# نزح (ن-ز-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B2%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ز - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والزاي والنون معهما
ح ز ن، ز ح ن، ن ز ح، ن ح ز مستعملات
حزن:
الحُزْن والحَزَن، لغتان إذا ثقّلوا فتحوا، وإذا ضحّوا خفّفوا، يقال: أصابه حَزَنٌ شديدٌ، وحُزْنٌ شديد، ويقال: حَزَنَني الأمرُ يَحْزُنُني فأنا محزون وأحزنني فأنا مُحْزَنٌ، وهو مُحْزِنٌ، لغتان أيضاً، ولا يقال حازن.
ورُوى عن أبي عمرو: إذا جاء الحَزَنُ منصوباً فَتَحوه، وإذا جاء مكسوراً مرفوعاً ضَمَّوه، قال الله عز وجل-: "وابيَضَّتْ عيناهُ من الحُزْن" وقال -عزَّ اسمُه-: "تَرَى أعيُنَهم تَفيضُ من الدَّمْع حَزَناً".
وقوله -عز وجل-: "إنَّما أشكو بَثّني وحُزْني إلى الله".
ضَمُّوا الحاءَ هنا لكَسْرة النون، كأنّه مجرور في استعمال الفعل.
وإذا أفردُوا الصَّوْتَ والأمْرَ قالوا: أمْرٌ مُحزن وصَوْتٌ محُزن ولا يقال: حازن.
والحَزْنُ من الأرض والدَّوابِّ: ما فيه خُشونة، والأنثى حَزْنة، وقد حَزُنَ حُزونةً. وحُزانةُ الرجل: من يَتَحَزَّن بأمره.
ويُسَمِّي سَفَنْجقانية العرب على العجم في أوَّل قُدومهم الذي استَحَقُّوا به استَحَقُّوا من الدور والضياع حُزانة.
زحن:
زَحَنَ الرجلُ يزْحَنُ زَحْناً، وتَزَحَّنَ تَزَحُّناً أي: أبطَأَ عن أمره وعَمَله. وإذا أرادَ رَحيلاً فعَرَضَ له شُغْل فبَطَّأَ به قلت: له زَحْنةٌ بعدُ.
والرجل الزِّيحنّة: المُتَباطِئ عند الحاجة تُطلَب إليه، قال:
إذا ما التَوَى الزِّيحَنَّةُ المُتآزِفُ
نزح:
نَزَحَتِ الدارُ تَنْزَح نُزُوحاً أي بَعُدَت.
ووَصْل نازح أي بعيد، قال:
أم نازحُ الوصْل مِخلافٌ لشِيمته
ونَزَحْتُ البِئْرَ، ونَزَحْتُ ماءَها، وبئر نَزوحٌ ونَزَحٌ أي قليلة الماء، ونَزَحَتِ البِئْرٌ، أي: قلّ ماؤها والصَّواب عندي: نُزِحَتِ البئرُ أي: اسْتُقِيَ ما فيها.
نحز:
النَحْز كالنَّخْس. والنَّحْز شَبْهُ الدَّقّ.
والراكبُ يَنْحَزُ بصدره واسِطَ الرَّحْل، قال ذو الرمة:
إذا نَحَزَ الإدْلاجُ ثُغرةَ نَـحْـره		به أَنَّ مُستْرخي العِمامِة ناعِسُ
قال: والنُّحازُ داءٌ يأخُذُ الإبل والدَّوابَّ في رِئاتها، وناقةٌ ناحِز: بها نُحاز، قال القطامي:
تَرَى منه صُدورَ الخَيْل زَوْراً		كأنَّ بها نُحازاً أو دُكـاعـا
والنّاحزِ أيضاً: أن يُصيبَ المِرفقُ كِرْكِرةَ البعير، فيقال: به ناحز، وإذا أصابَ حَرْفَ الكِرْكَرة المِرفقُ فحزَّة قيلَ: بها حازٌّ، مُضاعَف، فإذا كان من اضطغاط عند الأبِطْ قيل بها ضاغِط.
والمِنْحاز ما يُدَقُّ به . ونَحيزة الرجل : طبيعتُه ، وتجمع : نَحائز .
ونَحيزةُ الأرض كالطِّبَّة ممدودةٌ في بَطن الأرض تقود الفَراسِخَ وأقلّ من ذلك، ويجيء في الشعر نَحائز يُعْنَى بها طِبَبٌ من الخِرَق والأَدَم إذا قُطِعَتْ شرُكُاً طِوالاً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الزاي** ve **النون** onlarla birlikte

**ح ز ن**، **ز ح ن**، **ن ز ح**، **ن ح ز** kullanılagelenlerdir
**حزن**:
**الحُزْن** ve **الحَزَن**; iki dildir: ağırlaştırdıklarında fetha yaptılar, ve hafiflettiklerinde hafiflettiler; denilir: ona şiddetli bir **حَزَنٌ** isabet etti, ve şiddetli bir **حُزْنٌ**; ve denilir: iş beni **حَزَنَني** **يَحْزُنُني**; ben **محزون**um; ve beni **أحزنني**; ben **مُحْزَنٌ**um; ve o **مُحْزِنٌ**dür; yine iki dildir; ve **حازن** denilmez.
Ve Ebû Amr’dan rivayet olundu: **الحَزَنُ** mansub olarak geldiğinde onu fetha yaptılar; ve meksur, merfu olarak geldiğinde onu damme yaptılar. Aziz ve celil Allah dedi ki: "**وابيَضَّتْ عيناهُ من الحُزْن**" ve -ismi aziz olan- dedi ki: "**تَرَى أعيُنَهم تَفيضُ من الدَّمْع حَزَناً**".
Ve O’nun -aziz ve celil- sözü: "**إنَّما أشكو بَثّني وحُزْني إلى الله**".
Burada **الحاء**’ı, **النون**’un kesresi için damme yaptılar; sanki fiilin استعمالında mecrurdur.
Ve sesi ve işi tekil kıldıklarında dediler: **أمْرٌ مُحزن** ve **صَوْتٌ محُزن**; ve **حازن** denilmez.
Ve yerden ve binek hayvanlarından **الحَزْنُ**: onda pürüzlülük bulunan şeydir; ve dişisi **حَزْنة**’dir; ve **حَزُنَ** **حُزونةً**. Ve kişinin **حُزانةُ**’si: onun işiyle **يَتَحَزَّن** eden kimsedir.
Ve Arapların Acemler üzerine, ilk gelişlerinde, onunla evlerden ve konaklardan hak ettikleri şeyi hak ettikleri (şeyi) **حُزانة** diye adlandırır; **سَفَنْجقانية**.

**زحن**:
Adam **زَحَنَ** eder, **يزْحَنُ** **زَحْناً**; ve **تَزَحَّنَ** **تَزَحُّناً**; yani: işinden ve amelinden yavaşladı. Ve bir göç istemiş de ona bir meşgale arız olmuş, onunla ağırlaştırmışsa, dedin ki: onun için hâlâ bir **زَحْنةٌ** vardır.
Ve adam **الزِّيحنّة**: ihtiyaç anında kendisine başvurulup istenildiğinde ağır davranan; dedi ki:
إذا ما التَوَى الزِّيحَنَّةُ المُتآزِفُ

**نزح**:
Ev **نَزَحَتِ** eder, **تَنْزَح** **نُزُوحاً**; yani uzaklaştı.
Ve **وَصْل**’ün **نازح**’ı; yani uzak; dedi ki:
أم نازحُ الوصْل مِخلافٌ لشِيمته
Ve ben kuyuyu **نَزَحْتُ**; ve suyunu **نَزَحْتُ**; ve **بئر نَزوحٌ** ve **نَزَحٌ**; yani suyu az. Ve kuyu **نَزَحَتِ**; yani suyu azaldı. Ve bana göre doğru olan: kuyu **نُزِحَتِ**; yani içindekinin suyu çekilip çıkarıldı.

**نحز**:
**النَحْز** **النَّخْس** gibidir. Ve **النَّحْز** dövmenin benzeridir.
Ve binen kimse, göğsüyle semerin ortasına **يَنْحَزُ** eder; Zû’r-Rumme dedi ki:
إذا نَحَزَ الإدْلاجُ ثُغرةَ نَـحْـره		به أَنَّ مُستْرخي العِمامِة ناعِسُ
Dedi ki: ve **النُّحازُ** develeri ve binek hayvanlarını akciğerlerinde tutan bir hastalıktır; ve **ناقةٌ ناحِز**: onda **نُحاز** vardır; el-Kutâmî dedi ki:
تَرَى منه صُدورَ الخَيْل زَوْراً		كأنَّ بها نُحازاً أو دُكـاعـا
Ve **النّاحزِ** de ayrıca: dirseğin devenin **كِرْكِرة**’sine isabet etmesidir; böylece denilir: onda **ناحز** vardır. Ve dirsek **الكِرْكَرة**’nin kenarına isabet ederse, bir **حزَّة**; denildi: onda **حازٌّ** vardır; katlanmış (mudaaf). Artık eğer koltuk altı yanında bir sıkışmadan olursa, denildi: onda **ضاغِط** vardır.
Ve **المِنْحاز**: onunla dövülen şeydir. Ve kişinin **نَحيزة**’si: tabiatıdır; ve çoğulu: **نَحائز**.
Ve yerin **نَحيزةُ**’si, yerin karnında uzatılmış **الطِّبَّة** gibidir; fersahları ve ondan daha azını sevk eder. Ve şiirde **نَحائز** gelir; onunla, kesildiğinde uzun şeritler olarak kesilmiş bez ve deriden **طِبَبٌ** kastedilir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَزَحْتُ البئرَ نَزْحاً: استقيت ماءها كلَّه. وبئرٌ نَزوحٌ: قليلة الماء، ورَكايا نُزُحٌ. والنَزَحُ بالتحريك: البئر التي نُزِحَ أكثر مائها. ونَزَحَتِ الدار نُزوحاً: بَعُدَتْ. وبلدٌ نازِحٌ، وقومٌ منازيحٌ. وقد نُزِحَ بفلان، إذا بعُد عن دياره غيبةً بعيدة. وأنشد الأصمعيّ:
ومَنْ يُنْزَحْ به لا بُدَّ يوماًيَجيءُ به نَعيٌّ أو بشيرُ
وتقول: أنت بمُنْتَزَحٍ من كذا، أي ببُعْدٍ منه، قال ابن هَرْمَةَ يرثي ابنه:
فأنتَ من الغَوائِلِ حين تُرْمىومن ذَمِّ الرِجالِ بمُنْتَـزاحِ
إلا أنَّه أشبع فتحة الزاي فتولَّدت الألف.

