# ند (ن-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الدال والنون
دن ، ند ، دوان ، ددن : ( مستعملة ) .
الدَّدَن : اللهْو واللَّعب .
ددن : ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : هو اللَّهْو ، والديْدَيون ، وهو دَدٌ ودَدَا ودَيْدٌ ودَيدَانٌ وَدَدَنٌ كلُّها لغات صحيحة .
وفي الحديث : ما أنا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ مِني .
قال أبو عبيد : قال الأحمر : فيه لُغات ، يقال : اللَّهْو دَدٌ مثل يَدٍ ودَداً مثل قَفَّا وعَصاً ، ودَدَنٌ مِثل حَزَن ، وأَنشد :
أيّها القلبُ تَعلّقْ بِدَدَنْ
إن هَمِّي في سَماعٍ وَأَذَنْ
وقال الأعشى :
وكنتَ كَمَنْ قَضَى اللُّبَانَةَ من دِدِ
( دنّ ) : وقال : سَيْفٌ دَدَانٌ أي كَهام .
وقال الليث : الدَّنّ ما عَظُم من الرّواقيد ، والجميع الدِّنان ، وهو كهيئة الجُبِّ ، إلاّ أنَّه طويل مُستوِي الصَّنْعَة ، في أسفله كهيئة قَوْنَس البَيْضة .
أبو عبيد عن الأحمر : الأَدَنّ من النّاس : المُنحنِي الظَّهر .
وقال أبو الهيْثم : الأدَنُّ من الدوابّ الّذي يداه قصيرَتان وعُنْقُه قريبة من الأرض ، وأَنشد :
بَرَّحَ بالصِّينيّ طُول المَنّ
وسَيْرُ كلِّ راكبٍ أَدّنِّ
معترِضٍ مثل اعتراضِ الطُّنّ
وقال الراجز :
ولا دَنَنٌ فيهِ ولا إخْطاف
والإخطاف صِغَر الجَوف ، وهو شَرّ عيوب الخيل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأَدَنّ الّذي كأنّ صُلْبه دَنّ ، وأَنشد :
قد حَطَأت أُمُّ خيْثَمٍ بِأَدَنْ
بناتِىء الجبهة مَفْسُوء القَطَنْ
قال : والفَسَأُ : دُخُول الصُّلْب ، والفَقَأُ : خُروج الصَّدْر .
ويقال : دَنٌ وأَدْنَنٌ ودِنَّانٌ ودِنَنَةٌ .
وقال أبو زيد : الأدَنّ البعير المائل قُدُماً ، وفي يَدَيْه قِصَر ، وهو الدَّثَمُ ، والدَّنَن : اسمُ بلدٍ بعَينِه ، ومنه قول ابن مقبل :
يَثْنِينَ أَعْناق أُدْمٍ يَختَلِينَ بها
حَبَّ الأَراك وحَبَّ الضَّال مِن دَنَنْ
وفي الحديث : ( فأمَّا دَنْدَنَتُكَ ودَنْدَنَةُ مُعاذ فلا تُحْسِنها ) .
قال أبو عبيد : الدَّنْدَنة أن يتكلّم الرجلُ بالكلام تَسمَع نَغْمَته ولا تفهمه عنه لأنّه يُخفيه . والهَيْنَمَةُ نحوٌّ منها .
وقال شمر : طَنْطَن طَنْطَنة ودَنْدَن دَنْدَنةً بمعنًى واحد ، وأَنشد :
تُدَنْدِن مِثلَ دَنْدَنَة الذُّبابِ
وقال الليث : الدَّنين والدَّنْدَنة أصواتُ النَّحْل والزَّنَابير ، وأَنشد :
كَدَنْدَنَةِ النَّحْلِ في الخَشْرَمِ
أبو عبيد عن الأصمعي قال : إذا اسود اليَبِيسُ من القِدَم فهو الدِّنْدِن ، وأَنشدَ . مِثل الدِّنْدِن البَالِي :
وقال الليث : الدِّنْدِن أصولُ الشجر .
قلت : الدِّنْدِن ما فَسَّرَهُ الأصمعيّ وهو الدَّرِين .
أبو تراب : أَدَنّ الرّجُل بالمَكان إدْنانا وأَبَنَّ ابْناناً إذا أقام ، ومِثلُه ممَّا يعاقِب فيه الدال والباء ، انْبَرَى وانْدَرَى بمعنًى واحد .
ند : قال ابن المظفَّر : النَّدُّ ضَرْبٌ من
الدُّخْنَةِ .
وروَى أبو يَعْلَى عن الأصمعيِّ عن أبي عمرو بن العَلاء .
ويقال للعنْبرِ : النَّدّ ، وللبَقَّم : العَنْدَمُ ولِلْمِسك : العتيقُ .
ويقال : نَدَّ البعيرُ يَنِدّ نُدوداً إذا شَرَد .
وقال الله جلّ وعزّ : ( عَلَيْكُمْ يَوْمَ ( ) التَّنَادِ يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِّنَ ) ( غافر : 32 ، 33 ) القُرَّاء على تخفيف الدال من التَّنادِ ؛ وقرأَ الضّحاك وحدَه : ( يومَ التَّنادِّ ) بتشديد الدال .
وأخبَرَني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : هو من نَدَّ البعير نِداداً أي شَرَد . قال : وقد يكون التَّنادِ بتخفيف الدال من نَدَّ فليَّنوا تشديد الدال وجَعلوا إحدى الدالين ياءً ، ثم حَذَفوا الياء ، كما قالوا : دِيوان ودِيباج ودِينار وقِيراط . والأصل دِوّان ودِبّاج وقِرّاط ودِنّار . والدليلُ على ذلك جمعُهم إيّاها على دَوَاوِين وقَرَارِيط ودَبابِيج ودَنانير ، قال : والدليل على صحّة قراءة من قرأ ( التّنادّ ) بتشديد الدال قولُه : ( التَّنَادِ يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِّنَ ( .
أبو عبيد عن أبي زيد : نَدَّدْتُ بالرجلِ تَنْدِيداً ، وسمَّعْتُ به تسميعاً إذا أسمعتَه القبيحَ وشتمتَه .
شمِر عن الأخفش في قول الله جلّ وعزّ : ( مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ أَندَادًا ) ( البقرة : 165 ) . قال : النِّدّ الضِّدّ والشِّبْه . قال : وقوله : ( قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ ) ( الزمر : 8 ) أي أضْداداً وأَشْبَاهاً ، وفلانٌ نِدّ فلان ، ونَدِيدُه ونَدِيدَتُه أي مِثْلُه وشِبهُه ، وأنشدَ للَبيد :
كيلا يكونُ السَّنْدَرِيّ نَدِيدَتِي
وأجْعَلُ أَقْواماً عُمُوماً عَمَاعِما
وقال أبو الهيثم : يقال للرجل إذا خالفَكَ فأَرَدْتَ وَجْهاً تذهَبُ فيه ونازعك في ضدِّه : فلانٌ نِدِّي ونَدِيدِي للّذي يريد خلاف الوجه الذي تريد وهو يستقِلّ من ذلك بِمثل ما تَسْتَقِلُّ به .
وقال حسّان :
أتَهْجُوه ولستَ له بِنِدَ
فَشَرُّكما لخيرِكما الفِداءُ
أي لستَ له بمِثْلٍ في شيء من معانيه .
ويقال : نادَدْتُ فلاناً أي خالَفْتُه ، والتَّنْدِيدُ : رفْعُ الصَّوتِ ، وقال طرفة :
لِهجْسٍ خَفِيَ أو لصَوْتٍ مُنَدَّدِ
والصَّوتُ المندَّد المُبَالِغُ في النداء . ويقال : ذهب القوم ينادِيدَ وأَنادِيدَ إذا تفرقوا في كلّ وجه .
وقال ابن شُميل : يقال : فلانة نِدُّ فلانة ، وخَتَنُ فلانةَ وتِرْبُها ، ولا يقال : فلانةُ نِدُّ فُلانٍ ولا خَتَنُ فلان ، فَتُشَبِّهُها به .
قال : وأما قولُه :
قَضَى على الناس أمراً لا نِدَادَ له
عنهم وقد أَخَذَ الميثاقَ واعْتَقَدَا
فمعناه أنه لا يَندُّ عنهم ولا يَذهب .

