# نزف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B2%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نزف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نزف

نزَفْت ماء البئر نَزْفاً إذا نزحْته كله، ونزَفَت هي، يتعدّى ولا يتعدى، ونُزِفت أَيضاً، على ما لم يسم فاعله. ابن سيده: نزَف البئرَ ينْزِفها نَزْفاً وأَنْزَفها بمعنى واحد، كلاهما: نزَحها. وأَنزَفَت هي: نزَحت وذهب ماؤها؛ قال لبيد:
أَرَبَّتْ عليه كلُّ وطْفاء جَوْنةٍ
هَتُوفٍ، متى يُنْزَفْ لها الماء تَسْكُبِ
قال: وأَما ابن جني فقال: نزَفْت البئر وأَنزَفَت هي فإنه جاء مخالفاً للعادة، وذلك أَنك تَجد فيها فعَل متعدياً، وأَفعَل غير متعدّ، وقد ذكر علة ذلك في شَنَق البعيرَ وجَفَلَ الظَّلِيمَ. وأَنزَف القومُ: نَفِدَ شرابُهم. الجوهري: أَنزَف القومُ إذا انقطع شرابهم، وقرئ: ولا هم عنها يُنْزِفُون، بكسر الزاي. وأَنزف القوم إذا ذهب ماء بئرهم وانقطع. وبئر نَزيفٌ ونَزُوف: قليلة الماء مَنزوفة. ونزَفْت البئر أَي استقَيْت ماءها كلَّه. وفي الحديث: زَمْزمُ لا تُنْزَف ولا تُذَمُّ أَي لا يَفْنى ماؤها على كثرة الاستقاء. أَبو عبيدة: نَزِفَت عَبْرتُه، بالكسر، وأَنزَفها صاحبها؛ قال العجاج:
وصَرَّحَ ابنُ مَعْمَرٍ لِمَنْ ذَمَرْ،
وأَنزَفَ العَبْرةَ من لاقى العِبَرْ
ذمَره: زجَره أَي قال له جِدَّ في الأَمْر؛ وقال أَيضاً:
وقد أَراني بالدِّيارِ مُنْزَفا،
أَزْمانَ لا أَحْسَبُ شيئاً مُنْزَفا
والنُّزْفةُ، بالضم: القليل من الماء والخمر مثل الغُرْفة، والجمع نُزَفٌ؛ قال ذو الرمة:
يُقَطِّعُ مَوضُونَ الحديثِ ابتِسامُها،
تَقَطُّعَ ماء المُزْن في نُزَفِ الخَمْر
(* قوله «موضون الحديث» كذا بالأصل هنا، وقدم المؤلف في مادة قطع: موضوع الحديث بدل ما هنا، وقال في التفسير: موضوع الحديث محفوظه.) وقال العجاج:
فشَنَّ في الإبرِيق منها نُزَفا
والمِنْزَفَةُ: ما يُنْزَف به الماء، وقيل: هي دُلَيَّة تُشَدُّ في رأْس عود طويل، ويُنْصب عود ويُعَرَّض ذلك العود الذي في طرَفه الدَّلْو على العود المنصوب ويُستقى به الماء. ونزَفه الحجَّام يَنْزِفُه وينْزُفُه: أَخرج دمه كله. ونُزِف دمه نَزْفاً، فهو مَنْزوف ونَزِيف: هُرِيق. ونزَفَ فلان دَمَه يَنْزِفُه نزْفاً إذا استخرجه بحِجامة أَو فَصْد، ونزَفه الدمُ يَنْزفه نزْفاً، قال: وهذا هو من المقلوب الذي يُعرف معناه، والاسم من ذلك كله النُّزْف. ويقال: نزَفه الدم إذا خرج منه كثيراً حتى يَضْعُف. والنُّزْف: الضعْف الحادث عن ذلك؛ فأَما قول قَيس بن الخَطِيم: تَغْتَرِقُ الطرْفَ، وهي لاهِيةٌ،
كأَنَّما شَفَّ وجْهَها نُزْفُ
