# نزح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B2%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نزح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نزح

نزح الشيء، كمنع وضرب ينزح وينزح نزحا إذا بعد، كانتزح انتزاحا. ونزح البئر ينزحها نزحا: استقى ماءها حتى ينفد أو يقل، كأنزحها. ونزحت هي، أي البئر والدار تنزح نزحا ونزوحا فهي نازح ونزوح، بضمتين، ونزوح، كصبور، في البعد والبئر، فهو لازم ومتعد. وشيء نزح ونازح: بعيد، أنشد ثعلب:
  إن المـذلة مـنـزل نـزح                      عن دار قومك فاتركي شتمي وفي الصحاح: بئر نزوح: قليلة الماء، وركايا نزح. وفي حديث ابن المسيب قال لقتادة: ارحل عني فلقد نزحتني، أي أنفدت ما عندي. والنزح، محركة: الماء الكدر، والنزح أيضا: البئر التي نزح أكثر مائها، كذا في الصحاح، قال الراجز:
  لا يستقي في النزح المضفوف                      إلا مدارات الغروب الجوف وعبارة النهاية: التي أخذ ماؤها. والنزيح: البعيد، وفي حديث سطيح: عبد المسيح، جاء من بلد نزيح فعيل بمعنى فاعل. والمنزحة، بالكسر: الدلو ينزح بها الماء وشبهها. وهو بمنتزح من كذا، أي ببعد منه، وقد نزح به، كعني: بعد عن دياره غيبة بعيدة. وأنشد الأصمعي للنابغة:
  ومن ينزح به لابد يوما                      يجيء به نعي أو بشير وقوم منازيح وإبل منازيح، من بلاد بعيدة. قال ابن سيده: وقول أبي ذؤيب:
  وصرح الموت عن غلب كأنهم                      جرب يدافعها الساقي منازيح إنما هو جمع منزاح، وهي التي تأتي إلى الماء من بعد. ونزح القوم، وفي بعض النسخ: أنزح القوم: نزحت مياه آبارهم. ومحمد بن نازح، محدث، روى عن لليث بن سعد، كره الأمير والحافظ ابن حجر. وقول الجوهري: قال ابن هرمة يرثي ابنه:
  فأنت من الغوائل حين ترمى                      ومن ذم الرجال بمنتـزاح اشبع فتحة الزاي فتولدت الألف، هكذا في اللسان وغيره، وهو سهو منه، وإنما يمدح القاضي جعفر بن سليمان بن علي الهاشمي. ووجدت في هامش نسخة الصحاح مما وجد بخط أبي سهل، أن البيت من قصيدة مدح بها بعض القرشيين، من اسمه محمد، وكان قاضيا لجعفر بن سليمان بن علي، وفيها:
  رأيت محمدا تـحـوي يداه                      مفاز الخارجات من القداح فليظر هذا مع قول المصنف ومع قول شيخنا. قلت: لاسهو، فإن القصيدة مشتملة على الأمرين رثاء الولد ومدح جعفر، فلا منافاة ولا سهو. ومما يستدرك عليه: أنزحه، وماء لا ينزح ولا ينزح، أي لا ينفد. ومن المجاز: أنت من الذم بمنتزح. ويقال: شرك سرح، وخيرك نزح، أي قليل، كما في الأساس.

### Türkçe

**نزح** şey: **منع** ve **ضرب** gibi; **ينزح** ve **ينزح** (şeklinde) **نزحا**: uzaklaştığı zaman; **انتزح** gibi, **انتزاحا**. Ve **نزح البئر** onu **ينزحها** **نزحا**: suyunu, tükeninceye yahut azalıncaya kadar çekti; **أنزحها** gibi. Ve o (yani kuyu) **نزحت**; yani kuyu ve ev **تنزح** **نزحا** ve **نزوحا**; o hâlde o **نازح** ve **نزوح**tur, iki ötre ile; ve **نزوح** (da vardır), **صبور** gibi; uzaklıkta ve kuyuda; o hâlde o lâzım ve müteaddîdir. Ve **نزح** ve **نازح** bir şey: uzak. Sa‘leb inşad etti:
  Şüphesiz zillet, uzak bir menzildir;
  kavminin yurdundan (uzaktır); öyleyse sövmemi bırak.