##### Türkçe

باب **الدال** ve **النون**
**دن** ، **ند** ، **دوان** ، **ددن** : (kullanılan).
**الدَّدَن** : eğlence ve oyun.
**ددن** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: o, eğlencedir; ve **الديْدَيون**; ve o **دَدٌ** ve **دَدَا** ve **دَيْدٌ** ve **دَيدَانٌ** ve **وَدَدَنٌ**; hepsi sahih lehçelerdir.
Hadiste: “Ben **دَدٍ**’den değilim, **الدَّدُ** de benden değildir.”
Ebû ‘Ubeyd dedi ki: el-Ahmer dedi ki: onda lehçeler vardır; denir ki: eğlence **دَدٌ** (tıpkı **يَدٍ** gibi) ve **دَدَاً** (tıpkı **قَفَّا** ve **عَصاً** gibi), ve **دَدَنٌ** (tıpkı **حَزَن** gibi); ve inşad etti:
أيّها القلبُ تَعلّقْ بِ**دَدَنْ**
إن هَمِّي في سَماعٍ وَأَذَنْ
el-A‘şâ dedi ki:
وكنتَ كَمَنْ قَضَى اللُّبَانَةَ من **دِدِ**
(**دنّ**) : Ve dedi ki: **سَيْفٌ دَدَانٌ** yani körelmiş.
el-Leys dedi ki: **الدَّنّ** rûvâkîd’den (büyük küplerden) büyüyen şeydir; çoğulu **الدِّنان**’dır; ve o, **الجُبِّ** heyeti gibidir; ancak o uzun, yapımı düzgün; alt tarafında yumurtanın **قَوْنَس**’u gibi bir şey vardır.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ahmer’den: insanlardan **الأَدَنّ**: sırtı eğik olan.
Ebû’l-Heysem dedi ki: binek hayvanlarından **الأدَنُّ**: iki eli kısa olan ve boynu yere yakın olan; ve inşad etti:
بَرَّحَ بالصِّينيّ طُول المَنّ
وسَيْرُ كلِّ راكبٍ **أَدّنِّ**
معترِضٍ مثل اعتراضِ الطُّنّ
Râciz dedi ki:
ولا **دَنَنٌ** فيهِ ولا إخْطاف
Ve **الإخطاف** karın boşluğunun küçüklüğüdür; ve o, atların ayıplarının en kötüsüdür.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأَدَنّ** o kimsedir ki sanki beli **دَنّ**’dır; ve inşad etti:
قد حَطَأت أُمُّ خيْثَمٍ بِ**أَدَنْ**
بناتِىء الجبهة مَفْسُوء القَطَنْ
Dedi ki: ve **الفَسَأُ**: belin içeri girmesidir; ve **الفَقَأُ**: göğsün dışarı çıkmasıdır.
Ve denir ki: **دَنٌ** ve **أَدْنَنٌ** ve **دِنَّانٌ** ve **دِنَنَةٌ**.
Ebû Zeyd dedi ki: **الأدَنّ** öne doğru meyilli devedir; ve iki elinde kısalık vardır; ve o **الدَّثَمُ**’dur; ve **الدَّنَن**: bizzat bir beldenin adıdır; ve ondan İbn Mukbil’in sözü:
يَثْنِينَ أَعْناق أُدْمٍ يَختَلِينَ بها
حَبَّ الأَراك وحَبَّ الضَّال مِن **دَنَنْ**
Hadiste: “Senin **دَنْدَنَتُكَ**’n ve Mu‘âz’ın **دَنْدَنَةُ**’si; onu güzel yapamazsın.”
Ebû ‘Ubeyd dedi ki: **الدَّنْدَنة**: kişinin bir sözle konuşmasıdır; onun nağmesini işitirsin, fakat ondan onu anlamazsın; çünkü onu gizler. **الهَيْنَمَةُ** da ona benzer bir şeydir.
Şemr dedi ki: **طَنْطَن** **طَنْطَنة** ve **دَنْدَن** **دَنْدَنةً** bir tek mânâdadır; ve inşad etti:
تُدَنْدِن مِثلَ **دَنْدَنَة** الذُّبابِ
el-Leys dedi ki: **الدَّنين** ve **الدَّنْدَنة** arıların ve eşekarılarının sesleridir; ve inşad etti:
كَ**دَنْدَنَةِ** النَّحْلِ في الخَشْرَمِ
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den; dedi ki: kurumuş şey eskilikten karardığında o **الدِّنْدِن**’dir; ve inşad etti: **الدِّنْدِن** البَالِي gibi:
el-Leys dedi ki: **الدِّنْدِن** ağaçların kökleridir.
Dedim ki: **الدِّنْدِن** el-Asma‘î’nin tefsir ettiği şeydir; ve o **الدَّرِين**’dir.
Ebû Turâb: kişi mekânda ikamet ettiğinde **أَدَنّ** الرجل بالمَكان **إدْنانا** ve **أَبَنَّ** **ابْناناً**; ve onun benzeri, içinde **الدال** ile **الباء**’nın birbirinin yerine geçtiği şeylerdendir: **انْبَرَى** ve **انْدَرَى** bir tek mânâdadır.

