# ندم (ن-د-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AF%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Redm” kumaşa dikilen yama, “nedm” arkadaş, içki arkadaşlığı demektir

- Harfler: ن - د - م
- Kur'an'da: 7 geçiş · 7 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نَادِمِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/siga/%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%85%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Pişman olanlar | 4 | 4 | [5:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/ayet/5:52.md) |
| [النَّدَامَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفَعَالَةَ | Pişmanlık | 2 | 2 | [10:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/ayet/10:54.md) |
| [النَّادِمِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%85%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Pişman olanlar | 1 | 1 | [5:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/ayet/5:31.md) |

## Mücavir kökler — 56 mücavir (76 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 5 ortak ayet · G² 42 · Tan demektir
2. [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
3. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
4. [بحث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Kazımak suretiyle açılmış çukur demektir
5. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Sağanak yağmur demektir
6. [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Öbek öbek develer demektir
7. [عقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Akv” derinin zedelenmesinden oluşmuş yaradır
8. [عنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Onların boyunları
9. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğille, İç gömlek demektir
10. [فدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fidye
11. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
12. [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çabuk
13. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Bürde” gocuk demektir
14. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sinek kapan bitki demektir
15. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
16. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
17. [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Belin at tarafıdır
18. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Murar acı bir ağacın adıdır
19. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Umulur
20. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Arka
21. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Feth, kapının açılması demektir
22. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
23. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
24. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
25. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Katlanmış deri demektir
26. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
27. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
28. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
29. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Su yosunudur
30. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
31. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
32. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Az
33. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
34. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
35. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
36. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
37. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
38. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
39. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
40. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
41. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
42. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
43. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yaşlı adamdır
44. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
45. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
46. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
47. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
48. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
49. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
50. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
51. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
52. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
53. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
54. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
55. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
56. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ندم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md), [اسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%81.md), [سدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yapılan bir fiilin veya kaçırılan fırsatın ardından içine düşülen hüzün, keder ve içe kapanma hali |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi uyarıları göz ardı edenlerin dünyada veya ahirette kaçınılmaz olarak yüzleştiği faydasız ve gecikmiş iç sarsıntı |
| Çekirdek Özet 3 | Tövbenin psikolojik ve ahlaki başlangıç noktası; geri çevrilemez sonuçlar karşısında iradenin kendini yargılaması |
| Kritik Hata Riski | Pişmanlığın sadece duygusal bir üzüntüden ibaret görülerek, Kur'an'ın vurguladığı geri dönüşsüzlük ve telafi edilemezlik boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ند | Bir araya toplanma, ayrışıp savrulma veya bir eylemin ardından ses çıkarıp eşlik etme devinimi ([ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md), [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md)) | م | Toplanma, kapanma ve tutma işlevi gören mîm harfinin eklenmesiyle anlam; geçmiş bir fiilin veya ortaklığın peşinden kişinin kendi içine bükülerek kederle yoğrulması, hatanın ağırlığıyla baş başa kalması anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Eylemin failden neşet etmesini, bilincin akışını ve ortaya çıkan sonucun sürekliliğini temsil eder. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Eylemin bir eşiği aşmasını, geri dönülemez bir aşamaya ve fiili duruma geçişi simgeler. |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Hatanın neticesinde faili bütünüyle kuşatan derin iç kederi, toplanıp içe çöküşü ve batışı gösterir. |
| ندم |  | Bir eylemin eşikten geçerek geri döndürülemez bir noktaya ulaşması ve failin kendi içine bükülüp derin bir elem dalgasıyla kuşatılması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir arada oturup içki içmek, kadeh arkadaşlığı yapmak ve ardından ayılma vaktinde yaşanan taşkınlıkların ağırlığıyla başı öne eğip kederlenmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-Burc b. Müshir beytinde kökü kadeh ve sohbet arkadaşı anlamında kullanmıştır: ونَدْمانٍ يَزِيدُ الكأْسَ طِيباً / سقيْتُ إِذا تَغَوَّرتِ النُّجومُ |
| Erken Arapça kullanım | Nu'mân b. Nadle (veya Nu'mân b. Adî) beytinde kadeh arkadaşlığı bağlamında تنادم fiilini kullanmış, Hz. Peygamber ise meşhur hadisinde kökün ahlaki özünü النَّدَمُ تَوْبةٌ buyurarak tövbenin esası kılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde ندم kökü, özellikle Güney ve Merkez Sami sahasında belirginleşen, Arapçaya özgü semantik derinleşmesi çok güçlü bir yapıdır. İbranicede pişmanlık ve teselli bulma anlam alanı için yaygın olarak soydaş olmayan nhm (nāḥam) kökü kullanılırken, Süryanice ve Klasik Aramicede benzer içsel dönüşler için tövbe ve iç sızısı kökleri öne çıkar. Arapçada kökün bir taraftan içki ve meclis arkadaşlığı, diğer taraftan geçmiş fiilden ötürü derin keder duyma şeklinde iki kanatlı gelişimi, bir arada bulunma ve ardından yaşanan fiilin doğurduğu ortak ve bireysel yükle ilişkilidir. Kökün Sami dillerindeki ortak arka planı, yapılan bir hareketin sonrasında ortaya çıkan içsel tutulma ve kişinin kendi benliğine dönerek dövünmesi matrisiyle açıklanabilir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir arada oturup kadeh paylaşma ve fiilin akabinde keder duyma | Kelimenin meclis arkadaşlığı ile geçmişe yönelik hüzün arasındaki bağı, taşkınlığın ardından gelen ayılma ve acziyete dayanır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapça ve Güney Sami kolunda sınırlı ve özgün semantik odak | Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan ses denkliği gösteren yaygın bir kök formu yerine farklı kökler aynı anlamı üstlenmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü konsonant çatısıyla kanıtlanmış ortak bir kök tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ندم | Anlamlı | Pişman olmak, kederlenmek, kadeh arkadaşı olmak | Yapılan bir işin ardından geri dönüşün imkânsızlığını anlayıp içe kapanmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| نمد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiş ve kullanımına rastlanmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| [دنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%85.md) | Anlamlı | Zayıflık, küçük böcek veya kurtçuk | Bedenin veya bir nesnenin zayıflayıp ufalması, önemsizleşmesi anlamını taşır. | Kur'an'da geçmez. |
| [دمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%86.md) | Anlamlı | Gübrelemek, izlerin silinmesi, kin gütmek | Yere yapışıp kalmak, birikinti oluşturmak ve zamanla izlerin birbirine karışmasıdır. | Kur'an'da geçmez; kalıcılık ve yapışma yönüyle uzaktan ilişkilidir. |
| [مند](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%AF.md) | Anlamlı | Çeviklik, hafiflik veya çekip almak | Hızlı hareket etmek, bir nesneyi bulunduğu yerden seri biçimde çekip çıkarmak. | Kur'an'da geçmez. |
| [مدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%86.md) | Anlamlı | İkamet etmek, yerleşmek, şehir kurmak | Bir yerde kalıcı olmak, kale ve medeniyet inşa etmek, itaate girmek. | Kur'an'da türevleri geçer; kök olarak Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ندم | Merkez | Pişmanlık ve içsel keder | Yapılan eylemin geri alınamayacağını kavrayıp failin kendi kendini kınamasıdır. | Hatanın ve eylemin doğrudan failin iradesine bağlanmasından doğan elem. |
| [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | İmkânsızlık ve tükeniş hüznü | Gücün ve imkânın tükenmesi sonucu eli kolu bağlı kalmaktan doğan iç yanmasıdır. | Ortaya çıkan tablonun büyüklüğü karşısında failin dermansız kalması yönü öne çıkar. |
| [اسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%81.md) | Komşu | Öfkeyle karışık derin üzüntü | İçinde kızgınlık, gazap veya şiddetli hüzün barındıran tepkisel kederdir. | Başkasına duyulan kızgınlığın veya elden giden sevgi nesnesinin ardından hissedilir. |
| [سدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Hareketsiz bırakan keder | Kişiyi konuşamaz, kıpırdayamaz hale getiren ağır ve boğucu tasa durumudur. | Pişmanlığın bedeni felç eden, insanı mefluç bırakan ağırlık boyutunu vurgular. |
| [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) | Zıt | Rıza ve hoşnutluk | Meydana gelen sonuçtan bütünüyle memnun kalmak, nefsin itirazsız mutmain olmasıdır. | Eylemin neticesine seve seve teslim olma ve iç huzurunu koruma halidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ندم | Pişmanlık, geçmişe kederlenme | Yapılan işin kötülüğünü fark edip geri dönüşsüzlük karşısında duyulan içsel ızdırap. | Kesin |
| Latince | paenitentia, remorsus | Pişmanlık, vicdan azabı | Vicdanın kendi kendini kemirmesini karşılar; kadeh arkadaşlığı kök bağlamını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | regret, remorse, repentance | Pişmanlık, esef, vicdan azabı | Regret zihinsel esefi, remorse içsel kemirilmeyi, repentance tövbe boyutunu karşılar. | Kesin |
| Almanca | Reue, Bedauern | Pişmanlık, kederlenme | Reue ahlaki ve içsel yüzleşmeyi, Bedauern ise kayıp karşısındaki üzüntüyü ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | repentir, remords | Pişmanlık, nedamet | Vicdanın geçmişteki fiile dönük sızısını ve suçluluk bilincini çok iyi yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَادِمِينَ / النَّادِمِينَ | Dünyada işlenen cürüm sonrası yaşanan çaresiz pişmanlık | Kardeşini öldüren Kâbil'in ceset karşısında içine düştüğü telafisiz çöküş (Mâide [5:31](https://lisan.digital/tr/ayet/5:31.md)). |
| نَادِمِينَ | Dünyevi azabın veya helakin inişiyle beliren gecikmiş pişmanlık | Peygamberleri yalanlayan inkârcıların cezayı fiilen görünce kapıldıkları telaş (Mü'minûn [23:40](https://lisan.digital/tr/ayet/23:40.md), Şuarâ [26:157](https://lisan.digital/tr/ayet/26:157.md)). |
| النَّدَامَةَ | Ahirette azapla yüzleşince hissedilen ve içe gömülen kahredici nedamet | Kıyamet günü azabı görünce pişmanlığı dışa vuramayıp içine atan zalimlerin hali (Yûnus [10:54](https://lisan.digital/tr/ayet/10:54.md), Sebe' [34:33](https://lisan.digital/tr/ayet/34:33.md)). |
| نَادِمِينَ | Hatalı siyasi veya toplumsal tercihler neticesinde içine düşülen utanç ve pişmanlık | Münafıkların stratejik hezimetleri veya fasıkın getirdiği habere uymanın doğuracağı yıkım (Mâide [5:52](https://lisan.digital/tr/ayet/5:52.md), Hucurât [49:6](https://lisan.digital/tr/ayet/49:6.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tövbenin rükünleri ve ahiretteki pişmanlığın hükümsüzlüğü | Ye's anında ve ahirette ortaya çıkan nedametin imana veya cezadan kurtuluşa fayda sağlayıp sağlamayacağı. | İrade hürriyeti varken duyulan pişmanlık ile zorunluluk karşısında beliren pişmanlığın ontolojik ayrımı. |
| Fıkıh | Tövbenin geçerlilik şartları ve suçtan rücû | Failin ikrarından dönmesi veya kul hakkına tealluk eden fiillerde nedametin hukuki cezayı düşürüp düşürmeyeceği. | Kalbi bir eylem olan pişmanlığın telafi, tazmin ve vazgeçme şartlarıyla somutlaşması. |
| Tefsir | Ahirette nedametin gizlenmesi meselesi | Yûnus [10:54](https://lisan.digital/tr/ayet/10:54.md) ve Sebe' [34:33](https://lisan.digital/tr/ayet/34:33.md) ayetlerindeki pişmanlığı gizleme ifadesinin korkudan mı yoksa utançtan mı kaynaklandığı. | Kederin büyüklüğü karşısında nutkun tutulması ve suçun dehşetinin ruhu teslim alması. |
| Hadis | Tövbenin mahiyeti | Pişmanlığın tövbenin bizzat kendisi veya en büyük rüknü olarak tarif edilmesi. | Şekli istiğfardan ziyade, kalbin işlenen günahtan ötürü derin bir sarsıntı yaşaması gerekliliği. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tövbe ve ahlaki arınma | Manevi özkıyas ve iç muhasebe | Günah döngüsünü kırarak ıslahı başlatmak | Kişinin geçmişteki isyanının ağırlığını fark edip Allah'a yönelmesinin psikolojik motorudur. | Kesin |
| İlmi | Epistemik yanılgı ve cehalet | Yanlış varsayımla yüzleşme | Hatalı bilgiyi terk edip gerçeğe teslim olmak | İnat ve önyargıyla savunulan bir iddianın çöküşü karşısında aklın içine düştüğü hüsrandır. | Güçlü |
| Siyasi | Yanlış ittifaklar ve stratejik körlük | Siyasi hüsran ve tecrit | İktidar hesaplarının geri tepmesiyle yüzleşmek | Düşmanı dost edinip menfaat uman odakların hezimete uğradıklarında yaşadıkları çöküştür. | Güçlü |
| İktisadi | Aldanma ve telafisiz servet kaybı | Batık yatırım ve iflas hüznü | Kaynakların heba edildiğini idrak etmek | Yanlış kararlar ve fırsatçılık neticesinde sermayesini ve itibarını tamamen kaybeden failin aczidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tersinmez termodinamik süreç ve entropi artışı | Bir sistemin geri çevrilemez bir durum değişikliğine uğraması ve başlangıçtaki saf enerji durumuna geri dönememesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel çelişki ve telafisiz suçluluk psikolojisi | Failin kendi ahlaki idealleriyle örtüşmeyen eylemi gerçekleştirdikten sonra yaşadığı ağır içsel çatışma ve çaresizlik. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece basit, anlık bir üzüntü veya sözlü bir özür dileme derekesine indirilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemin sonuçlarının kaçınılmaz biçimde tahakkuk ettiği, geri dönüş kapısının kapandığı anda tüm benliği kaplayan ontolojik çöküş ve kendini yargılama hali. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ahiretteki veya helak anındaki nedametin bir tür bağışlanma vesilesi sayılabileceği zannı ve pişmanlığın telafi edici amellerden kopuk soyut bir his gibi algılanması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisine, eylem-sorumluluk bağına ve geri çevrilemez akıbete dair kurduğu ahlaki mimariyi en çıplak haliyle gösterir; insanın dünyada kendi eliyle inşa ettiği felaketle yüzleşmesini resmeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcı kavimlerin helak sahnelerinde, Kâbil örneğinde olduğu gibi ilk cürüm kıssalarında, münafıkların basiretsiz siyasetlerinin anlatıldığı pasajlarda ve ahiret yargılaması sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kötülüğün ve haksızlığın faile kâr kalacağı yanılgısını yıkar; vaktinde yapılmayan tevazu ve tövbenin, vakti geçtiğinde hiçbir fayda sağlamayan kahredici bir nedamete dönüşeceğini kesin biçimde ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kadeh arkadaşlığı sonrasında sarhoşluk geçince içine düşülen hüzün, keder ve başı öne eğme hali.
- Soyut anlam: Yapılan bir hatanın veya kaçırılan imkânın geri dönülemezliği karşısında bilincin kendi içine bükülerek yaşadığı derin suçluluk ve elem.
- Sistematik karşılık: Gecikmiş idrakin fayda vermediği eşikte ortaya çıkan, tövbe edilirse arındıran, ertelenirse helak eden ahlaki ve hukuki kırılma noktası.
- LaTeX modeli: $$N = \lim_{t \to t_c^+} \left( \Phi(a) \cdot [t > t_c] \cdot \nabla \Psi \right)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $a$ failin gerçekleştirdiği geri çevrilemez eylemi, $\Phi(a)$ bu eylemin doğurduğu nesnel faturayı, $t_c$ tövbe ve telafi imkânının bittiği kritik zaman eşiğini temsil eder. Zaman bu eşiği aştığında $[t > t_c]$ çarpanı devreye girerek telafisizliği kesinleştirir; $\nabla \Psi$ ise failin kendi iç dünyasında oluşan derin suçluluk ve nedamet gradyanını, yani $N$ değerini gösterir. Eşik aşıldıktan sonraki nedamet faili kurtarmaz, sadece içsel ızdırabı sonsuza yaklaştırır.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AF%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/ayet/5:31.md) — النَّادِمِينَ

فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ

Meal (IK): Sonra Allah; kardeşinin ölüsünü nasıl gömeceğini göstermek için, ona yeri eşeleyen bir karga gösterdi. Yazıklar olsun bana, bu karga gibi bile olmaktna aciz kaldım da kardeşimin ölüsünü örtemedim, dedi. Pişmanlık duyanlardan oldu.

### [Maide 5:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/ayet/5:52.md) — نَادِمِينَ

فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ

Meal (IK): Kalblerinde hastalık olanların; bize bir felaket gelmesinden korkuyoruz, diyerek onlara koşuştuklarını görürsün. Olur ki, Allah, fetih verir veya katından bir emir getirir de onlar, içlerinde gizlediklerinden dolayı pişman olurlar.

### [Yunus 10:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/ayet/10:54.md) — النَّدَامَةَ

وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Yeryüzünde bulunan her şey, nefsine zulmeden kimsenin olsaydı, onu fidye verirdi. Azabı gördükleri zaman içlerinde pişmanlık duyarlar. Halbuki onlar haksızlığa uğratılmadan aralarında adaletle hükmolunmuştur.

### [Müminun 23:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/ayet/23:40.md) — نَادِمِينَ

قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ

Meal (IK): Allah da buyurdu ki: Az sonra pişman olacaklar.

### [Şuara 26:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/ayet/26:157.md) — نَادِمِينَ

فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِينَ

Meal (IK): Onlar ise onu kestiler de pişman oldular.

### [Sebe 34:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/ayet/34:33.md) — النَّدَامَةَ

وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Güçsüz sayılanlar da, büyüklük taslayanlara dediler ki: Haydi, gece ve gündüzün (işiniz) hilekarlıktı. Hani siz, bizim Allah’a küfretmemizi ve O’na eşler koşmamızı emrediyordunuz. Azabı gördüklerinde ettiklerine içleri yandı. Ve küfretmiş olanların boyunlarına demir halkalar vurduk. Yapmakta olduklarından başkasıyla mı, cezalandırılacaklardı.

