إذا أندرها، أي أخرجها له من ماله. والندرة، بالفتح: القطعة من الذهب والفضة توجد في المعدن. والندرة: الخضفة بالعجلة، أي الضرطة، عن ابن الأعرابي، ذكر الفعل أولا ثم ذكر المصدر ثانيا، وهو معيب عند حذاق المصنفين، فإنه لو قال هناك: وهي الندرة، لأغناه عن ذكره ثانيا. من المجاز: فلان نادرة الزمان، أي وحيد العصر، كما يقال نسيج وحده. ونوادر: ع نقله الصاغاني، ونادر اسم. وعتبة بن الندر كركع، السلمي صحابي ويقال: هو عتبة بن عبد السلمي. وليس بشيء. روى عنه علي بن رباح وخالد بن معدان، وتصحف على بعضهم، يعني الإمام الطبري، كما صرح به الحافظ وغيره فضبطه بالباء الموحدة والذال المعجمة، والصواب الأول. قولهم: ملح أندراني، غلط مشهور، صوابه ذرآني، بالذال المعجمة والهمزة. أي شديد البياض وقد تقدم ذكره في موضعه. وجراب أندراني: ضخم، نقله الصاغاني. ونيدر، كحيدر: من أسماء المدينة، على صاحبها أفضل الصلاة والسلام. أو هو بدالين. وقيل: يندر، بتقديم التحتية على النون. ومما يستدرك عليه: النادر: الحمار الوحشي يندر من الجبل، أي يخرج. وندر العظم: انفك وزال عن محله، ومنه الحديث:  أن رجلا عض يد آخر فندر ثنيته  وندر من بيته: خرج، قال الزمخشري: وسمعت من يقول لزوجته: اندري. وأصاب المطر الحشيش فندر الرطب من أعراضه: خرج. وشبعت الإبل من نادره ونوادره. والمال يستندر الرطب، أي يتتبعه. ويقال: استندرت الإبل النبات: أراغته للأكل ومارسته. من المجاز: استندروا أثره: اقتفوه. ولا يقع ذلك إلا في الندرة . ولقيته في الندرة، كالندرة. وفلان يتنادر علينا، أي يأتينا أحيانا. وأندر البكارة في الدية، أسقطها وألغاها، قال أبو كبير الهذلي:
  وإذا الكماة تنادروا طعن الكلـى                      ندر البكارة في الجزاء المضعف يقول: أهدرت دماؤكم كما تندر البكارة في الدية، وهي جمع بكر من الإبل. قال ابن بري: يريد أن الكلى المطعونة تندر، أي تسقط فلا يحتسب بها، كما يندر البكر في الدية والمضعف المضاعف مرة بعد مرة. ويقال: أصلح نوادر المغلق، أي أسنانه. وأندرت يد فلان عن مالي: أزلت تصرفه فيه. وضربه على رأسه فندرت عينه وأندرها. كل ذلك مجاز. وندرة، بالفتح: موضع من نواحي اليمامة، قاله الصاغاني: قلت: عند منفوحة. وقد روي إعجام دالها أيضا. وندر في علم أو فضل: تقدم. قاله ابن القطاع. وقال أيضا: أندر: أتى بنادر من قول أو فعل. وندر الكلام ندارة: غرب. والنادرة: قرية باليمن سكنه بنو عيسى من قبائل عك.

