# نزك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B2%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نزك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نزك

النزك، بالكسر، ويفتح وهذه نقلها ابن القطاع: ذكر الضب والورل، وله نزكان على ما تزعم العرب قاله أبو زياد، أي قضيبان، ومنهم من يقول نيزكان وللأنثى قرنتان، أي رحمان، قال الأزهري: وأنشدني غلام من كليب:
  تفرقتـم لازلـتـم قـرن واحـد                      تفرق نزك الضب والأصل واحد وقال حمران ذو الغصة:
  سبحل له نزكان كانا فـضـيلة                      على كل حاف في الأنام وناعل وأنشد الجاحظ لامرأة وقد لامها ابنها في زوجها:
  وددت لو أنه ضب وأني                      ضبيبة كدية وجدا خلاء أرادت بأن له أيرين وأن لها رحمين شبقا وغلمة، قال صاحب اللسان: رأيت في حواشي أمالي ابن بري بخط فاضل أن المفجع أنشد في الترجمان عن الكسائي:
  تفرقتم لازلـتـم قـرن واحـد                      تفرق أير الضب والأصل واحد قال: رماهم بالقلة والذلة والقطيعة والتفرق، قال: ويقال: إن أير الضب له رأسان والأصل واحد على خلقة لسان الحية، ولكل ضبة مسلكان.
 والنيزك كحيدر: الرمح القصير وقيل: هو نحو المزراق فارسي معرب، وقد تكلمت به الفصحاء ومنه قول العجاج:
  مطرر كالنيزك المطرور ورمح نيزك: قصير لا يلحق حكاه ثعلب، وبه يقتل عيسى عليه السلام الدجال كما ورد في الحديث، وقيل: النيزك: ذو سنان وزج، والعكاز: له زج ولا سنان له، والجمع النيازك، قال ذو الرمة:
  ألا من لقلـب لا يزال كـأنـه                      من الوجد شكته صدور النيازك ونزكه نزكا طعنه به أي بالنيزك.
 ومن المجاز: نزك فلانا: إذا أساء القول فيه، وقيل: إذا رماه بغير حق وهو من حد ضرب، كما في العباب، وقال ابن الأثير، وأصله من النيزك: الرمح القصير، وفي حديث ابن عون وذكر عنده شهر بن حوشب فقال: إن شهرا نزكوه أي: طعنوا عليه وعابوه.
 ومن المجاز: رجل نزك كصرد وهو العياب اللمزة الطعان في الناس، وقال رؤبة:
  فلا تسمع قول دساس نزك
  وارع تقى الله بنسك منتسك والنزيكات: شرار الناس، وشرار المعزى.
 ومما يستدرك عليه:

  رجل نزاك، كشداد: عياب نقله الجوهري والصاغاني والزمخشري، ومنه حديث الأبدال: ليسوا بنزاكين ولا معجبين ولا متماوتين وهي نزيكة: أي معيبة.
 وأبو نصر أحمد بن محمد بن الحسن النيازكي بالكسر عن أحمد بن محمد بن الجليل - بالجيم - عن البخاري بكتاب الأدب له، وعنه أبو العلاء الواسطي.
 وأبو الفتح محمد بن موفق بن نيازك النيازكي عن أبي عاصم الفضيلي وعنه ابن عساكر.
 ونازك، كصاحب: ابنة محمد بن إبراهيم، حدث عنها سعد بن علي الزنجاني، نقله الحافظ.

