# نزح — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B2%D8%AD/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نزح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: نزح

باب الحاء والزاي والنون معهما
ح ز ن، ز ح ن، ن ز ح، ن ح ز مستعملات
حزن:
الحُزْن والحَزَن، لغتان إذا ثقّلوا فتحوا، وإذا ضحّوا خفّفوا، يقال: أصابه حَزَنٌ شديدٌ، وحُزْنٌ شديد، ويقال: حَزَنَني الأمرُ يَحْزُنُني فأنا محزون وأحزنني فأنا مُحْزَنٌ، وهو مُحْزِنٌ، لغتان أيضاً، ولا يقال حازن.
ورُوى عن أبي عمرو: إذا جاء الحَزَنُ منصوباً فَتَحوه، وإذا جاء مكسوراً مرفوعاً ضَمَّوه، قال الله عز وجل-: "وابيَضَّتْ عيناهُ من الحُزْن" وقال -عزَّ اسمُه-: "تَرَى أعيُنَهم تَفيضُ من الدَّمْع حَزَناً".
وقوله -عز وجل-: "إنَّما أشكو بَثّني وحُزْني إلى الله".
ضَمُّوا الحاءَ هنا لكَسْرة النون، كأنّه مجرور في استعمال الفعل.
وإذا أفردُوا الصَّوْتَ والأمْرَ قالوا: أمْرٌ مُحزن وصَوْتٌ محُزن ولا يقال: حازن.
والحَزْنُ من الأرض والدَّوابِّ: ما فيه خُشونة، والأنثى حَزْنة، وقد حَزُنَ حُزونةً. وحُزانةُ الرجل: من يَتَحَزَّن بأمره.
ويُسَمِّي سَفَنْجقانية العرب على العجم في أوَّل قُدومهم الذي استَحَقُّوا به استَحَقُّوا من الدور والضياع حُزانة.
زحن:
زَحَنَ الرجلُ يزْحَنُ زَحْناً، وتَزَحَّنَ تَزَحُّناً أي: أبطَأَ عن أمره وعَمَله. وإذا أرادَ رَحيلاً فعَرَضَ له شُغْل فبَطَّأَ به قلت: له زَحْنةٌ بعدُ.
والرجل الزِّيحنّة: المُتَباطِئ عند الحاجة تُطلَب إليه، قال:
إذا ما التَوَى الزِّيحَنَّةُ المُتآزِفُ
نزح:
نَزَحَتِ الدارُ تَنْزَح نُزُوحاً أي بَعُدَت.
ووَصْل نازح أي بعيد، قال:
أم نازحُ الوصْل مِخلافٌ لشِيمته
ونَزَحْتُ البِئْرَ، ونَزَحْتُ ماءَها، وبئر نَزوحٌ ونَزَحٌ أي قليلة الماء، ونَزَحَتِ البِئْرٌ، أي: قلّ ماؤها والصَّواب عندي: نُزِحَتِ البئرُ أي: اسْتُقِيَ ما فيها.
نحز:
النَحْز كالنَّخْس. والنَّحْز شَبْهُ الدَّقّ.
والراكبُ يَنْحَزُ بصدره واسِطَ الرَّحْل، قال ذو الرمة:
إذا نَحَزَ الإدْلاجُ ثُغرةَ نَـحْـره		به أَنَّ مُستْرخي العِمامِة ناعِسُ
قال: والنُّحازُ داءٌ يأخُذُ الإبل والدَّوابَّ في رِئاتها، وناقةٌ ناحِز: بها نُحاز، قال القطامي:
تَرَى منه صُدورَ الخَيْل زَوْراً		كأنَّ بها نُحازاً أو دُكـاعـا
والنّاحزِ أيضاً: أن يُصيبَ المِرفقُ كِرْكِرةَ البعير، فيقال: به ناحز، وإذا أصابَ حَرْفَ الكِرْكَرة المِرفقُ فحزَّة قيلَ: بها حازٌّ، مُضاعَف، فإذا كان من اضطغاط عند الأبِطْ قيل بها ضاغِط.
والمِنْحاز ما يُدَقُّ به . ونَحيزة الرجل : طبيعتُه ، وتجمع : نَحائز .
ونَحيزةُ الأرض كالطِّبَّة ممدودةٌ في بَطن الأرض تقود الفَراسِخَ وأقلّ من ذلك، ويجيء في الشعر نَحائز يُعْنَى بها طِبَبٌ من الخِرَق والأَدَم إذا قُطِعَتْ شرُكُاً طِوالاً.