فإن ابن الأَعرابي قال: يعني من الضعْفِ والانْبِهار، ولم يزد على ذلك؛ قال غيره: النُّزف هنا الجرح الذي ينْزِفُ عنه دم الإنسان؛ وقال أَبو منصور: أَراد أَنها رَقِيقة المَحاسن حتى كأَنَّ دمها مَنْزُوف. وقال اللحياني: أَدركه النُّزْف فصرعه من نَزْفِ الدم. ونزَفه الدمُ والفَرَقُ: زال عقْلُه؛ عن اللحياني. قال: وإن شئت قلت أَنْزَفَه. ونزَّفت المرأَة تَنزيفاً إذا رأَت دماً على حملها، وذلك يَزيد الولد ضَعفاً وحَمْلَها طولاً. ونُزِفَ الرجلُ دماً إذا رَعَف فخرج دمه كله. وفي المثل: فلان أَجْبَنُ من المَنزوف ضَرِطاً وأَجبن من المنزوف خَضْفاً؛ وذلك أَن رجلاً فَزِع فضَرطَ حتى مات؛ وقال اللحياني: هو رجل كان يدعي الشجاعة، فلما رأَى الخيل جعل يَفْعل حتى مات هكذا، قال: يفعل يعني يَضْرَطُ؛ قال ابن بري: هو رجل كان إذا نُبِّه لشُرب الصَّبوح قال: هلاَّ نَبَّهْتني لخيل قد أَغارت؟ فقيل له يوما على جهة الاختبار: هذه نواصي الخيل فما زال يقول الخيل الخيلَ ويَضْرَط حتى مات؛ وقيل: المَنزوف هنا دابّة بين الكلب والذئب تكون بالبادية إذا صيح بها لم تزل تَضْرَط حتى تموت. والنَّزِيفُ والمَنْزوفُ: السكرانُ المنزوفُ العقْلِ، وقد نُزِفَ. وفي التنزيل العزيز: لا يُصَدَّعُون عنها ولا يُنْزَفُون أَي لا يَسكَرون؛ وأَنشد الجوهري للأُبَيْرِد: لَعَمْرِي لئنْ أَنْزَفْتُمُ أَو صَحَوتُمُ،
لبئسَ النَّدامَى كنتمُ، آلَ أَبْجَرا
شرِبتم ومَدَّرْتُمْ، وكان أَبوكُمُ
كَذا كمْ، إذا ما يَشْرَبُ الكاسَ مَدَّرا
قال ابن بري: هو أَبجرُ بن جابر العَجليّ وكان نصرانياً. قال: وقوم يجعلون المُنْزِف مثل المَنْزُوف الذي قد نُزِفَ دمُه. وقال اللحياني: نُزف الرجل، فهو مَنزوف ونَزِيف، أَي سَكِر فذهب عقلُه. الأَزهري: وأَما قول اللّه تعالى في صفة الخمر التي في الجنة: لا فيها غَول ولا هم عنها يُنْزَفُون؛ قيل أَي لا يَجدون عنها سُكْراً، وقرئت: يُنزِفُون؛ قال الفراء وله معنيان: يقال قد أَنْزَفَ الرَّجلُ فَنِيت خمره، وأَنزَفَ إذا ذهبَ عقله من السكر، فهذان وجهان في قراءة مَن قرأَ يُنْزِفون، ومن قرأَ يُنْزَفون فمعناه لا تذهب عُقولهم أَي لا يسْكرون؛ قال الشاعر في أََنْزَف: لعَمْرِي لئن أَنْزَفْتُمُ أَو صحَوْتمُ
قال أَبو منصور: ويقال للرجل الذي عَطِشَ حتى يَبِست عُروقه وجَفَّ لِسانه نَزِيف ومَنْزُوف؛ قال الشاعر:
شُرْبَ النَّزِيف ببَرْدِ ماء الحَشْرَجِ
أَبو عمرو: النَّزيفُ السكران، والسكرانُ نَزيف إذا نُزِف عقله. والنَّزيف: المَحْمُوم؛ قال أَبو العباس: الحَشْرَجُ النُّقْرة في الجبل يجتمع فيها الماء فيصْفُو. ونَزَف عَبْرتَه وأَنْزَفَها: أَفناها. وأَنزف الشيءَ؛ عن اللحياني؛ قال:
أَيامَ لا أَحْسَبُ شيئاً مُنْزَفا
وأَنزفَ القومُ: لم يبقَ لهم شيء. وأَنزف الرجلُ: انقطع كلامه أَو ذهب عقله أَو ذهبت حجته في خُصومة أَو غيرها؛ وقال بعضهم: إذا كان فاعلاً، فهو مُنزِف، وإذا كان مفعولاً، فهو مَنزوف، كأَنه على حذف الزائد أَو كأَنه وُضِع فيه النَّزْف. الجوهري: ونُزِف الرجل في الخصومة إذا انقطعت حُجته. الليث: قالت بنت الجَلَنْدى ملك عُمان حين أَلبست السُّلَحْفاةَ حُلِيَّها ودخلت البحر فصاحت وهي تقول: نَزافِ نَزاف، ولم يبقَ في البحر غير قَذاف؛ أَرادت انْزِفْن الماء ولم يبق غير غرفة.

