# نزه (ن-ز-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B2%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ز - ه
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والزاي، والنون معهما
ه ز ن، ن ه ز، ن زه مستعملات هزن: هوازن: قَبيلةٌ ضَخْمةٌ من مُضرَ.
هزّان أيضا قبيلة.
نهز: النَّهْز: التناول اليد والنهوض للتناول جميعاً.
والنُّهْزة: اسمُ الشيء الّذي هو لك مُعَرّض كالغنيمة، تقول: انتهزها فقد أمكنَتْك قبلَ الفَوْت.
والنّاقةُ تَنْهَزُ بصدرِها، أي: تَنْهَضُ لتَمْضِيَ، قال: نَهُوزُ بأولاها زَجُولٌ برجلها والدّابّةُ تَنْهَزُ برأسِها إذا ذَبَّتْ عن نفسِها.
ونَهَزَ الصبي للفطام، أي: دنا فهو ناهزٌ، والجاريةُ ناهزةٌ، قال:
تُرْضِعُ شِبْلَيْنَ في مَغارِهما		قد ناهزا للفِطامِ أو فُطِما
نزه: مكانُ نَزِهٌ، وقد نِزهَ نَزاهةً، وتنزّهْتُ، أي: خرجتُ إلى نُزْهة. وتنزّهت عن كذا، أي: رَفَعْت نفسي عنه تكرّماً، ورغبةً عنه.
وتَنْزيهُ اللهِ: تسبيحُه، وهو تبرئتُه عماّ يصف المشركون .

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الزاي**، ve onlarla birlikte **النون**

**ه ز ن**، **ن ه ز**، **ن زه** kullanımdadır. **هزن**: **هوازن**: **مضر**’dan büyük bir kabiledir.

**هزّان** da ayrıca bir kabiledir.

**نهز**: **النَّهْز**: el ile alma ve almak için kalkma; ikisi birlikte.

**النُّهْزة**: senin için hazır bulunan şeyin adı; ganimet gibi. Dersin ki: **انتهزها**; çünkü o, kaçırmadan önce sana mümkün olmuştur.

Ve dişi deve göğsüyle **تَنْهَزُ**, yani: yürümek için **تَنْهَضُ**; dedi ki:
**نَهُوزُ** بأولاها زَجُولٌ برجلها
Ve binek hayvanı, kendini savdığında başıyla **تَنْهَزُ**.

Ve çocuk sütten kesilmeye **نَهَزَ**, yani: yaklaştı; o hâlde o **ناهزٌ**’dir; cariye de **ناهزةٌ**’dir. Dedi ki:
تُرْضِعُ شِبْلَيْنَ في مَغارِهما		قد ناهزا للفِطامِ أو فُطِما

**نزه**: **نَزِهٌ** bir yer; ve **نِزهَ** **نَزاهةً**; ve ben **تنزّهْتُ**, yani: bir **نُزْهة**’ye çıktım. Ve falancadan **تنزّهت**; yani: keremlilikle ve ondan yüz çevirme isteğiyle nefsimi ondan yükselttim.

Ve Allah’ın **تَنْزيهُ**’i: O’nu tesbih etmektir; ve o, müşriklerin vasfettikleri şeyden O’nu beri kılmaktır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النُزْهَةُ معروفةٌ، ومكانٌ نَزِهٌ. وقد نزِهَتِ الأرضُ بالكسر. وخرجنا نتنزَّه في الرياض، وأصله من البعد. قال ابن السكيت: ومما يضعه الناس في غير موضعه قولهم: خرجنا نتنزّه، إذا خرجوا إلى البساتين. قال: وإنَّما التنزُّهُ التباعدُ عن المياه والأرياف. ومنه قيل: فلان يَتَنَزَّهُ عن الأقذار ويُنَزِّهُ نفسَه عنها، أي يباعِدُها عنها. والنَزاهَةُ: البُعدُ عن السوء. ونُزْهُ الفَلاةِ: ما تباعَدَ منها عن المياه والأرياف. قال الهذلي:
أقَبَّ طريدٍ بنَزْهِ الفـلاةِ لا يَرِدُ الماءَ إلا انْتيابا
ويقال: سُقْتُ إبلي ثم نَزَهْتها نَزْهاً، أي باعدتها عن الماء. وإنَّ فلاناً لنَزيهٌ كريمٌ، إذا كان بعيداً عن اللؤم. وهو نَزيهُ الخُلُقِ. وهذا مكانٌ نَزيهٌ، أي خَلاءٌ بعيدٌ من الناس ليس فيه أحد.