**ند** : İbnü’l-Muzaffar dedi ki: **النَّدُّ** **الدُّخْنَةِ**’den bir türdür.
Ebû Ya‘lâ, el-Asma‘î’den, Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’dan rivayet etti.
Ve **العنْبر**’e: **النَّدّ** denir; ve **البَقَّم**’a: **العَنْدَمُ**; ve **الْمِسك**’e: **العتيقُ**.
Ve denir ki: **نَدَّ** deve **يَنِدّ** **نُدوداً**; kaçıp uzaklaştığında.
Allah, azîz ve celîl, dedi ki: ( عَلَيْكُمْ يَوْمَ ( ) **التَّنَادِ** يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِّنَ ) (Ğâfir: 32, 33). Kurrâ, **التَّنَادِ**’deki **الدال**’ı hafifletme üzere; ve ed-Dahhâk tek başına okudu: ( يومَ **التَّنادِّ** ) **الدال**’ı şeddeli.
el-Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: o, **نَدَّ** deve **نِداداً**’dan, yani kaçıp uzaklaştı. Dedi ki: **التَّنادِ** bazen **الدال**’ın hafifletilmesiyle **نَدَّ**’dan olur; böylece **الدال**’ın şeddesini yumuşattılar ve iki **الدال**’dan birini **ياءً** yaptılar, sonra **الياء**’yı sildiler; tıpkı dedikleri gibi: **دِيوان** ve **دِيباج** ve **دِينار** ve **قِيراط**. Asıl ise **دِوّان** ve **دِبّاج** ve **قِرّاط** ve **دِنّار**’dır. Bunun delili, onları **دَوَاوِين** ve **قَرَارِيط** ve **دَبابِيج** ve **دَنانير** üzere cem‘ etmeleridir. Dedi ki: **التّنادّ**’ı **الدال**’ı şeddeli okuyanın kıraatinin sahihliğine delil, onun sözü: ( **التَّنَادِ** يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِّنَ ( .
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **نَدَّدْتُ** adamla **تَنْدِيداً**, ve onunla **سمَّعْتُ** **تسميعاً**; ona çirkini işittirdiğinde ve ona sövdüğünde.
Şemr, el-Ahfeş’ten, Allah’ın azîz ve celîl sözünde: ( مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ اللَّهِ **أَندَادًا** ) (el-Bakara: 165). Dedi ki: **النِّدّ** zıttır ve benzer. Dedi ki: ve onun sözü: ( قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ ) (ez-Zümer: 8) yani zıtlar ve benzerler. Ve falan, falanın **نِدّ**’idir; ve onun **نَدِيدُه** ve **نَدِيدَتُه** yani onun misli ve benzeri. Ve Lebîd’e ait olarak inşad etti:
كيلا يكونُ السَّنْدَرِيّ **نَدِيدَتِي**
وأجْعَلُ أَقْواماً عُمُوماً عَمَاعِما
Ebû’l-Heysem dedi ki: bir adam sana muhalefet ettiğinde; sen bir yüze (yöne) gitmek istediğinde ve o seni onun zıddında çekiştirdiğinde: falan benim **نِدِّي**’m ve **نَدِيدِي**’mdir; yani senin istediğin yüzün hilâfını isteyen; ve o, bundan senin istiklâl ettiğin gibi istiklâl eder.
Hassân dedi ki:
أتَهْجُوه ولستَ له ب**نِدَ**
فَشَرُّكما لخيرِكما الفِداءُ
Yani: onun mânâlarından hiçbir şeyde ona bir misil değilsin.
Ve denir ki: **نادَدْتُ** falanı; yani ona muhalefet ettim. Ve **التَّنْدِيدُ**: sesin yükseltilmesidir. Tarafe dedi ki:
لِهجْسٍ خَفِيَ أو لصَوْتٍ **مُنَدَّدِ**
Ve **الصَّوتُ المندَّد**: çağırmada mübalağa eden sestir. Ve denir ki: kavim **ينادِيدَ** ve **أَنادِيدَ** olarak gitti; her yöne dağıldıklarında.
İbn Şümeyl dedi ki: denir ki: falanca kadın, falanca kadının **نِدُّ**’üdür; ve falanca kadının **خَتَنُ**’i ve **تِرْبُها**’sıdır. Ve denmez: falanca kadın, falan erkeğin **نِدُّ**’üdür; ne de falan erkeğin **خَتَنُ**’idir; böylece onu ona benzetmiş olursun.
Dedi ki: ama onun sözü:
قَضَى على الناس أمراً لا **نِدَادَ** له
عنهم وقد أَخَذَ الميثاقَ واعْتَقَدَا
Bunun mânâsı: onlardan kaçıp uzaklaşmaz ve gitmez.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(نأ)  النون والهمزة أصلٌ يدلُّ على ضَعف في الشيء. فالنَّأنأة: الضَّعف. ورجلٌ نأناءٌ، إذا كان ضعيفاً. قال امرؤ القيس:
لعمركَ ما سعدٌ بِخُلَّة آثمٍ *** ولا نأْنأٍ عِند الحفاظِ ولا حَصِرْ([1])قال أبو زيد في كتاب الهمز([2]): نأنأت رأيي نأنأةً، إذا خلَّطت فيه([3]).
(نب)  النون والباء كلمتان. نَبَّ التَّيس نبيباً: صوَّتَ عند السِّفاد. والأُنبوب: ما بين كلِّ عُقدتينِ من رُمحٍ وغيرِه.
(نث)  النون والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على نَشْر شيءٍ وانتشاره. ونثُّ الحديثِ: إفشاؤُه. وجاء فلانٌ يَنِثُّ سِمَناً، كأنّه يتصبَّب سِمَناً. وفي الحديث: "يجيءُ أحدهم ينِثُّ كما ينِثّ الحَمِيتُ".
(نج)  النون والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تحرُّكٍ واضطرابٍ، وشِبه ذلك. فالنَّجْنَجَة: الجَوْلة عند الفَزَع. يقال نَجْنَجُوا. والنَّجنجة: ترديد الرأي. وتَنَجْنَجوا: أصافُوا([4]) في الموضع الذي أربَعوا فيه ثم عزَموا على تحضُّر المِياه. وتَنَجنَج لحمُه: استرخَى. ونَجَّت القُرحَة: سالت.
(نح)  النون والحاء كلمةٌ يُحكَى بها صوت. فالتَّنحنُح معروف. [و] النَّحيح: صوت يردِّده الإنسان في جَوفه. وحكِيت كلمةٌ ما ندري كيف صِحتها. وليس لها قياس. يقولون: ما أنا بِنَحيح النَّفس عن كذا، أي طيِّب النَّفسِ([5]).
(نخ)  النون والخاء أصلٌ صحيح، غير أنَّه مُخْتَلفٌ في تأويله، وهو النُخَّة في حديث النبيِّ صلَّى الله عليه وآله وسلم: "ليس في الجَبْهة ولا في النَُّخّة صدقة([6])". قالوا النَّخّة: الرَّقيق. وقال الفرّاء: النخة أن يأخذ المصَدِّق ديناراً بعد فَراغه من الصَّدقةِ لنفسه. واللَّفظ لا يقتضي هذا، ولعلَّ لَفظ الذي رواه الفراء: "ولا نخّة([7])" وأنشد:
عمّي الذي مَنَع الدِّينارَ ضاحيةً *** دينارَ نَخَّةِ كلبٍ وهو مشهودُ([8])ويقال النخَّة: الحمير، وهي بفتح النون وضمها. وقال أبو بكر([9]): تَنَخْنَخ البعيرُ: بَرك ثم مكَّن لثَفناته في الأرض.
(ند)  النون والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على شُرودٍ وفراق. وندَّ البعير نَدَّاً ونُدوداً: ذهَبَ على وجهه شارداً. ومن الباب النِدُّ والنَّديد: الذي ينادُّ في الأمر، أي يأتي برأيٍ غيرِ رأيِ صاحبِه. قال:
لئلاَّ يكونَ السَّندرِيُّ نديدتِي *** وأشْتُمَ أعْماماً عُموماً عَماعِما([10])والنَّدُّ فيما ذكر ابنُ دريد: التَّلُّ المرتفِع في السماء([11])، ويكون هذا قريباً من قياسه. والنِّدُّ من الطِّيب ليس عربياً.