##### Türkçe

**نَزَحْتُ البئرَ نَزْحاً**: onun suyunun hepsini çektim. Ve **بئرٌ نَزوحٌ**: suyu az olan; ve **رَكايا نُزُحٌ**. Ve harekeli olarak **النَزَحُ**: suyunun çoğu çekilmiş kuyu. Ve **نَزَحَتِ الدار نُزوحاً**: uzaklaştı. Ve **بلدٌ نازِحٌ**, ve **قومٌ منازيحٌ**. Ve “**نُزِحَ بفلان**” denilmiştir; yani, diyarlarından uzak bir gidişle uzaklaştı. el-Asma‘î şu beyti okudu:
ومَنْ يُنْزَحْ به لا بُدَّ يوماًيَجيءُ به نَعيٌّ أو بشيرُ

Ve dersin ki: “Sen **بمُنْتَزَحٍ** min kezâsın”; yani ondan bir uzaklık üzeresin. İbn Hirma, oğluna mersiye söylerken dedi:
فأنتَ من الغَوائِلِ حين تُرْمىومن ذَمِّ الرِجالِ بمُنْتَـزاحِ

Ancak o, **الزاي**’ın fethasını doyurdu da, ondan **الألف** türedi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ز ن
حزن ، زنح ، زحن ، نحز ، نزح : مستعملة .
حزن : قال الليث : للعرب في الحُزْن لُغَتَان ، إذا ثَقَلُوا فَتَحُوا ، وإذا ضَمُّوا خَفَّفُوا ، يقال : أَصَابَه حَزَنٌ شَدِيد وحُزْنٌ شَدِيد .
وروى يونس عن أبي عمرو قال : إذا جاء الحَزَنُ مَنُصُوباً فَتَحُوا ، وإذا جاء مرفوعاً أو مكسوراً ضَمُّوا الحاء كقول الله عَزَّ وَجَلَّ : ( وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ ) ( يوسف : 84 ) أي أَنَّهُ في مَوْضع خَفْض . وقال في موضع آخر : ( تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً ) ( التوبة : 92 ) أي أنه في موضع النصب ، وقال : ( أَشْكُو بَثِّى وَحُزْنِى إِلَى اللَّهِ ) ( يُوسُف : 86 ) ضموا الحاء هاهنا ، قال : وفي استعمال الفعل
منه لغتان تقول : حَزَنَني يَحْزُنُنِي حُزْناً فأنا محزون ، ويقولون : أحزَنَني فأنا مُحْزَن وهو مُحْزِن ، ويقولون : صوتٌ مُحْزِن ، وأَمْرٌ مُحْزِن ، ولا يقولون : صوت حَازِنٌ .
وقال غيره : اللغة العالية حَزَنَه يَحْزُنُه ، وأكثر القُرَّاء قرأوا : ( جُندٌ مٌّ حْضَرُونَ فَلاَ يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا ) ( يس : 76 ) وكذلك قوله : ( قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِى يَقُولُونَ ) ( الأنعَام : 33 ) ، وأما الفعل اللازم فإنه يقال فيه : حَزِنَ يَحْزَنُ حَزَناً لا غير .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : لا يقولون : قَدْ حَزَنَه الأَمْرُ ، ويقولون : يَحْزُنُه ، فإذا قالوا أَفْعَلَه الله فهو بالألف .
وفي حديث ابن عمر حين ذكر الغَزْوَ ومنْ يَغْزُو ولاَ نِيَّةَ لهُ : ( إنَّ الشيطَانَ يُحَزِّنُه ) .
قال شمر : معناه أنه يوسوس إليه ويقول له : لِمَ تَرَكْتَ أَهْلَكَ ومالَكَ ويُنَدِّمُه حَتّى يُحَزِّنَه .
وقال الليث : الحَزْنُ من الدَّوَاب والأرض : ما فيه خُشُونَة ، والأُنْثَى حَزْنة ، والفعل حَزُنَ يَحْزُنُ حُزُونة .
قلت : وفي بلاد العرب حَزْنان : أحدهما : حَزْنُ بني يَرْبُوع ، وهو مَرْبعٌ من مَرَابع العرب فيه رِياضٌ وقِيعان ، وكانت العرب تقول : مَن تَرَبَّعَ الحَزْنَ وتَشَتَّى الصَّمَّانَ وتَقَيَّظَ الشَّرَفَ فقَدْ أَخْصَبَ ، والحَزْنُ الآخَرُ : ما بَيْنَ زُبَالَةَ فما فوق ذلك مُصْعِداً في بلاد نجد ، وفيه غِلَظٌ وارتفاع .
قال ذلك أبو عُبَيد ، وكان أبو عمرو يقول : الْحَزنُ والحَزْمُ : الغَليظُ من الأرض .
وقال غيره : الحَزْمُ من الأرض : ما احْتَزَم من السَّيْلِ من نَجَوَاتِ المتُونِ والظهور ، والجميع الحُزُومُ ، والْحزنُ : ما غَلُظَ من الأرض في ارتفاع .
قلت : وأنا مُفَسِّرٌ الحَزْمَ من أَسْمَاء البِلاَد في بابها إن شاء الله .
وقال ابن شُمَيْل : أوَّلُ حُزُونِ الأرض قِفَافُها وجِبَالها وقَوَاقِيها وخَشِنُها ورَضْمُها ، ولا تُعَدُّ أرضٌ طَيِّبَةٌ وإن جَلُدَتْ حَزْناً ، وجمعها حُزُونٌ . قال : ويقال : حَزْنَةٌ وَحَزْنٌ . وقد أَحْزَن الرَّجُلُ إذا صَارَ في الحَزْنِ .
قال : ويقال للحَزْنِ حُزُنٌ لغتان ، وأنشد قول ابن مُقْبِل :
مَرَابِعُهُ الحُمْرُ من صَاحَةٍ
ومُصْطَافُهُ في الوُعُولِ الحُزُن
قلت : الحُزُن جَمْعُ حَزْنٍ
وقال الليث : يقول الرجل لصاحِبِه : كَيْفَ حَشَمُك وحُزَانَتُك أي كَيْفَ مَنْ تَتَحَزَّنُ بأَمْرِهم .
قال : وتُسَمّى سَفَنْجَقَانِيّةُ العرب على العجم في أول قُدُومهم الذي استحقُّوا به من الدور والضِّيَاع ما اسْتَحَقُّوا حُزَانة .
قال الأزْهَرِي : السَّفَنْجَقَانِيَّةُ : شَرْط كان للعرب على العجم بخُراسان إذا افْتَتَحُوا بَلَداً صُلْحاً أن يكونوا إذا مَرَّ بهم الجُيُوشُ أَفْذَاذاً أو جَمَاعات أن يُنْزِلُوهم ويَقْرُوهُم ثم يُزَوِّدُوهم إلى ناحية أخرى .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الحُزَانَةُ : عِيَال الرجل الذين يَتَحَزَّنُ لهم وبأَمْرِهم ، قلت :
وهذا كله بِتَخْفِيف الزَّاي على فُعَالة .
زحن : قال الليث : زَحَنَ الرَّجُلُ يَزْحَنُ زَحْناً وكذلك يَتَزَحَّنُ تَزَحُّناً ، وهو بُطؤه عن أَمْرِه وعمله .
قال : وإذا أراد رَحِيلاً فعَرَض له شُغْلٌ فَبَطَّأَ به ، قلت : لَهُ زَحْنَةٌ بَعْدُ .
قال : والرَّجُلُ الزِّيْحَنَّةُ : المُتَبَاطِىء عند الحاجة تُطْلَبُ إليه ، وأنشد :
إذا ماالْتَوَى الزِّيحَنَّةُ المتآزِفُ
وقال غيره : التَّزَحُّنُ : التَّقَبُّض .
قلت : زَحَنٌ وَزَحَلٌ واحد ، والنون مُبْدَلَةٌ من اللام .
وقال ابن دُرَيد : الزَّحْنُ : الحركة . قال : ويقال : زَحَنَه عن مكانه إذا أزاله عنه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَّحْنَة : القَافِلَةُ بِثِقْلِها وتُبَّاعها وحَشَمِها .
قال : والزُّحْنَةُ : مُنْعَطَفُ الوادي .
وقال ابن دريد : رَجُلٌ زَحَنٌ وامرأة زُحَنَةٌ إذا كانا قَصِيرَين .
نزح : الليث : نَزَحَتِ الدَّار فهي تَنْزَح نُزُوحاً إذا بَعُدت ، وبَلَدٌ نَازِحٌ ووصل نَازِحٌ كل ذلك معناه البُعْدُ ، قال : ونَزَحَتِ البِئْرُ ونَزَحْتُ ماءَها ، وبئْرٌ نَزَحٌ يَصِفُها بِقِلَّةِ المَاءِ ، وَنَزَحَتِ البئْرُ أي قَلَّ مَاؤُها .
قال : والصواب عِنْدنا نُزِحَت البِئْرُ أي اسْتُقِي مَاؤُها .
أبو عُبَيد عن الفَرَّاء : نَزَحَتِ البِئْرُ ونَكَزَت إذا قَلَّ ماؤُها .
وقال الكسائي : فهي بِئْرٌ نَزَحٌ لا مَاءَ فيها ، وجَمْعُها أَنْزَاحٌ .
وقال أبو ظَبْيَة الأعرابي : النَّزَحُ : المَاءُ الكَدِرُ .
نحز : الليث : النَّحْزُ كالنَّخْسِ . قال : والنَّحْزُ : شِبْه الدَّقِّ والسَّحْقِ .
والراكب يَنْحَزُ بصدره وَاسِطَ الرَّحْلِ قال ذو الرُّمَّة :
يُنْحَزْنَ في جَانِبَيْهَا وهي تَنْسَلِبُ
قلت : معنى قوله : يُنْحَزْنَ في جانِبيها أي يُدْفَعْن بالأعْقَاب في مَرَاكِلِها يَعْنِي الرِّكابَ .
قال : والنُّحَازُ : سُعَال يأْخُذُ الإبِلَ والدَّوَابَّ في رِئاتِها ، ونَاقَةٌ ناحِزٌ : بها نُحَازٌ .
أبو عُبَيْد عَنِ الأصمعي : إذا كان بالبَعير سُعَال . قيل : بَعِير ناحِزٌ .
قال : وقال الكسائي : نَاقَةٌ نحِزَة ومُنَحِّزَةٌ من النُّحَازِ .
وقال أبو زيد مِثله وقَدْ نَحَزَ يَنْحِزُ ويَنْحَزُ .
وقال الليث : النّاحِزُ أيضاً . أَنْ يُصِيبَ المِرْفَقُ كِرْكِرَةَ البَعير فَيُقَالُ به نَاحِزٌ .
قُلْتُ : لم أسمع النَّاحِزَ في باب الضَّاغِطِ لغير الليث ، وأراه أراد الحَازَّ فَغَيَّرَه .
وقال الليث : المِنْحازُ : ما يُدَقُّ به ، وأنشد .
دَقَّكَ بالمِنْحازِ حَبَّ الفُلْفُلِ
وقال الآخر :
نَحْزاً بِمِنْحَازٍ وهَرْساً هَرْسا
قال : ونَحِيزَةُ الرَّجُلِ : طَبِيعَتُه ، وتُجْمَع
على النَّحَائز .
والنَّحِيزَةُ من الأَرْضِ كالطِّبَّة مَمْدُودَة في بَطْنِ الأرض تَقُودُ الفَرَاسِخ وأقَلَّ من ذلك . قال : ورُبّما جَاءَ في الشِّعر النحائز يُعْنَى بها طِبَبٌ كالخِرَق والأدَم إذَا قُطِعَت شُرُكاً طِوَالاً .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي قال : النَّحِيزَةُ : طُرَّةٌ تُنْسَجُ ثُمَّ تُخَاط على شَفَةِ الشُّقَّةِ وهي العَرَقَةُ أيضاً .
شَمِر عن ابن شُمَيْل : النَّحِيزَةُ : طريقة سوداء كأَنَّها خَطٌّ ، مُسْتَوِية مع الأرض خَشِنَة ، لا يكون عَرْضُها ذِراعين ، وإنما هي عَلاَمَةٌ في الأرضِ ، والجماعة النَّحَائز ، وإنَّمَا هي حِجَارَةٌ وَطِينٌ ، والطِّينُ أَيْضاً أَسْوَد .
وقال الأصْمَعِيّ : النَّحِيزَةُ : الطَّرِيقُ بِعَيْنه شُبِّهَ بخطوط الثَّوْبِ ، وقال الشَّمَّاخُ :
فأقْبَلَها تَعْلُو النِّجَادَ عَشِيَّةً
عَلَى طُرُقٍ كأَنَّهُنَّ نَحَائزُ
وقال أبو زيد : النَّحِيزَةُ من الشَعَر : يكون عَرْضُها شِبْراً طَوِيلةٌ تُعَلَّقُ على الهَوْدَج ، يُزَيّنُونَهُ بها ، ورُبَّما رَقَمُوها بالعِهْن .
وقال أبو عمرو : النَّحِيزَةُ : النَّسِيجَةُ شِبْهُ الحَزام تكون على الفَسَاطِيط والبُيُوت تُنْسَجُ وَحْدَها فَكأَنَّ النَّحَائِزَ من الطُّرُقِ مُشَبَّهَةٌ بها .
وقال أبو خَيْرَة : النَّحِيزَةُ : الجَبَلُ المُنْقَادُ في الأرض .
قلت : أَصْلُ النَّحِيزَة : الطّرِيقَةُ المُسْتَدِقَّة ، وكل ما قالوا فيها فهو صحيح ، وليس يُشَاكِلُ بَعْضُه بَعْضاً .
زنح : أهمله الليث .
وقال أبو خَيْرَةَ : إذا شَرِبَ الرجلُ المَاءَ في سُرْعَةِ إسَاغَةٍ فهو التَّزْنِيحُ .
قُلْتُ : وسَمَاعي من العَرَب : التَّزَنُّح . يقال : تَزَنَّحْتُ الماءَ تَزَنُّحاً إذا شَرِبْتَه مَرَّة بعد أُخْرَى .
أبو العَبَّاس عن ابن الأعْرَابي : زَنَّحَ الرجلُ إذا ضَايَقَ إنْساناً في مُعَامَلَةٍ أو دَيْنٍ . قال : والزُّنُجُ : المُكَافِئُون على الخَيْرِ والشَّرِّ .