##### Türkçe

**النُزْهَةُ** bilinen (bir şey)dir; ve **نَزِهٌ** yer (vardır). Ve yer **نزِهَتِ** (oldu) kesre ile. Ve biz bahçelerde gezip dolaşmak üzere çıktık; ve onun aslı uzaklıktandır. İbnü’s-Sikkît dedi: İnsanların onu yerli yerinde olmayan bir yere koydukları şeylerden (biri), onların “Bahçelere çıktıkları zaman” “Çıktık **نتنزَّه**” demeleridir. Dedi: **التنزُّهُ** ancak sular ve köyler/ekili yerler (yerleşimler)den uzaklaşmaktır. Ondandır ki denildi: Falan pisliklerden **يَتَنَزَّهُ** ve nefsini onlardan **يُنَزِّهُ**, yani onu onlardan uzaklaştırır. Ve **النَزاهَةُ**: kötülükten uzaklıktır. Ve **نُزْهُ الفَلاةِ**: ondan sular ve köyler/ekili yerler (yerleşimler)den uzak olan şeydir. Hüzeli dedi ki:
**أقَبَّ طريدٍ بنَزْهِ الفـلاةِ لا يَرِدُ الماءَ إلا انْتيابا**
Ve denilir: Develerimi sürdüm, sonra onları **نَزَهْتها** **نَزْهاً**, yani onları sudan uzaklaştırdım. Ve şüphesiz falan elbette **نَزيهٌ** kerimdir; alçaklıktan uzak olduğu zaman. Ve o **نَزيهُ الخُلُقِ**tur. Ve bu **نَزيهٌ** yerdir; yani insanlardan uzak, içinde hiç kimse olmayan boş (yer)dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ز ن
هنز ، نزه ، نهز ، هزن : مستعملة .
هنز : في ( نوادر الأعراب ) : يقال : هذه قَرِيصَةٌ من الكلام وهَنِيزةٌ ، ولَدِيغة في معنى الأَذِيَّة .
هزن : هَوَازِنُ ، ابن منصور : لا أدري مِمَّ اشتقاقه .
قال ابن دُرِيد : هَوْزنُ : اسم طائر ، وجمعُه هَوَازِن ، ولم أسمعه لغيره . وقرأتُ بخطِّ أبي الهيثم للأصمعي قال : الهوازن : جمع هَوْزَنٍ ، وهم حيٌّ من اليمن يقال لهم : هَوْزَن .
قال : وأبو عامر الهوزَنيُّ منهم .
نزه : قال الليث : مكان نَزِهٌ ، وقد نَزِهَ نَزَاهَةً . والإنسان يتنزّه : إذا خَرَجَ إلى نُزْهَة . والتنزُّه : أن يَرْفَع نَفْسَه عن الشيء تكرُّماً ، ورغْبةً عنه .
قال : وتنزيه الله : تسبيحُه ، وهو تبرئَتُه عن قول المُشْرِكين ، سبحان الله عمّا يقول الظالمون عُلُوّاً كبيراً .
الحرانيّ ، عن ابن السكيت قال : وممّا تَضَعُه العامّة في غير موضِعه قولهم : خرجنا نتنزَّه : إذا خرجوا إلى البساتين ، وإنما التنزُّه : التَّباعُد عن الأرياف والمياه ؛ ومنه قيل : فلان يتنزّه عن الأَقذار : أي يباعد نفسه عنها ، ومنه قولُ الهُذَليّ :