### [Hucurat 49:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/ayet/49:6.md) — نَادِمِينَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; eğer bir fasık size bir haberle gelirse, onu iyice araştırın. Yoksa bilmeden bir kavme sataşırsınız da sonradan ettiğinize pişman olursunuz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Redm” kumaşa dikilen yama, “nedm” arkadaş, içki arkadaşlığı demektir. İçki arkadaşlığından doğan pişmanlıktan dolayı “pişmanlık” anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والنون والميم معهما
ن د م، م د ن، د م ن مستعملات
ندم:
النَّدَمُ والنَّدامة واحد، ونَدِمَ فلان فهو نادِمٌ سادِمٌ، وهو نَدْمانُ سَدْمانُ أي نادِمٌ مُهتَمٌّ، وجمعُة نَدامَى سَدامَى ونِدامٌ سِدامٌ.
ونَديم الرجلِ: شَريبُه ونَدْمانُه، وجمعُه النُدَماء والنَّدامَى.
والتَنَدُّمُ: التَحَسُّر، وهو أن يتَّبِعَ الإنسانُ أمراً نَدَماً، وقيل: التَقَدُّمُ قبل التَنَدُّم.
مدن:
المدينة فَعليةٌ تُهمَزُ في الفَعائل، لأنّ الياءَ زائدة، ولا تهمَزُ ياءُ المعايش لأن الياء أصلية.
والمدينة اسمُ مدينة الرسول -عليه السلام- خاصّة، والنسبة إلى المدينة مَدَنيٌّ، للإِنسان، وحمامةٌ مدينيّةٌ، فُرِّق بين الإنسان والحمامة.
وكل أرض يُبنَى بها حِصْنٌ في أُصطُمَّتِها فهو مدينتها، والنسبة إليها مَدَني.
ويقال للرجلِ العالِم بالأمر: هو ابنُ بَجْدَتِها، وابن مدينتها، قال الأخطل:
رَبَتْ ورَبَا في كَرْمِها ابنُ مدينةٍ		يظَلُّ على مِسْحاتِه يَتَـرَكَّـل
وابنُ مدينةٍ أي العالم بأمرها.
ويقال للأَمَة: مَدينةٌ أي مَمْلوكة، والميم ميمُ مفعول، ومَدَنَ الرجل إذا أَتَى المدينةَ.
دمن:
الدِّمنُ: ما تَلَبَّدَ من السِّرْقين وصارَ كِرْساً على وَجهِ الأرض، وكذلك ما اختَلَطَ من البَعْر والطِّين عند الحوض، قال لبيد:
راسِخُ الدِّمْنِ على أعضاده		ثَلَمَته كلُّ رِيحٍ وسَـبَـل
واسمُ البُقعَةِ وخُصُوص الموضع الدِّمْنةُ.
والدِّمْنةُ: ما اندَمَن من الحِقْدِ في الصَّدْر.
وفلانٌ يُدْمِن الخَمْرَ والشُّرْبَ أي يُديُمُ شُرْبَها، ومُدْمِنْ الخمر: الذي لا يُقلِعُ عن شُربِها.
والمَدمَنُ: موضعُ الدِّمنةِ من النّار.

##### Türkçe

**باب الدال والنون والميم معهما**
**ن د م**، **م د ن**، **د م ن** kullanımdadırlar.

**ندم**:
**النَّدَمُ** ve **النَّدامة** birdir; ve falan kimse **نَدِمَ** eder; o hâlde o **نادِمٌ** **سادِمٌ**dur; ve o **نَدْمانُ** **سَدْمانُ**dur; yani **نادِمٌ** **مُهتَمٌّ** (kederli)dir. Onun çoğulu **نَدامَى** **سَدامَى** ve **نِدامٌ** **سِدامٌ**dur.
Ve erkeğin **نَديم**i: onun içki arkadaşı ve **نَدْمان**ıdır; onun çoğulu **النُدَماء** ve **النَّدامَى**dır.
Ve **التَنَدُّمُ**: **التَحَسُّر** (iç çekip hayıflanma)dır; o, insanın bir işi pişmanlık olarak takip etmesidir. Ve denildi: **التَقَدُّمُ** (ilerleme/öne geçme), **التَنَدُّم**dan öncedir.

**مدن**:
**المدينة** “فَعلية”dir; **الفَعائل**de hemzelenir; çünkü **الياء** ziyadedir. Ve **المعايش**in **ياء**sı hemzelenmez; çünkü **الياء** aslîdir.
Ve **المدينة**, özellikle Resûl’ün şehrinin adı (—ona selâm olsun—)dır. Ve **المدينة**ye nisbet: insan için **مَدَنيٌّ**dur; ve “**حمامةٌ مدينيّةٌ**” (Medîneli bir güvercin); insan ile güvercin arasında ayrım yapıldı.
Ve her yer ki onun **أُصطُمَّتِها**sında (uç/kenarlarında) bir **حِصْنٌ** (hisar) inşa edilir, o onun **مدينتها**sıdır; ve ona nisbet **مَدَني**dir.
Ve bir işe âlim olan erkeğe denilir: o, onun **بَجْدَتِها**sının oğlu ve onun **مدينتها**sının oğludur. **الأخطل** dedi ki:
رَبَتْ ورَبَا في كَرْمِها ابنُ مدينةٍ		يظَلُّ على مِسْحاتِه يَتَـرَكَّـل
Ve **ابنُ مدينةٍ**, yani onun işi hakkında âlim olandır.
Ve câriyeye denilir: **مَدينةٌ**, yani memlûke (köle)dir; ve **الميم** “**مفعول**”un **ميم**idir. Ve erkek **مَدَنَ** eder; şehir’e geldiği zaman.

**دمن**:
**الدِّمنُ**: **السِّرْقين**den (tezek/gübre) yapışıp katılaşan ve yerin yüzü üzerinde bir **كِرْساً** (yığın/tabaka) olan şeydir; ve aynı şekilde havuz yanında **البَعْر** (hayvan dışkısı) ile **الطِّين** (çamur)dan karışan şeydir. **لبيد** dedi ki:
راسِخُ الدِّمْنِ على أعضاده		ثَلَمَته كلُّ رِيحٍ وسَـبَـل
Ve yer parçasının adı ve yerin hususî kısmı: **الدِّمْنةُ**dur.
Ve **الدِّمْنةُ**: göğüste kinden **اندَمَن** (yerleşip katılaşmış) olan şeydir.
Ve falan kimse **الخَمْرَ**ı ve içmeyi **يُدْمِن** eder; yani onun içmesini devamlı kılar. Ve **مُدْمِنْ الخمر**: onun içmesinden vazgeçmeyen kimsedir.
Ve **المَدمَنُ**: ateşten **الدِّمنة**nin yeri (iz yeri)dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَدِمَ على ما فعل نَدَماً ونَدامَةً، وتَنَدَّمَ مثله. وفي الحديث: "النَدَمُ توبةٌ". وأَنْدَمَهُ الله فنَدِمَ. ورجلٌ نَدْمانٌ، أي نادِمٌ. ويقال: اليمين حِنْثٌ أو مَنْدَمَةٌ. قال لبيد:
ولم يُبْقِ الدهرُ في العيش مَنْدَما
ونادَمَني فلان على الشراب، فهو نَديمي ونَدْماني. قال الشاعر:
فإنْ كنتَ نَدْماني فبالأكبرِ اسْقِني		ولا تَسْقِني بالأصغرِ المُتَثَـلِّـمِ
وجمع النديم: نِدامٌ. وجمع الندمانِ نَدامى. وامرأةٌ نَدْمانَةٌ، والنساءُ نَدامى أيضاً. ويقال المُنادَمَةُ مقلوبةٌ من المُدامَنَةِ، لأنَّه يُدْمِنُ شربَ الشراب مع نديمه.

##### Türkçe

**نَدِمَ** yaptığı şeye **نَدَماً** ve **نَدامَةً** olarak pişman oldu; **تَنَدَّمَ** da onun gibidir. Ve hadiste: " **النَدَمُ** bir tevbedir." Ve Allah onu **أَنْدَمَهُ**; böylece **نَدِمَ**. Ve bir adam **نَدْمانٌ**dur; yani **نادِمٌ**dir. Ve denilir: yemin **حِنْثٌ** yahut **مَنْدَمَةٌ**dur. Lebîd dedi:
Ve dehr, yaşayışta bir **مَنْدَما** bırakmadı

Ve falan kimse beni içki üzerine **نادَمَ** etti; o benim **نَديمي**mdir ve **نَدْماني**mdir. Şair dedi:
Eğer sen benim **نَدْماني**m isen, o hâlde daha büyük olanla bana içir;		ve bana daha küçük olanla, çatlamış olanla içirme

**النديم**’in çoğulu: **نِدامٌ**. Ve **الندمانِ**’ın çoğulu **نَدامى**dır. Ve bir kadın **نَدْمانَةٌ**dur; kadınlar da yine **نَدامى**dır. Ve denilir ki **المُنادَمَةُ**, **المُدامَنَةِ**’den ters çevrilmiştir; çünkü o, nedîmiyle birlikte içki içmeyi **يُدْمِنُ** eder.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ن م
دنم ، دمن ، مدن ، ندم ، مند : مستعملة .
دنم : أبو عُبيد عن الفراء : رجل دِنَّمةٌ ودِنَّامَةٌ إذا كان قصيراً ندم .
( ندم ) : وقال ابن الأعرابيّ : النَّدَبُ والنَّدَمُ الأَثر .
وقال أَبو عَمرو يقال : خُذْ ما انْتَدَمَ وانْتَدَب وأَوْهَفَ أَي خُذْ ما تَيَسَّر .
وقال الليث : النَّدَمُ النَّدامةُ تقول : نَدِمَ فهو نادِمٌ سادمٌ وهو نَدْمانُ سَدْمانُ أي نادِمٌ مُهْتَمٌّ ، والجميع نَدامَى سَدامَى ، ونَدِيمٌ سَدِيمٌ ، والنديم شَرِيبُ الرجل الذي ينادمه ، وهو نَدْمانُه أيضاً ، والجميع النَّدَامَى والنُّدَماء ، والتَّنَدُّمُ أَنْ يُتْبِعَ الإنسانُ أمراً نَدَماً . يقال : التَّقَدُّمُ قبْل التَّنَدُّم ، وهذا يروى عن أَكْثَمَ بنِ صَيْفِيَ أنه قال : إن أردتَ المحاجَزَة فَقَبْلَ المناجَزَة والتَّقدُّم قبل التَّنَدُّم .
قال أبو عُبيد : معناه انْجُ بنفسك قبل لقاء من لا قِوَامَ لك به .
قال : وقال الذي قتَل محمد بنَ طلحةَ بن عبيد الله يوم الجمل :
يُذَكِّرُنِي حاميمَ والرَّمحُ شاجِرٌ
فهلاَّ تَلا حامِيمَ قبل التقدُّم
مدن : قال الليث : المدينةُ فَعِيلَة تُهْمَز في الفعائل لأن الياء زائدة ولا تهمز ياء المعايش ، لأن الياء أصلية ، ونحو ذلك قال الفرّاء وغيره .
وقال الليث : المدينةُ اسمُ مدينة الرسول عليه السلام خاصّة ، والنسبة للإنسان مَدَنِيٌّ ، فأَمَّا الطَّير ونحوه فلا يقال إلا مَدِينِيٌّ وحمامةٌ مَدِينيَّةٌ وجارية مَدينيَّة وكلُّ أرضٍ يُبنَى بها حِصْنٌ في أُصْطُمَّتِها فهي مدينة ، والنسبة إليها مَدَني ، ويقال للرجل العالم بالأمر : هو ابن بَجْدَتها ، وابنَ مَدينتِها ، وقال الأخطل :
رَبَتْ وَرَبا في كَرْمِها ابنُ مَدِينةٍ
يَظَلُّ عَلَى مِسْحَاتِهِ يَتَوَكَّلُ
ابن مدينةٍ أي العالم بأمرها ، ويقال لِلأَمَةِ : مَدينةٌ أي مملوكة والميم ميم مفعول ، ومَدَن الرجلُ إذا أتى المدينة .
دمن : قال أبو عُبيد : قال الأصمعي : الدِّمْن ما سَوَّدُوا من آثار البَقَر وغيره قال : والدِّمْن اسم للجنس مثل السِّدر اسم للجنس والدِّمَن جمع دِمْنَة ودَمِن مثل : سِدْرَةٍ وسِدَرٍ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إياكم وخَضْرَاءُ الدِّمَنِ ، قيل : وما ذاك ؟ قال : المرأةُ الحسناءُ في مَنْبِتِ السوء ) .
وقال أَبُو عُبيد : أرادَ فساد النسب إذا خِيف أن تكونَ لغيرِ رِشْدَةٍ ، وإنما جعلها خَضْراء الدِّمَن تشبيهاً بالبقلة الناضرة في دِمْنَة البَعَر ، وأصلُ الدِّمْن ما تُدَمِّنُه الإبل والغنم من أبعارها وأبوالها ، فلما نبتَ فيها النباتُ الحسنُ وأصله في دِمْنَةٍ ، يقول : فمنظرها أنيقٌ حسنٌ .
وقال زُفر بن الحارث :
قَدْ يَنْبُتُ المَرْعَى على دِمَنِ الثَّرَى
وتَبْقَى حَزازاتُ النفوسِ كما هِيَا
وقال الليث : الدِّمْنَةُ أيضاً ما انْدَمَن من الحِقد في الصدر وجمعها دِمَنٌ .
أبو عُبيد عن الكسائي : الدِّمْنَةُ الذَّحْلُ وجمعها دِمَنٌ وقد دَمِنْتُ عليه .
وقال الليث : الدِّمْنُ ما تَلَبَّدَ من السِّرْقِين وصار كِرْساً على وجه الأرض وكذلك ما اختلطَ من البَعَر والطِّين عند الحَوْض فَتَلَبَّد وقال لبيد :
راسِخُ الدِّمْنِ على أَعْضَادِه
ثَلَمَته كلُّ ريح وَسَبَل
قلت : وتَجْمعُ الدِّمْنَة دِمَناً قال لبيد :
دِمَنٌ تحرَّمَ بعد عَهْد أَنِيسها
أبو عبيد عن الأصمعيّ : قال : إذا أنْسَغَتْ النخلةُ عن عَفَنٍ وسَوَادٍ قيل : قد أصابها الدَّمانُ . قال : وقال ابن أبي الزِّناد : هو
الأدَمانُ .
وقال شمر : الصحيح إذا انْشَقَّتِ النخلةُ عن عَفَن لا أَنْسَغَتْ .
قال : والإنْسَاغُ أَنْ تُقْطَع الشَّجَرةُ ثم تَنْبُتُ بعد ذلك .
ويقال : دَمَّنَ فلانٌ فِنَاءَ فلان تَدْمِيناً إذا غَشِيَه ولَزِمه .
وقال كعْب بن زهير :
أَرْعَى الأمانةَ لا أَخونُ ولا أُرَى
أَبداً أُدَمِّنُ عَرْصَةَ الإخوانِ
ويقال : فلانٌ يُدْمِنُ الشُّرْبَ والخمرَ إذا لزم شُرْبها ، ومُدْمِنُ الخمر : الذي لا يُقْلِع عن شربها واشتقاقه من دَمْنِ البَعَر .
مند : مَنْدَدُ اسم موضع ذكره تميم بنُ أبي مُقْبِل فقال :
عَفَا الدَّارَ مِن دَهْمَاءَ بعد إِقامةٍ
عَجَاجٌ بِخَلْفَيْ مَنْدَدٍ مُتَناوِحُ
خَلْفَاهَا نَاحِيتَاهَا ، من قولهم : فَأْسٌ لها خَلْفَانِ ، ومَنْددٌ مَوْضِع .

##### Türkçe

د ن م
**دنم** , **دمن** , **مدن** , **ندم** , **مند** : kullanımdadır.

**دنم** : Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Kısa boylu olup **ندم** (pişmanlık) eden kimse için “adam **دِنَّمةٌ** ve **دِنَّامَةٌ**” denir.

( **ندم** ) : İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **النَّدَبُ** ve **النَّدَمُ** izdir.
Ebû Amr dedi ki: “**خُذْ ما انْتَدَمَ وانْتَدَب وأَوْهَفَ**” denir; yani: “Kolaylaşanı al.”
Leys dedi ki: **النَّدَمُ** **النَّدامةُ**dır; “**نَدِمَ**; o hâlde o **نادِمٌ** **سادمٌ**dur ve o **نَدْمانُ** **سَدْمانُ**dur” dersin; yani: “pişman, kaygılıdır”; çoğulu **نَدامَى** **سَدامَى**; ve **نَدِيمٌ** **سَدِيمٌ**. **النديم**: adamın kendisiyle **ينادمه** (içki arkadaşlığı ettiği) içki arkadaşıdır; o aynı zamanda onun **نَدْمانُه**’dur da; çoğulu **النَّدَامَى** ve **النُّدَماء**. **التَّنَدُّمُ**: insanın bir işi pişmanlık olarak peşine takmasıdır. “**التَّقَدُّمُ** **قبْل** **التَّنَدُّم**” denir. Bu, Eksem b. Sayfî’den rivayet edilir; onun şöyle dediği rivayet olunur: “Eğer **المحاجَزَة** (çekinip ayrılma) istersen, **فَقَبْلَ المناجَزَة** (çarpışmadan önce); ve **التَّقدُّم** (ilerleme) **قبل** **التَّنَدُّم** (pişmanlıktan önce).”
Ebû Ubeyd dedi ki: Manası: “Kendini kurtar; gücünün yetmeyeceği biriyle karşılaşmadan önce.”
Dedi ki: Cemel günü Muhammed b. Talha b. Ubeydullah’ı öldüren kimse dedi ki:
“**يُذَكِّرُنِي حاميمَ والرَّمحُ شاجِرٌ
فهلاَّ تَلا حامِيمَ قبل التقدُّم**”

**مدن** : Leys dedi ki: **المدينةُ** “**فَعِيلَة**”dir; çoğullarda hemzelenir; çünkü yâ ziyadedir; **المعايش** yâ’sı hemzelenmez; çünkü yâ asıldır. Ferrâ ve başkaları da bunun benzerini söyledi.
Leys dedi ki: **المدينةُ** özellikle Resûl’ün şehri (aleyhi’s-selâm) olan şehrin adıdır; insana nisbet: **مَدَنِيٌّ**. Fakat kuş ve benzeri için ancak **مَدِينِيٌّ** denir; “**حمامةٌ مَدِينيَّةٌ**” ve “**جارية مَدينيَّة**”. Herhangi bir yerde, onun **أُصْطُمَّتِها**’sında (uç/kenarlarında) bir hisar yapılan her yer **مدينة**dır; ona nisbet **مَدَني**’dir. Bir işte bilgili adama: “O, onun **ابن بَجْدَتها**’sıdır ve onun **ابنَ مَدينتِها**’sıdır” denir. Ahtal dedi ki:
“**رَبَتْ وَرَبا في كَرْمِها ابنُ مَدِينةٍ
يَظَلُّ عَلَى مِسْحَاتِهِ يَتَوَكَّلُ**”
“**ابن مدينةٍ**” yani: onun işi hakkında bilgili olan. Cariye için de “**مَدينةٌ**” denir; yani: memlûke; ve mîm, mef‘ûl mîmidir. “**مَدَن** الرجلُ” (adam **مدن** etti) denir; yani: şehre geldi.