### Türkçe

**نزَفْت** kuyu suyunu **نَزْفاً** (olarak), onu bütünüyle çekip çıkardığın zaman; ve o (kuyu) **نزَفَت**; geçişli olur ve geçişsiz olmaz; ve ayrıca **نُزِفت** (edilgen olarak) da (gelir), faili adlandırılmayan (kalıpta). İbn Sîde: **نزَف** kuyuyu, onu **ينْزِفها** **نَزْفاً** (olarak) ve onu **أَنْزَفها**; ikisi de tek bir mânâdadır; ikisi de: onu **نزَحها** (yani suyunu çekti). Ve o (kuyu) **أَنزَفَت**: **نزَحت** ve suyu gitti; Lebîd dedi ki:

أَرَبَّتْ عليه كلُّ وطْفاء جَوْنةٍ
هَتُوفٍ، متى يُنْزَفْ لها الماء تَسْكُبِ

Dedi ki: İbn Cinnî’ye gelince, o şöyle dedi: **نزَفْت** kuyuyu ve o (kuyu) **أَنزَفَت**; bu, âdete aykırı olarak gelmiştir; çünkü sen onda **فعَل**’ı geçişli, **أَفعَل**’ı geçişsiz bulursun; bunun illetini **شَنَق** deveyi ve **جَفَلَ الظَّلِيمَ**’de zikretmiştir. Ve **أَنزَف** kavim: içkileri tükendi. el-Cevherî: **أَنزَف** kavim, içkileri kesildiği zaman; ve şöyle okunmuştur: ولا هم عنها **يُنْزِفُون**; **الزاي**’ı kesreli olarak. Ve **أَنزَف** kavim: kuyu suları gittiği ve kesildiği zaman. Ve **نَزيفٌ** ve **نَزُوف** kuyu: suyu az, suyu çekilmiş. Ve **نزَفْت** kuyuyu: yani onun suyunu bütünüyle çektim. Ve hadiste: **زَمْزمُ لا تُنْزَف ولا تُذَمُّ**; yani çokça su çekmeye rağmen suyu tükenmez. Ebû Ubeyde: **نَزِفَت** gözyaşım, kesre ile; ve sahibi onu **أَنزَفها**; el-Acçâc dedi ki:

وصَرَّحَ ابنُ مَعْمَرٍ لِمَنْ ذَمَرْ،
وأَنزَفَ العَبْرةَ من لاقى العِبَرْ

**ذمَره**: onu **زجَره**; yani ona “işte ciddî ol” dedi; ve ayrıca dedi ki:

وقد أَراني بالدِّيارِ مُنْزَفا،
أَزْمانَ لا أَحْسَبُ شيئاً مُنْزَفا

Ve **النُّزْفةُ**, zamme ile: su ve şaraptan az miktar; **الغُرْفة** gibi; çoğulu **نُزَفٌ**; Zû’r-Rumme dedi ki:

يُقَطِّعُ مَوضُونَ الحديثِ ابتِسامُها،
تَقَطُّعَ ماء المُزْن في نُزَفِ الخَمْر

(* Onun “**موضون الحديث**” sözü: asılda burada böyledir; müellif **قطع** maddesinde buradakinin yerine **موضوع الحديث**’i öne aldı; ve tefsirde dedi ki: **موضوع الحديث** onun mahfûzudur.)