أقَبَّ طَرِيدٍ بنُزهِ الفَلاَ
ةِ لا يردُ الماء إلا انتيابا
يريد ما تَباعَد من الفلاة عن المياه والأرْياف ، ويقال : ظَلِلنَا مُتَنزِّهِين : إذا تبَاعَدُوا عن المِياه ، وهو يتنزَّه عن الشيء : إذا تباعد عنه ، وإنّ فلاناً لنَزِيهٌ كريم : إذا كان بعيداً من اللُّؤم ، وهو نَزِيه الخُلُق .
ويقال : تَنَزَّهُوا بحُرَمِكُمْ عن القوم ، وهذا مكانٌ نَزِيهٌ : أيْ خَلاءٌ ليس فيه أحد ، فأَنزِلُوا فيه حُرَمَكُم .
قلتُ : وتنزيه الله : تَبْعِيدُه ، وتقديسُه عن الأنداد ، والأضداد وإنّما قيل لِلْفَلاةِ الّتي نأت عن الرِّيف والمِياه : نَزِيهةٌ ؛ لبُعْدِها عن غَمَق المياه ، وذِبّانِ القُرَى ، ووَمَدِ البِحار ، وفَسادِ الهواء .
وقال شَمِر : يقال : هُمْ قومٌ أَنْزاه : أي يتنزَّهون عن الحرام ، الواحدُ نَزِيه ، مثل مَلِىءٌ وأَمْلاَء .
قال : ورجل نَزِهٌ ونَزِيه : وَرِع ، وفلانٌ يتنزه عن مَلائِم الأَخْلاق ، أي يترفّع عمّا يُذَمُّ منها .
نهز : قال الليث : النَّهْزُ : التناوُل باليد ، والنُّهُوض للتناوُل جميعاً . والنُّهْزَة : اسم للشيء الذي هُوَ لك مُعَرَّض ، كالغنيمة التي أمكَنَك تَنَاؤلُها يقال : هو نُهْزَة المُختَلِس : أي هُوَ صَيْدٌ لكلّ أحد ، وتقول : انْتهِزْها فقد أمكنَك قبل الفَوْت .
والنّاقةُ تَنْهَزُ بصَدْرها : إذا نَهَضَتْ لتَمضِيَ وتَسير ، وأنشد :
نَهُوزٌ بأُولاَها زَحُولٌ بصَدْرِها
والدّابّة تَنْهَزُ بِرَأْسِها : إذا ذبّت عن نَفْسها ، قال ذو الرّمة :
قِياماً تَذُبُّ البَقَّ عَنْ نُخَراتِها
بِنَهْزٍ كإيماءِ الرُّؤوس المَوَاتِع
ويقال للصبيّ إذا دنا للفِظام : نَهَزَ للفِظام فهو ناهِز . والجارية كذلك ، وقد ناهزا ، وأنشَد :
تُرضِعُ شِبْلَيْن في مَغَارِهِما
قد ناهَزَا للفِظامِ أو فُطِمَا
ويقال : نَهَزَتْني إليك حاجةٌ نَهْزاً : أي جاءت بي إليك ، وأصل النَّهْزِ الدَّفْعُ ، كأنّها دَفَعَتنِي ، وحَرَّكَتْني ، وفلان ينهَزُ دابته نَهْزاً ، ويلْهَزُها لَهْزاً : إذا دَفَعها وحرَّكَها .
ورُوِيَ عن عُمَر أنه قال : ( من أَمَّ هذا البيت لا يَنْهَزُهُ إليه غيره رجع وقد غُفِرَ له ) .
أبو عُبيد عن الكسائيّ : نَهَزه ، ولَهَزَهُ ، بمعنًى واحد .
وكان الناسُ نَهْزَ عشرةِ آلاف : أي قُرْبَها . يقال : ناهزَ فُلانٌ الْحُكْمَ : أي قارَبَه .
شمر : المُناهزة : المُبَادَرة ، يقال : ناهزْتُ الصَّيْدَ فقَبَضْتُ عليه قبلَ إفْلاتِه .