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الزاي** ve **النون** onlarla birlikte

**ح ز ن**، **ز ح ن**، **ن ز ح**، **ن ح ز** kullanılagelenlerdir
**حزن**:
**الحُزْن** ve **الحَزَن**; iki dildir: ağırlaştırdıklarında fetha yaptılar, ve hafiflettiklerinde hafiflettiler; denilir: ona şiddetli bir **حَزَنٌ** isabet etti, ve şiddetli bir **حُزْنٌ**; ve denilir: iş beni **حَزَنَني** **يَحْزُنُني**; ben **محزون**um; ve beni **أحزنني**; ben **مُحْزَنٌ**um; ve o **مُحْزِنٌ**dür; yine iki dildir; ve **حازن** denilmez.
Ve Ebû Amr’dan rivayet olundu: **الحَزَنُ** mansub olarak geldiğinde onu fetha yaptılar; ve meksur, merfu olarak geldiğinde onu damme yaptılar. Aziz ve celil Allah dedi ki: "**وابيَضَّتْ عيناهُ من الحُزْن**" ve -ismi aziz olan- dedi ki: "**تَرَى أعيُنَهم تَفيضُ من الدَّمْع حَزَناً**".
Ve O’nun -aziz ve celil- sözü: "**إنَّما أشكو بَثّني وحُزْني إلى الله**".
Burada **الحاء**’ı, **النون**’un kesresi için damme yaptılar; sanki fiilin استعمالında mecrurdur.
Ve sesi ve işi tekil kıldıklarında dediler: **أمْرٌ مُحزن** ve **صَوْتٌ محُزن**; ve **حازن** denilmez.
Ve yerden ve binek hayvanlarından **الحَزْنُ**: onda pürüzlülük bulunan şeydir; ve dişisi **حَزْنة**’dir; ve **حَزُنَ** **حُزونةً**. Ve kişinin **حُزانةُ**’si: onun işiyle **يَتَحَزَّن** eden kimsedir.
Ve Arapların Acemler üzerine, ilk gelişlerinde, onunla evlerden ve konaklardan hak ettikleri şeyi hak ettikleri (şeyi) **حُزانة** diye adlandırır; **سَفَنْجقانية**.

**زحن**:
Adam **زَحَنَ** eder, **يزْحَنُ** **زَحْناً**; ve **تَزَحَّنَ** **تَزَحُّناً**; yani: işinden ve amelinden yavaşladı. Ve bir göç istemiş de ona bir meşgale arız olmuş, onunla ağırlaştırmışsa, dedin ki: onun için hâlâ bir **زَحْنةٌ** vardır.
Ve adam **الزِّيحنّة**: ihtiyaç anında kendisine başvurulup istenildiğinde ağır davranan; dedi ki:
إذا ما التَوَى الزِّيحَنَّةُ المُتآزِفُ

**نزح**:
Ev **نَزَحَتِ** eder, **تَنْزَح** **نُزُوحاً**; yani uzaklaştı.
Ve **وَصْل**’ün **نازح**’ı; yani uzak; dedi ki:
أم نازحُ الوصْل مِخلافٌ لشِيمته
Ve ben kuyuyu **نَزَحْتُ**; ve suyunu **نَزَحْتُ**; ve **بئر نَزوحٌ** ve **نَزَحٌ**; yani suyu az. Ve kuyu **نَزَحَتِ**; yani suyu azaldı. Ve bana göre doğru olan: kuyu **نُزِحَتِ**; yani içindekinin suyu çekilip çıkarıldı.

**نحز**:
**النَحْز** **النَّخْس** gibidir. Ve **النَّحْز** dövmenin benzeridir.
Ve binen kimse, göğsüyle semerin ortasına **يَنْحَزُ** eder; Zû’r-Rumme dedi ki:
إذا نَحَزَ الإدْلاجُ ثُغرةَ نَـحْـره		به أَنَّ مُستْرخي العِمامِة ناعِسُ
Dedi ki: ve **النُّحازُ** develeri ve binek hayvanlarını akciğerlerinde tutan bir hastalıktır; ve **ناقةٌ ناحِز**: onda **نُحاز** vardır; el-Kutâmî dedi ki:
تَرَى منه صُدورَ الخَيْل زَوْراً		كأنَّ بها نُحازاً أو دُكـاعـا
Ve **النّاحزِ** de ayrıca: dirseğin devenin **كِرْكِرة**’sine isabet etmesidir; böylece denilir: onda **ناحز** vardır. Ve dirsek **الكِرْكَرة**’nin kenarına isabet ederse, bir **حزَّة**; denildi: onda **حازٌّ** vardır; katlanmış (mudaaf). Artık eğer koltuk altı yanında bir sıkışmadan olursa, denildi: onda **ضاغِط** vardır.
Ve **المِنْحاز**: onunla dövülen şeydir. Ve kişinin **نَحيزة**’si: tabiatıdır; ve çoğulu: **نَحائز**.
Ve yerin **نَحيزةُ**’si, yerin karnında uzatılmış **الطِّبَّة** gibidir; fersahları ve ondan daha azını sevk eder. Ve şiirde **نَحائز** gelir; onunla, kesildiğinde uzun şeritler olarak kesilmiş bez ve deriden **طِبَبٌ** kastedilir.