##### Türkçe

ح ز ن
**حزن** ، **زنح** ، **زحن** ، **نحز** ، **نزح** : kullanımdadır.

**حزن** : **الليث** dedi: Arapların **الحُزْن** hakkında iki lugatı vardır; ağırlaştırdıklarında fetha yaparlar, damme yaptıklarında hafifletirler; denir ki: “Ona şiddetli bir **حَزَنٌ** isabet etti” ve “şiddetli bir **حُزْنٌ**.”

**يونس**’un **أبي عمرو**’dan rivayetine göre dedi ki: **الحَزَنُ** mansub olarak geldiğinde fetha yaparlar; merfu‘ veya mecrur olarak geldiğinde **الحاء**’yı damme yaparlar; Allah عز وجل’ün sözü gibi: **( وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ )** (Yusuf: 84), yani o, cer mevkiindedir. Başka bir yerde dedi: **( تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً )** (Tevbe: 92), yani o, nasb mevkiindedir. Ve dedi: **( أَشْكُو بَثِّى وَحُزْنِى إِلَى اللَّهِ )** (Yusuf: 86); burada **الحاء**’yı damme yaptılar. Dedi: Fiilin kullanımında da ondan iki lugat vardır: “**حَزَنَني يَحْزُنُنِي حُزْناً**; ben **محزون**’um” dersin; ve “**أحزَنَني**; ben **مُحْزَن**’im, o **مُحْزِن**’dir” derler; ve “**صوتٌ مُحْزِن**” ve “**أَمْرٌ مُحْزِن**” derler; “**صوت حَازِنٌ**” demezler.

Başkası dedi: yüksek lugat “**حَزَنَه يَحْزُنُه**”dur; kurrânın çoğu şöyle okudu: **( جُندٌ مٌّ حْضَرُونَ فَلاَ يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا )** (Yâsîn: 76); ve yine onun sözü: **( قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِى يَقُولُونَ )** (En‘âm: 33). أما لازم fiile gelince, onda “**حَزِنَ يَحْزَنُ حَزَناً**” denir, başka değil.

**أبو عُبَيد**’in **أبي زيد**’den rivayetine göre: “**قَدْ حَزَنَه الأَمْرُ**” demezler; “**يَحْزُنُه**” derler. “Allah onu **أَفْعَلَه**” dediklerinde ise elif iledir.

İbn Ömer hadîsinde, gazveyi ve niyeti olmayanın gazveye çıkmasını zikrettiği sırada: **( إنَّ الشيطَانَ يُحَزِّنُه )**.

**شمر** dedi: Manası, ona vesvese verir ve ona “Niçin ehlini ve malını terk ettin?” der; onu pişman eder, ta ki onu **يُحَزِّنَه**.

**الليث** dedi: **الحَزْنُ** (binitlerden ve yerden): içinde pürüzlülük olan şeydir; dişisi **حَزْنة**’dir; fiil “**حَزُنَ يَحْزُنُ حُزُونة**”dur.

Dedim: Arap beldelerinde iki **حَزْنان** vardır: birisi **حَزْنُ بني يَرْبُوع**; o, Arapların merbalarından bir merbadır; içinde çayırlar ve düzlükler vardır. Araplar derdi ki: “Kim **الحَزْنَ**’ı baharlayıp **الصَّمَّانَ**’ı kışlayıp **الشَّرَفَ**’ı yazlarsa, muhakkak bereketlenmiştir.” Diğer **الحَزْنُ** ise: **زُبَالَةَ** ile onun üst tarafı arasında, Necd beldelerinde yukarı doğru çıkan kısımdır; onda kalınlık ve yükseklik vardır.

Bunu **أبو عُبَيد** söyledi; **أبو عمرو** ise şöyle derdi: **الْحَزنُ** ve **الحَزْمُ**: yerin kalın olanıdır.

Başkası dedi: Yerden **الحَزْمُ**: selin, sırtların ve yükseltilerin çıkıntılarından kuşattığı şeydir; çoğulu **الحُزُومُ**’dur. **الْحزنُ** ise: yükselti halinde yerin kalınlaşan kısmıdır.

Dedim: İnşallah, **الحَزْمَ**’ı belde adlarından olarak kendi babında açıklayıcıyım.

**ابن شُمَيْل** dedi: Yerin **حُزُونِ**unun evveli, onun kayalıkları, dağları, **قَوَاقِي**’si, pürüzlüsü ve taş yığınıdır; yer, sertleşse bile **حَزْناً** olarak iyi sayılmaz; çoğulu **حُزُونٌ**dur. Dedi: “**حَزْنَةٌ** ve **حَزْنٌ** denir.” Adam **الحَزْنِ**e girdiğinde “**أَحْزَن**” etmiştir.

Dedi: **الحَزْنِ** için iki lugat olarak **حُزُنٌ** denir; İbn Mukbil’in sözünü şahit getirdi:
مَرَابِعُهُ الحُمْرُ من صَاحَةٍ
ومُصْطَافُهُ في الوُعُولِ الحُزُن

Dedim: **الحُزُن** , **حَزْنٍ**’in cem‘idir.

**الليث** dedi: Adam, arkadaşına “**كَيْفَ حَشَمُك وحُزَانَتُك**” der; yani “İşleriyle **تَتَحَزَّنُ** ettiğin kimseler nasıl?”

Dedi: Arapların Acemler üzerindeki **سَفَنْجَقَانِيّةُ**si, ilk gelişlerinde, kendileri için evlerden ve arazilerden hak ettikleri şeyi hak ettikleri şart sebebiyle **حُزَانة** diye adlandırılır.

**الأزْهَرِي** dedi: **السَّفَنْجَقَانِيَّةُ**: Horasan’da Arapların Acemler üzerine bir şartı idi; bir beldeyi sulh ile fethettiklerinde, ordular tek tek veya topluluklar halinde onların yanından geçtiğinde onları indirmeleri, ağırlamaları, sonra başka bir tarafa azıklandırmaları.

**أبو عُبَيد**’in **الأصمعي**’den rivayetine göre: **الحُزَانَةُ**: adamın, kendileri için ve işleriyle **يَتَحَزَّنُ** ettiği iyalidir. Dedim:
Bu, **الزَّاي**’ın hafifletilmesiyle **فُعَالة** veznindedir.

**زحن** : **الليث** dedi: Adam “**زَحَنَ**” eder; “**يَزْحَنُ زَحْناً**”; yine “**يَتَزَحَّنُ تَزَحُّناً**”; bu, onun işi ve ameli hakkında ağır davranmasıdır.

Dedi: Yolculuk istemişken ona bir meşgale arız olur da onunla yavaşlarsa; dedim: “Onun hâlâ bir **زَحْنَةٌ**’si var.”

Dedi: **الرَّجُلُ الزِّيْحَنَّةُ**: ihtiyaç halinde kendisinden istenildiğinde ağır davranan kimsedir; şu beyti şahit getirdi:
إذا ماالْتَوَى الزِّيحَنَّةُ المتآزِفُ

Başkası dedi: **التَّزَحُّنُ**: büzülmedir.

Dedim: **زَحَنٌ** ve **زَحَلٌ** birdir; **النون** , **اللام**’dan بدل edilmiştir.

**ابن دُرَيد** dedi: **الزَّحْنُ**: harekettir. Dedi: “Onu yerinden **زَحَنَه** etti” denir; yani onu ondan uzaklaştırdı.

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayetine göre dedi: **الزَّحْنَة**: ağırlığı, tâbileri ve **حَشَم**’ı ile birlikte kafiledir.

Dedi: **الزُّحْنَةُ**: vadinin kıvrımıdır.

**ابن دريد** dedi: “**رَجُلٌ زَحَنٌ** ve **امرأة زُحَنَةٌ**” denir; ikisi de kısa olduklarında.

**نزح** : **الليث**: “**نَزَحَتِ الدَّار**” olur; “**تَنْزَح نُزُوحاً**”; uzaklaştığında. “**بَلَدٌ نَازِحٌ**” ve “**وصل نَازِحٌ**”; bunların hepsinin manası uzaklıktır. Dedi: “**نَزَحَتِ البِئْرُ**” ve “Suyunu **نَزَحْتُ**”; ve “**بئْرٌ نَزَحٌ**” onu suyun azlığıyla vasfeder; “**نَزَحَتِ البئْرُ**” yani suyu azaldı.

Dedi: Bizim yanımızda doğru olan: “**نُزِحَت البِئْرُ**”dur; yani suyu çekildi.

**أبو عُبَيد**’in **الفَرَّاء**’dan rivayetine göre: “**نَزَحَتِ البِئْرُ**” ve “**نَكَزَت**” denir; suyu azaldığında.

**الكسائي** dedi: O, içinde su olmayan “**بِئْرٌ نَزَحٌ**”dır; çoğulu **أَنْزَاحٌ**’tır.

**أبو ظَبْيَة الأعرابي** dedi: **النَّزَحُ**: bulanık sudur.

**نحز** : **الليث**: **النَّحْزُ** , **النَّخْسِ** gibidir. Dedi: **النَّحْزُ**: dövmenin ve ezmenin benzeridir.

Binekli, göğsüyle semerin ortasını **يَنْحَزُ** eder. **ذو الرُّمَّة** dedi:
يُنْحَزْنَ في جَانِبَيْهَا وهي تَنْسَلِبُ

Dedim: Onun “**يُنْحَزْنَ في جانِبيها**” sözünün manası: topuklarla onun **مَرَاكِلِ**inde itilirler; yani binekleri kastediyor.