##### Türkçe

ه ز ن
**هنز** ، **نزه** ، **نهز** ، **هزن** : kullanımdadır.

**هنز** : ( **نوادر الأعراب** )’da: denir ki: bu, sözden bir **قَرِيصَةٌ** ve bir **هَنِيزةٌ**’dir; **لَدِيغة** ise **الأَذِيَّة** mânâsındadır.

**هزن** : **هَوَازِنُ**; İbn Mansûr: onun hangi اشتقاقtan olduğunu bilmiyorum.

İbn Düreyd dedi: **هَوْزنُ**: bir kuşun adıdır; çoğulu **هَوَازِن**’dir; onu bundan başkası için işitmedim. Ebü’l-Heysem’in hattıyla el-Asmaî’ye ait olarak okudum; dedi: **الهوازن**: **هَوْزَنٍ**’in çoğuludur; onlar Yemen’den bir kabiledir, onlara **هَوْزَن** denir.

Dedi: ve Ebû Âmir el-**الهوزَنيُّ** onlardandır.

**نزه** : Leys dedi: **نَزِهٌ** bir yer; ve **نَزِهَ** **نَزَاهَةً**. Ve insan **يتنزّه** eder: **نُزْهَة**’ye çıktığı zaman. Ve **التنزُّه**: kendini bir şeyden, keremlilik göstererek ve ondan rağbet etmeyerek, yükseltmesidir.

Dedi: ve Allah’ı **تنزيه** etmek: O’nu tesbih etmektir; ve bu, O’nu müşriklerin sözünden beri kılmaktır: “Allah, zalimlerin söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir.”

Harrânî, İbn es-Sikkît’ten dedi: ve avâmın onu yerli yerinde olmayan yere koyduğu şeylerden biri, onların “çıktık **نتنزَّه**” sözleridir: bahçelere çıktıkları zaman; hâlbuki **التنزُّه** ancak, kırsallardan ve sulardan uzaklaşmaktır; bundan dolayı denildi: falan, pisliklerden **يتنزّه** eder: yani kendini onlardan uzaklaştırır; ve Hüzeli’nin sözü de bundandır:

أقَبَّ طَرِيدٍ بنُزهِ الفَلاَ
ةِ لا يردُ الماء إلا انتيابا

Kasteder: çölün sulardan ve kırsallardan uzak olanını; ve denir: **ظَلِلنَا مُتَنزِّهِين**: sulardan uzaklaştıkları zaman; ve o, bir şeyden **يتنزَّه** eder: ondan uzaklaştığı zaman; ve şüphesiz falan, kerim bir **نَزِيهٌ**’dir: alçaklıktan uzak olduğu zaman; ve o, **نَزِيه الخُلُق**’tur.

Ve denir: kavimden, harem(ler)inizle **تَنَزَّهُوا**; ve bu, **نَزِيهٌ** bir yerdir: yani içinde kimse olmayan bir boşluktur; öyleyse harem(ler)inizi oraya indirin.

Dedim: ve Allah’ı **تنزيه** etmek: O’nu uzak kılmak ve O’nu denklerden ve zıtlardan takdis etmektir; ancak kırsaldan ve sulardan uzaklaşmış olan çöle **نَزِيهةٌ** denildi; suların bulanıklığından, köylerin sineklerinden, denizlerin rutubetinden ve havanın bozulmasından uzaklığı sebebiyle.

Şemir dedi: denir: onlar **أَنْزاه** bir kavimdir: yani haramdan **يتنزَّهون** ederler; tekili **نَزِيه**’dir; **مَلِىءٌ** ve **أَمْلاَء** gibi.

Dedi: ve **نَزِهٌ** ve **نَزِيه** bir adam: vera’ sahibidir; ve falan, ahlâkın ayıplanan şeylerinden **يتنزه** eder: yani onlardan ayıplanan şeyden yücelir.