Ve el-Acçâc dedi ki:

فشَنَّ في الإبرِيق منها نُزَفا

Ve **المِنْزَفَةُ**: suyun onunla çekildiği şey; ve denildi ki: o, uzun bir çubuğun başına bağlanan küçük bir kovadır; bir çubuk dikilir ve ucunda kova bulunan o çubuk, dikilmiş çubuğun üzerine enlemesine konur ve onunla su çekilir. Ve hacamatçı onu **نزَفه**; onu **يَنْزِفُه** ve **ينْزُفُه**: onun kanını bütünüyle çıkardı. Ve kanı **نُزِف** **نَزْفاً** (olarak); o hâlde o **مَنْزوف** ve **نَزِيف**’tir: dökülmüş. Ve falan kimse kanını **نزَفَ**; onu **يَنْزِفُه** **نزْفاً** (olarak), hacamatla yahut **فَصْد** ile onu çıkardığı zaman; ve kan onu **نزَفه**; onu **يَنْزفه** **نزْفاً** (olarak); dedi ki: bu, mânâsı bilinen maklûbdandır; ve bunun hepsinin ismi **النُّزْف**’tür. Ve denilir: kan onu **نزَفه**, ondan çokça çıktığı zaman, ta ki zayıflasın. Ve **النُّزْف**: bundan meydana gelen zayıflıktır; fakat Kays b. el-Hatîm’in sözüne gelince:

تَغْتَرِقُ الطرْفَ، وهي لاهِيةٌ،
كأَنَّما شَفَّ وجْهَها نُزْفُ

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: zayıflıktan ve nefes nefese kalmadan (dolayı) demektir; bunun üzerine bir şey artırmadı; başkası dedi ki: buradaki **النُّزف**, insanın kanının ondan **ينْزِفُ** olduğu yaradır; Ebû Mansûr dedi ki: güzellikleri ince (nâzik) olacak şekilde, sanki kanı **مَنْزُوف** imiş gibi olmasını kastetti. el-Lihyânî dedi ki: **النُّزْف** ona erişti de onu, kanın **نَزْفِ**’inden dolayı yere serdi. Ve kan ve korku onu **نزَفه**: aklı gitti; el-Lihyânî’den. Dedi ki: istersen onu **أَنْزَفَه** dersin. Ve kadın **نزَّفت** **تَنزيفاً** (olarak), hamileliği üzerine kan gördüğü zaman; bu, çocuğun zayıflığını artırır ve hamileliğini uzatır. Ve adam **نُزِف** kan (olarak), burnu kanadığı ve kanı bütünüyle çıktığı zaman. Ve meselde: falan kimse, **المَنزوف**’tan daha korkaktır, **ضَرِطاً** (bakımından) ve **المَنزوف**’tan daha korkaktır, **خَضْفاً** (bakımından); bu, bir adamın korkup osurması ve osurup ölmesi sebebiyledir; el-Lihyânî dedi ki: o, yiğitlik iddia eden bir adamdı; atları görünce, böyle yapmaya başladı, ta ki öldü; dedi ki: “yapıyor” demek, “osuruyor” demektir; İbn Berrî dedi ki: o, sabah içkisi için uyandırıldığında şöyle diyen bir adamdı: “Keşke beni baskın yapmış atlar için uyandırsaydın?”; bir gün ona deneme yoluyla denildi: “İşte atların perçemleri”; durmadan “atlar, atlar” demeye ve osurmaya devam etti, ta ki öldü; ve denildi ki: buradaki **المَنزوف**, köpek ile kurt arasında bir binek hayvanıdır; çölde olur; ona bağırıldığı zaman, osurmaya devam eder, ta ki ölür. Ve **النَّزِيفُ** ve **المَنْزوفُ**: aklı çekilip alınmış sarhoş; ve **نُزِفَ** olmuştur. Ve aziz tenzilde: لا يُصَدَّعُون عنها ولا **يُنْزَفُون**; yani sarhoş olmazlar; el-Cevherî, el-Ubeyrid için şu beyti rivayet etti:

