# نزق — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%82/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B2%D9%82/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%82.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نزق

ق ز ن
قنز ، نقز ، نزق ، زنق ، زقن ، قزن .
أهمل الليث : زقن وقنز . وهما معروفان في كلام العرب .
زقن : فأما زقن فإن أبا عبيد روى عن الأموي أنه قال : زَقنْتُ الحِمْلَ أَزْقُنه : حَمَلْتُه ، وأَزْقَنْتُ الرّجُل : أَعَنتُه عَلَى الحِمْل .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : أَزْقنَ زيدٌ عمْراً إذا أعانه على حِمْلهِ ليَنْهض ، ومِثله : أَبْطَغَهُ وأبْدَغَه وعدّلَه وأَوّنه وأَسْمَغه وأَنّاهُ ، وبَوّاه وحَوّله ، كلُّه بمعنًى واحد .
قنز : قال ابن الأعرابي : أَقنزَ الرجلُ إذا شربَ بالإقنِيزِ طَرَباً ، وهو الدَّنّ الصغير ، قال : وَجِلْفَةُ الإقنِيزِ طِينَتُه .
وقال أبو عمرو : الْقِنْزُ : الرَّاقودُ الصغيرُ .
وقال أبو حاتم : الْقَنَزُ لُغَة في الْقنص .
وأنشد في صَيْدِ الصَّيَّاد للضّبِّ :
ثمَّ اعتَمَدْتُ فَجَبَذْتُ جَبْذَةً
خَرَرْتُ منها لِقفَايَ أَرْتَمِزْ
فقلتُ حقاً صادقاً أقولُه
هذا لعَمْرُ اللَّهِ من شرِّ الْقَنَزْ
قال : ويقال للقانصِ وَالقنَّاص قانزٌ وقنّاز .
قزن : أهمل الليث قزن .
وقد روى أبو العباس عن ابن الأعرابي
أنه قال : أقْزَنَ زيدٌ ساقَ غلامهِ إذا كسرها .
نقز : قال الليث : النَّقَزُ والنَّقَزَانُ كالْوَثَبانِ صُعُداً في مكانٍ واحد .
أبو عبيد عن الأصمعي : وقعَ في الغَنَمِ نُزَاءٌ ونُقَازٌ ، وهما جميعاً داءٌ يأخذها فَتَنْزُو منه وتنقُزُ حتى تموتَ .
وقال شمر : تَنْقُزُ .
وقال الليث : النَّقّازُ الصغيرُ من العصافير ، والنَّقَزُ من الناس صغارهم ورُذَالتهُمْ .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي : أَنْقَزَ الرجلُ إذا دامَ على شُرْبِ النَّقِزِ ، ونَقِزُ الماءِ : العذبُ الصافي ، وأنقَزَ إذا وقعَ في إبلهِ النُّقَازُ ، وهو داءٌ ، وأنقَزَ عَدُوَّهُ إذا قتلهُ قتلاً وحِيّاً ، وأَنقَزَ إذا اقتنى النَّقَزَ من رديء المالِ ، ومثله أقْمَزَ وأغْمَزَ .
وقال أبو عمرو : انْتَقَزَ لهُ شرَّ الإبلِ ، أي اختار له شَرَّها ، وعطاءٌ ناقِزٌ وذو ناقِزٍ : إذا كان خسيساً ، وأنشد :
لا شَرَطٌ فيها ولا ذُو نَاقِزِ
قاظَ القَرِيَّاتِ إلى العجالِزِ
عمرو عن أبيه ، قال : النَّقَزُ : اللَّقبُ ، والنَّقِزُ : الماءُ الصافي .
زنق : قال الليث : الزَّنَقَة : مَيلٌ في جدارٍ أو في سِكَّةٍ أو في ناحِيةٍ من الدَّار أو في عُرْقُوبٍ من الوادي يكونُ فيه التواءٌ كالمدخل ، والالتواءُ اسمٌ كذلك بلا فعلٍ .
قال : والزِّناقةُ : حلقةٌ تُجعَلُ في الْجُلَيْدَةِ تحتَ الحنكِ الأسفل ، ثم يجعلُ فيها خَيْطٌ يُشَدُّ في رأسِ البغلِ الجموح .
قال : وكلُّ رباطِ تحت الحنكِ في الجلدِ فهو زناقٌ ، وما كان في الأنف مثقوباً فهو عِرانٌ ، وبَغْلٌ مَزْنُوق ، وقد زَنَقْتُهُ زنقاً ، وأنشد :
فإِن يظهرْ حديثُكَ يُؤْتِ عَدْواً
برأسِكَ في زِناق أو عِرانِ
وقال ابن شميل في الزِّناق مثله ، ويقال : أمْرٌ زَنِيقٌ أي محكم مُسْتَوْثَقٌ منه ، ورأْيٌ زَنِيقٌ رصين محكم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : أزْنَق وزَنَق وزَنَّق وزهَدَ وزهَّدَ وأزْهَدَ وقاتَ وقَوَّتَ وأقْوَتَ ، كلُّهُ إذا ضَيَّق على عيالهِ فقراً أو بخلاً .
قال : والزُّنُقُ : العُقولُ التّامّةُ .
قال : وقيل لعاقلٍ : ما علامَةُ العاقِلِ ، فقال : تمييزُهُ بين الحق والباطِلِ .
وقال ابن دريد : زَنَقْتُ الفَرَسَ أزْنقُهُ زنقاً إذا شَكَّلْتُهُ في أربعِ قوائمِهِ ، وبذلك سُمِّيَ زِناق المرأةِ ، وهو ضربٌ من حُلِيِّها .
نزق : قال الليث : النَّزَق : خِفّةٌ في كلِّ أمرٍ وعجلةٌ في جهلٍ وحُمْق ، ورجلٌ نَزِق وامرأةٌ نَزِقَةٌ ، والفعل نَزِق يَنْزَق نزَقاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أنْزَق الرجلُ : إذا سَفِهَ بعدَ حلمٍ ، وأنْزَق إذا نَزَّق فَرَسَهُ حتى يَثِبَ نهْزاً .
أبو عبيد عن الأصمعي : نَزِق الإنسانُ وغيرهُ يَنْزَق إذا نزا .
ومنه قيل : نزَّقْتُ الفرسَ إذا ضربتهُ حتى ينزُو .
قال : ونَزِق الرجلُ يَنْزَق من الطَّيْشِ والخِفّةِ .
وقال أبو زيد : النَّزْقُ أن تملأ الإناءَ إلى رأسهِ ، ويقال : مُطِرَ مكانُ كذا وكذا حتى نَزِقَتْ نهاؤُه .
وقال أبو زيد : أنْزَق الرجلُ في ضحكهِ وأَهْزَق إذا أفْرَطَ فيه .