**نهز** : Leys dedi: **النَّهْزُ**: elle alma; ve **النُّهُوض** ikisi birden, alma içindir. Ve **النُّهْزَة**: senin için maruz olan şeyin adıdır; senin onu alman mümkün olan ganimet gibi; denir: o, **نُهْزَة المُختَلِس**’tir: yani o, herkes için bir avdır; ve dersin: onu **انْتهِزْها**, çünkü kaçırmadan önce sana mümkün oldu.

Ve dişi deve, göğsüyle **تَنْهَزُ** eder: yürümek ve gitmek için kalktığı zaman; ve şu beyit okunmuştur:

نَهُوزٌ بأُولاَها زَحُولٌ بصَدْرِها

Ve binek hayvanı, başıyla **تَنْهَزُ** eder: kendinden savdığı zaman; Zü’r-Rumme dedi:

قِياماً تَذُبُّ البَقَّ عَنْ نُخَراتِها
بِنَهْزٍ كإيماءِ الرُّؤوس المَوَاتِع

Ve sübye, sütten kesilmeye yaklaştığı zaman denir: **نَهَزَ** sütten kesilmeye; o hâlde o, **ناهِز**’dir. Câriye de böyledir; ve ikisi **ناهزا** olmuştur; ve şu beyit okunmuştur:

تُرضِعُ شِبْلَيْن في مَغَارِهِما
قد ناهَزَا للفِظامِ أو فُطِمَا

Ve denir: bir ihtiyaç beni sana **نَهْزاً** ile **نَهَزَتْ**: yani beni sana getirdi; ve **النَّهْز**’in aslı itmedir; sanki o beni itti ve beni hareket ettirdi; ve falan, binitini **نَهْزاً** ile **ينهَزُ** eder ve onu **لَهْزاً** ile **يلْهَزُ** eder: onu ittiği ve hareket ettirdiği zaman.

Ve Ömer’den rivayet olundu ki dedi: “Kim bu evi kasteder de ona, kendisinden başkası onu **لا يَنْهَزُهُ** etmezse, dönmüş olur ve ona mağfiret olunmuştur.”

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: onu **نَهَزه** etti ve onu **لَهَزَهُ** etti: tek bir mânâ iledir.

Ve insanlar, on binin **نَهْزَ**i idi: yani ona yakın(ı). Denir: falan, hükme **ناهزَ** etti: yani ona yaklaştı.