**دمن** : Ebû Ubeyd dedi ki: Asma‘î dedi ki: **الدِّمْن** sığır ve başkasının izlerinden kararttıkları şeydir. Dedi ki: **الدِّمْن** cins ismidir; tıpkı **السِّدر**’in cins ismi olması gibi. **الدِّمَن** ise **دِمْنَة**’nin çoğuludur; **دَمِن** de (çoğul) “**سِدْرَةٍ** ve **سِدَرٍ**” gibi.
Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “**إياكم وخَضْرَاءُ الدِّمَنِ**.” Denildi ki: “Bu nedir?” Dedi ki: “Kötülük bitim yerinde güzel kadın.”
Ebû Ubeyd dedi ki: Nesebin bozukluğunu kastetti; eğer **لغيرِ رِشْدَةٍ** (meşru olmayan yoldan) olmasından korkulursa. Onu **خَضْراء الدِّمَن** kılması, gübre **دِمْنَة**’sinde taze yeşil otla benzetme yoluyla oldu. **الدِّمْن**’in aslı: develerin ve koyunların dışkıları ve idrarlarıyla **تُدَمِّنُه** (gübrelediği) şeydir. Orada güzel bitki bittiğinde—aslının bir **دِمْنَة** içinde olmasıyla—şöyle der: “Onun görünüşü zarif, güzeldir.”
Züfer b. Hâris dedi ki:
“**قَدْ يَنْبُتُ المَرْعَى على دِمَنِ الثَّرَى
وتَبْقَى حَزازاتُ النفوسِ كما هِيَا**”
Leys dedi ki: **الدِّمْنَةُ** ayrıca göğüste kinden **انْدَمَن** (yerleşip birikmiş) olan şeydir; çoğulu **دِمَنٌ**’dir.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الدِّمْنَةُ** **الذَّحْلُ**dur; çoğulu **دِمَنٌ**; “**دَمِنْتُ عليه**” (ona karşı **دمن** ettim) denmiştir.
Leys dedi ki: **الدِّمْنُ** gübreden (**السِّرْقِين**) yapışıp toprağın yüzünde bir yığın hâline gelen şeydir; aynı şekilde havuz yanında dışkı ile çamurun karışıp yapışması da böyledir. Lebîd dedi ki:
“**راسِخُ الدِّمْنِ على أَعْضَادِه
ثَلَمَته كلُّ ريح وَسَبَل**”
Dedim ki: **الدِّمْنَة** “**دِمَناً**” diye toplanır. Lebîd dedi ki:
“**دِمَنٌ تحرَّمَ بعد عَهْد أَنِيسها**”
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Dedi ki: Hurma ağacı çürüme ve karalıktan sıyrılıp açıldığında: “Ona **الدَّمانُ** isabet etti” denir. Dedi ki: İbn Ebî’z-Zinâd dedi ki: O, **الأدَمانُ**’dır.
Şemmer dedi ki: Doğrusu: Hurma ağacı çürümeden **انْشَقَّت** (yarıldığında)dır; **أَنْسَغَتْ** (sıyrılıp açıldığında) değil.
Dedi ki: **الإنْسَاغُ**: ağacın kesilmesi, sonra bundan sonra yeniden bitmesidir.
“Falan, falanın avlusunu **تَدْمِيناً** ile **دَمَّنَ** etti” denir; yani: ona uğradı ve ona yapışıp kaldı.
Ka‘b b. Züheyr dedi ki:
“**أَرْعَى الأمانةَ لا أَخونُ ولا أُرَى
أَبداً أُدَمِّنُ عَرْصَةَ الإخوانِ**”
“Falan, içmeyi ve şarabı **يُدْمِنُ** eder” denir; yani: onun içmesine devam eder. **مُدْمِنُ الخمر**: onu içmekten vazgeçmeyen kimsedir. Türeyişi, dışkının **دَمْن**’indendir.

**مند** : **مَنْدَدُ** bir yer adıdır; Temîm b. Ebî Mukbil onu zikretti ve şöyle dedi:
“**عَفَا الدَّارَ مِن دَهْمَاءَ بعد إِقامةٍ
عَجَاجٌ بِخَلْفَيْ مَنْدَدٍ مُتَناوِحُ**”
**خَلْفَاهَا**: onun iki yanı; onların “**فَأْسٌ لها خَلْفَانِ**” (iki arka yanı olan balta) sözünden. **ومَنْددٌ مَوْضِع**: ve **مَنْددٌ** bir yerdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والدال وما يثلثهما)
(ندر)  النون والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على سُقوط شيءٍ أو إسقاطه. ونَدَر الشّيءُ: سقط. قال الهُذَلي([1]):
وإذا الكُماةُ تَنادَرُوا طعنَ الكُلَى *** نَدْرَ البِكَارةِ في الجزاء المُضْعَفِ([2])أي أُهدِرت دماؤُهم كما تُنْدَر البِكارة في الدِّية.
وأنا ألقى فلاناً في النَّدْرة والنَّدَرة([3])، إذا كنت تلقاه في الأيام، فكأنَّ تلك اللقاءة كانت ندرت، أي سقطتْ. وضَربَه على رأْسه فندَرَتْ عينُه، أي خَرجَتْ من موضِعها. وقولهم: الأندريّ، ما نُراه عربيَّاً، لكنَّهم يقولون: الأندْرَون: الفتيان يجتمعون من مَواضِعَ شتّى. ويُنشِدون قولَ عمرو:
* ولا تُبقِي خُمورَ الأندرينا([4]) *
وقال قوم: الأندِرين: قرية. ويقولون: الأندرِيّ: الحَبْل([5]).
وأنشد:
* كأنَّه أندريٌّ مسَّهُ بللُ *
والأندر: البَيدر، قاله الخليل.
(ندس)  النون والدال والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مِثل النَّزْك([6]) والطَّعن. يقولون: المُنادَسَة بالرماح: المطاعَنَة. والنَّدْس: الطَّعن. قال الكميت:
ونحنُ صبَحْنا آلَ نجران غارةً *** تميمَ بنَ مرٍّ والرِّماحَ النَّوادسا([7])ومن الباب النَّدُس: الرّجل الفَطِن، وكذلك السَّريع السَّمْع للصوت الخفِيّ. والقياس في هذه الكلمات قريب. وكذلك نَدَسْتُ به الأرضَ، إذا صرعتَه. ونَدَسْتُ* الشيءَ عن الطريق: نحَّيتُه. وإلا وقد ضربته([8]).
(ندص)  النون والدال والصاد كلمةٌ إن صحّت. يقولون: نَدَصَتْ عَينُه: جَحَظت ونَدَرت.
(ندغ)  النون والدال والغين كلمةٌ إن صحّت فإنها تدلُّ على شِبْه الطَّعن والنَّخس. يقال: ندَغَه: طعنه. وندَغْتُ الصبيَّ: دغْدَغْته. ويقولون: النُّدْغَة: البياض في آخِر الظّفر، وكأنَّه شيءٌ أثَّر في شيء.
(ندف)  النون والدال والفاء كلمةٌ صحيحة، وهي شِبهُ النَّفْش للشَّيء بآلة. وندفتُ القُطنَ بالمِندف. ويُحمل عليها فيقال: ندفتِ الدّابَّةُ في سيرِها ندفاً، وهو سرعةُ رَجْعِ يديها. والنَّدْف في الحَلب: أن تفطُرَ([9]) الضَّرَّةَ بإِصبعك: ونَدَفَت السّماءُ بمطرٍ مثل نَطَفت. والنُّدفة: القليل من اللَّبَن، كأنَّه قُطنةٌ قد نُدِفَت.
(ندل)  النون والدال واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على نَقْلٍ واضطراب. يقولون: نَدَلتُ الشيءَ ندلاً، إذا نَقلتَه. قالوا: واشتقاق المِنديل منه. ويقولون: النَّدْل: الاختلاس. قال:
* فَنَدْلاً زُرَيْقُ المالَ ندلَ الثَّعالبِ([10]) *
والمُنَوْدِل: الشيخ الكبير، سمِّي بذلك لاضطرابه. ونَوْدَلَتْ خُصياه: استرخَتا.
ومما شذَّ عن الباب إن صحَّ: النَّدْل، يقال إنَّه الوسَخ: ولا يُبنَى منه فِعل.
(ندم)  النون والدال والميم كلمةٌ تدلُّ على تَفَكُّنٍ لشيءٍ قد كان([11]). يقال: ندِم عليه نَدَماً ونَدامةً. وشَرِيبُ الرّجلِ: مُنادِمُهُ ونديمُه([12]). وقال ناسٌ: المنادمة مقلوب المدامنة، وذلك إدمان الشَّراب. وفيه نظر. وناسٌ يقولون: كان الشَّرِيبانِ يكونُ من أحدهما بعضُ ما يُنْدَم عليه، فلذلك سمِّيا نديمين.
(نده)  النون والدال والهاء كلمةٌ تدلُّ على زَجْر ومنع. يقال: نَدَهْتُ البعيرَ عن الحوض، أي زجَرتُه. ونَدَهتُ الإبلَ: سُقْتُها مجتمعة. ويقولون للمطَلَّقة: اذهَبِي فلا أنْدَهُ سَرْبَكِ([13]).
وشذَّ عنه النُّدْهة([14]): كثرة المال. قال:
* ولا مالهُم ذو نَدْهَة فَيَدُونِي([15]) *
(ندي)  النون والدال والحرف المعتل يدلُّ على تجمُّع، وقد يدلُّ على بللٍ في الشَّيء.
الأوّل النَّادي والنّدِيّ: المجلس يَنْدُو القومُ حوالَيْه؛ وإذا تفرَّقوا فليس بَندِيّ. ومنه دار النَّدْوةِ بمكّة، لأنَّهم كانوا يَنْدُون فيها، أي يجتمعونَ ونادَيتُه: جالَستُه في الندِيّ. قال:
فتىً لو يُنادِي الشّمسَ ألقت قِناعَها *** أو القَمَر السَّارِي لألقَى المقالدا([16])ونَدوة الإبل: أن تندُوَ من المشرب إلى المرعى القريبِ منه ثم تعودَ إلى الماء من يَومها أو غَدِها. وكذلك تَندُو من الحَمْضِ إلى الخَلَّة. وأندى إبلَه، من هذا.
والأصل الآخَر النَّدَى من البلل، معروف. يقال ندى وأنداء، وجاء أندِيةٌ، وهي شاذَّة. وربَّما عبَّروا عن الشَّحم بالنَّدَى. وهو أنْدَى من فلانٍ، أي أكثر خيراً منه. وما نَدِيَتْ كفِّي لفلانٍ بشيءٍ يكرهه. قال النَّابغة:
ما إن نَدِيتُ بشيء أنت تكرهُه *** إذنْ فلا رفَعتْ سوطِي إليَّ يدِي([17])وهو يتندَّى على أصحابه، أي يتَسخَّى([18]).
ومن الباب نَدَى الصَّوتِ: بُعْدُ مذهبِه. وهو أندى صوتاً منه، أي أبعد. قال:
فقلت ادعِي وأدْعُ فإنَّ أندَى *** لصوتٍ أن ينادِيَ داعيانِ([19])إذا هُمِز تغيَّر إلى شيءٍ يدلُّ على طرائقَ وآثار. والنُّدْأة: طريقةٌ من الشَّحم مخالفةٌ لِلَوْن اللَّحم. والنُّدْأة: قوس قُزَح، والحمرة التي تكون في الغَيم نحو الشَّفَق. ونَدَأْت اللَّحمَ في المَلَّة: دفنتُه حتَّى يَنضَج. قال أبو بكر([20]): وهو النَّدِئ مثل الطَّبيخ.
(ندب)  النون والدال والباء ثلاثُ كلماتٍ: أحداها الأثَر، والثانية الْخَطَر، والثالثة تدلُّ على خفّة*ٍ في شيء.
فالأوَّل النَّدَب: أثَر الجُرْح، والجمع أنداب، وذلك إذا لم يرتفع عن الجلد.
والثاني: النَّدَب: الخَطَر. وأنْدَبَ نَفْسَه: خاطَرَ بها. قال:
............... ولم أقُمْ *** على نَدَبٍ يوماً ولي نفس مُخْطِرِ([21])والأصل الثالث رجلٌ نَدْبٌ: خفيف. والنَّدْب: الفَرَس الماضي. وعندنا أنّ النَّدْبَ في الأمر قريبٌ من هذا؛ لأنَّ الفقهاء يقولون: إنَّ النَّدْب ما ليس بفرض. وإن كان هذا صحيحاً فلأن الحال فيه خفيفة.
ومما ليس من هذا الباب نَدْبُ النّادِبَةِ الميتَ بحُسْن الثَّناء عليه. والنَّدْبُ: أن تدعُوَ القومَ إلى الأمر، فانتدَبوا هم.
(ندح)  النون والدال والحاء كلمةٌ تدلُّ على سَعَةٍ في الشَّيء. من ذلك النَّدْح: الأرض الواسعة، والجمع أنداح. ومنها قولهم: لك عنه مندوحةٌ، أي سَعَة وفُسْحة. قال الخليل: وأرض مندوحة: بعيدةٌ واسعة. وإنَّه لفي نَُدْحَةٍ([22]) من الأرض، أي سَعَة وفُسْحَة. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) هو أبو كبير الهذلي. ديوان الهذليين (2: 108) واللسان (ندر).
([2]) في الديوان: "تعاوروا".
([3]) وكذا في المجمل واللسان. واقتصر القاموس على لغة الفتح.
([4]) أول بيت في معلقة عمرو بن كلثوم. وصدره:
* ألا هبّي بصحنك فاصبحينا *
([5]) في الأصل: "الخبل"، وفي المجمل "الجبل"، صوابهما ما أثبت من اللسان والقاموس. وفيهما: "الأندري: الحبل الغليظ. وأنشد صاحب اللسان للبيد:
* ممر ككر الأندري شتيم *
([6]) النَّـزك: الطعن بالنيزك، وهو الرمح الصغير.
([7]) أنشده في المجمل واللسان (ندس).
([8]) كذا. وفي المجمل: "وندست به الأرض، إذا صرعته".
([9]) يقال فطر الناقة يفطرها: حلبها بالسبابة والإبهام. في الأصل: "تنظر". وفي المجمل: "تقطر"، صوابهما من القاموس. ولم يرد الندف بهذا المعنى في اللسان.
([10])  البيت لأعشى همدان، وقيل لجرير. العيني (2: 46). وصدره:
* على حين ألهى الناس جل أمورهم *
([11])  التفكن: التندم والتأسف.
([12])  في الأصل: "وشربت الرجل منادمه ونديمة"، تحريف.
([13])  لا أنده سربك، أي لا أحفظ عليك مالك ولا أرد إبلك عن مذهبها.
([14])  بفتح النون وضمها.
([15])  البيت لجميل في اللسان (نده). وصدره:
* فكيف ولا توفي دماؤهم دمي *
([16]) للأعشى في ديوانه 49 واللسان (ندى).
([17]) ديوان النابغة 25 واللسان (ندى). ورواية الديوان:
* ما قلت من سيء مما أتيت به *
([18]) في الأصل: "ينتحى"، صوابه في المجمل واللسان.
([19]) البيت لدثار بن شيبان النمري كما في اللسان (ندى) وتنبيه البكري 100. وجاء اسمه محرفاً في اللسان "مدثار". ونسبه القالي في (2: 90) إلى الفرزدق، وهو خطأ. ونسب أيضاً إلى الحطيئة وليس في ديوانه. ونسب في المفصل 248 لربيعة بن جشم، والصواب أنه لدثار. وانظر مجالس ثعلب 524.
([20]) الجمهرة (3: 290).
([21]) وكذا ورد الاستشهاد بهذا القدر في المجمل. وتمامه "أيهلك معتم وزيد". والبيت لعروة ابن الورد في ديوانه 93 واللسان (ندب). ومعتم وزيد: بطنان من بطونهم.
([22])  بضم النون وفتحها.

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والدال وما يثلثهما**)
(**ندر**)  **النون** ve **الدال** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyin düşmesine yahut onu düşürmeye delâlet eder. Ve **نَدَر الشّيءُ**: düştü. **الهُذَلي** dedi:
وإذا الكُماةُ تَنادَرُوا طعنَ الكُلَى *** نَدْرَ البِكَارةِ في الجزاء المُضْعَفِ
yani: kanları, diyet içinde **البِكارة**’nın düşürülmesi gibi heder edildi.

Ve ben falanı **النَّدْرة** ve **النَّدَرة** içinde karşılarım, eğer onu günlerde karşılıyorsan; sanki o karşılaşma **ندرت** olmuştu, yani düştü. Ve onu başına vurdu da gözü **ندَرَتْ** oldu, yani yerinden çıktı. Ve onların sözü: **الأندريّ**; onu Arapça görmüyoruz, lâkin onlar derler: **الأندْرَون**: çeşitli yerlerden toplanan delikanlılar. Ve Amr’ın sözünü okurlar:
* ولا تُبقِي خُمورَ الأندرينا *
Ve bir kavim dedi: **الأندِرين**: bir köydür. Ve derler: **الأندرِيّ**: iptir.
Ve okudu:
* كأنَّه أندريٌّ مسَّهُ بللُ *
Ve **الأندر**: harman yeri; onu **الخليل** söyledi.