### Türkçe

**ندر** şey **يندر** **ندورا** (ötre ile): düştü; ve denildi: düştü ve aykırılaştı. Ve denildi: bir şeyin iç boşluğundan düştü; nüshalarda **الجيم** ile böyle. Yahut bir şeyin arasından veya şeylerden (birkaç şeyden) (düştü de) göründü. Ve hadiste: “O, kendisine ait bir ata bindi; bir ağacın yanından geçti; ondan bir kuş uçtu; (at) ürktü; ondan sert bir yere **ندر** etti”; yani düştü ve vaki oldu. Ve adam **خضف** ettiğinde denir: onunla **ندر** etti; o da **الندرة**’dir; yani acele ile **الخضفة**; bunu İbnü’l-A‘râbî böyle, **الخاء** ve **الضاد** (mu‘cem) ile nakletti. Bazı nüshalarda: **حصف**; iki muhmela ile. Ve Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Bir adam meclisinde **ندر** etti; kavmin hepsine, **النادر**’i utandırmamak için temizlenmeyi emretti”; bunu Herevî **الغريبين**’de hikâye etti: manası, onun istem dışı ondan **ندرت** etmiş gibi yellenmesidir. **ندر**: denedi. Derler: “Eğer falanı **ندرت** etseydin, onu sevdiğin gibi bulurdun”; yani eğer onu deneseydin. Denir: adam **ندر** etti, öldüğünde; bunu İbn Habîb söyledi; ve Sâ‘ide el-Hüzelî’den inşad etti. Ve **التكملة**’de: Sâ‘ide b. el-‘Aclân’a ait:
  “İkimiz de, günleri uzasa da,
  kaygan bir kayadan **سيندر** edeceğiz”; yani ölecek. **ندر** bitki: yaprağı yanlarından çıktı. Ağaç **ندرت** **تندر**: yaprakçığı göründü; bu, malın (sürü/otlatma) onun otlatılmasına güç yetirdiği vakittir. Yahut **ندرت**: yeşerdi; bu, Sâgânî’dendir. Ve **الأندر**: harman yeri; Şamîdir. Kurâ‘ dedi: **الأندر**: özellikle buğday yığını; çoğulu **أنادر**. Şair dedi: “Harman döven, **الأنادر**’in yığınını dövdü.” **الأندر**: Şam’da bir yer; Halep’ten bir gün bir gece mesafede; onda bağlar vardır. Ve ‘Amr b. Külsûm’un sözü:
  “Dikkat, kâsenle kalk da bize sabahlat,
  **الأندرينا**’nın şaraplarını bırakma.”
Şarabı bu köyün halkına nisbet edince üç **ياء** toplandı; zaruret için onu hafifletti; nitekim râciz dedi:
  “Ve benim bilgim **البابلينا**’nın sihri hakkında değildir.”
Yahut **الأندري**’nin çoğulu **أندرون**’dur; nisbet **ياء**’sını hafifletti; nitekim **الأشعرون** ve **الأعجمون** dediler; **الأشعريين** ve **الأعجميين** hakkında. Şeyhimiz dedi: onun sözü nazardan hâlî değildir; bunun tahkiki Bağdâdî’nin **شرح شواهد الشافية**’sindedir. Dedim: belki nazar yönü, kelimede üç **ياء**’nın toplanmasıdır. Ve **الأندرون** nasıl olur ki **الأندري**’nin çoğulu olsun; hâlbuki onu daha sonra “**فتيان** …” sözüyle zikretti. Eğer onu “**كما قالوا** …” sözünden önce zikretseydi, iradda daha iyi olurdu; düşün. Ve **الأندري**: kalın ip. Ebû Zeyd inşad etti:
  “Sanki o, ıslaklık dokunmuş bir **أندري**’dir.”
**التكملة**’de böyle. **اللسان** sahibi onu Ebû ‘Amr’a nisbet etti. Ve Lebîd’den inşad etti:
  “Geçiş, sövücü bir **الأندري**’nin yumruğu gibi.”

Ve **الأندرون**: çeşitli yerlerden, içmek için toplanan delikanlılardır; tekilleri **أندري**’dir; ve bununla ‘Amr b. Külsûm’un önceki sözü tefsir edildi. Mecazdan: bana **النوادر**’i işittirdi: sözün **نوادر**’i; **تندر** eder; o da: görünmesi sebebiyle çoğunluktan aykırı düşen ve çıkan şeydir. Ve **الأساس**’ta: bu **نادر** bir sözdür; yani alışılmışın dışında garip. Mecazdan: ona **ندرة** olarak rastladım; ve **في الندرة** (iki fetha ile) ve **في الندرة** (harekeli) ve **ندرى** ve **في الندرى** (ikisinde de **لام** olmaksızın), harekeliler; yani günlerin aralarında. Ve denir: bu ancak **الندرة**’de, **الندرة**’den sonra olur; bazen bir defa olduğunda. Mecazdan: malından şunu