(نز)  النون والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفَّة وقِلّة. من ذلك الظَّلِيمُ النَّزُّ: الذي لا يكاد يستقرُّ في مكان. والنّزُّ: الرَّجُل الخفيف الذكيّ، وكذا النَّاقة النَّزَّة. ومنه النَّزُّ، وهو ما تحلَّبَ من الأرض من ماء. وأنَزَّت الأرض: صارت ذاتَ نَزّ. وسمِّيَ نَزَّاً لقِلّته وَخِفَّة أمرِه.
(نس)  النون والسين أصلٌ صحيح له معنيان: أحدهما نوعٌ من السَّوْق، والآخر قِلّة في الشيء ويُختصّ به الماء.
فالأوَّل نَسَّ إبلَه ينُسُّها نَسَّاً: ساقها.
والثاني قولهم: نسَّت القطاةُ: عَطِشت. ويقال لمَكَّة النَّاسَّة، لقلّة الماء بها. ونَسَّتِ الخُبْزةُ نَسّاً: يبست. ونسّت الجُمَّة: تشعَّثَت([12])، وذلك لِقلّة الدُّهن فيها. ويقال للبَلَل الذي يكون برأس العود إذا أُوقِدَ: النَّسِيسة، وبه تشَبَّهُ بقيّةُ النّفْس. قال: ويقال له النَّسيس.
(نش)  النون والشين ليس بشيء، وإنَّما يُحكَى به صوتٌ. منه النَّشِيش: صوت الماء وغيرِه إذا غُلِيَ. ومنه أرضٌ نَشِيشَة([13])، *إذا كانت مِلحةً لا تُنبت، وأرض نَشَّاشَة([14]). ومنه نَشَّ الغديرُ: أخَذَ ماؤُه في النُّضوب.
(نص)  النون والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفعٍ وارتفاعٍ وانتهاء في الشّيء. منه قولُهم نَصَّ الحديث إلى فلان: رفَعَه إليه. والنَّصُّ في السَّير أرفَعُه. يقال: نَصْنَصْتُ ناقتي([15]). وسيرٌ نصٌّ ونَصِيص. ومِنَصَّة العروس منه أيضاً. وبات فلانٌ منتَصَّاً على بعيره، أي مُنْتَصِباً. ونصُّ كلِّ شيء: مُنتهاه. وفي حديث عليٍّ عليه السلام: "إذا بلَغَ النساء نَصَّ الحِقاق([16])"، أي إذا بلَغْنَ غايةَ الصِّغَر وصِرنَ في حدِّ البُلوغ. والحِقَاقُ: مصدر المُحاقَّة، وهي أن يقول بعضُ الأولياء: أنا أحقُّ بها، وبعضُهم: أنا أحقّ. ونصَصْت الرّجُل: استقصيتُ مسألتَه عن الشَّيء حتَّى تَستخرِجَ ما عنده. وهو القياس، لأنَّك تبتغي بلوغَ النِّهاية. ومن هذه الكلمة [النَّصنصة]: إثبات البعير رُكبتَيه في الأرض إذا هَمَّ بالنُّهوض. والنَّصنصة: التَّحريك. والنُّصَّة. القُصَّة من شَعر الرّأس، وهي على موضعٍ رفيع.
(نض)  النون والضاد أصلانِ صحيحان أحدُهما يدلُّ على تيسيرِ الشَّيء وظُهورِه، والثاني على جنسٍ من الحركة.
الأوَّل: قولُ العرب: خذ ما نَضَّ لك من دَينٍ، أي تَيسَّر. وفلانٌ يستنضُّ مالَ فلانٍ، أي يأخذه كما تيسَّر. والنَّضيض من الماء: القَليل. فأمّا النَّاضُّ من المال فيقال: هو ما له مادَّةٌ وبقاء، ويقال بل هو ما كانَ عَيناً. وإلى هذا يذهب الفُقهاءُ في الناضّ.
(نط)  النون والطاء. يقولون النّطانِط من الرِّجال: الطِّوال، الواحد نَطْنَاط، ونطنطت الشَّيء: مددتَه.
(نع)  النون والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيلٍ واضطراب. ويقال للشَّيء إذا مالَ واضطرب: تنَعنعَ. والنُّعنُع: الهَنُ المسترخي. والنُّعنُعِ: الطَّويل من الرِّجال المضطرِب الخَلْق. ويقولون: تَنَعنَعَ منّا، أي تباعَدَ. قال ذو الرُّمة:
* النازحُ المتنعنِعُ([17]) *
(نغ)  النون والغين كلمةٌ تدلُّ على بَعض الأعضاء. والنَّغانغ: لَحَمَاتٌ تكون في الحَلْق عند اللَّهاة، الواحد نُغْنُغ. قال جرير:
غَمزَ ابنُ مُرّةَ يا فرزدقُ كينَها *** غَمْز الطبيبِ نغانغَ المعذورِ([18])وقد تسمَّى الزَّوائدُ في باطن الأُذنين النَّغانغ.
(نف)  النون والفاء كلمةٌ واحدة، هي النَّفنَف: الهواء. وكلُّ مهوىً بينَ شيئينِ نَفنف. قال الشَّاعر([19]):
تُعلَّقُ في مثل السَّوارِي سيوفُنا *** وما بينَها والكعِب غَوْطٌ نفانِفُ([20])(نق)  النون والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. ونقَّت الضَّفادع: صوّتت، وهي النَّقَّاقة. وكذلك الدَّجاجة تُنقنِقُ للبيض. وقد يقال ذلك للنقاقة والنِّقْنِقُ: الظَّليم، لأنه يُنَقنِق.
ومما شذَّ عن الباب نقنقَتِ العينُ: غارت.
(نم)  النون والميم أصلٌ صحيح له معنيان: أحدهما إظهار شيءٍ وإبرازُه، والآخر لونٌ من الألوان.
فالأوَّل ما حكاه الفراء، يقال: إبلٌ نمَّة([21]): لم يَبْقَ في أجوافها الماء والنَّمَّام منه، لأنَّه لا يُبقي الكلام في جوفِه. ورجلٌ نَمَّام. ويقولون: أسْكَتَ الله نَامَّتَه([22]): ما ينمُّ عليه من حركته. والنَّميمة: الصَّوت والهَمْس، لأنَّهما يَنُِمّان على الإنسان. ومنه النَّمَّام: رَيحانٌ يدلُّ عليه رائحتُه. ومنه قولهم: ما بها نُمِّيٌّ، أي أحد، كأنهما يريدون ذو حركة تدلُّ عليه. وقولهم للفلس: نُمِّيٌّ ليس عربيَّاً([23]).
والأصل الآخر النَّمنَمة: مُقارَبَة الخطوط. والنُِّمنُِم: البياض يكون على الأظفار، الواحد نُِمنُِمة.
--------------ـــ
([1]) ديوان امرئ القيس 138 واللسان (نأنأ)، يمدح به سعد بن الضباب الإيادي.
([2]) كتاب الهمز لأبي زيد 5-6.
([3]) في كتاب الهمز: "إذا خلطت فيه تخلطاً فلم تبرمه".
([4]) في الأصل: "أصابوا"، صوابه في المجمل.
([5]) في الأصل: "أي طبت النفس"، تحريف. وفي المجمل: "ويقال ما هو بنحنح النفس عنه" أي لا تطيب نفسه عنه.
([6]) أورد الحديث في اللسان (جبه) وفسر الجبهة بأنها الخيل.
([7]) كذا وردت العبارة في الأصل.
([8]) أنشده في اللسان (نخخ، ضحا). وقد سبق في ضحى.
([9]) الجمهرة (1: 141).
([10]) البيت للبيد في ديوانه 44 طبع فيينا 1881. وأنشده ابن الأنباري في الأضداد 19 وثعلب في مجالسه 635 وصاحب اللسان (سندر، ندد، عمم) والسندري هذا هو السندري بن عيساء، وعيساء أمه. انظر كتاب من نسب إلى أمه من الشعراء في نوادر المخطوطات 85.
([11]) الجمهرة (1: 76) وقال هو وصاحب اللسان: "لغة يمانية".
([12]) في الأصل: "الحمة تشقت"، صوابه في المجمل.
([13]) في الأصل: "نشنشة"، تحريف، صوابه من القاموس.
 ([14])وكذا في المجمل، ويقال "نشناشة" أيضاً.
([15]) النصنصة: التحريك والقلقلة، وأكثر ما تستعمل في البعير لازمة، يقال نصنص البعير ونصنص الرجل. والمألوف أن يقال نصصت البعير، بالمضاعف لا المطابق.
([16]) تمام الحديث: "فالعصبة أولى"، أي أولى بها من الأم.
([17]) البيت بتمامه كما في الديوان 351 واللسان (نعع):
على مثلها يدنو البعيد ويبعد الـ *** قريب ويطوي النازح المتنعنع
 ([18]) سبق إنشاد البيت في (دغر، عذر، كين).
([19]) هو مسكين الدارمي، كما في الحيوان (6: 494)، ولم ينسبه غيره.
([20]) استشهد بعجزه في اللسان (غوط 240). والبيت شاهد للنحويين في كثرة العطف على الضمير المخفوض بدون إعادة الجار. ونحوه قوله:
فاليوم قربت تهجونا وتشتمنا *** فاذهب فما بك والأيام من عجب
          انظر شرح الأشموني للألفية في