(**ندس**)  **النون** ve **الدال** ve **السين** sahih bir asıldır; **النَّزْك** ve saplama gibisine delâlet eder. Derler: mızraklarla **المُنادَسَة**: karşılıklı saplamadır. Ve **النَّدْس**: saplamadır. **الكميت** dedi:
ونحنُ صبَحْنا آلَ نجران غارةً *** تميمَ بنَ مرٍّ والرِّماحَ النَّوادسا
Ve babdandır **النَّدُس**: zeki adam; ve yine gizli sese çabuk işiten. Ve kıyas bu kelimelerde yakındır. Ve yine **نَدَسْتُ** onunla yeri, eğer onu yere serdiysen. Ve **نَدَسْتُ** şeyi yoldan: onu uzaklaştırdım. Ve ancak onu vurmuşken.

(**ندص**)  **النون** ve **الدال** ve **الصاد** bir kelimedir, eğer sahihse. Derler: **نَدَصَتْ** gözü: fırladı ve **نَدَرت**.

(**ندغ**)  **النون** ve **الدال** ve **الغين** bir kelimedir; eğer sahihse, saplama ve dürtme benzerine delâlet eder. Denir: **ندَغَه**: onu sapladı. Ve **ندَغْتُ** çocuğu: onu gıdıkladım. Ve derler: **النُّدْغَة**: tırnağın sonunda beyazlık; sanki bir şey bir şeyde iz bırakmış gibidir.

(**ندف**)  **النون** ve **الدال** ve **الفاء** sahih bir kelimedir; ve o, bir aletle şeyin kabartılmasına benzer. Ve **ندفتُ** pamuğu **بالمِندف** ile. Ve onun üzerine hamledilir de denir: binek, yürüyüşünde **ندفاً** ile **ندفتِ**; ve o, iki elinin geri dönüşünün süratidir. Ve sağmada **النَّدْف**: parmağınla memeyi **أن تفطُرَ** etmendir. Ve gök, **بمطرٍ** ile **نَدَفَت**; **نَطَفت** gibi. Ve **النُّدفة**: sütün azı; sanki **نُدِفَت** edilmiş bir pamuk gibidir.

(**ندل**)  **النون** ve **الدال** ve **اللام** sahih bir asıldır; nakle ve çalkantıya delâlet eder. Derler: **نَدَلتُ** şeyi **ندلاً**, eğer onu naklettiysen. Dediler: **المِنديل**’in iştikakı ondandır. Ve derler: **النَّدْل**: aşırmadır. Dedi:
* فَنَدْلاً زُرَيْقُ المالَ ندلَ الثَّعالبِ *
Ve **المُنَوْدِل**: büyük ihtiyar; çalkantısından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **نَوْدَلَتْ** husyeleri: gevşediler.
Ve babdan şâz olanlardan, eğer sahihse: **النَّدْل**; denir ki o, pistir: ve ondan fiil bina edilmez.

(**ندم**)  **النون** ve **الدال** ve **الميم** bir kelimedir; olmuş bir şey için **تَفَكُّن**’e delâlet eder. Denir: ona **ندِم** etti, **نَدَماً** ve **نَدامةً**. Ve adamın içki arkadaşı: onun **مُنادِمُهُ** ve **نديمُه**’dur. Ve bir insanlar dedi: **المنادمة** **المدامنة**’nin kalbidir; ve o, içkiyi müdavim kılmaktır. Ve onda bakış vardır. Ve insanlar der: iki içki arkadaşından birinden, kendisine pişman olunacak bir şey olurdu; bu yüzden ikisine **نديمين** denildi.

(**نده**)  **النون** ve **الدال** ve **الهاء** bir kelimedir; azarlamaya ve men etmeye delâlet eder. Denir: **نَدَهْتُ** deveyi havuzdan, yani onu azarladım. Ve **نَدَهتُ** develeri: onları toplu halde sürdüm. Ve boşanmış kadına derler: git; **فلا أنْدَهُ سَرْبَكِ**.
Ve ondan şâz oldu **النُّدْهة**: malın çokluğu. Dedi:
* ولا مالهُم ذو نَدْهَة فَيَدُونِي *

(**ندي**)  **النون** ve **الدال** ve illetli harf toplanmaya delâlet eder; ve şeyde ıslaklığa da delâlet edebilir.
Birincisi **النَّادي** ve **النّدِيّ**: meclistir; kavim onun çevresinde **يَنْدُو** eder; ayrıldıklarında ise **بَندِيّ** değildir. Ve ondan Mekke’de **دار النَّدْوةِ**; çünkü onlar orada **يَنْدُون** ederlerdi, yani toplanırlardı. Ve **نادَيتُه**: onu **في الندِيّ**’de oturup konuştum. Dedi:
فتىً لو يُنادِي الشّمسَ ألقت قِناعَها *** أو القَمَر السَّارِي لألقَى المقالدا
Ve develerin **نَدوة**’si: içim yerinden ona yakın otlağa **أن تندُوَ** etmesi, sonra gününde yahut ertesi gününde suya dönmesidir. Ve yine **تَندُو** eder, **الحَمْض**’dan **الخَلَّة**’ye. Ve **أندى** develerini; bundan.
Ve diğer asıl, ıslaklıktan **النَّدَى**’dır; bilinir. Denir: **ندى** ve **أنداء**; ve **أندِيةٌ** geldi; ve o şâzdır. Ve belki yağı **النَّدَى** ile ifade ettiler. Ve o, falandan daha **أنْدَى**’dır, yani ondan daha çok hayır sahibidir. Ve falan için elim, onun hoşlanmadığı bir şeyle **نَدِيَتْ** olmadı. **النَّابغة** dedi:
ما إن نَدِيتُ بشيء أنت تكرهُه *** إذنْ فلا رفَعتْ سوطِي إليَّ يدِي
Ve o, ashabına karşı **يتندَّى** eder, yani **يتَسخَّى** eder.
Ve babdandır **نَدَى الصَّوتِ**: gidişinin uzaklığı. Ve o, ondan daha **أندى صوتاً**’dır, yani daha uzaktır. Dedi:
فقلت ادعِي وأدْعُ فإنَّ أندَى *** لصوتٍ أن ينادِيَ داعيانِ
Eğer hemze yapılırsa, yollara ve izlere delâlet eden bir şeye değişir. Ve **النُّدْأة**: et renginden farklı bir yağ yoludur. Ve **النُّدْأة**: gökkuşağıdır; ve bulutta şafak tarafında olan kızıllıktır. Ve **نَدَأْت** eti **في المَلَّة**: onu pişinceye kadar gömdüm. **أبو بكر** dedi: ve o, pişmiş gibi olan **النَّدِئ**’dir.

(**ندب**)  **النون** ve **الدال** ve **الباء** üç kelimedir: birincisi izdir, ikincisi tehlikedir, üçüncüsü bir şeyde hafifliğe delâlet eder.
Birincisi **النَّدَب**: yaranın izi; çoğulu **أنداب**; ve o, deriden yükselmediği vakittir.
İkincisi: **النَّدَب**: tehlike. Ve **أنْدَبَ** kendini: onunla tehlikeye attı. Dedi:
............... ولم أقُمْ *** على نَدَبٍ يوماً ولي نفس مُخْطِرِ
Ve üçüncü asıl: **رجلٌ نَدْبٌ**: hafif. Ve **النَّدْب**: koşup giden attır. Ve bizim yanımızda, işte **النَّدْب** bununla yakındır; çünkü fakihler derler: **النَّدْب** farz olmayan şeydir. Ve eğer bu sahihse, hâl onda hafiftir diye.
Ve bu babdan olmayanlardandır: **نَدْبُ النّادِبَةِ**’nin ölüyü güzel övgüyle anması. Ve **النَّدْبُ**: kavmi işe çağırmandır; onlar da **فانتدَبوا** ettiler.

(**ندح**)  **النون** ve **الدال** ve **الحاء** bir kelimedir; şeyde genişliğe delâlet eder. Ondan **النَّدْح**: geniş yer; çoğulu **أنداح**. Ve ondan onların sözü: onun hakkında senin için **مندوحةٌ** vardır, yani genişlik ve ferahlık. **الخليل** dedi: ve **أرض مندوحة**: uzak, geniştir. Ve o, yerden bir **نَُدْحَةٍ** içindedir, yani genişlik ve ferahlık. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــ
([1]) O, **أبو كبير الهذلي**’dir. **ديوان الهذليين** (2: 108) ve **اللسان** (**ندر**).
([2]) Divanda: "تعاوروا".
([3]) **المجمل** ve **اللسان**’da da böyledir. **القاموس** yalnız fetha lügatine kısalttı.
([4]) **معلقة عمرو بن كلثوم**’un ilk beyti. Ve sadrı:
* ألا هبّي بصحنك فاصبحينا *
([5]) Asılda: "الخبل", **المجمل**’de "الجبل"; doğruları, **اللسان** ve **القاموس**’tan sabit kılınan şeydir. Ve ikisinde: "**الأندري**: kalın ip. Ve **اللسان** sahibi **لبيد**’e şu beyti okudu:
* ممر ككر الأندري شتيم *
([6]) **النَّـزك**: **النيزك** ile saplama; ve o, küçük mızraktır.
([7]) Onu **المجمل** ve **اللسان** (**ندس**)’de okuttu.
([8]) Böyle. **المجمل**’de: "وندست به الأرض، إذا صرعته".
([9]) Denir: **فطر** deveyi **يفطرها**: onu işaret parmağı ve başparmakla sağdı. Asılda: "تنظر". **المجمل**’de: "تقطر"; doğruları **القاموس**’tandır. Ve **اللسان**’da **الندف** bu mânâ ile gelmedi.
([10]) Beyit **أعشى همدان**’ındır; ve **جرير**’e de denildi. **العيني** (2: 46). Ve sadrı:
* على حين ألهى الناس جل أمورهم *
([11]) **التفكن**: pişmanlık ve esef etmektir.
([12]) Asılda: "وشربت الرجل منادمه ونديمة"; tahriftir.
([13]) **لا أنده سربك**: yani malını senin üzerine korumam ve develerini gidişinden geri çevirmem.
([14]) **النون**’un fethası ve zammıyla.
([15]) Beyit **جميل**’indir, **اللسان** (**نده**)’de. Ve sadrı:
* فكيف ولا توفي دماؤهم دمي *
([16]) **الأعشى**’nın divanında 49 ve **اللسان** (**ندى**).
([17]) **ديوان النابغة** 25 ve **اللسان** (**ندى**). Divan rivayeti:
* ما قلت من سيء مما أتيت به *
([18]) Asılda: "ينتحى"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([19]) Beyit, **اللسان** (**ندى**) ve **تنبيه البكري** 100’de olduğu üzere **دثار بن شيبان النمري**’nindir. Ve adı **اللسان**’da tahrif edilmiş olarak "مدثار" geldi. Ve **القالي** (2: 90)’da onu **الفرزدق**’a nisbet etti; ve o hatadır. Ve **الحطيئة**’ye de nisbet edildi; ve divanında değildir. Ve **المفصل** 248’de **ربيعة بن جشم**’e nisbet edildi; ve doğrusu onun **دثار**’a ait olduğudur. Ve **مجالس ثعلب** 524’e bak.
([20]) **الجمهرة** (3: 290).
([21]) **المجمل**’de bu miktarla istişhad böyle geldi. Ve tamamı "أيهلك معتم وزيد". Ve beyit, divanında 93 ve **اللسان** (**ندب**)’de **عروة ابن الورد**’undur. Ve **معتم** ve **زيد**: onların karınlarından iki karındır.
([22]) **النون**’un zammı ve fethasıyla.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الندم والندامة: التحسر من تغير رأي في أمر فائت. قال تعالى: ﴿فأصبح من النادمين﴾ [المائدة/31] وقال: ﴿عما قليل ليصبحن نادمين﴾ [المؤمنون/40] وأصله من منادمة الحزن له. والنديم والندمان والمنادم يتقارب. قال بعضهم: المندامة والمداومة يتقاربان. وقال بعضهم: الشريبان سميا نديمين لما يتعقب أحوالهما من الندامة على فعليهما.

##### Türkçe

- **الندم** ve **الندامة**: geçmiş bir iş hakkında görüşün değişmesinden dolayı iç çekip yanma. Yüce Allah dedi ki: ﴿فأصبح من **النادمين**﴾ [المائدة/31] ve dedi ki: ﴿عما قليل ليصبحن **نادمين**﴾ [المؤمنون/40]. Aslı, hüznün onunla arkadaşlık etmesindendir. **النديم** ve **الندمان** ve **المنادم** birbirine yakın olur. Bazıları dedi ki: **المندامة** ve **المداومة** birbirine yakın olur. Bazıları dedi ki: iki içici, yaptıkları iki fiil üzerine kendilerini takip eden **الندامة** sebebiyle **نديمين** diye adlandırıldı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن د م
ندم على الأمر ندماً وندامةً وتندّمت وندّمني عليه كذا وأنا ناد ومتندّم‏.‏
ونادمه على الشّراب منادمة ونداماً وتنادموا عليه وهو نديم وندمان وهم ندامى وندماء وندامٌ‏.‏

##### Türkçe

ن د م
**ندم**: iş üzerine **ندماً** ve **ندامةً** olarak pişman oldu; ve **تندّمت**; ve beni ona karşı şöyle şöyle **ندّمني**; ve ben **ناد** ve **متندّم**im.‏
Ve içki üzerine onu **نادمه**: **منادمة** ve **نداماً** olarak; ve onun üzerine **تنادموا**; ve o **نديم** ve **ندمان**dır; ve onlar **ندامى** ve **ندماء** ve **ندامٌ**dur.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَدِمَ على الشيء ونَدِمَ على ما فعل نَدَماً ونَدامةً وتَنَدَّمَ: أَسِفَ. ورجل نادِمٌ سادِمٌ ونَدْمانُ سَدْمانُ أَي نادِمٌ مُهْتمٌّ. وفي الحديث: النَّدَمُ تَوْبةٌ، وقوم نُدَّامٌ سُدَّامٌ ونِدامٌ سِدامٌ ونَدامى سَدامى. والنَّدِيمُ: الشَّرِيبُ الذي يُنادِمه، وهو نَدْمانُه أَيضاً. ونادَمَني فلانٌ على الشراب. فهو نَدِيمي ونَدْماني؛ قال النُّعْمان بن نَضْلةَ العدويّ، ويقال للنعمان بن عَدِيٍّ وكان عُمرُ اسْتَعْمَلَهم على مَيْسانَ:
فإِن كنتَ نَدْماني فبالأَكْبَرِ اسْقِني،
ولا تَسْقِني بالأَصْغَر المُتَثَلِّمِ
لعلّ أَميرَ المؤمنينَ يَسُوءُه
تنادُمُنا في الجَوْسَقِ المُتَهَدِّمِ
قال: ومثله للبُرْجِ بن مُسْهِرٍ:
ونَدْمانٍ يَزِيدُ الكأْسَ طِيباً،
سقيْتُ إِذا تَغَوَّرتِ النُّجومُ
قال: وشاهدُ نَديمٍ قولُ البُرَيْق الهذلي:
زُرنا أَبا زيدٍ، ولا حيَّ مِثْله،
وكان أَبو زيدٍ أَخي ونَدِيمي
وجمعُ النَّدِيم نِدامٌ، وجمع النِّدامِ نَدامَى. وفي الحديث: مَرْحَباً بالقوم غيرَ خَزايا ولا نَدامى أَي نادِمِينَ، فأَخرجه على مذهبهم في الإِتباع بِخَزايا، لأَن النَّدامى جمع نَدْمانٍ، وهو النَّدِيمُ الذي يُرافِقُك ويُشارِبُك. ويقال في النَّدَم: نَدْمان أَيضاً، فلا يكون إِتْباعاً لِخَزايا، بل جمعاً برأْسه، والمرأَة نَدْمانةٌ، والنسوة نَدامَى. ويقال: المُنادَمةُ مقلوبةٌ من المُدامَنةِ، لأَنه يُدْمِنُ شُرْبَ الشراب مع نَدِيمه، لأَن القلب في كلامهم كثير كالقِسيِّ من القُوُوسِ، وجَذَب وجَبَذَ، وما أَطْيَبَه وأَيْطَبَه، وخَنِزَ اللحمُ وخَزِنَ، وواحِدٌ وحادٍ. ونادَمَ الرجل مُنادَمةً ونِداماً: جالَسه على الشراب. والنَّدِيمُ: المُنادِمُ، والجمع نُدَماءُ، وكذلك النَّدْمانُ، والجمع نَدامى ونِدامٌ، ولا يجمع بالواو والنون، وإِن أَدخلت الهاء في مؤنثه؛ قال أَبو الحسن: إِنما ذلك لأَن الغالب على فَعْلانَ أَن يكون أُنثاه بالأَلف نحو رَيَّان ورَيَّا وسَكْرانَ وسَكْرَى، وأَما بابُ نَدْمانةٍ وسَيْفانةٍ فيمن أَخَذه من السيف ومَوْتانةٍ فعزيزٌ بالإِضافة إلى فَعْلان الذي أُنثاه فَعْلى، والأُنثى نَدْمانةٌ، وقد يكون النَّدْمان واحداً وجمعاً؛ وقول أَبي محمد الخذْلميِّ:
فذاكَ بعدَ ذاكِ من نِدامِها
فسره ثعلب فقال: نِدامُها سَقْيُها.
والنََيْدَمانُ: نبت.
والنَّدَبُ والنَّدَمُ: الأَثرُ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: إِياكم ورَضاع السَّوْء فإِنه لا بُدَّ من أَنْ يَنْتَدِمَ يوماً مّا أَي يظهر أَثرُه. والنَّدَم: الأَثَر، وهو مثل النَّدَب، والباء والميم يتبادلان، وذكره الزمخشري بسكون الدال من النَّدْمِ، وهو الغَمّ اللازم إِذ يَنْدَم صاحبُه لما يَعْثر عليه من سوء آثاره. ويقال: خُذْ ما انتَدَم وانتَدَب وأَوْهَف أَي خُذْ ما تَيسَّر.
والتَّنَدُّم: أَن يَتَّبع الإِنسان أَمراً نَدَماً. يقال: التقَدُّم قبل التنَدُّم؛ وهذا يروى عن أَكثم بن صَيفي أَنه قال: إِن أَردتَ المُحاجَزة فقبْل المُناجزة؛ قال أَبو عبيد: معناه انجُ بنفسك قبل لِقاء من لا قِوامَ لك به، قال: وقال الذي قتلَ محمدَ بن طلحة بن عبيد الله يوم الجمَل:يُذَكِّرُني حاميمَ، والرُّمْحُ شاجرٌ،
فهلاَّ تَلا حاميمَ قبلَ التقدُّم
وأَندَمه اللهُ فنَدِم. ويقال: اليَمين حِنْثٌ أَو مَنْدَمة؛ قال لبيد: وإِلا فما بالمَوْتِ ضُرٌّ لأَهْلِه،
ولم يُبْقِ هذا الأَمرُ في العَيْش مَنْدَما

##### Türkçe

**نَدِمَ** bir şey üzerine ve yaptığı şey üzerine **نَدَماً** ve **نَدامةً** ve **تَنَدَّمَ**:
Üzüldü. Ve **نادِمٌ** **سادِمٌ** adam ve **نَدْمانُ** **سَدْمانُ**: yani, kaygılı **نادِمٌ**.