ondan **أندر** etti; onu çıkardığında. Ve **أندر** şeyi: onu düşürdü. Denir: elini kılıçla vurdu da onu **أندر** etti. Denir: **نقد** yüz **ندرى** (harekeli); onu **أندر** ettiğinde; yani malından ona çıkardı. Ve **الندرة** (fetha ile): madende bulunan altın ve gümüş parçası. Ve **الندرة**: acele ile **الخضفة**; yani yellenme; İbnü’l-A‘râbî’den. Önce fiili zikretti, sonra masdarı ikinci olarak zikretti; bu, musanniflerin mahirleri yanında ayıptır; zira orada “ve o **الندرة**’dir” deseydi, onu ikinci defa zikretmekten kurtarırdı. Mecazdan: falan **نادرة الزمان**’dır; yani çağın teki; nitekim “**نسيج وحده**” denir. Ve **نوادر**: Sâgânî onu nakletti; ve **نادر** isimdir. Ve ‘Utbe b. **الندر** (Kurâ‘ vezninde), Sülemî, sahâbîdir; ve denilir: o, ‘Utbe b. ‘Abd es-Sülemî’dir; ve bu bir şey değildir. Ondan ‘Alî b. Rabâh ve Hâlid b. Ma‘dân rivayet etti. Bazılarına tashîf oldu; yani İmam Taberî’ye; Hâfız ve başkaları açıkça belirttiği üzere; onu **الباء** (muvahhada) ve **الذال** (mu‘ceme) ile ضبط etti; doğru olan birincisidir. “**ملح أندراني**” sözleri: meşhur bir yanlıştır; doğrusu **ذرآني**’dir; **الذال** (mu‘ceme) ve hemze ile; yani şiddetli beyaz; onun zikri yerinde geçmişti. Ve **جراب أندراني**: iri; Sâgânî onu nakletti. Ve **نيدر** (Haydar vezninde): şehrin isimlerindendir; sahibine en faziletli salât ve selâm olsun. Yahut o, iki **الدال** iledir. Ve denildi: **يندر**; **التحتية**’yi **النون**’dan önce getirerek. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **النادر**: dağdan **يندر** eden vahşi eşek; yani çıkar. Ve **ندر** kemik: yerinden ayrıldı ve yerinden gitti. Ondan hadis: “Bir adam diğerinin elini ısırdı da onun **ثنيته**’si **ندر** etti.” Ve evinden **ندر** etti: çıktı. Zemahşerî dedi: birinden, karısına “**اندري**” dediğini işittim. Ve yağmur otu vurdu da yanlarından taze **الرطب** **ندر** etti: çıktı. Ve develer onun **نادره**’sinden ve **نوادره**’sinden doydu. Ve mal **يستندر** eder **الرطب**’u; yani onu izler. Ve denir: develer bitkiyi **استندرت**: onu yemeye alıştırdı ve onu tecrübe etti. Mecazdan: onun izini **استندروا**: onu takip ettiler. Bu ancak **الندرة**’de vaki olur. Ve ona **في الندرة** rastladım; **كالندرة** gibi. Ve falan bize **يتنادر** eder; yani bazen bize gelir. Ve diyette **البكارة**’yı **أندر** etti: onu düşürdü ve iptal etti. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
  “Ve yiğitler, böğürlere saplama ile birbirlerinden **تنادروا** ettiklerinde,
  kat kat karşılıkta **البكارة**’yı **ندر** etti.”
Der ki: kanlarınız, diyette **البكارة**’nın **تندر** edilmesi gibi heder edildi; o, develerden **بكر**’ın çoğuludur. İbn Berrî dedi: böğürlerin, saplanmış olarak **تندر** ettiğini; yani düştüğünü, onunla hesap edilmediğini kasteder; nitekim diyette **البكر** **يندر** edilir. Ve **المضعف**: tekrar tekrar katlanan. Ve denir: **نوادر المغلق**’u ıslah etti; yani dişlerini. Ve falanın elini malımdan **أندرت**: onda tasarrufunu giderdim. Ve onu başına vurdu da gözü **ندرت** etti ve onu **أندر** etti. Bunların hepsi mecazdır. Ve **ندرة** (fetha ile): Yemâme taraflarından bir yer; Sâgânî söyledi. Dedim: Menfûha yanındadır. Onun **دال**’ının i‘câmı da rivayet edilmiştir. Ve ilimde yahut fazilette **ندر** etti: öne geçti. Bunu İbnü’l-Kattâ‘ söyledi. Ve ayrıca dedi: **أندر**: söz yahut fiilden **نادر** bir şey getirdi. Ve söz **ندر** etti, **ندارة** olarak: garipleşti. Ve **النادرة**: Yemen’de bir köy; orada ‘Akk kabilelerinden Benû ‘Îsâ oturdu.