لَعَمْرِي لئنْ أَنْزَفْتُمُ أَو صَحَوتُمُ،
لبئسَ النَّدامَى كنتمُ، آلَ أَبْجَرا
شرِبتم ومَدَّرْتُمْ، وكان أَبوكُمُ
كَذا كمْ، إذا ما يَشْرَبُ الكاسَ مَدَّرا

İbn Berrî dedi ki: o, el-Aclî’den Ebcer b. Câbir’dir ve Hristiyandı. Dedi ki: bir kavim, **المُنْزِف**’i, kanı **نُزِفَ** edilmiş olan **المَنْزُوف** gibi yapar. el-Lihyânî dedi ki: adam **نُزف**; o hâlde o **مَنزوف** ve **نَزِيف**’tir; yani sarhoş oldu da aklı gitti. el-Ezherî: Allah’ın, cennetteki şarabın sıfatı hakkında sözüne gelince: لا فيها غَول ولا هم عنها **يُنْزَفُون**; denildi ki: yani ondan sarhoşluk bulmazlar; ve **يُنزِفُون** diye de okunmuştur; el-Ferrâ dedi ki ve onun iki mânâsı vardır: “adam **أَنْزَفَ** olmuştur” denilir; yani şarabı tükendi; ve **أَنزَفَ**: sarhoşluktan aklı gittiği zaman; işte bunlar, **يُنْزِفون** okuyan kimsenin kıraatinde iki veçhedir; **يُنْزَفون** okuyan kimseye gelince, mânâsı: akılları gitmez; yani sarhoş olmazlar; şair **أََنْزَف** hakkında dedi ki:

لعَمْرِي لئن أَنْزَفْتُمُ أَو صحَوْتمُ

Ebû Mansûr dedi ki: damarları kuruyuncaya ve dili kuruyuncaya kadar susayan adama **نَزِيف** ve **مَنْزُوف** denilir; şair dedi ki:

شُرْبَ النَّزِيف ببَرْدِ ماء الحَشْرَجِ

Ebû Amr: **النَّزيفُ** sarhoştur; ve sarhoş, aklı **نُزِفَ** edildiği zaman **نَزيف**’tir. Ve **النَّزيف**: hummalı; Ebû’l-Abbâs dedi ki: **الحَشْرَجُ**, dağda suyun toplandığı ve durulduğu çukurdur. Ve gözyaşını **نزَف** ve onu **أَنْزَفَ**: onu tüketti. Ve şeyi **أَنزف**; el-Lihyânî’den; dedi ki:

أَيامَ لا أَحْسَبُ شيئاً مُنْزَفا

Ve **أَنزف** kavim: onlara hiçbir şey kalmadı. Ve adam **أَنزف**: sözü kesildi yahut aklı gitti yahut bir çekişmede yahut başkasında delili gitti; ve bazısı dedi ki: fail olduğu zaman o **مُنزِف**’tir; mef‘ûl olduğu zaman o **مَنزوف**’tur; sanki ziyadenin hazfi üzeredir yahut sanki onda **النَّزْف** vaz‘ edilmiştir. el-Cevherî: adam, çekişmede **نُزِف** edildiği zaman, delili kesildi. el-Leys: Umân meliki el-Celندâ’nın kızı, kaplumbağaya ziynetini giydirdiği ve denize girdiği zaman şöyle dedi; bağırdı, o şöyle derken: **نَزافِ نَزاف**; ve denizde **قَذاف**’dan başka kalmadı; suyu çekin, ve bir avuçtan başka kalmadı demek istedi.