Hadiste: “**النَّدَمُ** **تَوْبةٌ**”; ve **نُدَّامٌ** **سُدَّامٌ** kavim ve **نِدامٌ** **سِدامٌ** ve **نَدامى** **سَدامى**. Ve **النَّدِيمُ**: onunla içki içmede arkadaşlık eden içici; o, onun **نَدْمانُه**’dur da; yani ayrıca. Ve falan kimse benimle içki üzerine **نادَمَ** etti. O, benim **نَدِيمي**’mdir ve **نَدْماني**’mdir; **النُّعْمان** بن **نَضْلةَ** **العدويّ** dedi; ve **النعمان** بن **عَدِيٍّ** için de söylenir; ve **عُمرُ** onları **مَيْسانَ** üzerine görevlendirmişti:

Eğer sen benim **نَدْماني** isen, daha büyükle bana içir,
Ve bana, çatlamış küçükle içirme.
Umulur ki müminlerin emiri onu kötü görür:
Yıkık köşkte bizim **تنادُمُنا**’mız.

Dedi: ve bunun benzeri **البُرْجِ** بن **مُسْهِرٍ**’indir:

Ve bir **نَدْمانٍ** ki kadehi daha hoş kılar,
Yıldızlar batıp kaybolduğunda ben içirildim.

Dedi: ve **نَديمٍ**in şahidi, **البُرَيْق** **الهذلي**’nin sözüdür:

Biz **أَبا زيدٍ**’i ziyaret ettik; onun gibisi diri yoktur,
Ve **أَبو زيدٍ** benim kardeşim ve **نَدِيمي** idi.

Ve **النَّدِيم**’in çoğulu **نِدامٌ**dur; ve **النِّدامِ**’ın çoğulu **نَدامَى**’dır. Hadiste: “Kavme hoş geldiniz; ne reziller ne de **نَدامى**”; yani **نادِمِينَ**. Onu, **خَزايا** ile **الإِتباع** mezhepleri üzere çıkardı; çünkü **النَّدامى**, **نَدْمانٍ**’ın çoğuludur; o da, seni arkadaşlık eden ve seninle içki içen **النَّدِيمُ**’dir. Ve **النَّدَم** hakkında da **نَدْمان** denir; böylece **خَزايا**’ya **إِتْباع** olmaz; bilakis başlı başına bir çoğul olur. Ve kadın **نَدْمانةٌ**’dir; ve kadınlar **نَدامَى**’dır.

Ve denir ki: **المُنادَمةُ**, **المُدامَنةِ**’den ters çevrilmiştir; çünkü o, **نَدِيمه** ile içki içmeyi sürdürür; çünkü onların sözünde kalb (harflerin yer değiştirmesi) çoktur; **القِسيِّ**’nin **القُوُوسِ**’tan olması gibi; ve **جَذَب** ve **جَبَذَ**; ve “ne kadar hoş!” **ما أَطْيَبَه** ve **أَيْطَبَه**; ve et **خَنِزَ** ve **خَزِنَ**; ve **واحِدٌ** ve **حادٍ**.

Ve adam **مُنادَمةً** ve **نِداماً** olarak **نادَمَ** etti: içki üzerine onunla oturdu. Ve **النَّدِيمُ**: **المُنادِمُ**; çoğulu **نُدَماءُ**; ve aynı şekilde **النَّدْمانُ**; çoğulu **نَدامى** ve **نِدامٌ**; ve vav ve nun ile çoğul yapılmaz; onun müennesine **الهاء** sokmuş olsan bile. **أَبو الحسن** dedi: Bu ancak şundandır: **فَعْلانَ** üzerine galip olan, onun müennesi’nin elif ile olmasıdır; **رَيَّان** ve **رَيَّا** gibi; ve **سَكْرانَ** ve **سَكْرَى**. Ama **نَدْمانةٍ** ve **سَيْفانةٍ** babı—onu kılıçtan alan kimse hakkında—ve **مَوْتانةٍ** nadirdir; müennesi **فَعْلى** olan **فَعْلان**’a nispetle. Ve müennes **نَدْمانةٌ**’dir. Ve **النَّدْمان** tekil ve çoğul olabilir; ve **أَبي محمد الخذْلميِّ**’nin sözü:

İşte o, ondan sonra, onun **نِدامِها**’sındandır.

Onu **ثعلب** açıkladı; dedi ki: onun **نِدامُها**’sı, onun sulanmasıdır.

Ve **النََيْدَمانُ**: bir bitkidir.

Ve **النَّدَبُ** ve **النَّدَمُ**: izdir. **عمر**’in hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Kötü emzirmeden sakının; çünkü mutlaka bir gün **يَنْتَدِمَ** olacaktır”; yani izi ortaya çıkar. Ve **النَّدَم**: izdir; o, **النَّدَب** gibidir; ve **الباء** ile **الميم** birbirinin yerine geçer. Ve **الزمخشري** onu, **النَّدْمِ**’den **الدال**’ın sükûnu ile zikretti; o, yapışık gamdır; zira sahibi, kötü izlerinden bulduğu şey sebebiyle **يَنْدَم** eder. Ve denir: “Al, **ما انتَدَم** ve **انتَدَب** ve **أَوْهَف**”; yani, kolaylaşanı al.

Ve **التَّنَدُّم**: insanın bir işi pişmanlık olarak takip etmesidir. Denir: **التقَدُّم** önce, **التنَدُّم** sonra; ve bu, **أَكثم** بن **صَيفي**’den rivayet edilir: dedi ki: Eğer **المُحاجَزة** istersen, **المُناجزة**’den önce. **أَبو عبيد** dedi: manası, gücünün yetmediği kimseyle karşılaşmadan önce kendini kurtar. Dedi: Ve **الجمَل** günü **محمدَ** بن **طلحة** بن **عبيد الله**’ı öldüren kimse dedi:

Bana **حاميمَ**’i hatırlatıyor; oysa mızrak karışmış,
Öyleyse neden **حاميمَ**’i **التقدُّم**’den önce okumadı?

Ve Allah onu **أَندَمه** etti; böylece **نَدِم** etti. Ve denir: yemin, **حِنْثٌ** yahut **مَنْدَمة**’dir. **لبيد** dedi:

Yoksa ölümde, ehli için bir zarar yoktur,
Ve bu iş, yaşayışta bir **مَنْدَما** bırakmadı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن د م * * نَدِمَ * على ما فعل من باب طرِب وسلِم و * تَنَدَّمَ * مثله و * أَنْدَمَهُ * الله * فَنَدِمَ * ورجل * نَدْمَانُ * أي * نَادِمٌ * ويقال اليمين حِنث أو * مَنْدَمَةٌ * وقال لُبيد % ولم يُبقِ هذا الدهر في العيش مَنْدما % و * نَادَمَهُ * على الشراب فهو * نَدِيمُهُ * و * نَدْمَانُهُ * وجمع * النَّدِيم نِدَامٌ * وجمع * النَّدْمَانِ نَدَامَى * والمرأة * نَدْمَانَةٌ * والنسوة * نَدَامَى * أيضا وقيل * المُنَادَمةُ * مقلوبة من المُدَامَنة لأنه يُدمِن شُرب مع نديمه

##### Türkçe

* ن د م * **نَدِمَ** yaptığı şey üzerine, **طرِب** ve **سلِم** bâbından; ve **تَنَدَّمَ** onun gibidir; ve Allah onu **أَنْدَمَهُ** (pişman etti), böylece **فَنَدِمَ** (pişman oldu). Ve bir adam **نَدْمَانُ**: yani **نَادِمٌ**. Ve denilir ki: yemin, **حِنث** (bozulma)dır yahut **مَنْدَمَةٌ** (pişmanlık sebebi)dir. Lübeyd dedi ki:

% Ve bu dehr, yaşayışta bir **مَنْدما** (pişman olan) bırakmadı %

Ve onu içki üzerine **نَادَمَهُ**; o da onun **نَدِيمُهُ** ve **نَدْمَانُهُ**dur. Ve **النَّدِيم**’in çoğulu **نِدَامٌ**dur; ve **النَّدْمَانِ**’ın çoğulu **نَدَامَى**dır. Ve kadın **نَدْمَانَةٌ**dur; ve kadınlar **نَدَامَى**dır, yine. Ve denildi ki: **المُنَادَمةُ**, **المُدَامَنة**’den kalb edilmiştir; çünkü o, nedîmiyle birlikte içmeyi **يُدمِن** (alışkanlık edinir).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( نَدِمَ عَلَيْه ، كَفَرِحَ نَدَمًا ) ، مُحَرَّكَةً |

| على القِيَاسِ ( ونَدَامَةً ) على القِياسِ أيضًا . | | ( وتَنَدَّمَ ) أَيْ : ( أَسِفَ ) . وفي الحَدِيثِ : |   النَّدَمُ تَوْبَةٌ   . وقال الرَّاغِبُ : | النَّدَامَةُ : التَّحَسُّرُ من تَغَيُّرِ رَأْيْ في أَمرٍ | فَائِتٍ . وقال أَبو البَقَاءِ : اسْمٌ لِلنَّدَمِ ، | وحَقِيقتَهُ أَنْ يَلُومَ نَفْسَهُ على تَفْرِيطٍ وَقَعَ | مِنْهُ ، وقال غَيرُه : غَمٌّ يَصْحَبُ الإِنْسانَ | يَتَمَنَّى أَنَّ مَا وَقَعَ مِنه لم يَقَعْ ( فَهُوَ نَادِمٌ ) | سَادِمٌ أَيْ : مُهْتَمٌّ ، ( ونَدْمَانُ ) سَدْمَانُ | كَذَلِك ، هذا قَولُ كَثِيرٍ من أَهْلِ اللُّغَةِ ، | وأَنكَرَه بَعْضُهم فقال : النَّدْمَانُ لا يَكُونُ | إلاَّ مِنَ المُنَادَمَة ، نَقَلَه شَيخُنا . ( ج : ) | نَدَامَى ( كَسَكَارَى ) ، ومنه الحَدِيثُ :   غير | خَرَايَا ولا نَدَامَى   ، أي : غَيْرَ نَادِمِينَ . وفي | المُحْتَسَب لابن جِنِّي : ( ( وكَأَنَّه مُنْحَرَفٌ | به عن نَادِمِين ، ثم أَبْدَلُوا النُّونَ يَاءً ، | وأَدْغَمُوا فيها ياءَ فَعَالِيل ، ثم حَذَفُوا | إحْدَى اليَاءَيْنِ تَخْفِيفًا ، ثُمَّ أَبْدَلُوا من | الكَسْرَةِ فَتْحَةً ومِنَ اليَاءِ ألِفًا فَصَارَ | نَدَامَى ) ) . | | ( و ) قَومٌ نِدَامٌ سِدَامٌ ، مِثْلُ ( كِتَابٍ ، و ) | نُدَّامٌ سُدَّامٌ ، مِثْلُ ( زُنَّارٍ ) . | | ( والنَّدِيمُ والنَّدِيمَةُ : المُنَادِمُ ) فَعِيلٌ | بِمَعْنَى مُفَاعِلٍ ؛ لأَنَّه مِنْ نَادَمَهُ على | الشَّرَابِ هو نَدِيمُه ونَدِيمَتُه ، ولَيْسَتْ | التَّاءُ للتَّاْنِيثِ ، قال البُرَيْقُ الهُذَلِيُّ : | % ( رُزِئْنَا أَبَا زَيْدٍ ولاَ حَيَّ مِثْلُهُ % | وكَانَ أَبُو زَيْدٍ أَخِي ونَدِيمِي ) % | | ( ج : نُدَمَاءُ ) كَكُرَمَاء ، ووقع في | نُسْخَةِ شَيخِنَا : نُدْمَان ومثَّله بِقُضْبَانٍ | وهو صَحِيحٌ أيضًا : ( كالنَّدْمَانِ ) ، بِالفَتْحِ | مُتَّفَقٌ عليه ، وهو الذي يُرَافِقُكَ | ويُشَارِبُكَ . وأَنشَد الجوْهَرِيُّ للنُّعْمَانِ بنِ | نَضْلَةَ العَدَوِيِّ : |

| % ( فإنْ كُنْتَ نَدْمَانِي فبِالأَكْبَرِ اسْقِنِي % | ولا تَسْقِنِي بالأَصْغَرِ المُتَثَلِّمِ ) % | | قُلتُ : ومِثلُه للبُرْجِ بنِ مُسْهِرٍ : | % ( ونَدْمَانٍ يَزِيدُ الكَأْسَ طِيبًا % | سَقَيْتُ إِذَا تَغَوَّرتِ النُّجُومُ ) % | | ( ج : نَدَامَى ) كَسُكَارَى ، وأَنشَدَ ابنُ | جِنِّي في المُحْتَسَبِ : | % ( لَعَمْرِي لَئِنْ أَنْزَفْتُمُ أو صَحَوْتُمُ % | لَبِئْسَ النَّدَامَى كُنْتُمُ آلا أَبْجَرَا ) % | | ( ونِدَامٌ ) ، بِالكَسْرِ ، ولا يُجْمَعُ بِالوَاوِ | والنُّونِ وإِنْ أَدْخَلْتَ الهَاءَ في مُؤَنَّثِه ، قال | أَبُوا الحَسَنِ : إِنَّمَا ذَلِكَ لأنَّ الغَالِبَ على | فَعْلاَنَ أَنْ يَكُونَ أُنْثَاهُ بِالأَلِف نَحْوَ : رَيَّانَ | ورَيَّا ، وسَكْرَانَ وسَكْرَى ، وأَمَّا بَابُ | نَدْمَانَةٍ ومَوْتَانَةٍ وسَيْفَانةٍ فِيمَنْ أَخَذَهُ من | السَّيْفِ فَعَزِيزٌ بالإضَافَة إلى فَعْلاَنَ الّذي | أُنثاه فَعْلَى . وفي الصِّحاح : جَمْعُ النَّدِيمِ : | نِدَامٌ ، وجَمْعُ النَّدْمَانِ : نَدَامَى ، ( وقَدْ | يَكُونُ النَّدْمَانُ جَمْعًا ) ، نَقَلَه ابنُ سِيدَه . | | ( ومُحَمَّدُ بن حَسَنِ بنِ أَبِي بَكْرِ بنِ | نَدِيمَةَ - كسفينةٍ - أبُو بَكْرٍ الصَّيْدَلاَنِيُّ | شَيْخُ ) أَبِي سَعِيدِ بنِ ( السَّمْعَانِيِّ ) ، وقَد | رَوَى عن أَبِي الخَيْرِ بنِ أَبِي عِمْران ، قال | الحافِظُ : وهو فَرْدٌ . | | ( ونَادَمَة مُنَادَمَةً ونِدَامًا ) ، بِالكَسْرِ : | ( جَالَسَهُ عَلَى الشَّرَابِ ) ، هَذَا هو الأَصْل ، | ثم اسْتُعْمِلَ في كلِّ مُسَامَرَة . قال | الجَوْهَرِيُّ : وثقال المُنَادَمَةُ : مَقْلُوبةٌ مِنَ | المُدَامَنَةِ ، لأنه يُدْمِنُ شُرْبَ الشَّرَابِ مع | نَدِيمِه ، لأن القَلْبَ في كَلاَمِهم كَثِيرٌ . | | ( والنَّدْمُ ) ، بِالفَتْحِ : ( الكِيِّسُ | الظَّرِيفُ ) ، كالنَّدْبِ بالباء . ( و ) النَّدَمُ ، | ( بِالتَّحْرِيكِ : الأَثَرُ ) ، كالنَّدَبِ والباءُ | والمِيمُ يَتَبَادَلاَن كَثِيرًا . | | ( وخُذْ ما انْتَدَمَ ) وانْتَدَبَ وأَوْهَفَ | ( أَيْ : ما تَيَسَّرَ ) . |

| [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | امرأَةٌ نَدْمَى مِنَ النَّدَمِ لا نَدْمَانَةٌ ، | كَمَا جَزَم بِهِ في المِصْبَاحِ ، وقيل : يقال | ذَلِكَ على لُغَةِ بَنِي أَسَدٍ ؛ فإنَّهم يُجَوِّزُونَه | في كُلِّ فَعْلاَنَ . | | ويُجْمَعُ النَّدِيمُ أيضًا على : نُدْمَان ، | كقَضِيبٍ وقُضْبَانٍ . | | وامْرأَةُ نَدْمَانَةٌ من المُنَادَمَة ، نَقلَه ابنُ | مَالِكٍ ولم يَخْتَلِف فيه ، والنِّسْوةُ نَدَامَى | أيضًا ، كما في الصِّحاح . | | والتَّنَادُم : المُنَادَمَةُ على الشَّرَابِ ، ومنه | قَولُ النُّعْمانِ بنِ نَضْلَةَ : | % ( لَعلَّ أَمِيرَ المُؤْمِنِين يسوءُه % | تَنادُمُنا في الجَوْسَقِ المُتَهَدِّمِ ) % | | والنِّدامُ ، بِالكَسْرِ : السَّقْيُ ، وبه فَسَّر | ثَعْلَبٌ قَولَ أَبِي مُحَمَّدٍ الحَذْلَمِيّ : | % ( * فَذَاكَ بَعْدَ ذَاكَ مِنْ نِدَامِها * % ) % | وفي حَدِيثِ عُمَرَ رَضِيَ الله عنه :   إيَّاكُمْ | ورِضَاعَ السُّوءِ فَإِنَّه لا بُدَّ مِنء أَنْ يَنْتَدِمَ | يَوْمًا مَا   ، أي : يَظْهَرُ أَثَرُه ، وهو من | النَّدَمِ ، مُحَرَّكَةً : الأَثَر . وقال | الزَّمَخْشَرِيّ : من النَّدْمِ ، بِالفَتْحِ وهو | [ من ] الغَمِّ اللاَّزمِ ؛ إذْ يَنْدَمُ صَاحِبُه لِمَا | يَعْثُرُ عليه [ في العاقبة ] من سُوءِ آثَارِهِ . | | وتَنَدَّم : تَتَبَّعَ أَمرًا نَدَمًا . | | وأَنْدَمَه الله فَنَدِمَ . ويقال : ( ( اليَمِينُ | حِنْثُ أو مَنْدَمَةً ) ) ، وأَنشَدَ الجَوْهَرِيُّ | لِلبِيد : | % ( وإلاَّ فَمَا بِالمَوْتِ ضُرٌّ لأَهْلِهِ % | ولم يُبْقِ هَذَا الأَمْرُ في العَيْشِ مَنْدَمَا ) % | | والنَّيْدَمَانُ : نَبْتٌ . |