Dedi: **النُّحَازُ**: develeri ve binitleri akciğerlerinde tutan bir öksürüktür; **نَاقَةٌ ناحِزٌ**: onda **نُحَازٌ** vardır.

**أبو عُبَيْد**’in **الأصمعي**’den rivayetine göre: Devede öksürük olduğunda “**بَعِير ناحِزٌ**” denir.

Dedi: **الكسائي** dedi: **نَاقَةٌ نحِزَة** ve **مُنَحِّزَةٌ**; **النُّحَازِ**dan.

**أبو زيد** de onun benzerini söyledi; “**نَحَزَ يَنْحِزُ**” ve “**يَنْحَزُ**” olmuştur.

**الليث** dedi: **النّاحِزُ** ayrıca: dirseğin devenin göğüs çıkıntısına isabet etmesidir; bununla “onda **ناحِزٌ** var” denir.

Dedim: **النَّاحِزَ**’i, sıkıştıran babında **الليث**’ten başkası için işitmedim; sanırım **الحَازَّ**ı kastetti de onu değiştirdi.

**الليث** dedi: **المِنْحازُ**: kendisiyle dövülen şeydir; şahit getirdi:
دَقَّكَ بالمِنْحازِ حَبَّ الفُلْفُلِ

Bir başkası:
نَحْزاً بِمِنْحَازٍ وهَرْساً هَرْسا

Dedi: **نَحِيزَةُ الرَّجُلِ**: onun tabiatıdır; **النَّحَائز** üzerine cem‘ edilir.

Ve yerden **النَّحِيزَةُ**: yerin içinde uzatılmış **الطِّبَّة** gibidir; fersahları sürer, bundan daha az da olur. Dedi: Şiirde bazen **النحائز** gelir; bununla, kesilip uzun şeritler yapıldığında bez parçaları ve deriler gibi **طِبَبٌ** kastedilir.

**أبو عُبَيْد**’in **الأصمعي**’den rivayetine göre dedi: **النَّحِيزَةُ**: dokunup sonra **الشُّقَّة**’nin dudağına dikilen bir saçak; o, **العَرَقَةُ** da denir.

**شَمِر**’in **ابن شُمَيْل**’den rivayetine göre: **النَّحِيزَةُ**: sanki bir çizgiymiş gibi siyah bir yol; yerle aynı seviyede, pürüzlü; genişliği iki zira‘ olmaz; ancak yerde bir alamettir. Topluluğu **النَّحَائز**’dir. O, ancak taş ve çamurdur; çamur da ayrıca siyahtır.

**الأصْمَعِيّ** dedi: **النَّحِيزَةُ**: yolun kendisidir; elbise çizgilerine benzetilmiştir. **الشَّمَّاخُ** dedi:
فأقْبَلَها تَعْلُو النِّجَادَ عَشِيَّةً
عَلَى طُرُقٍ كأَنَّهُنَّ نَحَائزُ

**أبو زيد** dedi: Kıldan **النَّحِيزَةُ**: genişliği bir karış olan, uzun; **الهَوْدَج** üzerine asılır; onunla süslerler; bazen onu **العِهْن** ile nakışlarlar.

**أبو عمرو** dedi: **النَّحِيزَةُ**: çadırlar ve evler üzerinde bulunan, kemer benzeri bir dokumadır; tek başına dokunur; sanki yollardan **النَّحَائِز** ona benzetilmiştir.

**أبو خَيْرَة** dedi: **النَّحِيزَةُ**: yerde uzayıp giden dağdır.

Dedim: **النَّحِيزَة**’nin aslı: incelen yol/şerit demektir; onun hakkında söylediklerinin hepsi doğrudur; fakat bazısı bazısına benzemez.

**زنح** : **الليث** onu ihmal etti.

**أبو خَيْرَةَ** dedi: Adam suyu hızlı bir yudumlayışla içerse, o **التَّزْنِيحُ**tur.

Dedim: Araplardan işittiğim: **التَّزَنُّح**tur. Denir ki: “Suyu **تَزَنَّحْتُ**; **تَزَنُّحاً**”; onu bir kereden sonra bir kere daha içtiğinde.

**أبو العَبَّاس**’ın **ابن الأعْرَابي**’den rivayetine göre: Adam, bir insanı muamelede veya borçta sıkıştırdığında **زَنَّحَ** eder. Dedi: **الزُّنُجُ**: hayırda ve şerde karşılık verenlerdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والزاء وما يثلثهما)
(نزع)  النون والزاء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على قَلْع شيء. ونَزَعْت الشيءَ من مكانِه نَزْعاً. والمِنْزَع: الشَّديد النَّزْع. والمِنْزعة كالمِلعقة يكون مع مُشْتارِ العَسل. ونَزَع عن الأمر نُزُوعاً: تركَه. وشرابٌ طيِّبُ المَنْزَعة، أي طيِّب مَقْطَع الشُّرب. والنَّزَعة: الموضع من رأس الأنزع، وهو الذي انحسر شَعَْره عن جانبَيْ جَبْهته، وهما النَّزَعتان. ولا يقال امرأة نَزْعاء ولكن زَعْراء([1]). وبئرٌ نَزُوعٌ: قريبة القَعْر يُنْزَع منها باليد. وعادَ الأمرُ إلى النَّزَعة، أي رجَعَ إلى الحقّ؛ وأراد بالنَّزَعة جمع نازع، وهو الذي يَنزِع في القَوْس: يَجذِبُ وتَرَه بالسَّهم([2]). وفلانٌ قريب المَنْزَعة، أي قريب الهِمَّة. ومَنْزَعة الرّجل: رأيُه. ونازَعَت النَّفْسُ إلى الأمرِ نِزاعاً، ونَزَعَت إليه، إذا اشتَهتْه. ونَزَع إلى أبيه في الشَّبَه. ونَزَع عن الأمر نُزُوعاً، إذا تركَه. وبعيرٌ نازعٌ، إذا حَنَّ إلى مرعاه أو وطنِه. قال:
فقلتُ لهم لا تَعذُلونيَ وانظُرُوا *** إلى النازع المقصور كيف يكون([3])وأنزَعُوا، أي نَزَعَت إبلُهم إلى أوطانها. والنَّزَائع من الخيل: التي نَزَعَت إلى أعراق، ويقال: بل هي التي انتُزِعَتْ من قومٍ آخَرين. والنَّزوع: الجمل الذي يُنزَع عليه الماءُ وحدَه. والنَّزائع من النساء: اللَّواتي يُزَوَّجْن في غير عشائرهن؛ وكلُّ غريبٍ نَزيع.
(نزغ)  النون والزاء والغين كلمةٌ تدلُّ على إفسادٍ بين اثنين. ونَزَغَ بينَ القوم: أفسَدَ ذاتَ بَيْنِهم.
(نزف)  النون والزاء والفاء أصلٌ يدلُّ على نَفاد شيءٍ وانقطاع. ونُزِفَ دمُه: خَرَج كلُّه. والسَّكرانُ*  نَزِيفٌ، أي نُزِفَ عَقلُه. قال:
وإذ هي تمشِي كمشيِ النَّزيـ	 *** ـفِ يَصْرعهُ بالكَثيب البَهَرْ([4])والنَّزْف: نزحُ الماء من البئر شيئاً بعد شيء. وأنْزَفُوا: ذهَبَ ماءُ بئرهم. وأنْزَفُوا: انقطَعَ شرابُهم. قال الله سبحانه: ﴿لاَ يُصَدَّعُونَ عنْهَا وَلاَ يُنْزِفُون([5])﴾ [الواقعة 19]. والنُّزْفة: الغُرفة. وهو بحرٌ لا يُنزَف. ونُزِف الرجلُ في الخُصومة: انقطعت حجته.
(نزق)  النون والزاء والقاف كلمةٌ تدلُّ على عَجَلة. من ذلك النَّزَق: الخِفّة والعَجَل. ونَزَّقْت الفَرَس فنَزِق. ويقولون: أنْزَقَ فلانٌ بالضّحِك.
(نزك)  النون الزاء والكاف أصيلٌ يدل على طَعن أو شبيه به. منه النّزْك: الطَّعْن بالنَّيزك، وهو الرُّمح القصير. والنَّزك: سُوء الفِعْلِ والقول في الإنسان، والطَّعنُ عليه. وفي الحديث: "إنّ شهراً نَزَكُوهُ" أي طعَنوا عليه، يراد شَهْرُ بنُ حَوْشَب. ومما يشبَّه بهذا قولُهم لذكر الضَّبِّ: نِزْك. قال:
سِبَحْلٌ لَهُ نِزْكانِ كانا فضيلةً *** على كلِّ حافٍ في البلاد وناعلِ([6]) (نزل)  النون والزاء واللام كلمةٌ صحيحة تدلُّ على هُبوط شيء ووقُوعه. ونَزَل عن دابَّتِه نُزُولاً. ونَزَلَ المطرُ من السَّماءِ نزولاً. والنَّازلة: الشَّديدة من شدائد الدهر تَنزِل. والنِّزال في الحرب: أن يتنازل الفَريقان. ونَزَالِ: كلمةٌ تَوضَعُ موضِعَ انزِلْ. ومكان نَزِلٌ: يُنْزَل فيه كثيراً. ووجدت القومَ على نَزَلاتهم، أي منازلهم. قاله ابنُ الأعرابيّ. والنُّزُْل: ما يُهيَّأ للنَّزيل. وطعام ذو نُزْل ونَزَل، أي ذو فضل. ويعبِّرون عن الحجِّ بالنُّزُول. ونَزَل، إذا حجّ. قال:
أنازلةٌ أسماءُ أم غير نازلَهْ *** أبِينِي لنا يا أسْمَ ما أنتِ فاعلَهْ([7])
وقال:
ولما نزلنا قَرّت العينُ وانتهَتْ *** أمانيُّ كانت قبلُ في الدَّهرِ تُسأَلُ([8])قال: نَزَلْنا: أتينا مِنَى. والنُّزَالة: ماء الرَّجُل. والنَّزيل: الضيف. قال:
نزِيل القومِ أعظمُهم حقوقاً *** وحقُّ الله في حقِّ النّزيلِ([9])والتنْزيل: ترتيب الشَّيء ووضعُه منْزِلَه.
(نزه)  النون والزاء والهاء كلمةٌ تدلُّ على بُعدٍ في مكانٍ وغيرِه. ورجلٌ نَزِيه الخُلُق: بعيدٌ عن المطامع الدّنيّة. قال ابن دريد([10]): ونَزِهُ النَّفس ونازِهُ النَّفس: ظلِفُها عن المدَانِس. قال ابن السكِّيت: خرجنا نتنَزَّه، إذا تباعَدُوا عن الماء والرِّيف. ومكان نَزِيهٌ: خلاء ليس به أحد.
(نزو)  النون والزاء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يرجع إلى معنى واحد، هو الوَثَبانُ والارتفاع والسُموّ. من ذلك النَّزْو. نَزَا ينْزُو: وثَبَ. ونُزَاءُ الذكرِ على أنثاه. وهو يَنْزو إلى كذا، إذا نازَعَ إلَيْه، كأنّه سَمَا لـه. والتَّنَزِّي مثل النَّزو.
ومن المهموز: نزَأْت بينَهم: حرَّشْتُ بينهم. قال ابنُ الأعرابي: يقال ما نَزأَك على كذا: ما حملك عليه. ورجلٌ منزوءٌ بكذا: مولَع.
(نزب)  النون والزاء والباء كلمةٌ. يقال: نَزَبَ الظَّبْيُ نَزِيباً، وهو صوتُه عند السِّفاد.
(نزح)  النون والزاء والحاء كلمةٌ تدلُّ على بُعد. ونَزَحت الدّار نُزُوحاً: بَعُدت. وبلدٌ نازح. ومنه نَزْحُ الماء، كأنَّه يُباعَد به عن قَعر البئر.يقال: نَزَحتُ البِئر: استَقيتُ ماءَها كلَّه. وبئر نَزُوحٌ: قليلةُ الماء. وآبارٌ نُزُح.
(نزر)  النون والزاء والراء أُصَيلٌ يدلُّ على قِلَّةٍ في الشيءِ. ونَزُرَ الشيء نَزارةً. وشيء نَزْرٌ: قليل. وعَطاءٌ منْزور: مقلَّل. وامرأةٌ نَزورٌ: قليلة الولَد. قال:
بَُِغاثُ الطّيرِ أكثرها فِراخاً *** وأمُّ الصَّقرِ مقلاتٌ نَزور([11])وقولهم: نَزَرْتُ الرّجلَ: ألححت عليه، وقولهم: لا يُعطِي حتَّى يُنْزَر، أي يلحَّ عليه، فهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه، وله قياسٌ آخر.
--------------ـــ
([1])  في اللسان: "وامرأة نزعاء. وقيل لا يقال امرأة نزعاء ولكن يقال زعراء".
([2])  القوس يذكر ويؤنث.
([3])  البيت لجميل، في اللسان (نزع).
([4]) لامرئ القيس في ديوانه 8.
([5]) هذه قراءة ابن أبي إسحاق، وعبد الله، والسلمي، والجحدري، والأعمش، وطلحة، وعيسى. وقرأ ابن أبي إسحاق أيضاً: "ينزفون" بفتح الياء وكسر الزاي. وقرأ الجمهور: "ينزفون" بضم الياء وفتح الزاي. تفسير أبي حيان (8: 206).
([6])  البيت لأبي الحجاج، أو لحمران بن ذي الغصة.
([7])  البيت لعامر بن الطفيل، ملحقات ديوانه 158 والخزانة (3: 44) والنقائض 284.
([8])  أنشده في المجمل أيضاً.
([9])  أنشده في المجمل واللسان (نزل).
([10])  الجمهرة (3: 22).
([11]) للعباس بن مرداس، كما في الحماسة (2: 21) واللسان (بغث)، ويروى لكثير، كما في اللسان (قلت، نزر).