##### Türkçe

(**باب النون وما بعدها في المضاعف والمطابق**)

(**نأ**)  **النون والهمزة** bir asıldır; şeyde bir zayıflığa delâlet eder. Artık **النَّأنأة**: zayıflıktır. Ve **رجلٌ نأناءٌ**: zayıf olduğu zaman. İmru’ul-Kays dedi:
لعمركَ ما سعدٌ بِخُلَّة آثمٍ *** ولا نأْنأٍ عِند الحفاظِ ولا حَصِرْ
Ebû Zeyd **كتاب الهمز**’de dedi: **نأنأت رأيي نأنأةً**: onda karıştırdığın zaman.

(**نب**)  **النون والباء** iki kelimedir. **نَبَّ التَّيس نبيباً**: çiftleşme esnasında ses çıkardı. Ve **الأُنبوب**: mızrak ve başkası gibi şeylerde her iki boğum arasındaki şeydir.

(**نث**)  **النون والثاء** sahih bir asıldır; bir şeyin yayılmasına ve yayılıp dağılmasına delâlet eder. Ve **نثُّ الحديثِ**: onu ifşâ etmektir. Ve falan kimse **يَنِثُّ سِمَناً** olarak geldi: sanki yağ akıtıyor. Hadiste: “**يجيءُ أحدهم ينِثُّ كما ينِثّ الحَمِيتُ**”.

(**نج**)  **النون والجيم** sahih bir asıldır; bir hareketlenmeye ve çalkantıya ve bunun benzerine delâlet eder. Artık **النَّجْنَجَة**: korku anında dolaşmadır. **نَجْنَجُوا** denir. Ve **النَّجنجة**: görüşü tekrar tekrar döndürmektir. Ve **تَنَجْنَجوا**: dört ay kaldıkları yerde yazladılar, sonra sulara doğru yerleşmeye azmettiler. Ve **تَنَجنَج لحمُه**: gevşedi. Ve **نَجَّت القُرحَة**: aktı.

(**نح**)  **النون والحاء** bir kelimedir; onunla bir ses taklit edilir. Artık **التَّنحنُح** bilinir. [Ve] **النَّحيح**: insanın iç boşluğunda tekrar ettiği sestir. Ve bir kelime taklit edildi; sıhhatinin nasıl olduğunu bilmiyoruz. Ve onun için kıyas yoktur. Derler: **ما أنا بِنَحيح النَّفس عن كذا**, yani o şeye karşı gönlü hoş (olan).

(**نخ**)  **النون والخاء** sahih bir asıldır; ancak onun te’vilinde ihtilâf edilmiştir. O da Peygamber’in (Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun) hadisindeki **النُخَّة**’dir: “**ليس في الجَبْهة ولا في النَُّخّة صدقة**.” Dediler ki **النَّخّة**: ince (olan)dır. Ferrâ dedi: **النخة**; sadaka işinden boşaldıktan sonra sadaka toplayanın kendisi için bir dinar almasıdır. Lafız bunu gerektirmez; belki Ferrâ’nın rivayet ettiği lafız: “**ولا نخّة**”dir. Ve şu beyit okundu:
عمّي الذي مَنَع الدِّينارَ ضاحيةً *** دينارَ نَخَّةِ كلبٍ وهو مشهودُ
Ve denir ki **النخَّة**: eşeklerdir; o, **النون**’un fethasıyla ve dammasıyladır. Ebû Bekr dedi: **تَنَخْنَخ البعيرُ**: çöktü, sonra diz kapaklarını yere yerleştirdi.

(**ند**)  **النون والدال** sahih bir asıldır; kaçışa ve ayrılığa delâlet eder. Ve **ندَّ البعير نَدَّاً ونُدوداً**: başıboş kaçıp gitti. Ve bu bâbdan **النِدُّ** ve **النَّديد**: işte karşı gelendir; yani sahibinin görüşünden başka bir görüş getirir. Dedi:
لئلاَّ يكونَ السَّندرِيُّ نديدتِي *** وأشْتُمَ أعْماماً عُموماً عَماعِما
Ve **النَّدُّ** İbn Düreyd’in zikrettiğine göre: gökteki yüksek tepedir; bu, onun kıyasına yakın olur. Ve güzel kokudan **النِّدُّ** Arapça değildir.

(**نز**)  **النون والزاء** sahih bir asıldır; hafifliğe ve azlığa delâlet eder. Bundan **الظَّلِيمُ النَّزُّ**: neredeyse bir yerde durup yerleşmeyen (devekuşu erkeği)dir. Ve **النّزُّ**: hafif, zeki adamdır; aynı şekilde **النَّاقة النَّزَّة**. Ve ondan **النَّزُّ**: yerden sudan sızıp çıkan şeydir. Ve **أنَزَّت الأرض**: **نَزّ** sahibi oldu. Ve onun azlığı ve işinin hafifliği sebebiyle **نَزَّاً** diye adlandırıldı.