##### Türkçe

| | **نَدِمَ عَلَيْه** , **كَفَرِحَ** **نَدَمًا** ) , harekeli olarak |

| kıyasa göre ( ve **نَدَامَةً** ) yine kıyasa göre . | | ( ve **تَنَدَّمَ** ) yani: ( **أَسِفَ** ) . Hadiste: |   **النَّدَمُ تَوْبَةٌ**   . Râgıb dedi ki: | **النَّدَامَةُ** : geçmiş bir işte bir görüşün değişmesinden dolayı | pişmanlık duymaktır . Ebû’l-Bekâ dedi ki: pişmanlığın adı(dır), | ve onun hakikati, kendisinden vuku bulan bir kusurdan dolayı | nefsini kınamasıdır; başkası dedi ki: insana eşlik eden bir kederdir, | kendisinden vuku bulan şeyin vuku bulmamış olmasını temenni eder ( artık o **نَادِمٌ**’dir ) | **سَادِمٌ** yani: kaygılı, ( ve **نَدْمَانُ** ) **سَدْمَانُ** | yine böyledir; bu, dil ehlinin çoğunun sözüdür, | bazısı bunu inkâr etti de dedi ki: **النَّدْمَانُ** olmaz | ancak **المُنَادَمَة**’den; bunu şeyhimiz nakletti. ( çoğulu: ) | **نَدَامَى** ( **كَسَكَارَى** gibi ), ve ondan hadistir:   gayr | **خَرَايَا ولا نَدَامَى**   , yani: pişman olanlar değil. Ve | İbn Cinnî’nin el-Muhteseb’inde: ( ( sanki o, **نَادِمِين**’den | onunla saptırılmıştır; sonra **النُّونَ**’u **يَاءً**’a çevirdiler, | ve **فَعَالِيل**’in **يَاءَ**’ını ona idğam ettiler, sonra | hafifletme için **اليَاءَيْنِ**’den birini hazfettiler, | sonra **الكَسْرَةِ**’den bir **فَتْحَةً** ve **اليَاءِ**’dan bir **ألِفًا** ibdâl ettiler de | **نَدَامَى** oldu ) ) . | | ( ve ) bir kavim **نِدَامٌ** **سِدَامٌ** , ( **كِتَابٍ** gibi, ve ) | **نُدَّامٌ** **سُدَّامٌ** , ( **زُنَّارٍ** gibi ) . | | ( ve **النَّدِيمُ** ve **النَّدِيمَةُ** : **المُنَادِمُ** ) **فَعِيلٌ** | **مُفَاعِلٍ** manasında; çünkü o, içki üzere onunla **نَادَمَهُ**’dendir; o, onun **نَدِيمُه**’i ve **نَدِيمَتُه**’idir; ve | **التَّاءُ** te’nîs için değildir. el-Burayk el-Huzelî dedi ki: | % ( **رُزِئْنَا أَبَا زَيْدٍ ولاَ حَيَّ مِثْلُهُ** % | **وكَانَ أَبُو زَيْدٍ أَخِي ونَدِيمِي** ) % | | ( çoğulu: **نُدَمَاءُ** ) **كَكُرَمَاء** gibi; ve | şeyhimizin nüshasında **نُدْمَان** vaki oldu ve onu **بِقُضْبَانٍ** ile misalledi; | o da sahih(tir): ( **كالنَّدْمَانِ** ), fetha ile | üzerinde ittifak edilmiştir; o, sana refakat eden | ve seninle içki içendir. Cevherî, Nu‘mân b. | Nadle el-‘Adevî için inşad etti: |

| % ( **فإنْ كُنْتَ نَدْمَانِي فبِالأَكْبَرِ اسْقِنِي** % | **ولا تَسْقِنِي بالأَصْغَرِ المُتَثَلِّمِ** ) % | | Dedim: onun benzeri Burc b. Mushir’indir: | % ( **ونَدْمَانٍ يَزِيدُ الكَأْسَ طِيبًا** % | **سَقَيْتُ إِذَا تَغَوَّرتِ النُّجُومُ** ) % | | ( çoğulu: **نَدَامَى** ) **كَسُكَارَى** gibi; ve İbn | Cinnî el-Muhteseb’de inşad etti: | % ( **لَعَمْرِي لَئِنْ أَنْزَفْتُمُ أو صَحَوْتُمُ** % | **لَبِئْسَ النَّدَامَى كُنْتُمُ آلا أَبْجَرَا** ) % | | ( ve **نِدَامٌ** ), kesra ile; **الوَاوِ** | ve **النُّونِ** ile cem‘ edilmez, müennesine **الهَاءَ**’yı soksan da. | Ebû’l-Hasen dedi ki: bu ancak şundandır: çünkü galip olan, | **فَعْلاَنَ** üzerine, onun dişisinin **بِالأَلِف** ile olmasıdır; şu gibi: **رَيَّانَ** | ve **رَيَّا** , ve **سَكْرَانَ** ve **سَكْرَى** ; ama | **نَدْمَانَةٍ** ve **مَوْتَانَةٍ** ve **سَيْفَانةٍ** babı, onu | **السَّيْفِ**’ten alan kimse hakkında, **فَعْلاَنَ**’a nispetle azizdir; o **فَعْلاَنَ** ki | onun dişisi **فَعْلَى**’dır. Ve es-Sıhâh’ta: **النَّدِيمِ**’in cem‘i: | **نِدَامٌ** , ve **النَّدْمَانِ**’ın cem‘i: **نَدَامَى** ; ( ve | **النَّدْمَانُ** bir cem‘ olabilir ), bunu İbn Sîde nakletti. | | ( ve Muhammed b. Hasan b. Ebî Bekr b. | **نَدِيمَةَ** - **كسفينةٍ** gibi - Ebû Bekr es-Saydalânî | şeyh(i) ) Ebû Sa‘îd b. ( **السَّمْعَانِيِّ** )’nin; ve | Ebû’l-Hayr b. Ebî ‘İmrân’dan rivayet etmiştir. Hâfız dedi ki: | ve o, tektir. | | ( ve **نَادَمَة** **مُنَادَمَةً** ve **نِدَامًا** ), kesra ile: | ( **جَالَسَهُ عَلَى الشَّرَابِ** ), asıl budur; | sonra her türlü gece sohbetinde kullanıldı. | Cevherî dedi ki: ve **المُنَادَمَةُ**’nin **ثقال**’ı: **المُدَامَنَةِ**’den kalbedilmiştir; | çünkü o, **نَدِيمِه** ile içki içmeyi **يُدْمِنُ** eder; | çünkü onların sözünde kalb çoktur. | | ( ve **النَّدْمُ** ), fetha ile: ( **الكِيِّسُ الظَّرِيفُ** ) , | **النَّدْبِ** gibi, **بالباء** ile. ( ve ) **النَّدَمُ** , | ( hareke ile: **الأَثَرُ** ) , **النَّدَبِ** gibi; ve **الباءُ** | ve **المِيمُ** çokça birbirinin yerine geçer. | | ( ve **خُذْ ما انْتَدَمَ** ) ve **انْتَدَبَ** ve **أَوْهَفَ** | ( yani: **ما تَيَسَّرَ** ) . |

| [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: | | bir kadın **نَدْمَى** pişmanlıktandır; **نَدْمَانَةٌ** değil; | Miṣbâḥ’ta onunla kesin hüküm verdiği gibi. Ve denildi ki: | bu, Benî Esed’in lügatine göredir; çünkü onlar onu | her **فَعْلاَنَ**’da caiz görürler. | | Ve **النَّدِيمُ** ayrıca şu şekilde de cem‘ edilir: **نُدْمَان** , | **قَضِيبٍ** ve **قُضْبَانٍ** gibi. | | Ve bir kadın **نَدْمَانَةٌ** **المُنَادَمَة**’dendir; bunu İbn | Mâlik nakletti ve onda ihtilaf etmedi; ve kadınlar da **نَدَامَى**’dır | yine, es-Sıhâh’ta olduğu gibi. | | Ve **التَّنَادُم**: içki üzere **المُنَادَمَةُ**’dir; ve ondan | Nu‘mân b. Nadle’nin sözü: | % ( **لَعلَّ أَمِيرَ المُؤْمِنِين يسوءُه** % | **تَنادُمُنا في الجَوْسَقِ المُتَهَدِّمِ** ) % | | Ve **النِّدامُ** , kesra ile: sulama(=içirme)dir; ve onunla Sa‘leb, | Ebû Muhammed el-Hazlemî’nin sözünü tefsir etti: | % ( * **فَذَاكَ بَعْدَ ذَاكَ مِنْ نِدَامِها** * % ) % | Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun:   **إيَّاكُمْ | ورِضَاعَ السُّوءِ فَإِنَّه لا بُدَّ مِنء أَنْ يَنْتَدِمَ | يَوْمًا مَا**   , yani: onun eseri ortaya çıkar; ve bu, | **النَّدَمِ**’dendir, harekeli olarak: **الأَثَر** . Ve | Zemahşerî dedi ki: **النَّدْمِ**’dendir, fetha ile; o da | [ **من** ] lâzım olan kederdendir; zira sahibi, | [ **في العاقبة** ] onun kötü eserlerinden bulacağı şeye pişman olur. | | Ve **تَنَدَّم**: bir işi pişmanlık olarak takip etti. | | Ve Allah onu **أَنْدَمَه** de o **نَدِمَ** etti. Ve denilir: ( ( **اليَمِينُ | حِنْثُ أو مَنْدَمَةً** ) ) ; ve Cevherî, Lebîd için inşad etti: | % ( **وإلاَّ فَمَا بِالمَوْتِ ضُرٌّ لأَهْلِهِ** % | **ولم يُبْقِ هَذَا الأَمْرُ في العَيْشِ مَنْدَمَا** ) % | | Ve **النَّيْدَمَانُ** : bir bitkidir. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَدِمَ عَلَى مَا فَعَلَ
1 نَدِمَ عَلَى مَا فَعَلَ ذ He grieved for what he had done; regretted it; repented of it: or he disliked it. (Msb.)

نَدِيمٌ
نَدِيمٌ ذ A companion in drinking; a cup-companion. (S, Msb, K.) And hence, Any convivial companion; a boon-companion.

مَنْدَمٌ
مَنْدَمٌ ذ Repentance: an inf. n. of نَدِمَ; see an ex. in a verse of El-Kattلl El-Kilلbee, cited voce أَىٌّ.

##### Türkçe

نَدِمَ عَلَى مَا فَعَلَ
1 **نَدِمَ عَلَى مَا فَعَلَ** ذ Yaptığı şeye üzüldü; ondan pişman oldu; ondan tövbe etti: yahut onu hoş görmedi. (Msb.)

نَدِيمٌ
**نَدِيمٌ** ذ İçkide bir arkadaş; kadeh-arkadaşı. (S, Msb, K.) Ve bundan dolayı, Herhangi bir ünsiyetli arkadaş; bir nimet-arkadaşı.

مَنْدَمٌ
**مَنْدَمٌ** ذ Pişmanlık: **نَدِمَ**’ın bir mastar ismidir; **أَىٌّ** maddesi altında zikredilmiş, El-Kattلl El-Kilلbee’nin bir beytinde bir örneğine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَدِمَ
نَدِمَ A ( n. ac. نَدْم 1 ,  نَدَم 4 ,  نَدَاْمَة 22t )
a.  [ 'Ala ], Repented of, regretted.

نَاْدَمَ
نَاْدَمَ III ,
a.  Kept company with, revelled with.

أَنْدَمَ
أَنْدَمَ IV ,
a.  Exhorted, made to repent.

تَنَدَّمَ
تَنَدَّمَ V ,
a.  see I .

اِنْتَدَمَ
اِنْتَدَمَ VIII ,
a.  Was easy, handy.

نَدْم
نَدْم 1 ,
a.  Clever, witty. - نَدَم 4 مَنْدَم 17 ,  see 22t .

مَنْدَمَة
مَنْدَمَة 17t ,
a.  Cause for repentance.

نَاْدِم
نَاْدِم 21 , ( pl. نُدَّاْم 29 ),
a.  Penitent, contrite, repentant; remorseful.

نَدَاْمَة
نَدَاْمَة 22t ,
a.  Repentance, penitence, contrition; remorse; regret.

نَدِيْم
نَدِيْم 25 , ( pl. نِدَاْم 23 ,  نُدَمَآءُ 43 ),
a.  Booncompanion; comrade; courtier.

نَدْمَاْنُ
نَدْمَاْنُ 33 , ( pl. نُدَاْمَى 24ya ),
a.  see 21 .

b.  ( pl. نَدَاْمَى 22ya ,  نِدَاْم 23 ),  see 25 .

نَاْدَمَ
N. Ag. نَاْدَمَ III ,
a.  see 25 .

##### Türkçe

**نَدِمَ**
**نَدِمَ** A ( n. ac. **نَدْم** 1 , **نَدَم** 4 , **نَدَاْمَة** 22t )
a. [ 'Ala ], -den tövbe etti, pişman oldu.

**نَاْدَمَ**
**نَاْدَمَ** III ,
a. ile arkadaşlık etti, ile eğlendi.

**أَنْدَمَ**
**أَنْدَمَ** IV ,
a. tövbeye teşvik etti, tövbe ettirdi.

**تَنَدَّمَ**
**تَنَدَّمَ** V ,
a. I’e bak.

**اِنْتَدَمَ**
**اِنْتَدَمَ** VIII ,
a. kolay oldu, elverişli oldu.

**نَدْم**
**نَدْم** 1 ,
a. zeki, nükteli. - **نَدَم** 4 **مَنْدَم** 17 , 22t’ye bak.

**مَنْدَمَة**
**مَنْدَمَة** 17t ,
a. tövbe sebebi.

**نَاْدِم**
**نَاْدِم** 21 , ( pl. **نُدَّاْم** 29 ),
a. tövbekâr, pişman; vicdan azabı duyan.

**نَدَاْمَة**
**نَدَاْمَة** 22t ,
a. tövbe, tövbekârlık, pişmanlık; vicdan azabı; pişman olma.

**نَدِيْم**
**نَدِيْم** 25 , ( pl. **نِدَاْم** 23 , **نُدَمَآءُ** 43 ),
a. meclis arkadaşı; yoldaş; saray mensubu.

**نَدْمَاْنُ**
**نَدْمَاْنُ** 33 , ( pl. **نُدَاْمَى** 24ya ),
a. 21’e bak.

b. ( pl. **نَدَاْمَى** 22ya , **نِدَاْم** 23 ), 25’e bak.