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** وال**الزاء** وما يثلثهما)
(**نزع**)  **النون** ve**الزاء** ve**العين** sahih bir asıldır; bir şeyin sökülüp çıkarılmasına delâlet eder. Ve “Bir şeyi yerinden **نَزْعاً** olarak **نَزَعْت**.” Ve **المِنْزَع**: şiddetli çekip çıkarma. Ve **المِنْزعة** kaşık gibi olup balın süzgeciyle beraber bulunur. Ve “İşten **نُزُوعاً** olarak **نَزَع**”: onu terk etti. Ve “**المَنْزَعة**’si hoş bir içecek”, yani içişin kesiti (içiş yeri) hoş. Ve **النَّزَعة**: **الأنزع**’ın başından olan yer; o, saçının iki alın yanından çekilip geriye gittiği kimsedir; o ikisi **النَّزَعتان**’dır. Ve “kadın **نَزْعاء**” denilmez; fakat **زَعْراء** denir([1]). Ve “**نَزُوعٌ** kuyu”: dibi yakın; ondan elle çekilip çıkarılır. Ve “İş **النَّزَعة**’ye döndü”, yani hakka döndü; ve **النَّزَعة** ile **نازع**’ın çoğulunu kastetti; o, yayda çekip çıkarandır: okla kirişini çeker([2]). Ve “Falanca **المَنْزَعة**’si yakın”, yani himmeti yakın. Ve erkeğin **مَنْزَعة**’si: onun görüşü. Ve nefis işe **نِزاعاً** olarak **نازَعَت**; ve ona **نَزَعَت**, onu arzuladığı zaman. Ve benzerlikte babasına **نَزَع**. Ve “İşten **نُزُوعاً** olarak **نَزَع**”, onu terk ettiği zaman. Ve “**نازع** deve”, otlağına yahut yurduna özlem duyduğu zaman. Dedi ki:
فقلتُ لهم لا تَعذُلونيَ وانظُرُوا *** إلى النازع المقصور كيف يكون([3])
Ve “**أنزَعُوا**”, yani develeri yurtlarına **نَزَعَت**. Ve atlardan **النَّزَائع**: soylarına doğru **نَزَعَت** olanlar; ve denilir ki: bilakis o, başka bir kavimden çekilip alınmış olanlardır. Ve **النَّزوع**: suyun yalnız başına onun üzerine çekilip çıkarıldığı deve. Ve kadınlardan **النَّزائع**: aşiretleri dışında evlendirilenler; ve her yabancı **نَزيع**’dir.

(**نزغ**)  **النون** ve**الزاء** ve**الغين** iki kişi arasında bozma (fesat) üzerine delâlet eden bir kelimedir. Ve “Kavim arasında **نَزَغَ**”: aralarındaki bağı bozdu.

(**نزف**)  **النون** ve**الزاء** ve**الفاء** bir şeyin tükenmesine ve kesilmesine delâlet eden bir asıldır. Ve “Kanı **نُزِفَ**”: hepsi çıktı. Ve sarhoş **نَزِيفٌ**’dir; yani aklı **نُزِفَ**. Dedi ki:
وإذ هي تمشِي كمشيِ النَّزيـ	 *** ـفِ يَصْرعهُ بالكَثيب البَهَرْ([4])
Ve **النَّزْف**: kuyudan suyu bir şeyden sonra bir şey olarak çekip çıkarmaktır. Ve “**أنْزَفُوا**”: kuyularının suyu gitti. Ve “**أنْزَفُوا**”: içkileri kesildi. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لاَ يُصَدَّعُونَ عنْهَا وَلاَ يُنْزِفُون([5])﴾ [الواقعة 19]. Ve **النُّزْفة**: bir avuç (kepçe dolusu). Ve o, tükenip çekilip çıkarılamayan bir denizdir. Ve adam husumette **نُزِفَ**: delili kesildi.

(**نزق**)  **النون** ve**الزاء** ve**القاف** aceleye delâlet eden bir kelimedir. Bundan **النَّزَق**: hafiflik ve acele. Ve “Atı **نَزَّقْت** de **نَزِق** oldu.” Ve derler ki: “Falanca gülmede **أنْزَقَ**.”

(**نزك**)  **النون** **الزاء** ve**الكاف** bir asıldır; saplama yahut ona benzer şeye delâlet eder. Ondan **النّزْك**: **النَّيزك** ile saplama; o, kısa mızraktır. Ve **النَّزك**: insanda fiil ve sözün kötülüğü ve ona saplama (ayıplama). Ve hadiste: “Şüphesiz bir ayı **نَزَكُوهُ**” yani ona sapladılar (ayıpladılar); bununla **شَهْرُ بنُ حَوْشَب** kastedilir. Ve buna benzetilen şeylerden, onların kertenkele erkeğine **نِزْك** demeleridir. Dedi ki:
سِبَحْلٌ لَهُ نِزْكانِ كانا فضيلةً *** على كلِّ حافٍ في البلاد وناعلِ([6])

(**نزل**)  **النون** ve**الزاء** ve**اللام** iniş ve düşüşe delâlet eden sahih bir kelimedir. Ve “Binitinden **نُزُولاً** olarak **نَزَل**.” Ve “Yağmur gökten **نزولاً** olarak **نَزَلَ**.” Ve **النَّازلة**: zamanın şiddetlerinden inen şiddetli şey. Ve savaşta **النِّزال**: iki tarafın birbirine inmesi (karşı karşıya gelmesi). Ve **نَزَالِ**: “in” yerinde konulan bir kelimedir. Ve “**نَزِلٌ** yer”: oraya çokça inilir. Ve “Kavmi **نَزَلاتهم** üzere buldum”, yani konak yerleri üzere. Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve **النُّزُْل**: misafir için hazırlanan şey. Ve “**نُزْل** ve **نَزَل** sahibi yemek”, yani fazlalık sahibi. Ve haccı **النُّزُول** ile ifade ederler. Ve “**نَزَل**”, haccedince. Dedi ki:
أنازلةٌ أسماءُ أم غير نازلَهْ *** أبِينِي لنا يا أسْمَ ما أنتِ فاعلَهْ([7])
Ve dedi ki:
ولما نزلنا قَرّت العينُ وانتهَتْ *** أمانيُّ كانت قبلُ في الدَّهرِ تُسأَلُ([8])
Dedi: “**نَزَلْنا**”: Minâ’ya geldik. Ve **النُّزَالة**: erkeğin suyu (meni). Ve **النَّزيل**: misafir. Dedi ki:
نزِيل القومِ أعظمُهم حقوقاً *** وحقُّ الله في حقِّ النّزيلِ([9])
Ve **التنْزيل**: şeyin tertibi ve onu menziline koymaktır.

(**نزه**)  **النون** ve**الزاء** ve**الهاء** mekânda ve başkasında uzaklığa delâlet eden bir kelimedir. Ve “Ahlâkı **نَزِيه** adam”: aşağı arzulara uzak. İbn Düreyd dedi([10]): ve **نَزِهُ النَّفس** ve **نازِهُ النَّفس**: onu pisliklerden uzak tutandır. İbnü’s-Sikkît dedi: “**نتنَزَّه** olarak çıktık”, su ve kırsaldan uzaklaştıkları zaman. Ve “**نَزِيهٌ** yer”: içinde kimse olmayan boşluk.

(**نزو**)  **النون** ve**الزاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; tek bir mânaya döner; o da sıçrama, yükselme ve yücelmedir. Bundan **النَّزْو**. “**نَزَا** **ينْزُو**”: sıçradı. Ve erkeğin dişisine **نُزَاءُ**’su. Ve “Şuna **يَنْزو**”, ona çekişip yöneldiği zaman; sanki ona yükseldi. Ve **التَّنَزِّي** **النَّزو** gibidir.
Ve hemzeli olanlardan: “Aralarında **نزَأْت**”: aralarını kızıştırdım. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Seni şuna karşı **نَزأَ** eden nedir?” denir: seni ona ne sevk etti. Ve “Şuna **منزوءٌ** adam”: düşkün.

(**نزب**)  **النون** ve**الزاء** ve**الباء** bir kelimedir. Denilir ki: “Ceylan **نَزَبَ** **نَزِيباً**”; o, çiftleşme anındaki sesidir.