Ve **الصحاح**’ta: **بئر نزوح**: suyu az olan (kuyu); ve **ركايا نزح**. Ve İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde, Katâde’ye dedi: “Benden göç et; çünkü gerçekten beni **نزحتني**”; yani yanımdakini tüketti. Ve **النزح**, harekeli: bulanık su. Ve **النزح** ayrıca: suyunun çoğu çekilmiş kuyu; **الصحاح**’ta böyle. Râciz dedi:
  Bağlanmış **النزح**’ta su çekmez
  ancak içi boş, batan güneşin çevreleri.

Ve **النهاية**’nin ibaresi: suyu alınmış olan (kuyu). Ve **النزيح**: uzak olan. Ve Satîh hadîsinde: “Abdü’l-Mesîh, **بلد نزيح**’ten geldi”; **فعيل** vezninde, **فاعل** mânasında. Ve **المنزحة**, kesre ile: onunla su çekilen kova ve benzeri. Ve o, şundan **بمنتزح**tır; yani ondan uzaklıkla. Ve onunla **نزح**; **عني** gibi: diyarlarından uzak bir gurbete uzaklaştı. Ve Asma‘î, Nâbiga’ya ait olarak inşad etti:
  Ve kim onunla uzaklaştırılırsa, elbette bir gün
  ona bir ölüm haberi yahut bir müjde getirir.

Ve **منازيح** bir kavim ve **منازيح** develer: uzak beldelerden. İbn Sîde dedi: Ebû Züeyb’in sözü:
  Ve ölüm, galipler üzerinden açığa çıktı; sanki onlar
  sakinin, **منازيح** (olan) bir uyuzu defettiği (gibi).

Ancak o, **منزاح**’ın cem‘idir; ve o, suya uzaktan gelen (dişiler)dir. Ve **نزح القوم**; ve bazı nüshalarda: **أنزح القوم**: kuyularının suları çekildi. Ve Muhammed b. **نازح**, muhaddis; Leys b. Sa‘d’dan rivayet etti; emir ve hâfız İbn Hacer kerih gördü. Ve Cevherî’nin sözü: İbn Hirme, oğluna mersiye söylerken dedi:
  Öyleyse sen, atıldığı zaman musibetlerden (uzaksın)
  ve erkeklerin zemminden **بمنتـزاح** (sın).

**الزاي**’ın fethasını doyurdu da elif doğdu; **اللسان**’da ve başkasında böyle; ve o, ondan bir sehivdir. Ancak o, Hâşimî Ca‘fer b. Süleymân b. Alî’yi medheder. Ve **الصحاح** nüshasının kenarında, Ebû Sehl’in hattıyla bulunandan: beytin, adı Muhammed olan bazı Kureyşlileri medhettiği bir kasideden olduğu; ve o, Ca‘fer b. Süleymân b. Alî’ye kadı idi; ve onda:
  Muhammed’i gördüm; iki eli kuşatıyor
  okların (çekiliş)lerinden çıkanların genişliğini.

Öyleyse bunu, musannifin sözüyle ve şeyhimizin sözüyle birlikte gözetsin. Dedim: Sehiv yoktur; çünkü kaside iki şeyi de içerir: evlâda mersiye ve Ca‘fer’i medih; öyleyse çelişme yoktur ve sehiv yoktur. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **أنزحه**; ve **ماء** ki **لا ينزح ولا ينزح**; yani tükenmez. Ve mecazdandır: sen zemmden **بمنتزح**sın. Ve denir: “Şerrin **سرح**tır, hayrın **نزح**tır”; yani azdır; **الأساس**’ta olduğu gibi.