**نَاْدَمَ**
N. Ag. **نَاْدَمَ** III ,
a. 25’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ندم
نَدِمَ - يَنْدَمُ - نادِم - نادِمين - نَدَامَة
نَدِمَ - يَنْدَمُ + كائن + على أمر: يألم عند ذكر خطأ فعله، ويتمنى لو لم يفعل: يشعر في نفسه بالألم وعدم الرضا والقبول، وذلك حين يذكر أنه قد فعل أمراً خطأ، قد يصيبه في المستقبل بسببه ضرر جسمي أو نفسي، ويتمنى لو لم يفعله.
نَادِم: اسم فاعل صفة مشبهة من " نَدِمَ - يَنْدَمُ "
نَادِمِيْن: جمع " نادِم "
نَدَامَة - النَّدامَة: على وزن "فَعالة" اسم فعل مبالغة من " نَدِمَ - يَنْدَمُ ": الشعور بالألم وعدم الرضا والقبول لأمر مخصوص.
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالحزن والأسى والأسف "، وهي:
حَسِرَ - يَحْسَرُ، نَدِمَ - يَنْدَم، أَسِفَ- يَأْسَف، حَزِنَ - يَحْزَنُ، أَوِهَ - يَأْوَه، أَسِيَ - يَأْسى
نادم - نادمين
يصبح نادم	﴿فبعث الله غرابا يبحث في الأرض ليريه كيف يواري سوأة أخيه قال ياويلتا أعجزت أن أكون مثل هذا الغراب فأواري سوأة أخي فأصبح من النادمين(31)﴾ المائدة ﴿فترى الذين في قلوبهم مرض يسارعون فيهم يقولون نخشى أن تصيبنا دائرة فعسى الله أن يأتي بالفتح أو أمر من عنده فيصبحوا على ما أسروا في أنفسهم نادمين(52)﴾ المائدة ﴿قال عما قليل ليصبحن نادمين(40)﴾ المؤمنون ﴿فعقروها فأصبحوا نادمين(157)﴾ الشعراء ﴿ياأيها الذين آمنوا إن جاءكم فاسق بنبإ فتبينوا أن تصيبوا قوما بجهالة فتصبحوا على ما فعلتم نادمين(6)﴾ الحجرات
الندامة
 	﴿ولو أن لكل نفس ظلمت ما في الأرض لافتدت به وأسروا الندامة لما رأوا العذاب وقضي بينهم بالقسط وهم لا يظلمون(54)﴾ يونس ﴿وقال الذين استضعفوا للذين استكبروا بل مكر الليل والنهار إذ تأمروننا أن نكفر بالله ونجعل له أندادا وأسروا الندامة لما رأوا العذاب وجعلنا الأغلال في أعناق الذين كفروا هل يجزون إلا ما كانوا يعملون (33)﴾ سبأ
مختار الصحاح
● [ندم] ن د م: نَدِمَ على ما فعل من باب طرِب وسلِم و تَنَدَّمَ مثله و أَنْدَمَهُ الله فَنَدِمَ ورجل نَدْمَانُ أي نَادِمٌ ويقال اليمين حِنث أو مَنْدَمَةٌ وقال لُبيد ولم يُبقِ هذا الدهر في العيش مَنْدما و نَادَمَهُ على الشراب فهو نَدِيمُهُ و نَدْمَانُهُ وجمع النَّدِيم نِدَامٌ وجمع النَّدْمَانِ نَدَامَى والمرأة نَدْمَانَةٌ والنسوة نَدَامَى أيضا وقيل المُنَادَمةُ مقلوبة من المُدَامَنة لأنه يُدمِن شُرب مع نديمه
الراغب
ندم
- الندم والندامة: التحسر من تغير رأي في أمر فائت. قال تعالى: }فأصبح من النادمين﴿[المائدة/31] وقال:﴾عما قليل ليصبحن نادمين{ [المؤمنون/40] وأصله من منادمة الحزن له. والنديم والندمان والمنادم يتقارب. قال بعضهم: المندامة والمداومة يتقاربان. وقال بعضهم: الشريبان سميا نديمين لما يتعقب أحوالهما من الندامة على فعليهما.
ملخص اللسان
1) نَدِمَ على الشيء ونَدِمَ على ما فعل نَدَماً ونَدامةً وتَنَدَّمَ: أَسِفَ. ورجل نادِمٌ سادِمٌ ونَدْمانُ سَدْمانُ أَي نادِمٌ مُهْتمٌّ.ويقال في النَّدَم: نَدْمان أَيضاً، فلا يكون إِتْباعاً لِخَزايا، بل جمعاً برأْسه، والمرأَة نَدْمانةٌ، والنسوة نَدامَى
2) والنَّدِيمُ: الشَّرِيبُ الذي يُنادِمه، وهو نَدْمانُه أَيضاً. ونادَمَني فلانٌ على الشراب. فهو نَدِيمي ونَدْماني ،وجمعُ النَّدِيم نِدامٌ، وجمع النِّدامِ نَدامَى ،ونادَمَ الرجل مُنادَمةً ونِداماً: جالَسه على الشراب. والنَّدِيمُ: المُنادِمُ، والجمع نُدَماءُ، وكذلك النَّدْمانُ، والجمع نَدامى ونِدامٌ  والأُنثى نَدْمانةٌ، وقد يكون النَّدْمان واحداً وجمعاً،النَّدامى جمع نَدْمانٍ، وهو النَّدِيمُ الذي يُرافِقُك ويُشارِبُك.
3) والنَّدَبُ والنَّدَمُ: الأَثرُ
4) والتَّنَدُّم: أَن يَتَّبع الإِنسان أَمراً نَدَماً.
لسان العرب
● - ندم: نَدِمَ على الشيء ونَدِمَ على ما فعل نَدَماً ونَدامةً وتَنَدَّمَ:       أَسِفَ. ورجل نادِمٌ سادِمٌ ونَدْمانُ سَدْمانُ أَي نادِمٌ مُهْتمٌّ.       وفي الحديث: النَّدَمُ تَوْبةٌ، وقوم نُدَّامٌ سُدَّامٌ ونِدامٌ سِدامٌ       ونَدامى سَدامى. والنَّدِيمُ: الشَّرِيبُ الذي يُنادِمه، وهو نَدْمانُه       أَيضاً. ونادَمَني فلانٌ على الشراب. فهو نَدِيمي ونَدْماني؛ قال النُّعْمان       بن نَضْلةَ العدويّ، ويقال للنعمان بن عَدِيٍّ وكان عُمرُ اسْتَعْمَلَهم       على مَيْسانَ:       فإِن كنتَ نَدْماني فبالأَكْبَرِ اسْقِني،       ولا تَسْقِني بالأَصْغَر المُتَثَلِّمِ       لعلّ أَميرَ المؤمنينَ يَسُوءُه       تنادُمُنا في الجَوْسَقِ المُتَهَدِّمِ       قال: ومثله للبُرْجِ بن مُسْهِرٍ:       ونَدْمانٍ يَزِيدُ الكأْسَ طِيباً،       سقيْتُ إِذا تَغَوَّرتِ النُّجومُ       قال: وشاهدُ نَديمٍ قولُ البُرَيْق الهذلي:       زُرنا أَبا زيدٍ، ولا حيَّ مِثْله،       وكان أَبو زيدٍ أَخي ونَدِيمي       وجمعُ النَّدِيم نِدامٌ، وجمع النِّدامِ نَدامَى. وفي الحديث: مَرْحَباً       بالقوم غيرَ خَزايا ولا نَدامى أَي نادِمِينَ، فأَخرجه على مذهبهم في       الإِتباع بِخَزايا، لأَن النَّدامى جمع نَدْمانٍ، وهو النَّدِيمُ الذي       يُرافِقُك ويُشارِبُك. ويقال في النَّدَم: نَدْمان أَيضاً، فلا يكون       إِتْباعاً لِخَزايا، بل جمعاً برأْسه، والمرأَة نَدْمانةٌ، والنسوة نَدامَى.       ويقال: المُنادَمةُ مقلوبةٌ من المُدامَنةِ، لأَنه يُدْمِنُ شُرْبَ الشراب مع       نَدِيمه، لأَن القلب في كلامهم كثير كالقِسيِّ من القُوُوسِ، وجَذَب       وجَبَذَ، وما أَطْيَبَه وأَيْطَبَه، وخَنِزَ اللحمُ وخَزِنَ، وواحِدٌ وحادٍ.       ونادَمَ الرجل مُنادَمةً ونِداماً: جالَسه على الشراب. والنَّدِيمُ:       المُنادِمُ، والجمع نُدَماءُ، وكذلك النَّدْمانُ، والجمع نَدامى ونِدامٌ،       ولا يجمع بالواو والنون، وإِن أَدخلت الهاء في مؤنثه؛ قال أَبو الحسن:       إِنما ذلك لأَن الغالب على فَعْلانَ أَن يكون أُنثاه بالأَلف نحو رَيَّان       ورَيَّا وسَكْرانَ وسَكْرَى، وأَما بابُ نَدْمانةٍ وسَيْفانةٍ فيمن أَخَذه       من السيف ومَوْتانةٍ فعزيزٌ بالإِضافة إلى فَعْلان الذي أُنثاه فَعْلى،       والأُنثى نَدْمانةٌ، وقد يكون النَّدْمان واحداً وجمعاً؛ وقول أَبي محمد       الخذْلميِّ:       فذاكَ بعدَ ذاكِ من نِدامِها       فسره ثعلب فقال: نِدامُها سَقْيُها.       والنََيْدَمانُ: نبت.       والنَّدَبُ والنَّدَمُ: الأَثرُ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: إِياكم       ورَضاع السَّوْء فإِنه لا بُدَّ من أَنْ يَنْتَدِمَ يوماً مّا أَي يظهر       أَثرُه. والنَّدَم: الأَثَر، وهو مثل النَّدَب، والباء والميم يتبادلان،       وذكره الزمخشري بسكون الدال من النَّدْمِ، وهو الغَمّ اللازم إِذ يَنْدَم       صاحبُه لما يَعْثر عليه من سوء آثاره. ويقال: خُذْ ما انتَدَم وانتَدَب       وأَوْهَف أَي خُذْ ما تَيسَّر.       والتَّنَدُّم: أَن يَتَّبع الإِنسان أَمراً نَدَماً. يقال: التقَدُّم       قبل التنَدُّم؛ وهذا يروى عن أَكثم بن صَيفي أَنه قال: إِن أَردتَ       المُحاجَزة فقبْل المُناجزة؛ قال أَبو عبيد: معناه انجُ بنفسك قبل لِقاء من لا       قِوامَ لك به، قال: وقال الذي قتلَ محمدَ بن طلحة بن عبيد الله يوم       الجمَل:يُذَكِّرُني حاميمَ، والرُّمْحُ شاجرٌ،       فهلاَّ تَلا حاميمَ قبلَ التقدُّم       وأَندَمه اللهُ فنَدِم. ويقال: اليَمين حِنْثٌ أَو مَنْدَمة؛ قال لبيد:       وإِلا فما بالمَوْتِ ضُرٌّ لأَهْلِه،       ولم يُبْقِ هذا الأَمرُ في العَيْش مَنْدَما
مقاييس اللغة:
(ندم) النون والدال والميم كلمةٌ تدلُّ على تَفَكُّنٍ لشيءٍ قد كان([11]). يقال: ندِم عليه نَدَماً ونَدامةً. وشَرِيبُ الرّجلِ: مُنادِمُهُ ونديمُه([12]). وقال ناسٌ: المنادمة مقلوب المدامنة، وذلك إدمان الشَّراب. وفيه نظر. وناسٌ يقولون: كان الشَّرِيبانِ يكونُ من أحدهما بعضُ ما يُنْدَم عليه، فلذلك سمِّيا نديمين.
القاموس المحيط:
نَدِمَ عليه، كفَرِحَ، نَدَماً ونَدامةً وتَنَدَّمَ أسِفَ، فهو نادِمٌ ونَدْمانُ ج كَسكارَى وكِتابٍ وزُنَّارٍ.
والنَّديمُ والنَّديمةُ: المُنادِمُ ج: نُدَماءُ، كالنَّدْمانِ ج: نَدامَى ونِدامٌ، وقد يكونُ النَّدْمانُ جَمْعاً. ومحمدُ بنُ حَسَنِ بنِ أبيِ بَكْرِ بنِ نَدِيمَة، كسَفينةٍ: أبو بَكْرٍ الصَّيْدَلانِيُّ، شيخُ السَّمْعانِيِّ. ونادَمَه مُنادَمَةً ونِداماً: جالَسَه على الشَّرابِ. والنَّدْمُ: الكَيِّسُ الظّريفُ، وبالتحريكِ: الأَثَرُ.
وخُذْ ما انْتَدَمَ، أي: ما تَيَسَّرَ.
تاج العروس:
( ندم عليه كفرح ندما ) محركة على القياس ( وندامة ) على القياس أيضا ( وتندم ) أي ( أسف ) وفى الحديث الندم توبة وقال الراغب الندامة التحسر من تغير رأى في أمر فائت وقال أبو البقاء
اسم للندم وحقيقته ان يلوم نفسه على تفريط وقع منه وقال غيره غم يصحب الانسان يتمنى ان ما وقع منه لم يقع ( فهو نادم ) سادم أي مهتم ( وندمان ) سدمان كذلك هذا قول كثير من أهل اللغة وأنكره بعضهم فقال الندمان لا يكون الا من المنادمة نقله شيخنا ( ج ) ندامى ( كسكارى ) ومنه الحديث غير خزا ياولا ندامى أي غير نادمين وفى المحتسب لا بن جنى وكأنه محرف عن ندامين ثم أبد لوا النون ياء وأدغمو افيها ياء فعاليل ثم حذفوا احدى الياءين تحفيفا ثم أبدلوا من الكسرة فتحة ومن الياء الفا فصار ندامى ( و ) قوم ندام سدام مشل ( كتاب و ) ندام سدام مثل ( زنار والنديم والنديمة المنادم ) فعيل بمعنى مفاعل لانه من نادمه على الشراب فهو نديمه ونديمته وليست التاء للتأنيث قال البريق الهذلى زرنا أبا زيد ولاحى مثله * وكان أبو زيد أخى ونديمى ( ج ندماء ) ككوماء ووقع في نسخة شيخنا ندمان ومثله بقضبان وهو صحيح أيضا ( كالندمان ) بالفتح متفق عليه وهو الذى يرافقك ويشاربك : وأنشد الجوهرى للنعمان بن نضلة العدوى فان كنت ندمانى فبالاكبرا سقنى * ولا تسقني بالاصغر المتثلم * قلت ومثله للبرج بن مسهر : وندمان يزيد الكاس طيبا * سقيت إذا تغورت النجوم ( ج ندامى ) كسكارى وأنشد ابن جنى في المحتسب لعمري لئن انزفتم أو صحوتم * لبئس الندامى كنتم آل ابجرا ( وندام ) بالكسر ولايجمع بالواو والنون وان ادخلت الهاء في مؤنثه قال أبو الحسن انما ذلك لان الغالب على فعلان أن يكون انثاه بالالف نحو ريان وريا وسكران وسكرى وأما باب ندمانة وموتانة وسيفانة فيمن أخذه من السيف فعزيز بالاضافة الى فعلان الذى أثناه فعلى وفى الصحاح جمع النديم ندام وجمع الندمان ندامى ( وقد يكون الندمان جمعا ) نقله ابن سيده ( ومحمد بن حسن بن أبى بكر ابن نديمة كسفينة أبو بكر الصيد لانى شيخ ) أبى سعيد بن ( السمعاني ) وقد روى عن أبى الخير بن أبى عمر ان قال الحافظ وهو فرد ( ونادمه منادمة ونداما ) بالكسر ( جالسه على الشراب ) هذا هو الاصل ثم استعمل في كل مسامرة قال الجوهرى ويقال المنادمة مقلوبة من المدامنة لانه يدمن شرب الشراب مع نديمه لان القلب في كلامهم كثير ( والندم ) بالفتح ( الكيس الظريف ) كالندب بالباء ( و ) الندب ( بالتحريك الاثر ) كالندب والباء والميم يتبادلان كثيرا ( وخذما انتدم ) وانتدب وأوهف ( أي ما تيسر ) * ومما يستدرك عليه امرأة ندمى من الندم لاند مانة كما جزم به في المصباح وقيل يقال ذلك على لغة بنى اسد فانهم يجوزونه في كل فعلان ويجمع النديم أيضا على ئدمان كقضيب وقضبان وامرأة ئدمانة من المنادمة نقله ابن مالك ولم يختلف فيه والنسوة ندامى أيضا كما في الصحاح والتنادم المنادمة على الشراب ومنه قول النعمان بن نضلة لعل أمير المؤمنين يسوءه * تناد منا في الجوسق المتهدم والندام بالكسر السقى وبه فسر ثعلب قول أبى محمد الحذلمى * فذاك بعد ذاك من ندامها * وفى حديث عمر رضى الله عنه اياكم ورضاع السوء فانه لابد من ان ينتدم يوماما أي يظهر أثره وهو من الندم محركة الاثر وقال الزمخشري من الندم بالفتح وهو الغم اللازم إذ يندم صاحبه لما يعثر عليه من سوء آثاره وتندم تتبع أمر اندما وأندمه الله فندم ويقال اليمين حنث أو مندمة وأنشد الجوهرى للبيد : والافما بالموت ضر لاهله * ولم يبق هذا الامر في العيش متدما والنيدمان نبت

##### Türkçe

**ندم**
**نَدِمَ - يَنْدَمُ - نادِم - نادِمين - نَدَامَة**
**نَدِمَ - يَنْدَمُ** + bir varlık + bir iş üzerine: yaptığı bir hatayı anınca acı duyar ve keşke yapmasaydım diye temenni eder: kendi içinde acı ve hoşnut olmama ve kabul etmeme hisseder; bu da, gelecekte onun sebebiyle bedensel veya psikolojik bir zarar isabet edebilecek bir yanlış işi yapmış olduğunu andığı zaman olur; ve keşke onu yapmasaydım diye temenni eder.
**نَادِم**: “ **نَدِمَ - يَنْدَمُ** ”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
**نَادِمِيْن**: “ **نادِم** ”in çoğulu.
**نَدَامَة - النَّدامَة**: “فَعالة” vezninde, “ **نَدِمَ - يَنْدَمُ** ”dan mübalağa ism-i fiil: belirli bir şey için acı ve hoşnut olmama ve kabul etmeme duygusu.
Ve lafız, “hüzün, keder ve esef duygusu” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**حَسِرَ - يَحْسَرُ**، **نَدِمَ - يَنْدَم**، **أَسِفَ- يَأْسَف**، **حَزِنَ - يَحْزَنُ**، **أَوِهَ - يَأْوَه**، **أَسِيَ - يَأْسى**
**نادم - نادمين**
**يصبح نادم**	﴿Bunun üzerine Allah bir karga gönderdi; yerde eşeleyip ona kardeşinin avret yerini nasıl örteceğini göstermek için. Dedi ki: “Vay bana! Şu karga gibi olup da kardeşimin avret yerini örtemez miyim?” Böylece **النادمين**’den oldu (31)﴾ **المائدة** ﴿Kalplerinde hastalık olanları görürsün; onların içinde koşuşurlar; derler ki: “Bize bir felaketin isabet etmesinden korkuyoruz.” Belki Allah fetih ile veya katından bir emirle gelir de, içlerinde gizledikleri şeye karşı **نادمين** olurlar (52)﴾ **المائدة** ﴿Dedi ki: “Az sonra mutlaka **نادمين** olacaklar” (40)﴾ **المؤمنون** ﴿Onu boğazladılar da **نادمين** oldular (157)﴾ **الشعراء** ﴿Ey iman edenler! Size bir fasık bir haber getirirse, araştırın; yoksa bir topluluğa cehaletle isabet edersiniz de yaptığınıza karşı **نادمين** olursunuz (6)﴾ **الحجرات**
**الندامة**
 	﴿Eğer zulmeden her nefis için yerde olanların hepsi olsaydı, onunla fidye verirdi; azabı gördüklerinde **الندامة**’yi gizlediler; aralarında adaletle hükmedildi ve onlar zulmedilmezler (54)﴾ **يونس** ﴿Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara dedi ki: “Hayır; gece ve gündüz tuzağı; hani bize Allah’ı inkâr etmemizi ve O’na eşler kılmamızı emrediyordunuz.” Azabı gördüklerinde **الندامة**’yi gizlediler; inkâr edenlerin boyunlarına halkalar koyduk; ancak yaptıklarının karşılığıyla mı cezalandırılırlar? (33)﴾ **سبأ**

**مختار الصحاح**
● [**ندم**] **ن د م**: **نَدِمَ** yaptığı şeye **على**; **طرِب** ve **سلِم** babından; **تَنَدَّمَ** da onun gibidir; ve Allah onu **أَنْدَمَهُ** da o **فَنَدِمَ**; ve bir adam **نَدْمَانُ** yani **نَادِمٌ**; ve denilir: yemin **حِنث** veya **مَنْدَمَةٌ**; ve **لُبيد** dedi: “Ve bu dehr, yaşayışta bir **مَنْدما** bırakmadı”; ve onu içki üzerine **نَادَمَهُ**, o da onun **نَدِيمُهُ** ve **نَدْمَانُهُ**dur; ve **النَّدِيم**’in çoğulu **نِدَامٌ**; ve **النَّدْمَانِ**’ın çoğulu **نَدَامَى**; ve kadın **نَدْمَانَةٌ**; ve kadınlar **نَدَامَى** da; ve denildi ki **المُنَادَمةُ**, **المُدَامَنة**’den kalbedilmiştir; çünkü o, nedimiyle birlikte içki içmeyi **يُدمِن** eder.