### Türkçe

ق ز ن
**قنز** , **نقز** , **نزق** , **زنق** , **زقن** , **قزن** .

Leys ihmal etti: **زقن** ve **قنز**. İkisi de Arapların كلامında bilinenlerdir.

**زقن**: **زقن**’a gelince, Ebû Ubeyd, el-Emevî’den rivayet etti; dedi ki: **زَقنْتُ الحِمْلَ أَزْقُنه**: onu حمل ettim; ve **أَزْقَنْتُ الرّجُل**: onu yük üzerine yardım ettim.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **أَزْقنَ** Zeyd, ‘Amr’a, onu yükünü taşımasına yardım ettiğinde ki kalksın; ve bunun benzeri: **أَبْطَغَهُ** ve **أبْدَغَه** ve **عدّلَه** ve **أَوّنه** ve **أَسْمَغه** ve **أَنّاهُ** , ve **بَوّاه** ve **حَوّله**; hepsi tek bir anlamdadır.

**قنز**: İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَقنزَ** adam, **بالإقنِيزِ** içtiğinde sevinçten; o, küçük fıçı (küçük küp)tur. Dedi: **وَجِلْفَةُ الإقنِيزِ طِينَتُه**: **الإقنِيز**’in kabuğu onun çamurudur.

Ebû ‘Amr dedi: **الْقِنْزُ**: küçük **الرَّاقود**.

Ebû Hâtim dedi: **الْقَنَزُ** , **الْقنص**’ta bir lugattır.

Avcının keler (**الضّبّ**) avında şu şiir okundu:
ثمَّ اعتَمَدْتُ فَجَبَذْتُ جَبْذَةً
خَرَرْتُ منها لِقفَايَ أَرْتَمِزْ
فقلتُ حقاً صادقاً أقولُه
هذا لعَمْرُ اللَّهِ من شرِّ الْقَنَزْ

Dedi: Avcıya (**القانص**) ve çok avlayana (**القنَّاص**) **قانز** ve **قنّاز** denir.

**قزن**: Leys **قزن**’i ihmal etti.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **أقْزَنَ** Zeyd, oğlanının baldırını (**ساقَ غلامهِ**) onu kırdığında.

**نقز**: Leys dedi: **النَّقَزُ** ve **النَّقَزَانُ** , bir yerde yukarı doğru sıçrayış (**الْوَثَبانِ**) gibidir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Koyunlara (**الغَنَم**) **نُزَاءٌ** ve **نُقَازٌ** düştü; ikisi de birlikte, onları tutan bir hastalıktır; ondan dolayı sıçrar (**فَتَنْزُو**) ve zıplar (**تنقُزُ**) da ölünceye kadar.