(**نس**)  **النون والسين** sahih bir asıldır; onun iki manası vardır: biri sevkten bir tür, diğeri şeyde bir azlık olup özellikle suya mahsustur.
Birincisi: **نَسَّ إبلَه ينُسُّها نَسَّاً**: onları sürdü.
İkincisi: onların sözü: **نسَّت القطاةُ**: susadı. Ve suyun azlığından dolayı Mekke’ye **النَّاسَّة** denir. Ve **نَسَّتِ الخُبْزةُ نَسّاً**: kurudu. Ve **نسّت الجُمَّة**: dağınıklaştı; bu, içindeki yağın azlığındandır. Ve odun başında yakıldığı zaman bulunan ıslaklığa **النَّسِيسة** denir; onunla canın kalanı benzetilir. Dedi: ve ona **النَّسيس** denir.

(**نش**)  **النون والشين** bir şey değildir; ancak onunla bir ses taklit edilir. Ondan **النَّشِيش**: su ve başkasının kaynadığı zaman çıkardığı sestir. Ve ondan **أرضٌ نَشِيشَة**: *tuzlu olup bitki bitirmediği zaman*, ve **أرض نَشَّاشَة**. Ve ondan **نَشَّ الغديرُ**: suyu çekilmeye başladı.

(**نص**)  **النون والصاد** sahih bir asıldır; yükseltmeye, yükselmeye ve şeyde sona ermeye delâlet eder. Ondan onların sözü: **نَصَّ الحديث إلى فلان**: onu ona yükseltti (isnad etti). Ve yürüyüşte **النَّصُّ** en yükseğidir. Denir: **نَصْنَصْتُ ناقتي**. Ve **سيرٌ نصٌّ** ve **نَصِيص**. Ve gelin sediri **مِنَصَّة العروس** da ondandır. Ve falan kimse devesi üzerinde **منتَصَّاً** olarak geceledi; yani dimdik. Her şeyin **نصُّ**u: onun sonudur. Ali’nin (aleyhisselâm) hadisinde: “**إذا بلَغَ النساء نَصَّ الحِقاق**”, yani küçüklüğün sonuna ulaşıp bulûğ sınırına girdikleri zaman. Ve **الحِقَاقُ**: **المُحاقَّة**’nin masdarıdır; o da bazı velîlerin “ben ona daha layığım” demesi, bazılarının da “ben daha layığım” demesidir. Ve **نصَصْت الرّجُل**: onda olanı çıkarıncaya kadar o şey hakkında onun sorgusunu sonuna kadar yaptım. Bu kıyastır; çünkü nihayete ulaşmayı istersin. Ve bu kelimeden **النَّصنصة**: deve kalkmaya niyetlendiği zaman dizlerini yere sabitlemesidir. Ve **النَّصنصة**: hareket ettirmedir. Ve **النُّصَّة**: baş saçından perçemdir; o, yüksek bir yer üzerindedir.

(**نض**)  **النون والضاد** iki sahih asıldır: birisi şeyin kolaylaşmasına ve ortaya çıkmasına delâlet eder, ikincisi bir hareket cinsine.
Birincisi: Arapların sözü: **خذ ما نَضَّ لك من دَينٍ**: yani kolaylaştı. Ve falan kimse falanın malını **يستنضُّ**: yani kolaylaştığı şekilde alır. Ve sudan **النَّضيض**: az (olan)dır. Ama maldan **النَّاضُّ**a gelince, denir ki: onun maddesi ve kalıcılığı olan şeydir; ve denir ki: bilakis ayn (nakit) olandır. Fakihler **الناضّ** hakkında buna giderler.

(**نط**)  **النون والطاء**. Derler: erkeklerden **النّطانِط**: uzunlar; teki **نَطْنَاط**. Ve **نطنطت الشَّيء**: onu uzattın.

(**نع**)  **النون والعين** sahih bir asıldır; meyletmeye ve çalkantıya delâlet eder. Ve bir şeye meyledip çalkandığı zaman **تنَعنعَ** denir. Ve **النُّعنُع**: gevşek olan zayıf şeydir. Ve **النُّعنُعِ**: yaratılışı çalkantılı olan uzun adamdır. Ve derler: **تَنَعنَعَ منّا**: yani bizden uzaklaştı. Zü’r-Rumme dedi:
* النازحُ المتنعنِعُ *

(**نغ**)  **النون والغين** bazı uzuvlara delâlet eden bir kelimedir. Ve **النَّغانغ**: küçük et parçalarıdır; küçük dil yanında boğazda bulunur; teki **نُغْنُغ**. Cerîr dedi:
غَمزَ ابنُ مُرّةَ يا فرزدقُ كينَها *** غَمْز الطبيبِ نغانغَ المعذورِ
Ve iç kulakların içinde bulunan fazlalıklara da **النَّغانغ** adı verilir.

(**نف**)  **النون والفاء** tek bir kelimedir; o da **النَّفنَف**: havadır. Ve iki şey arasındaki her çukur yer **نَفنف**tir. Şair dedi:
تُعلَّقُ في مثل السَّوارِي سيوفُنا *** وما بينَها والكعِب غَوْطٌ نفانِفُ

(**نق**)  **النون والقاف** seslerden bir sesten delâlet eden bir asıldır. **نقَّت الضَّفادع**: ses çıkardı; onlar **النَّقَّاقة**dır. Ve aynı şekilde tavuk yumurta için **تُنقنِقُ** eder. Ve **النقاقة** ve **النِّقْنِقُ** için de denebilir: devekuşu erkeği; çünkü o **يُنَقنِق** eder.
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **نقنقَتِ العينُ**: çöktü (içe girdi).

(**نم**)  **النون والميم** sahih bir asıldır; onun iki manası vardır: biri bir şeyi ortaya çıkarma ve belirgin kılma, diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi: Ferrâ’nın naklettiği şeydir; denir: **إبلٌ نمَّة**: karınlarında su kalmadı. Ve ondan **النَّمَّام**; çünkü o sözü karnında bırakmaz. Ve **رجلٌ نَمَّام**. Ve derler: **أسْكَتَ الله نَامَّتَه**: onun hareketinden kendisiyle belli olan şey. Ve **النَّميمة**: ses ve fısıltıdır; çünkü ikisi insanı ele verir. Ve ondan **النَّمَّام**: reyhandır; kokusu ona delâlet eder. Ve ondan onların sözü: **ما بها نُمِّيٌّ**: yani hiç kimse; sanki kendisiyle ona delâlet eden hareket sahibi (kimse)yi kastediyorlar. Ve onların fels’e **نُمِّيٌّ** demesi Arapça değildir.
Diğer asıl: **النَّمنَمة**: çizgileri birbirine yaklaştırmadır. Ve **النُِّمنُِم**: tırnaklar üzerinde bulunan beyazlıktır; teki **نُِمنُِمة**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَدَّ
1 نَدَّ ذ , aor. نَدِ٣َ , inf. n. نَدٌّ (S, M, A, &c.,) and نِدَادٌ and نُدُودٌ (S, M, L, K) and نَدِيدٌ; (M, L, Msb, K;) and ↓ تنادّ; (M, L;) He (a camel) took fright, or shied, and fled, or ran away at random, or became refractory, and went away at random; or ran away, or broke loose, and went hither and thither by reason of his sprightliness. (S, M, A, L, Msb, K.) See also 6, below. ― -b2- Also نَدَّ, contr., It (a people) assembled. ('Inلyeh, MF.) ― -b3- نَدَّ It (a word) deviated from the constant course of speech; like شَذَّ; as some say; as mentioned by El-Fلrisee: but it is not of good authority, nor agreeable with the usage of Sb. (M, L.)