### Türkçe

**النزك**, kesre ile; ve fetha ile de açılır; bunu İbnü’l-Kattâ‘ nakletmiştir: **ذكر الضب والورل**; onda, Arapların zannettikleri üzere, iki **نزكان** vardır; bunu Ebû Ziyâd söylemiştir; yani iki kamış (penis). Onlardan kimi de **نيزكان** der. Dişisi için iki **قرنتان** vardır; yani iki **رحمان**. Ezherî dedi ki: ve bana Kuleyb’den bir oğlan okudu:
  “Ayrıldınız; hâlâ tek bir **قرن** olasınız;                      **نزك الضب**’ın ayrılması gibi; asl ise birdir.”
Ve Ḥumrân Ẕû’l-Ğuṣṣa dedi ki:
  “Onun için iki **نزكان** vardı; ikisi de bir faziletti                      insanlar içinde her yalınayak ve ayakkabılı üzerine.”
Câḥiẓ bir kadın için okudu; o sırada oğlu onu kocası hakkında kınamıştı:
  “Keşke o bir **ضب** olsaydı ve ben de                      bir **ضبيبة**; sert bir tepe; buluşma ve ıssızlık.”
Şehvet ve kızgınlıkla, onun iki **أير**i ve onun da iki **رحم**i olduğuna işaret etmek istedi. Lisân sahibi dedi ki: İbn Berrî’nin **أمالي**’sinin haşiyelerinde, faziletli birinin hattıyla, **المفجع**’ın **الترجمان**’da Kisâî’den şöyle inşâd ettiğini gördüm:
  “Ayrıldınız; hâlâ tek bir **قرن** olasınız;                      **أير الضب**’ın ayrılması gibi; asl ise birdir.”
Dedi ki: onları azlık, zillet, kopukluk ve ayrılıkla hedef aldı. Dedi ki: ve denilir ki: **أير الضب**’ın iki başı vardır; asl ise birdir; yılanın dili yaratılışı üzere. Ve her **ضبة** için iki **مسلكان** vardır.

**النيزك** (Ḥaydar vezninde): kısa mızrak. Ve denildi ki: o, **المزراق** gibidir; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır. Fasihler onunla konuşmuştur. Ondan, ‘Accâc’ın sözü:
  “**النيزك** gibi; yağmurla damlatılmış.”
Ve **رمح نيزك**: kısa; yetişip erişmez; bunu Sa‘leb nakletmiştir. Ve onunla Îsâ عليه السلام, hadiste vârid olduğu üzere, Deccâl’i öldürür. Ve denildi ki: **النيزك**: **ذو سنان وزج** olan. **العكاز**: onda **زج** vardır; onda **سنان** yoktur. Çoğulu **النيازك**. Ẕû’r-Rumme dedi ki:
  “Dikkat edin; bir kalpten ki hâlâ sanki o                      vecdden, **النيازك**’in göğüsleri onu şikâyet ettirmiştir.”
Ve onu **نزكه نزكا**: onunla, yani **بالنيزك** ile onu mızrakladı.

Mecazdan: **نزك فلانا**: onda sözü kötü ettiğinde. Ve denildi ki: onu haksız yere attığında; ve o, **حد ضرب**’dandır; **العباب**’da olduğu gibi. İbnü’l-Esîr dedi ki: ve aslı **النيزك**’tendir: kısa mızrak. Ve İbn ‘Avn hadîsinde; yanında Şehr b. Ḥavşeb anıldı da dedi ki: “Şehr’i **نزكوه**”; yani ona ta‘n ettiler ve onu ayıpladılar.

Mecazdan: **رجل نزك** (Ṣard vezninde): o, ayıplayan, çekiştiren, insanlara ta‘n eden kimsedir. Ru’be dedi ki:
  “Öyleyse bir **دساس نزك** sözünü işitme
  ve Allah takvâsını gözet; **بنسك منتسك** ile.”
**النزيكات**: insanların şerlileri; ve keçilerin şerlileri.

Ve ona istidrâk olunanlardandır:

**رجل نزاك** (Şeddâd vezninde): ayıplayan; bunu Cevherî, Ṣâğânî ve Zemahşerî nakletmiştir. Ondan, **الأبدال** hadîsi: “Onlar **بنزاكين** değildirler; ne kendini beğenenlerdir, ne de ölü taklidi yapanlardır.” Ve o, **نزيكة**’dir: yani ayıplı.

Ebû Naṣr Aḥmed b. Muḥammed b. el-Ḥasan **النيازكي** (kesre ile), Aḥmed b. Muḥammed b. el-Celîl’den - **بالجيم** ile - Buhârî’den, onun **كتاب الأدب**’inde; ondan da Ebû’l-‘Alâ el-Vâsiṭî.

Ebû’l-Fetḥ Muḥammed b. Muvaffaq b. Niyâzek **النيازكي**, Ebû ‘Âṣım el-Fuḍaylî’den; ondan da İbn ‘Asâkir.

**نازك** (Ṣâḥib vezninde): Muḥammed b. İbrâhîm’in kızı; ondan Sa‘d b. ‘Alî ez-Zencânî rivayet etti; bunu Ḥâfiẓ nakletti.