**الراغب**
**ندم**
- **الندم** ve **الندامة**: geçmiş bir iş hakkında görüşün değişmesinden doğan iç çekiş. Yüce Allah dedi ki: ﴿Böylece **النادمين**’den oldu﴾ [**المائدة**/31] ve dedi ki: ﴿Az sonra mutlaka **نادمين** olacaklar﴾ [**المؤمنون**/40]. Ve aslı, hüznün onunla **منادمة**sindendir. Ve **النديم** ve **الندمان** ve **المنادم** birbirine yakındır. Bazıları dedi ki: **المندامة** ve **المداومة** birbirine yakındır. Bazıları dedi ki: iki içiciye **نديمين** adı verildi; çünkü ikisinin hâllerini, yaptıklarına dair **الندامة** takip eder.

**ملخص اللسان**
1) **نَدِمَ** şeye **على** ve **نَدِمَ** yaptığı şeye **على**; **نَدَماً** ve **نَدامةً** olarak; ve **تَنَدَّمَ**: **أَسِفَ**. Ve bir adam **نادِمٌ** **سادِمٌ**; ve **نَدْمانُ** **سَدْمانُ**; yani **نادِمٌ** kederli. Ve **النَّدَم** hakkında denilir: **نَدْمان** da; böylece **خَزايا**’ya tâbi (itbâ‘) olmaz; bilakis başlı başına bir çoğuldur; ve kadın **نَدْمانةٌ**; ve kadınlar **نَدامَى**.
2) Ve **النَّدِيمُ**: onunla **يُنادِمه** olan içici; o, onun **نَدْمانُه**dur da. Ve falan kimse beni içki üzerine **نادَمَني**; o da benim **نَدِيمي**m ve **نَدْماني**mdir. Ve **النَّدِيم**’in çoğulu **نِدامٌ**; ve **النِّدام**’ın çoğulu **نَدامَى**; ve adam **مُنادَمةً** ve **نِداماً** olarak **نادَمَ**: onu içki üzerine oturup arkadaşlık etti. Ve **النَّدِيمُ**: **المُنادِمُ**; çoğulu **نُدَماءُ**; ve aynı şekilde **النَّدْمانُ**; çoğulu **نَدامى** ve **نِدامٌ**. Ve dişisi **نَدْمانةٌ**; ve **النَّدْمان** tekil ve çoğul olabilir; **النَّدامى**, **نَدْمانٍ**’ın çoğuludur; o da, sana eşlik eden ve seninle içki içen **النَّدِيمُ**dir.
3) Ve **النَّدَبُ** ve **النَّدَمُ**: izdir.
4) Ve **التَّنَدُّم**: insanın bir işi, pişmanlık olarak takip etmesidir.

**لسان العرب**
● - **ندم**: **نَدِمَ** şeye **على** ve **نَدِمَ** yaptığı şeye **على**; **نَدَماً** ve **نَدامةً** olarak; ve **تَنَدَّمَ**: **أَسِفَ**. Ve bir adam **نادِمٌ** **سادِمٌ**; ve **نَدْمانُ** **سَدْمانُ**; yani **نادِمٌ** kederli. Ve hadiste: **النَّدَمُ تَوْبةٌ**. Ve bir kavim **نُدَّامٌ** **سُدَّامٌ** ve **نِدامٌ** **سِدامٌ** ve **نَدامى** **سَدامى**. Ve **النَّدِيمُ**: onunla **يُنادِمه** olan içici; o, onun **نَدْمانُه**dur da. Ve falan kimse beni içki üzerine **نادَمَني**; o da benim **نَدِيمي**m ve **نَدْماني**mdir; **النُّعْمان بن نَضْلةَ العدويّ** dedi; ve **النعمان بن عَدِيٍّ** için de denilir; **عُمر** onu **مَيْسانَ** üzerine görevlendirmişti:
فإِن كنتَ **نَدْماني** فبالأَكْبَرِ اسْقِني،
ولا تَسْقِني بالأَصْغَر المُتَثَلِّمِ
لعلّ أَميرَ المؤمنينَ يَسُوءُه
تَنادُمُنا في الجَوْسَقِ المُتَهَدِّمِ
Dedi ki: ve onun gibisi **البُرْجِ بن مُسْهِرٍ**’indir:
ونَدْمانٍ يَزِيدُ الكأْسَ طِيباً،
سقيْتُ إِذا تَغَوَّرتِ النُّجومُ
Dedi ki: ve **نَديمٍ**in şahidi, **البُرَيْق الهذلي**’nin sözüdür:
زُرنا أَبا زيدٍ، ولا حيَّ مِثْله،
وكان أَبو زيدٍ أَخي ونَدِيمي
Ve **النَّدِيم**’in çoğulu **نِدامٌ**; ve **النِّدام**’ın çoğulu **نَدامَى**. Ve hadiste: “**مَرْحَباً** kavme; **غيرَ خَزايا ولا نَدامى**” yani **نادِمِينَ**; onu, **خَزايا**’ya itbâ‘ mezhepleri üzere çıkardı; çünkü **النَّدامى**, **نَدْمانٍ**’ın çoğuludur; o da, sana eşlik eden ve seninle içki içen **النَّدِيمُ**dir. Ve **النَّدَم** hakkında denilir: **نَدْمان** da; böylece **خَزايا**’ya itbâ‘ olmaz; bilakis başlı başına bir çoğuldur; ve kadın **نَدْمانةٌ**; ve kadınlar **نَدامَى**. Ve denilir: **المُنادَمةُ** **المُدامَنةِ**’den kalbedilmiştir; çünkü o, nedimiyle birlikte içki içmeyi **يُدْمِنُ** eder; çünkü kalb, onların كلامında çoktur; **القِسيِّ**’nin **القُوُوسِ**’tan olması gibi; ve **جَذَب** ve **جَبَذَ**; ve “**ما أَطْيَبَه**” ve “**أَيْطَبَه**”; ve “**خَنِزَ** et” ve “**خَزِنَ**”; ve “**واحِدٌ**” ve “**حادٍ**”. Ve adam **مُنادَمةً** ve **نِداماً** olarak **نادَمَ**: onu içki üzerine oturup arkadaşlık etti. Ve **النَّدِيمُ**: **المُنادِمُ**; çoğulu **نُدَماءُ**; ve aynı şekilde **النَّدْمانُ**; çoğulu **نَدامى** ve **نِدامٌ**; ve vav ve nun ile çoğul yapılmaz; her ne kadar müennesine **الهاء** sokulsa da; **أَبو الحسن** dedi ki: bu ancak şundan dolayıdır: **فَعْلانَ** üzerine galip olan, müennesi elif ile olmasıdır; **رَيَّان** ve **رَيَّا**, **سَكْرانَ** ve **سَكْرَى** gibi. Ama **نَدْمانةٍ** ve **سَيْفانةٍ** babı, onu kılıçtan alan kimse hakkında; ve **مَوْتانةٍ**; **فَعْلان**’a nispetle azdır; onun müennesi **فَعْلى**dır. Ve dişisi **نَدْمانةٌ**; ve **النَّدْمان** tekil ve çoğul olabilir. Ve **أَبي محمد الخذْلميِّ**’nin sözü:
فذاكَ بعدَ ذاكِ من نِدامِها
Onu **ثعلب** şöyle tefsir etti: **نِدامُها** onun sulanmasıdır.
Ve **النََيْدَمانُ**: bir bitkidir.
Ve **النَّدَبُ** ve **النَّدَمُ**: izdir. Ve **عمر**’ın hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Kötü emzirmeden sakının; çünkü mutlaka bir gün **أَنْ يَنْتَدِمَ** gerekir” yani izi ortaya çıkar. Ve **النَّدَم**: izdir; o, **النَّدَب** gibidir; ve **الباء** ile **الميم** yer değiştirir. Ve **الزمخشري** onu, **النَّدْمِ**’den, **الدال**’ın sükûnu ile zikretti; o da, sahibinin kötü izlerinden bulduğu şeye pişman olduğu vakit, lâzım olan gamdır. Ve denilir: “**خُذْ ما انتَدَم وانتَدَب وأَوْهَف**” yani: kolaylaşanı al.
Ve **التَّنَدُّم**: insanın bir işi pişmanlık olarak takip etmesidir. Denilir: **التقَدُّم قبل التنَدُّم**; bu, **أَكثم بن صَيفي**’den rivayet edilir; o dedi ki: eğer **المُحاجَزة** istersen, **المُناجزة**’den önce. **أَبو عبيد** dedi ki: manası: kendine gücü yetmeyen biriyle karşılaşmadan önce canını kurtar. Dedi ki: ve **الجمل** günü **محمدَ بن طلحة بن عبيد الله**’ı öldürenin söylediği:
يُذَكِّرُني حاميمَ، والرُّمْحُ شاجرٌ،
فهلاَّ تَلا حاميمَ قبلَ التقدُّم
Ve Allah onu **أَندَمه** de o **فَنَدِم**. Ve denilir: yemin **حِنْثٌ** yahut **مَنْدَمة**; **لبيد** dedi:
وإِلا فما بالمَوْتِ ضُرٌّ لأَهْلِه،
ولم يُبْقِ هذا الأَمرُ في العَيْش مَنْدَما

**مقاييس اللغة:**
(**ندم**) **النون** ve **الدال** ve **الميم**: bir kelimedir; olmuş bir şey için düşünmeye delalet eder([11]). Denilir: ona **ندِم** etti; **نَدَماً** ve **نَدامةً** olarak. Ve adamın içicisi: onun **مُنادِمُهُ** ve **نديمُه**dur([12]). Ve bir topluluk dedi ki: **المنادمة** **المدامنة**’nin kalbidir; bu da içkiyi **إدمان** etmektir. Bunda bir bakış vardır. Ve bir topluluk der ki: iki içiciden birinden, pişman olunacak şeylerden bir kısmı olurdu; bu yüzden ikisine **نديمين** adı verildi.

**القاموس المحيط:**
Ona **نَدِمَ** etti; **كفَرِحَ** gibi; **نَدَماً** ve **نَدامةً** olarak; ve **تَنَدَّمَ**: **أسِفَ**; o da **نادِمٌ** ve **نَدْمانُ**dur; çoğulu: **كَسكارَى** ve **كِتابٍ** ve **زُنَّارٍ**.
Ve **النَّديمُ** ve **النَّديمةُ**: **المُنادِمُ**; çoğulu: **نُدَماءُ**; **النَّدْمانِ** gibi; çoğulu: **نَدامَى** ve **نِدامٌ**; ve **النَّدْمانُ** çoğul olabilir. Ve **محمدُ بنُ حَسَنِ بنِ أبيِ بَكْرِ بنِ نَدِيمَة**; **سَفينةٍ** gibi: **أبو بَكْرٍ الصَّيْدَلانِيُّ**; **السَّمْعانِيِّ**’nin şeyhi. Ve onu **مُنادَمَةً** ve **نِداماً** olarak **نادَمَه**: onu içki üzerine oturup arkadaşlık etti. Ve **النَّدْمُ**: akıllı zarif kimse; ve harekeli olarak: iz.
Ve “**وخُذْ ما انْتَدَمَ**” yani: kolaylaşanı.

**تاج العروس:**
( Ona **ندم** etti; **كفرح** gibi; **ندما** ) kıyasa göre harekeli ( ve **ندامة** ) yine kıyasa göre ( ve **تندم** ) yani ( **أسف** ). Ve hadiste: **الندم توبة**. Ve **الراغب** dedi: **الندامة** geçmiş bir işte görüşün değişmesinden doğan iç çekiştir. Ve **أبو البقاء** dedi:
Pişmanlığın adıdır; hakikati, kendini, kendisinden vuku bulan bir kusurdan dolayı kınamasıdır. Ve başkası dedi: insana eşlik eden bir gamdır; kendisinden vuku bulan şeyin vuku bulmamış olmasını temenni eder. ( O da **نادم**dir ) **سادم** yani kederli. ( ve **ندمان** ) **سدمان** da; bu, dil ehlinin çoğunun sözüdür. Bazıları onu inkâr etti; dedi ki: **الندمان** ancak **المنادمة**’dendir; bunu şeyhimiz nakletti. ( çoğulu ) **ندامى** ( **كسكارى** gibi ). Ve ondan hadiste: **غير خزا ياولا ندامى** yani: **غير نادمين**. Ve **المحتسب**’de, **ابن جنى**’ye göre: sanki **ندامين**’den tahrif edilmiştir; sonra **النون**’u **ياء**a çevirdiler ve onda **ياء**yı idgam ettiler; **فعاليل**; sonra hafifletme için iki **ياء**dan birini sildiler; sonra kesreden bir fetha, **ياء**dan bir elif bedel kıldılar; böylece **ندامى** oldu. ( ve ) bir kavim **ندام** **سدام**; **مشل** ( **كتاب** ve ) **ندام** **سدام** misli ( **زنار** ). Ve **النديم** ve **النديمة**: **المنادم**; **فعيل** mânâsı **مفاعل**; çünkü “onu içki üzerine **نادمه**”dendir; o da onun **نديمه** ve **نديمته**sidir; ve **التاء** te’nîs için değildir. **البريق الهذلى** dedi:
زرنا أَبا زيد ولاحى مثله * وكان أبو زيد أخى ونديمى
( çoğulu **ندماء** ) **ككوماء** gibi. Ve şeyhimizin nüshasında **ندمان** vaki oldu; ve onun gibisi **بقضبان**; o da doğrudur. ( **كالندمان** ) fetha ile; üzerinde ittifak edilmiştir; o, sana eşlik eden ve seninle içki içendir. Ve **الجوهرى** **النعمان بن نضلة العدوى** için şunu inşad etti:
فان كنت ندمانى فبالاكبرا سقنى * ولا تسقني بالاصغر المتثلم
Dedim ki: ve onun gibisi **البرج بن مسهر**’indir:
وند مان يزيد الكاس طيبا * سقيت إذا تغورت النجوم
( çoğulu **ندامى** ) **كسكارى** gibi. Ve **ابن جنى** **المحتسب**’de şunu inşad etti:
لعمري لئن انزفتم أو صحوتم * لبئس الندامى كنتم آل ابجرا
( ve **ندام** ) kesre ile; ve vav ve nun ile çoğul yapılmaz; her ne kadar müennesine **الهاء** sokulsa da. **أبو الحسن** dedi: bu ancak şundan dolayıdır: **فعلان** üzerine galip olan, müennesi elif ile olmasıdır; **ريان** ve **ريا**, **سكران** ve **سكرى** gibi. Ama **ندمانة** ve **موتانة** ve **سيفانة** babı, onu kılıçtan alan kimse hakkında; **فعلان**’a nispetle azdır; onun müennesi **فعلى**dır. Ve **الصحاح**’ta: **النديم**’in çoğulu **ندام**; ve **الندمان**’ın çoğulu **ندامى**. ( ve **قد يكون الندمان جمعا** ) bunu **ابن سيده** nakletti. ( ve **محمد بن حسن بن أبى بكر ابن نديمة كسفينة أبو بكر الصيد لانى شيخ** ) **أبى سعيد بن ( السمعاني )**; ve **أبى الخير بن أبى عمر**’dan rivayet edilmiştir ki dedi: hâfız; o tektir. ( ve onu **منادمة** ve **نداما** olarak **نادمه** ) kesre ile ( onu içki üzerine oturup arkadaşlık etti ); bu asıldır; sonra her gece sohbetinde kullanıldı. **الجوهرى** dedi: ve denilir: **المنادمة** **المدامنة**’nin kalbidir; çünkü o, nedimiyle birlikte içki içmeyi **يدمن** eder; çünkü kalb onların كلامında çoktur. ( ve **الندم** ) fetha ile ( akıllı zarif kimse ) **كالندب**; **الباء** ile. ( ve ) **الندب** ( harekeli olarak iz ) **كالندب**; ve **الباء** ile **الميم** çokça yer değiştirir. ( ve “**خذما انتدم**” ) ve **انتدب** ve **أوهف** ( yani: kolaylaşanı ). * Ve buna eklenenlerdendir: **امرأة ندمى**; pişmanlıktan; **ند مانة** değil; **المصباح**’ta kesinleştirdiği gibi. Ve denildi ki: bu, **بنى اسد** lehçesi üzerinedir; çünkü onlar bunu her **فعلان**da caiz görürler. Ve **النديم** ayrıca **ئدمان** üzerine de çoğul yapılır; **قضيب** ve **قضبان** gibi. Ve kadın **ئدمانة**; **المنادمة**’dendir; bunu **ابن مالك** nakletti; onda ihtilaf etmedi. Ve kadınlar **ندامى** da; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **التنادم**: içki üzerine **المنادمة**; ve ondan **النعمان بن نضلة**’nin sözü:
لعل أمير المؤمنين يسوءه * تناد منا في الجوسق المتهدم
Ve **الندام** kesre ile: sulamadır; ve onunla **ثعلب**, **أبى محمد الحذلمى**’nin sözünü tefsir etti:
* فذاك بعد ذاك من ندامها *
Ve **عمر**’ın hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Kötü emzirmeden sakının; çünkü mutlaka bir gün **ان ينتدم** gerekir” yani izi ortaya çıkar; o, **الندم**’dendir; kıyasa göre harekeli: iz. Ve **الزمخشري** dedi: **الندم**’dendir; fetha ile; o, sahibinin kötü izlerinden bulduğu şeye pişman olduğu vakit lâzım olan gamdır. Ve **تندم**: bir işi **اندما** olarak takip etti. Ve Allah onu **أندمه** da o **فندم**. Ve denilir: yemin **حنث** yahut **مَنْدَمة**. Ve **الجوهرى** **لبيد** için şunu inşad etti:
والافما بالموت ضر لاهله * ولم يبق هذا الامر في العيش متدما
**والنيدمان**: bir bitkidir.