2 نَدَّ٣َ see 4. -A2- ندّد, inf. n. تَنْدِيدٌ, He raised his voice. (L.) ― -b2- ندّد He raised his voice in saying of another that which he (the latter) disliked. (Lth, in L, art. شيد.) See 4 in art. شيد. ― -b3- ندّد بِهِ, (inf. n. تَنْدِيدٌ, L.) He declared, or exposed, his vices, or faults; (M, L, K;) in verse or prose; (M, L;) he rendered him notorious, or infamous. (AZ, S, L.) ― -b4- He made him to hear what was bad, evil, abominable, or foul: (AZ, T, M, L, K.) he reviled him. (AZ, T, L.)

نادّهُ
3 نادّهُ ذ He opposed him, oppugned him. (L, K.)

اندّ
4 اندّ ذ and ↓ ندّد He dispersed camels. (M, L, K.)

تنادّوا
6 تنادّوا ذ They dispersed themselves, and betook themselves away. (K.) [See also 1.] Hence, يَوْمُ التَّنَادِّ (S, M, L, K,) [The day of men's dispersing themselves, and betaking themselves in different directions], applied to the day of resurrection: (M, L:) so in the Kur, [xl. 34,] accord. to the reading of some; (S, M, L, K;) namely El-'Abbلs and others: (K:) Az says, accord. to the reading of Ed-Dahhلk only: (L:) others read التَّنَادِ; which may also be from ندّ; one of the dلls being changed into ى, and being then elided: (T, L:) or this may be from النِّدَآءُ: (M:) or يوم التنادّ may mean the day of men's assembling themselves together, from نَدَّ signifying “ it (a people) assembled. ” ('Inلyeh MF.)

نَدٌّ
نَدٌّ ذ (and ↓ نِدٌّ, M, L,) A certain kind of perfume, (S, M, L, K,) well known, (K,) with which one fumigates: (Lth, M, L:) a certain wood with which one fumigates: (Msb:) or, as some say, i. q. غَالِيَةٌ: or, as Z says, in the Rabeea el-Abrلr, a compound of aloes-wood aromatized with musk and ambergris and نان: (TA:) or (accord. to Aboo-'Amr Ibn-El-'Alà, T, L) ambergris, عَنْبَرٌ: (T, L:) or عَبِيرٌ [i. e., either saffron, or a certain mixture of perfumes: so in the copy of the T used by the author of the TT, if correctly transcribed by him:] it is not Arabic: (S:) or is thought by IDrd to be not genuine Arabic: (M, L,) many of the lexicologists, however, hold it to be genuine Arabic; and it occurs in verses of old poets; (MF;) but this does not prove that it is not an arabicized word. (TA.) -A2- نَدٌّ A high hill; (K;) a hill rising high into the sky: (S, L:) of the dial. of El-Yemen: (L:) a great hill (أَكَمَة) of clay or loam. (K.)

نِدٌّ
نِدٌّ ذ and ↓ نَدِيدٌ and ↓ نَدِيدَةٌ A like (S, L, K) of a person or thing: (L:) or a like of a thing by participation of substance; a more special term than مِثْلٌ, which signifies “ a like by participation of anything: ” (the kلdee Zekereeyà, MF:) or a thing which does, or may, supply, the place of another thing: (TA:) or a like that is contrary, or opposed, to another thing; (Msb;) that opposes it (يُنَحادُّهُ, i. e., يُخَالِفُهُ,) in its circumstances; (L;) syn. with ضِدٌّ and شِبْهٌ: (Akh:) and hence the first is applied to an idol; a thing taken as an object of worship instead of the true God: (L:) pl. of the first, أَنْدَادٌ; (L, Msb, K;) and of the second, نُدَدَآءُ; and of the third, نَدَائِدُ. (K.) You say, هُوَ نِدُّ فُلَانٍ, and نَدِيدُهُ, and نَديِدَتْهُ, He is the like of such a one: (L:) and هِىَ نِدُّ فُلَانَةَ, (ISh, L, K,) She is the like of such a female; (ISh, L;) but not نِدُّ فُلَانٍ. (ISh, L, K.) You also say هُوَ نِدِّى, and نَدِيدِى, meaning He is my opponent with respect to the course that I would pursue, contending with me for a different course. (AHeyth, T, L.) -A2- See نَدٌّ.

نَدُودٌ
نَدُودٌ ذ A she-camel wont to take fright, or shy, and run away, at random; &c.: see 1. (M, L.)

نَدِيدٌ
نَدِيدٌ ذ and نَدِيدَةٌ: see نِدٌّ.

نَادٌّ
نَادٌّ ذ , act. part. n. of نَدَّ, A camel taking fright, or shying, and running away, at random; &c.: pl. نِدَادٌ: (Msb, TA:) and quasi pl. n. نَدَدٌ; (L;) signifying camels in a state of dispersion. (L, K.) -A2- لَيْسَ لَهُ نَادٌّ He has not any means of subsistence: (K:) app. meaning live stock; from نَدَّ, said of a camel. (TA.) ― -b2- [See also شَاذٌّ, and اَشَذَّهُ.]

طَيْرٌ أَنَادِيدُ
طَيْرٌ أَنَادِيدُ ذ , and يَنَادِيدُ, Birds in a state of dispersion: (M, L:) [like أَبَادِيدُ and يَبَادِيدُ or تَبَادِيدُ: see an ex. in art. بد]. ― -b2- ذَهَبُوا أَنَادِيدَ, and يَنَادِيدُ, (L, and some copies of the K,) or تَنَادِيدَ, (as in other copies of the K,) They (a people, L) became dispersed in every direction. (L, K.)

مُنَدَّ
مُنَدَّ ذ A voice raised high in calling. (L.)

##### Türkçe

نَدَّ
1 **نَدَّ** ذ , muzâri‘ **نَدِ٣َ** , mastar is. **نَدٌّ** (S, M, A, &c.,) ve **نِدَادٌ** ve **نُدُودٌ** (S, M, L, K) ve **نَدِيدٌ**; (M, L, Msb, K;) ve ↓ **تنادّ**; (M, L;) O (bir deve) ürktü, yahut ürküp sıçradı, ve kaçtı, yahut rastgele kaçtı, yahut huysuzlaştı, ve rastgele gitti; yahut kaçtı, yahut çözüldü, ve çevikliği sebebiyle oraya buraya gitti. (S, M, A, L, Msb, K.) Aşağıdaki 6’ya da bak. ― -b2- Ayrıca **نَدَّ**, zıddı olarak, O (bir kavim) toplandı. ('Inâyeh, MF.) ― -b3- **نَدَّ** O (bir kelime) sözün sürekli gidişatından saptı; **شَذَّ** gibi; bazılarınca söylendiği üzere; El-Fârîsî tarafından zikredildiği üzere: fakat sağlam bir otorite değildir, ne de Sb’nin kullanımıyla uyumludur. (M, L.)