Şemmer dedi: **تَنْقُزُ**.

Leys dedi: **النَّقّازُ** serçelerden küçük olanıdır; ve insanlardan **النَّقَزُ** onların küçükleri ve aşağılarıdır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **أَنْقَزَ** adam, **النَّقِزِ** içmeye devam ettiğinde; ve **نَقِزُ الماءِ**: tatlı, duru olandır; ve **أنقَزَ** , develerine (**إبلهِ**) **النُّقَازُ** düştüğünde; o bir hastalıktır; ve **أنقَزَ عَدُوَّهُ**: düşmanını diri diri bir öldürüşle öldürdüğünde; ve **أَنقَزَ** , kötü maldan **النَّقَزَ** edindiğinde; bunun benzeri **أقْمَزَ** ve **أغْمَزَ**’dır.

Ebû ‘Amr dedi: **انْتَقَزَ** onun için develerin kötüsünü; yani onun için en kötüsünü seçti. Ve **عطاءٌ ناقِزٌ** ve **ذو ناقِزٍ**: aşağı olduğunda. Ve şu şiiri okudu:
لا شَرَطٌ فيها ولا ذُو نَاقِزِ
قاظَ القَرِيَّاتِ إلى العجالِزِ

‘Amr, babasından: dedi ki: **النَّقَزُ**: lakap; ve **النَّقِزُ**: duru su.

**زنق**: Leys dedi: **الزَّنَقَة**: bir duvarda yahut bir sokakta yahut evin bir tarafında yahut vadinin bir topuğunda (**عُرْقُوبٍ**) bir eğrilik; onda giriş gibi bir kıvrım olur; ve kıvrım (**الالتواءُ**) da fiilsiz olarak böyle bir isimdir.

Dedi: ve **الزِّناقةُ**: alt çenenin altında deriye (**الْجُلَيْدَةِ**) konulan bir halka; sonra içine bir ip konur; huysuz katırın başında sıkıca bağlanır.

Dedi: Alt çenenin altında deride olan her bağ **زناق**’tır; burunda delik olarak olan ise **عِران**’dır. Ve **بَغْلٌ مَزْنُوق**; ve ben onu **زَنَقْتُهُ زنقاً** yaptım. Ve şu şiiri okudu:
فإِن يظهرْ حديثُكَ يُؤْتِ عَدْواً
برأسِكَ في زِناق أو عِرانِ

İbn Şümeyl, **الزِّناق** hakkında bunun benzerini söyledi. Ve denir: **أمْرٌ زَنِيقٌ** yani sağlam, ondan iyice emin olunan; ve **رأْيٌ زَنِيقٌ**: ağırbaşlı, sağlam.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: **أزْنَق** ve **زَنَق** ve **زَنَّق** ve **زهَدَ** ve **زهَّدَ** ve **أزْهَدَ** ve **قاتَ** ve **قَوَّتَ** ve **أقْوَتَ**; hepsi, fakirlikten yahut cimrilikten ailesine darlık yaptığında.

Dedi: ve **الزُّنُقُ**: tam akıllardır.

Dedi: ve bir akıllıya denildi: Akıllının alameti nedir? Dedi ki: onun hakk ile bâtılı ayırt etmesidir.

İbn Düreyd dedi: **زَنَقْتُ الفَرَسَ أزْنقُهُ زنقاً**: onu dört ayağında bağladığımda; ve bununla kadının **زِناق**’ı adlandırıldı; o, onun süsünden bir türdür.

**نزق**: Leys dedi: **النَّزَق**: her işte hafiflik ve cehalet ve ahmaklıkta aceleciliktir. Ve **رجلٌ نَزِق** ve **امرأةٌ نَزِقَةٌ**; fiil: **نَزِق يَنْزَق نزَقاً**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أنْزَق** adam: bir حلم’den sonra sefihleştiğinde; ve **أنْزَق** , atını (**فَرَسَهُ**) sıçrasın diye zıplatıp durduğunda (**نَزَّق**).

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **نَزِق** insan ve başkası, sıçradığında (**نزا**) **يَنْزَق**.

Bundan dolayı denildi: **نزَّقْتُ الفرسَ**: onu vurdum da sıçrayıncaya kadar (**حتى ينزُو**).

Dedi: ve **نَزِق** adam, taşkınlıktan (**الطَّيْشِ**) ve hafiflikten **يَنْزَق**.

Ebû Zeyd dedi: **النَّزْقُ** kabı başına kadar doldurmandır. Ve denir: filan yer filan yere yağmur yağdı da onun su birikintileri (**نهاؤُه**) **نَزِقَتْ** oluncaya kadar.

Ebû Zeyd dedi: **أنْزَق** adam gülmesinde; ve **أَهْزَق** onda aşırıya gittiğinde.