(**نزح**)  **النون** ve**الزاء** ve**الحاء** uzaklığa delâlet eden bir kelimedir. Ve “Ev **نُزُوحاً** olarak **نَزَحت**”: uzaklaştı. Ve **نازح** belde. Ve bundan suyun **نَزْحُ**’ı; sanki onunla kuyunun dibinden uzaklaştırılır. Denilir ki: “Kuyuyu **نَزَحتُ**”: suyunun hepsini çektim. Ve “**نَزُوحٌ** kuyu”: suyu az. Ve **نُزُح** kuyular.

(**نزر**)  **النون** ve**الزاء** ve**الراء** bir asıldır; şeyde azlığa delâlet eder. Ve “Şey **نَزُرَ** **نَزارةً**.” Ve “**نَزْرٌ** şey”: az. Ve “**منْزور** عطا”: azaltılmış. Ve “**نَزورٌ** kadın”: çocuğu az. Dedi ki:
بَُِغاثُ الطّيرِ أكثرها فِراخاً *** وأمُّ الصَّقرِ مقلاتٌ نَزور([11])
Ve onların “Adamı **نَزَرْتُ**” sözleri: ona ısrar ettim; ve onların “**يُنْزَر** oluncaya kadar vermez” sözleri, yani ona ısrar edilir; bu, zikrettiğimiz asıldan şâzdır; ve onun başka bir kıyası vardır.

--------------ـــ
([1])  Lisân’da: “Ve kadın **نزعاء**. Ve denildi ki: kadın **نزعاء** denilmez; fakat **زعراء** denilir.”
([2])  Yay müzekker de gelir müennes de.
([3])  Beyit Cemîl’indir; Lisân’da (**نزع**).
([4])  İmru’ul-Kays’ındır; divanında 8.
([5])  Bu, İbn Ebî İshâk’ın, Abdullah’ın, es-Sülemî’nin, el-Cahderî’nin, el-A‘meş’in, Talha’nın ve Îsâ’nın kıraatidir. İbn Ebî İshâk ayrıca “**ينزفون**”u yâ’nın fethi ve zâ’nın kesriyle okudu. Cumhûr “**ينزفون**”u yâ’nın zammı ve zâ’nın fethiyle okudu. Ebû Hayyân tefsiri (8: 206).
([6])  Beyit Ebû’l-Haccâc’ındır; yahut Humrân b. Zî’l-Ğussa’nındır.
([7])  Beyit Âmir b. et-Tufeyl’indir; divanının mülhakları 158 ve el-Hizâne (3: 44) ve en-Nakâid 284.
([8])  Onu el-Mücmel’de de rivayet etti.
([9])  Onu el-Mücmel’de ve Lisân’da (**نزل**) rivayet etti.
([10])  el-Cemhere (3: 22).
([11])  el-‘Abbâs b. Mirdâs’ındır; el-Hamâse’de (2: 21) ve Lisân’da (**بغث**); ve Kesîr’indir diye rivayet edilir; Lisân’da (**قلت**، **نزر**).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ز ح
نزحت البئر وبئر نزوح ونزح‏:‏ قليلة الماء‏.‏
وبلد نازح وقد نزح نزوحاً وانتزح انتزاحاً‏:‏ بعد‏.‏
وإبل منازيح‏:‏ من بلاد بعيدة‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ وصرّح الموت عن غلب كأنهم جرب يدافعها الساقي منازيح ومن المجاز‏:‏ أنت من الذّم بمنتزح‏.‏
قال‏:‏ وأنت من الغوائل حين ترمى ومن ذم الرجال بمنتزاح ويقال‏:‏ إن شرّك لسرح وخيرك نزح قليل‏.‏

##### Türkçe

ن ز ح
**نزحت البئر** ve **بئر نزوح** ve **نزح**: suyu az.

Ve **بلد نازح**; ve gerçekten **نزح نزوحاً** ve **انتزح انتزاحاً**: uzak oldu.

Ve **إبل منازيح**: uzak beldelerden.

Ebû Züeyb dedi:
“Ve ölüm, galipler üzerinden açığa çıktı; sanki onlar, sakinin, **منازيح** (olan) bir uyuz(lar)dır ki onu iter.”

Ve mecazdan: Sen, zemden **بمنتزح**sın.

Dedi:
“Ve sen, atıldığı zaman musibetlerden; ve erkeklerin zemminden **بمنتزاح**sın.”

Ve denilir: Şüphesiz şerrin **لسرح**tır; ve hayrın **نزح**tır, az.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَزَحَ الشيءُ يَنْزَحُ
(* قوله «نزح الشيء ينزح إلخ» بابه منع
وضرب كما في القاموس.) نَزْحاً ونُزوحاً: بَعُدَ.وشيءٌ نُزُحٌ ونَزُوحٌ: نازحٌ؛ أَنشد ثعلب:
إِنَّ المَذَلَّةَ مَنْزِلٌ نُزُحٌ
عن دار قَوْمِكِ، فاتْرُكُي شَتْمِي
ونَزَحت الدارُ فهي تَنْزِحُ نُزُوحاً إِذا بَعُدَتْ. وقوم مَنازيحُ؛ قال ابن سيده وقول أَبي ذؤيب:
وصَرَّحَ الموتُ عن غُلْبٍ كأَنهمُ
جُرْبٌ، يُدافِعُها الساقي، مَنازيحُ
إِنما هو جمع مِنْزاح وهي التي تأْتي إِلى الماءِ عن بُعْدٍ؛ ونَزَحَ به وأَنْزَحَه. وبلد نازحٌ، ووَصْلٌ نازحٌ: بعيد. وفي حديث سَطيح: عبدُ المَسِيح جاءَ من بلدٍ نَزيحٍ أَي بعيدٍ، فعيل بمعنى فاعل. ونَزَحَ البئرَ يَنْزِحُها ويَنْزَحُها نَزْحاً وأَنْزَحها إِذا استقى ما فيها حتى يَنْفَدَ؛ وقيل: حتى يَقِلَّ ماؤُها. ونَزَحَتِ البئرُ ونَكِزَتْ تَنْزِحُ نَزْحاً ونُزُوحاً فهي نازح ونُزُحٌ ونَزُوحٌ: نَفِدَ ماؤُها؛ قال الليث: والصواب عندنا نُزِحَتِ البئرُ إِذا اسْتُقِيَ ماؤُها. وفي الحديث: أَنه نزل الحُدَيْبِية وهي نَزَحٌ؛ النَزَح، بالتحريك: البئر التي أُخذ ماؤُها. يقال: نَزَحتِ البئرُ ونَزَحْتُها، لازم ومتعدّ؛ ومنه حديث ابن المُسَيّب قال لقتادة: ارْحَلْ عني فلقد نَزَحْتَني أَي أَنْفَدْتَ ما عندي، وفي رواية نَزَفْتَني. الجوهري: وبئر نَزُوح قليلة الماءِ، ورَكايا نُزُح. والنَّزَحُ، بالتحريك: البئر التي نُزِحَ أَكثر مائها؛ قال الراجز: لا يَستَقِي في النَّزَحِ المَضْفُوفِ،
إِلا مُداراتُ الغُرُوبِ الجُوفِ
وجمع النَّزَحِ أَنْزاحٌ وجمع النَّزوحِ نُزُحٌ. وماءٌ لا يَنْزِحُ ولا يَنْزَحُ أَي لا يَنْفَدُ.
وأَنْزَحَ القومُ
(* قوله «وأَنزح القوم إلخ» كذا بالأصل كبعض نسخ
القاموس وفي بعضها نزح بدون همزة كما نبه عليه شارحه.): نَزَحَتْ مياه آبارهم.والنَّزَحُ: الماءُ الكَدِرُ.
وقد نُزِحَ بفلان إِذا بَعُدَ عن دياره غَيبَةً بعيدة؛ وأَنشد الأَصمعي: ومن يُنْزَحْ به، لا بُدَّ يوماً
يَجيءُ به نَعِيٌّ أَو بَشِيرُ
وأَنت بمُنْتَزَحٍ من كذا أَي ببعد منه؛ قال ابن هَرْمَة يَرْثي ابنه: فأَنتَ، من الغَوائلِ، حين تُرْمى،
ومن ذَمِّ الرجالِ، بمُنْتَزاحِ
إِلا أَنه أَشبع فتحة الزاي فتولدت الأَلف.

##### Türkçe

**نَزَحَ** şey **يَنْزَحُ**
(*Onun “**نزح الشيء ينزح إلخ**” sözü: بابُه **منع** ve **ضرب**’dır; **القاموس**’ta olduğu gibi.) **نَزْحاً** ve **نُزوحاً**: uzak oldu. Ve bir şey **نُزُحٌ** ve **نَزُوحٌ**: **نازحٌ** (uzak olan); ثعلب inşad etti:
إِنَّ المَذَلَّةَ مَنْزِلٌ نُزُحٌ
عن دار قَوْمِكِ، فاتْرُكُي شَتْمِي

Ve **نَزَحت** ev, o hâlde o **تَنْزِحُ نُزُوحاً**: uzaklaştığı zaman. Ve bir kavim **مَنازيحُ**; ابن سيده dedi ki, ve Ebû ذؤيب’in sözü:
وصَرَّحَ الموتُ عن غُلْبٍ كأَنهمُ
جُرْبٌ، يُدافِعُها الساقي، مَنازيحُ

Ancak o, **مِنْزاح**’ın cem‘idir; ve o, suya uzaklıktan gelen (dişi)dir; ve **نَزَحَ** onunla ve **أَنْزَحَه**. Ve bir belde **نازحٌ**, ve bir kavuşma **نازحٌ**: uzak. Ve سَطيح hadîsinde: **عبدُ المَسِيح** uzak bir beldeden geldi, yani uzak; **فعيل** vezninde **فاعل** mânâsıyla. Ve **نَزَحَ** kuyuyu, onu **يَنْزِحُها** ve **يَنْزَحُها** **نَزْحاً** ve **أَنْزَحها**: içindekini çekip alıp tükeninceye kadar; denildi ki: suyunun azalmasına kadar. Ve kuyu **نَزَحَتْ** ve **نَكِزَتْ**; **تَنْزِحُ نَزْحاً ونُزُوحاً**; o hâlde o **نازح** ve **نُزُحٌ** ve **نَزُوحٌ**: suyu tükendi; الليث dedi ki: bize göre doğru olan, kuyunun suyu çekilip alındığı zaman “**نُزِحَتِ البئرُ**” denmesidir. Ve hadîste: onun **الحُدَيْبِية**’ye indiği, hâlbuki o **نَزَحٌ** idi; **النَزَح** (harekeli): suyu alınmış kuyu. Denilir: kuyu **نَزَحتِ** ve ben onu **نَزَحْتُها**; لازم ve متعدّي; ondan ابن المُسَيّب hadîsi: قتادة’ye dedi: benden göç et; çünkü gerçekten sen beni **نَزَحْتَني**; yani yanımdakini tükettin; bir rivayette **نَزَفْتَني**. الجوهري: ve bir kuyu **نَزُوح**: suyu az; ve kuyular **نُزُح**. Ve **النَّزَحُ** (harekeli): suyunun çoğu çekilip alınmış kuyu; راجز dedi ki:
لا يَستَقِي في النَّزَحِ المَضْفُوفِ،
إِلا مُداراتُ الغُرُوبِ الجُوفِ

Ve **النَّزَحِ**’ın cem‘i **أَنْزاحٌ**’dır; ve **النَّزوحِ**’un cem‘i **نُزُحٌ**’dur. Ve bir su **لا يَنْزِحُ ولا يَنْزَحُ**: yani tükenmez.