2 **نَدَّ٣َ** 4’e bak. -A2- **ندّد**, mastar is. **تَنْدِيدٌ**, Sesini yükseltti. (L.) ― -b2- **ندّد** Bir başkası hakkında, onun (ötekinin) hoşlanmadığı şeyi söylemede sesini yükseltti. (Lth, in L, art. **شيد**.) **شيد** maddesinde 4’e bak. ― -b3- **ندّد بِهِ**, (mastar is. **تَنْدِيدٌ**, L.) Onun kötülüklerini yahut kusurlarını ilan etti, yahut açığa vurdu; (M, L, K;) nazımda veya nesirde; (M, L;) onu şöhretli, yahut kötü şöhretli yaptı. (AZ, S, L.) ― -b4- Ona kötü, fena, iğrenç, yahut çirkin olanı işittirdi: (AZ, T, M, L, K.) ona sövdü. (AZ, T, L.)

نادّهُ
3 **نادّهُ** ذ Ona karşı çıktı, ona muhalefet etti. (L, K.)

اندّ
4 **اندّ** ذ ve ↓ **ندّد** Develeri dağıttı. (M, L, K.)

تنادّوا
6 **تنادّوا** ذ Kendilerini dağıttılar, ve uzaklaşmaya yöneldiler. (K.) [1’e de bak.] Buradan, **يَوْمُ التَّنَادِّ** (S, M, L, K,) [insanların dağılma ve farklı yönlere yönelme günü], kıyamet gününe uygulanır: (M, L:) Kur’ân’da da böyledir, [xl. 34,] bazıların kıraatına göre; (S, M, L, K;) yani El-‘Abbâs ve başkaları: (K:) Az der ki, yalnız Ed-Dahhâk’ın kıraatına göre: (L:) başkaları **التَّنَادِ** okur; bu da **ندّ**’den olabilir; iki **الدال**’dan birinin **ى**’ye çevrilmesi, sonra da hazfedilmesiyle: (T, L:) yahut bu **النِّدَآءُ**’dan olabilir: (M:) yahut **يوم التنادّ**, “O (bir kavim) toplandı” anlamında **نَدَّ**’den olarak, insanların birbirleriyle toplanma günü demek olabilir. ('Inâyeh MF.)

نَدٌّ
**نَدٌّ** ذ (ve ↓ **نِدٌّ**, M, L,) belli bir tür koku, (S, M, L, K,) bilinen, (K,) onunla tütsülenilir: (Lth, M, L:) onunla tütsülenilen belli bir ağaç: (Msb:) yahut bazılarınca, **غَالِيَةٌ** ile aynı: yahut Z’nin Rabeea el-Abrâr’da dediği üzere, misk ve amber ve **نان** ile kokulandırılmış öd ağacı bileşimi: (TA:) yahut (Aboo-‘Amr Ibn-El-‘Alà’ya göre, T, L) amber, **عَنْبَرٌ**: (T, L:) yahut **عَبِيرٌ** [yani, ya safran, yahut kokuların belli bir karışımı: TT’nin müellifinin kullandığı T nüshasında böyledir, eğer onun tarafından doğru aktarılmışsa:] Arapça değildir: (S:) yahut IDrd’ye göre sahih Arapça olmadığı düşünülür: (M, L,) ancak lugatçıların çoğu onu sahih Arapça sayar; ve eski şairlerin beyitlerinde geçer; (MF;) fakat bu, onun Arapçalaştırılmış bir kelime olmadığını ispat etmez. (TA.) -A2- **نَدٌّ** Yüksek bir tepe; (K;) göğe doğru yüksek yükselen bir tepe: (S, L:) Yemen lehçesinden: (L:) kilden yahut balçıktan büyük bir tepe (**أَكَمَة**). (K.)

نِدٌّ
**نِدٌّ** ذ ve ↓ **نَدِيدٌ** ve ↓ **نَدِيدَةٌ** Bir kişinin veya şeyin benzeri (S, L, K): (L:) yahut cevher ortaklığıyla bir şeyin benzeri; **مِثْلٌ**’den daha özel bir terimdir; çünkü **مِثْلٌ** “herhangi bir şeyde ortaklıkla benzer” anlamına gelir: (kadı Zekereeyâ, MF:) yahut başka bir şeyin yerini tutan, yahut tutabilecek şey: (TA:) yahut başka bir şeye zıt, yahut karşı olan benzer; (Msb;) onun hâllerinde ona karşı duran (**يُنَحادُّهُ**, yani **يُخَالِفُهُ**,): (L;) **ضِدٌّ** ve **شِبْهٌ** ile eş anlamlı: (Akh:) ve buradan bir puta uygulanır; hakiki Tanrı yerine ibadet nesnesi edinilen bir şey: (L:) ilkinin çoğulu, **أَنْدَادٌ**; (L, Msb, K;) ikincinin çoğulu, **نُدَدَآءُ**; ve üçüncünün çoğulu, **نَدَائِدُ**. (K.) Şöyle dersin, **هُوَ نِدُّ فُلَانٍ**, ve **نَدِيدُهُ**, ve **نَديِدَتْهُ**, O, falanın benzeridir: (L:) ve **هِىَ نِدُّ فُلَانَةَ**, (ISh, L, K,) O (kadın), falanca kadının benzeridir; (ISh, L;) fakat **نِدُّ فُلَانٍ** değil. (ISh, L, K.) Yine şöyle dersin **هُوَ نِدِّى**, ve **نَدِيدِى**, yani O, benim takip etmek istediğim yol bakımından benim rakibimdir; benimle farklı bir yol için çekişir. (AHeyth, T, L.) -A2- **نَدٌّ**’e bak.

نَدُودٌ
**نَدُودٌ** ذ Ürkmeye, yahut ürküp sıçramaya ve rastgele kaçmaya alışkın dişi deve; &c.: 1’e bak. (M, L.)

نَدِيدٌ
**نَدِيدٌ** ذ ve **نَدِيدَةٌ**: **نِدٌّ**’e bak.

نَادٌّ
**نَادٌّ** ذ , **نَدَّ**’nin ism-i fâili, Ürken, yahut ürküp sıçrayan, ve rastgele kaçan deve; &c.: çoğulu **نِدَادٌ**: (Msb, TA:) ve kısmen çoğul ismi **نَدَدٌ**; (L;) dağılmışlık hâlindeki develer anlamında. (L, K.) -A2- **لَيْسَ لَهُ نَادٌّ** Onun hiçbir geçim vasıtası yoktur: (K:) görünüşe göre anlamı, canlı hayvan; **نَدَّ**’den, deve hakkında söylenir. (TA.) ― -b2- [**شَاذٌّ**’e de bak, ve **اَشَذَّهُ**.]

طَيْرٌ أَنَادِيدُ
**طَيْرٌ أَنَادِيدُ** ذ , ve **يَنَادِيدُ**, Dağılmış hâlde kuşlar: (M, L:) [**أَبَادِيدُ** ve **يَبَادِيدُ** yahut **تَبَادِيدُ** gibi: **بد** maddesinde bir örneğe bak]. ― -b2- **ذَهَبُوا أَنَادِيدَ**, ve **يَنَادِيدُ**, (L, ve K’nın bazı nüshaları,) yahut **تَنَادِيدَ**, (K’nın diğer nüshalarında olduğu üzere,) Onlar (bir kavim, L) her yöne dağılmış oldular. (L, K.)

مُنَدَّ
**مُنَدَّ** ذ Çağırmada yüksekçe yükseltilmiş bir ses. (L.)