Ve **أَنْزَحَ** kavim
(*Onun “**وأَنزح القوم إلخ**” sözü: asılda, **القاموس**’un bazı nüshaları gibi böyledir; bazısında şârihinin dikkat çektiği üzere hemzesiz **نزح** vardır.): kuyularının suları uzaklaştı (çekildi). Ve **النَّزَحُ**: bulanık su.

Ve “**نُزِحَ** falan ile” denilir: diyarlarından uzak bir gurbete uzaklaştığı zaman; ve الأَصمعي inşad etti:
ومن يُنْزَحْ به، لا بُدَّ يوماً
يَجيءُ به نَعِيٌّ أَو بَشِيرُ

Ve sen şundan **بمُنْتَزَحٍ**’sın: yani ondan uzaklık ile; ابن هَرْمَة oğluna mersiye söylerken dedi ki:
فأَنتَ، من الغَوائلِ، حين تُرْمى،
ومن ذَمِّ الرجالِ، بمُنْتَزاحِ

Ancak o, **الزاي**’ın fethasını doyurdu da, ondan **الألف** türedi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ز ح * * نَزَح * البئر استقى ماءها كله وبابه قطع و * نَزَحَتِ * الدار بعُدَت وبابه خضع

##### Türkçe

* **ن ز ح** * * **نَزَح** * kuyu: suyunu bütünüyle çekti; bâbı: **قطع**. Ve * **نَزَحَتِ** * ev: uzaklaştı; bâbı: **خضع**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نزح الشيء، كمنع وضرب ينزح وينزح نزحا إذا بعد، كانتزح انتزاحا. ونزح البئر ينزحها نزحا: استقى ماءها حتى ينفد أو يقل، كأنزحها. ونزحت هي، أي البئر والدار تنزح نزحا ونزوحا فهي نازح ونزوح، بضمتين، ونزوح، كصبور، في البعد والبئر، فهو لازم ومتعد. وشيء نزح ونازح: بعيد، أنشد ثعلب:
  إن المـذلة مـنـزل نـزح                      عن دار قومك فاتركي شتمي وفي الصحاح: بئر نزوح: قليلة الماء، وركايا نزح. وفي حديث ابن المسيب قال لقتادة: ارحل عني فلقد نزحتني، أي أنفدت ما عندي. والنزح، محركة: الماء الكدر، والنزح أيضا: البئر التي نزح أكثر مائها، كذا في الصحاح، قال الراجز:
  لا يستقي في النزح المضفوف                      إلا مدارات الغروب الجوف وعبارة النهاية: التي أخذ ماؤها. والنزيح: البعيد، وفي حديث سطيح: عبد المسيح، جاء من بلد نزيح فعيل بمعنى فاعل. والمنزحة، بالكسر: الدلو ينزح بها الماء وشبهها. وهو بمنتزح من كذا، أي ببعد منه، وقد نزح به، كعني: بعد عن دياره غيبة بعيدة. وأنشد الأصمعي للنابغة:
  ومن ينزح به لابد يوما                      يجيء به نعي أو بشير وقوم منازيح وإبل منازيح، من بلاد بعيدة. قال ابن سيده: وقول أبي ذؤيب:
  وصرح الموت عن غلب كأنهم                      جرب يدافعها الساقي منازيح إنما هو جمع منزاح، وهي التي تأتي إلى الماء من بعد. ونزح القوم، وفي بعض النسخ: أنزح القوم: نزحت مياه آبارهم. ومحمد بن نازح، محدث، روى عن لليث بن سعد، كره الأمير والحافظ ابن حجر. وقول الجوهري: قال ابن هرمة يرثي ابنه:
  فأنت من الغوائل حين ترمى                      ومن ذم الرجال بمنتـزاح اشبع فتحة الزاي فتولدت الألف، هكذا في اللسان وغيره، وهو سهو منه، وإنما يمدح القاضي جعفر بن سليمان بن علي الهاشمي. ووجدت في هامش نسخة الصحاح مما وجد بخط أبي سهل، أن البيت من قصيدة مدح بها بعض القرشيين، من اسمه محمد، وكان قاضيا لجعفر بن سليمان بن علي، وفيها:
  رأيت محمدا تـحـوي يداه                      مفاز الخارجات من القداح فليظر هذا مع قول المصنف ومع قول شيخنا. قلت: لاسهو، فإن القصيدة مشتملة على الأمرين رثاء الولد ومدح جعفر، فلا منافاة ولا سهو. ومما يستدرك عليه: أنزحه، وماء لا ينزح ولا ينزح، أي لا ينفد. ومن المجاز: أنت من الذم بمنتزح. ويقال: شرك سرح، وخيرك نزح، أي قليل، كما في الأساس.

##### Türkçe

**نزح** şey: **منع** ve **ضرب** gibi; **ينزح** ve **ينزح** (şeklinde) **نزحا**: uzaklaştığı zaman; **انتزح** gibi, **انتزاحا**. Ve **نزح البئر** onu **ينزحها** **نزحا**: suyunu, tükeninceye yahut azalıncaya kadar çekti; **أنزحها** gibi. Ve o (yani kuyu) **نزحت**; yani kuyu ve ev **تنزح** **نزحا** ve **نزوحا**; o hâlde o **نازح** ve **نزوح**tur, iki ötre ile; ve **نزوح** (da vardır), **صبور** gibi; uzaklıkta ve kuyuda; o hâlde o lâzım ve müteaddîdir. Ve **نزح** ve **نازح** bir şey: uzak. Sa‘leb inşad etti:
  Şüphesiz zillet, uzak bir menzildir;
  kavminin yurdundan (uzaktır); öyleyse sövmemi bırak.

Ve **الصحاح**’ta: **بئر نزوح**: suyu az olan (kuyu); ve **ركايا نزح**. Ve İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde, Katâde’ye dedi: “Benden göç et; çünkü gerçekten beni **نزحتني**”; yani yanımdakini tüketti. Ve **النزح**, harekeli: bulanık su. Ve **النزح** ayrıca: suyunun çoğu çekilmiş kuyu; **الصحاح**’ta böyle. Râciz dedi:
  Bağlanmış **النزح**’ta su çekmez
  ancak içi boş, batan güneşin çevreleri.

Ve **النهاية**’nin ibaresi: suyu alınmış olan (kuyu). Ve **النزيح**: uzak olan. Ve Satîh hadîsinde: “Abdü’l-Mesîh, **بلد نزيح**’ten geldi”; **فعيل** vezninde, **فاعل** mânasında. Ve **المنزحة**, kesre ile: onunla su çekilen kova ve benzeri. Ve o, şundan **بمنتزح**tır; yani ondan uzaklıkla. Ve onunla **نزح**; **عني** gibi: diyarlarından uzak bir gurbete uzaklaştı. Ve Asma‘î, Nâbiga’ya ait olarak inşad etti:
  Ve kim onunla uzaklaştırılırsa, elbette bir gün
  ona bir ölüm haberi yahut bir müjde getirir.

Ve **منازيح** bir kavim ve **منازيح** develer: uzak beldelerden. İbn Sîde dedi: Ebû Züeyb’in sözü:
  Ve ölüm, galipler üzerinden açığa çıktı; sanki onlar
  sakinin, **منازيح** (olan) bir uyuzu defettiği (gibi).

Ancak o, **منزاح**’ın cem‘idir; ve o, suya uzaktan gelen (dişiler)dir. Ve **نزح القوم**; ve bazı nüshalarda: **أنزح القوم**: kuyularının suları çekildi. Ve Muhammed b. **نازح**, muhaddis; Leys b. Sa‘d’dan rivayet etti; emir ve hâfız İbn Hacer kerih gördü. Ve Cevherî’nin sözü: İbn Hirme, oğluna mersiye söylerken dedi:
  Öyleyse sen, atıldığı zaman musibetlerden (uzaksın)
  ve erkeklerin zemminden **بمنتـزاح** (sın).

**الزاي**’ın fethasını doyurdu da elif doğdu; **اللسان**’da ve başkasında böyle; ve o, ondan bir sehivdir. Ancak o, Hâşimî Ca‘fer b. Süleymân b. Alî’yi medheder. Ve **الصحاح** nüshasının kenarında, Ebû Sehl’in hattıyla bulunandan: beytin, adı Muhammed olan bazı Kureyşlileri medhettiği bir kasideden olduğu; ve o, Ca‘fer b. Süleymân b. Alî’ye kadı idi; ve onda:
  Muhammed’i gördüm; iki eli kuşatıyor
  okların (çekiliş)lerinden çıkanların genişliğini.

Öyleyse bunu, musannifin sözüyle ve şeyhimizin sözüyle birlikte gözetsin. Dedim: Sehiv yoktur; çünkü kaside iki şeyi de içerir: evlâda mersiye ve Ca‘fer’i medih; öyleyse çelişme yoktur ve sehiv yoktur. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **أنزحه**; ve **ماء** ki **لا ينزح ولا ينزح**; yani tükenmez. Ve mecazdandır: sen zemmden **بمنتزح**sın. Ve denir: “Şerrin **سرح**tır, hayrın **نزح**tır”; yani azdır; **الأساس**’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَزَحَ
1 نَزَحَ ذ , aor. نَزَحَ and نَزِحَ , inf. n. نَزْحٌ and نُزُوحٌ; (K;) and ↓ انتزح; (TA;) He, or it, (a thing, TA,) became distant, or remote. (K.) ― -b2- نَزَحَتِ الدَّارُ, inf. n. نُزُوحٌ, The house, or dwelling, became distant, or remote. (S.) ― -b3- نُزِحَ بِفُلَانٍ, (S, K,) a verb like عُنِىَ, [pass. in form, but neut. in signification,] (K,) Such a one became far removed from his dwelling-place. (S, K.) -A2- نَزَحَ البِئْرَ, (S, Msb, K,) aor. نَزَحَ (Msb) and نَزِحَ , (TA,) inf. n. نَزْحٌ (S, Msb) and نُزُوحٌ; (Msb;) and ↓ أَنْزَحَهَا; (K;) He drew forth all the water of the well; exhausted it entirely: (S, Msb, K:) or he drew from it until little water remained in it; nearly exhausted it. (K.) ― -b2- نَزَحَتِ البِئْرُ, (A, Msb, K,) aor. نَزَحَ , (TA,) inf. n. نَزَحٌ (K) and نُزُوحٌ, (TA,) The well became entirely exhausted: (A, Msb, K:) or, became nearly exhausted. (K.) See 4. ― -b3- قَدْ نَزَحْتَنِى (assumed tropical:) Thou hast exhausted me of what I had, or possessed. (L, from a trad.)

أَنْزَحَ القَوْمُ
4 أَنْزَحَ القَوْمُ ذ , (L, and so in some copies of the K, [agreeable with analogy,]) or ↓ نَزَحَ, (so in other copies of the K,) The people had the water of their wells entirely, or nearly, exhausted. (L, K.) See 1.

8 اِنْتَزَحَ see 1.

شَرُّكَ سَرْحٌ وَخَيْرُكَ نَزْحٌ
شَرُّكَ سَرْحٌ وَخَيْرُكَ نَزْحٌ ذ (tropical:) [Thy wickedness ranges abroad unrestrained, and] thy goodness is little. (A.)

نَزَحٌ
نَزَحٌ ذ : see نَازِحٌ. ― -b2- Also, Turbid water. (K.)

نُزُحٌ
نُزُحٌ ذ and نَزُوحٌ and نَزِيحٌ: see نَازِحٌ.

نَازِحٌ
نَازِحٌ ذ and ↓ نُزُحٌ and ↓ نَزُوحٌ and ↓ نَزِيحٌ A thing, (K,) or dwelling, (TA,) distant, or remote. (K.) بَلَدٌ نَازِحٌ A distant, or remote, town, or country: (S:) and دَارٌ نَازِحَةٌ a distant, or remote, house, or dwelling. (Msb.) ― -b2- ↓ قَوْمٌ مَنَازِيحُ A distant, or remote, people. (S, K.) And اِيِلٌ منازيح Camels from distant regions. (A.) ISd says, that it is pl. of ↓ مِنْزَاحٌ, meaning That comes to the water from a distant place. (L.) -A2- نَازِحٌ and ↓ نُزُحٌ and ↓ نَزُوحٌ A well entirely exhausted: or nearly exhausted: (K:) or ↓ بِئْرٌ نَزُوحٌ signifies a well containing little water: pl. نُزُحٌ: (S:) and بِئْرٌ ↓ نَزَحٌ, نَزَحٌ being of the measure فَعَلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, a well containing no water; and it is allowable to say مَنْزُوحَةٌ: (Msb:) or a well of which the water has been exhausted: (so in some copies of the S, and the like in the Nh:) or a well of which most of the water has been drawn forth. (So in other copies of the S, and in the K.) See an ex., voce مُدَارَةٌ, art. دور.

مِنْزَحَةٌ
مِنْزَحَةٌ ذ A bucket (K) with which water is drawn; (TA;) and the like thereof. (K.)

مِنْزَاحٌ
مِنْزَاحٌ ذ and مَنَازِيحُ: see نَازِحٌ.

انت بِمُنْتَزَحٍ مِنْ كَذَا
انت بِمُنْتَزَحٍ مِنْ كَذَا ذ (tropical:) Thou art far removed from such a thing; (S, K *;) and, by poetic licence, بِمُنْتَزَاحٍ, with أَلِف اِشْبَاع. (S.) Ex. أَنْتَ مِنَ الدَّمِّ بِمُنْتَزَحٍ (tropical:) Thou art far removed from blame. (A.)

##### Türkçe

**نَزَحَ**
1 **نَزَحَ** ذ, muzâri‘i **نَزَحَ** ve **نَزِحَ**, mastar ismi **نَزْحٌ** ve **نُزُوحٌ**; (K;) ve ↓ **انتزح**; (TA;) O, yahut o (bir şey, TA,) uzak oldu, yahut ırak oldu. (K.) ― -b2- **نَزَحَتِ الدَّارُ**, mastar ismi **نُزُوحٌ**, Ev, yahut mesken, uzak oldu, yahut ırak oldu. (S.) ― -b3- **نُزِحَ بِفُلَانٍ**, (S, K,) **عُنِىَ** gibi bir fiildir, [şekilce meçhul, fakat anlamca lâzım,] (K,) Böyle biri, ikamet yerinden uzaklaştırılmış oldu. (S, K.) -A2- **نَزَحَ البِئْرَ**, (S, Msb, K,) muzâri‘i **نَزَحَ** (Msb) ve **نَزِحَ**, (TA,) mastar ismi **نَزْحٌ** (S, Msb) ve **نُزُوحٌ**; (Msb;) ve ↓ **أَنْزَحَهَا**; (K;) Kuyunun bütün suyunu çekip çıkardı; onu tamamen tüketti: (S, Msb, K:) yahut ondan, içinde az su kalıncaya kadar çekti; onu neredeyse tüketti. (K.) ― -b2- **نَزَحَتِ البِئْرُ**, (A, Msb, K,) muzâri‘i **نَزَحَ**, (TA,) mastar ismi **نَزَحٌ** (K) ve **نُزُوحٌ**, (TA,) Kuyu tamamen tükendi: (A, Msb, K:) yahut, neredeyse tükendi. (K.) 4’e bak. ― -b3- **قَدْ نَزَحْتَنِى** (mecazen:) Bende olanı, yahut sahip olduğumu, benden tüketip bitirdin. (L, bir rivayetten.)

**أَنْزَحَ القَوْمُ**
4 **أَنْزَحَ القَوْمُ** ذ, (L, ve K’nın bazı nüshalarında da böyledir, [kıyasla uyumlu olarak,]) yahut ↓ **نَزَحَ**, (K’nın diğer nüshalarında böyledir,) Kavmin, kuyularının suyu tamamen, yahut neredeyse, tükenmiş oldu. (L, K.) 1’e bak.

8 **اِنْتَزَحَ** 1’e bak.

**شَرُّكَ سَرْحٌ وَخَيْرُكَ نَزْحٌ**
**شَرُّكَ سَرْحٌ وَخَيْرُكَ نَزْحٌ** ذ (mecazen:) [Kötülüğün dizginsizce yayılır, ve] iyiliğin azdır. (A.)

**نَزَحٌ**
**نَزَحٌ** ذ : **نَازِحٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca, Bulanık su. (K.)

**نُزُحٌ**
**نُزُحٌ** ذ ve **نَزُوحٌ** ve **نَزِيحٌ**: **نَازِحٌ**’e bak.

**نَازِحٌ**
**نَازِحٌ** ذ ve ↓ **نُزُحٌ** ve ↓ **نَزُوحٌ** ve ↓ **نَزِيحٌ** Bir şey, (K,) yahut mesken, (TA,) uzak, yahut ırak. (K.) **بَلَدٌ نَازِحٌ** Uzak, yahut ırak, bir kasaba, yahut ülke: (S:) ve **دَارٌ نَازِحَةٌ** uzak, yahut ırak, bir ev, yahut mesken. (Msb.) ― -b2- ↓ **قَوْمٌ مَنَازِيحُ** Uzak, yahut ırak, bir kavim. (S, K.) Ve **اِيِلٌ منازيح** uzak bölgelerden develer. (A.) ISd der ki: bunun, ↓ **مِنْزَاحٌ**’ın çoğulu olmasıdır; anlamı: suya uzak bir yerden gelen. (L.) -A2- **نَازِحٌ** ve ↓ **نُزُحٌ** ve ↓ **نَزُوحٌ** Tamamen tükenmiş bir kuyu: yahut neredeyse tükenmiş: (K:) yahut ↓ **بِئْرٌ نَزُوحٌ** az su bulunduran bir kuyu demektir: çoğulu **نُزُحٌ**: (S:) ve **بِئْرٌ** ↓ **نَزَحٌ**, **نَزَحٌ** ölçüsü **فَعَلٌ** olup ölçü **مَفْعُولٌ** anlamındadır, su bulundurmayan bir kuyu; ve **مَنْزُوحَةٌ** demek câizdir: (Msb:) yahut suyu tüketilmiş bir kuyu: (S’nin bazı nüshalarında böyledir, ve Nh’de de benzeri vardır:) yahut suyunun çoğu çekilip çıkarılmış bir kuyu. (S’nin diğer nüshalarında ve K’da böyledir.) Bir örneğe bak, **مُدَارَةٌ** maddesinde, **دور** babında.

**مِنْزَحَةٌ**
**مِنْزَحَةٌ** ذ Su çekilen bir kova (K); (TA;) ve onun benzeri. (K.)

**مِنْزَاحٌ**
**مِنْزَاحٌ** ذ ve **مَنَازِيحُ**: **نَازِحٌ**’e bak.

**انت بِمُنْتَزَحٍ مِنْ كَذَا**
**انت بِمُنْتَزَحٍ مِنْ كَذَا** ذ (mecazen:) Böyle bir şeyden uzaklaştırılmışsın; (S, K *;) ve şiir zaruretiyle, **بِمُنْتَزَاحٍ**, **أَلِف اِشْبَاع** ile. (S.) Ör. **أَنْتَ مِنَ الدَّمِّ بِمُنْتَزَحٍ** (mecazen:) Kınamadan uzaklaştırılmışsın. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَزَحَ
نَزَحَ A ,  I ( n. ac. نَزْح 1 ,  نُزُوْح 27 ),
a.  Was remote;   removed; emigrated.

b.  Exhausted ( a well ).

c.  Was exhausted &c.

أَنْزَحَ
أَنْزَحَ IV ,
a.  Had little water.

اِنْتَزَحَ
اِنْتَزَحَ VIII ,
a.  see I (a) .

نَزْح
نَزْح 1 ,
a.  Little.

نَزَح
نَزَح 4 ,
a.  Well nearly dry.

b.  Turbid water.

نُزُح
نُزُح 10 ,
a.  see 21 (a) .

مِنْزَحَة
مِنْزَحَة 20t , ( pl. مَنَاْزِحُ 44 ),
a.  Bucket.

نَاْزِح
نَاْزِح 21 ,
a.  Distant, remote.

b.  see 4 (a) .

نَاْزِحَة
نَاْزِحَة 21t ,
a.  fem. of نَاْزِح 21 .

b.  Graceful ( woman ).

نَزِيْح
نَزِيْح 25 ,
a.  see 21 (a) .

نَزُوْح
نَزُوْح 26 , ( pl. نُزُح 10 ),
a.  see 4 (a) &  21 ( a ).

مِنْزَاْح
مِنْزَاْح 45 ,
a.  see 21 (a) .

مَنَاْزِيْحُ
مَنَاْزِيْحُ 65 ,
a.  Distant; coming from afar.

نُزِحَ بِفُلَان
نُزِحَ بِفُلَان
a.  He was absent for a long time.

##### Türkçe

**نَزَحَ**
**نَزَحَ** A , I ( n. ac. **نَزْح** 1 , **نُزُوْح** 27 ),
a. Uzak oldu; uzaklaştırıldı; göç etti.

b. (Bir kuyu) tüketti.

c. Tüketildi vb.

**أَنْزَحَ**
**أَنْزَحَ** IV ,
a. Az suyu vardı.

**اِنْتَزَحَ**
**اِنْتَزَحَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

**نَزْح**
**نَزْح** 1 ,
a. Az.

**نَزَح**
**نَزَح** 4 ,
a. Neredeyse kuru kuyu.

b. Bulanık su.

**نُزُح**
**نُزُح** 10 ,
a. 21 (a)’ya bak.

**مِنْزَحَة**
**مِنْزَحَة** 20t , ( pl. **مَنَاْزِحُ** 44 ),
a. Kova.

**نَاْزِح**
**نَاْزِح** 21 ,
a. Uzak, ırak.

b. 4 (a)’ya bak.

**نَاْزِحَة**
**نَاْزِحَة** 21t ,
a. **نَاْزِح** 21’in müennesi.

b. Zarif (kadın).

**نَزِيْح**
**نَزِيْح** 25 ,
a. 21 (a)’ya bak.

**نَزُوْح**
**نَزُوْح** 26 , ( pl. **نُزُح** 10 ),
a. 4 (a) ve 21 (a)’ya bak.

**مِنْزَاْح**
**مِنْزَاْح** 45 ,
a. 21 (a)’ya bak.

**مَنَاْزِيْحُ**
**مَنَاْزِيْحُ** 65 ,
a. Uzak; uzaktan gelen.

**نُزِحَ بِفُلَان**
**نُزِحَ بِفُلَان**
a. Uzun bir süre yok oldu.