Şemir: **المُناهزة**: acele davranmadır; denir: avı **ناهزْتُ** ettim de, kaçmasından önce onu yakaladım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والزاء وما يثلثهما)
(نزع)  النون والزاء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على قَلْع شيء. ونَزَعْت الشيءَ من مكانِه نَزْعاً. والمِنْزَع: الشَّديد النَّزْع. والمِنْزعة كالمِلعقة يكون مع مُشْتارِ العَسل. ونَزَع عن الأمر نُزُوعاً: تركَه. وشرابٌ طيِّبُ المَنْزَعة، أي طيِّب مَقْطَع الشُّرب. والنَّزَعة: الموضع من رأس الأنزع، وهو الذي انحسر شَعَْره عن جانبَيْ جَبْهته، وهما النَّزَعتان. ولا يقال امرأة نَزْعاء ولكن زَعْراء([1]). وبئرٌ نَزُوعٌ: قريبة القَعْر يُنْزَع منها باليد. وعادَ الأمرُ إلى النَّزَعة، أي رجَعَ إلى الحقّ؛ وأراد بالنَّزَعة جمع نازع، وهو الذي يَنزِع في القَوْس: يَجذِبُ وتَرَه بالسَّهم([2]). وفلانٌ قريب المَنْزَعة، أي قريب الهِمَّة. ومَنْزَعة الرّجل: رأيُه. ونازَعَت النَّفْسُ إلى الأمرِ نِزاعاً، ونَزَعَت إليه، إذا اشتَهتْه. ونَزَع إلى أبيه في الشَّبَه. ونَزَع عن الأمر نُزُوعاً، إذا تركَه. وبعيرٌ نازعٌ، إذا حَنَّ إلى مرعاه أو وطنِه. قال:
فقلتُ لهم لا تَعذُلونيَ وانظُرُوا *** إلى النازع المقصور كيف يكون([3])وأنزَعُوا، أي نَزَعَت إبلُهم إلى أوطانها. والنَّزَائع من الخيل: التي نَزَعَت إلى أعراق، ويقال: بل هي التي انتُزِعَتْ من قومٍ آخَرين. والنَّزوع: الجمل الذي يُنزَع عليه الماءُ وحدَه. والنَّزائع من النساء: اللَّواتي يُزَوَّجْن في غير عشائرهن؛ وكلُّ غريبٍ نَزيع.
(نزغ)  النون والزاء والغين كلمةٌ تدلُّ على إفسادٍ بين اثنين. ونَزَغَ بينَ القوم: أفسَدَ ذاتَ بَيْنِهم.
(نزف)  النون والزاء والفاء أصلٌ يدلُّ على نَفاد شيءٍ وانقطاع. ونُزِفَ دمُه: خَرَج كلُّه. والسَّكرانُ*  نَزِيفٌ، أي نُزِفَ عَقلُه. قال:
وإذ هي تمشِي كمشيِ النَّزيـ	 *** ـفِ يَصْرعهُ بالكَثيب البَهَرْ([4])والنَّزْف: نزحُ الماء من البئر شيئاً بعد شيء. وأنْزَفُوا: ذهَبَ ماءُ بئرهم. وأنْزَفُوا: انقطَعَ شرابُهم. قال الله سبحانه: ﴿لاَ يُصَدَّعُونَ عنْهَا وَلاَ يُنْزِفُون([5])﴾ [الواقعة 19]. والنُّزْفة: الغُرفة. وهو بحرٌ لا يُنزَف. ونُزِف الرجلُ في الخُصومة: انقطعت حجته.
(نزق)  النون والزاء والقاف كلمةٌ تدلُّ على عَجَلة. من ذلك النَّزَق: الخِفّة والعَجَل. ونَزَّقْت الفَرَس فنَزِق. ويقولون: أنْزَقَ فلانٌ بالضّحِك.
(نزك)  النون الزاء والكاف أصيلٌ يدل على طَعن أو شبيه به. منه النّزْك: الطَّعْن بالنَّيزك، وهو الرُّمح القصير. والنَّزك: سُوء الفِعْلِ والقول في الإنسان، والطَّعنُ عليه. وفي الحديث: "إنّ شهراً نَزَكُوهُ" أي طعَنوا عليه، يراد شَهْرُ بنُ حَوْشَب. ومما يشبَّه بهذا قولُهم لذكر الضَّبِّ: نِزْك. قال:
سِبَحْلٌ لَهُ نِزْكانِ كانا فضيلةً *** على كلِّ حافٍ في البلاد وناعلِ([6]) (نزل)  النون والزاء واللام كلمةٌ صحيحة تدلُّ على هُبوط شيء ووقُوعه. ونَزَل عن دابَّتِه نُزُولاً. ونَزَلَ المطرُ من السَّماءِ نزولاً. والنَّازلة: الشَّديدة من شدائد الدهر تَنزِل. والنِّزال في الحرب: أن يتنازل الفَريقان. ونَزَالِ: كلمةٌ تَوضَعُ موضِعَ انزِلْ. ومكان نَزِلٌ: يُنْزَل فيه كثيراً. ووجدت القومَ على نَزَلاتهم، أي منازلهم. قاله ابنُ الأعرابيّ. والنُّزُْل: ما يُهيَّأ للنَّزيل. وطعام ذو نُزْل ونَزَل، أي ذو فضل. ويعبِّرون عن الحجِّ بالنُّزُول. ونَزَل، إذا حجّ. قال:
أنازلةٌ أسماءُ أم غير نازلَهْ *** أبِينِي لنا يا أسْمَ ما أنتِ فاعلَهْ([7])
وقال:
ولما نزلنا قَرّت العينُ وانتهَتْ *** أمانيُّ كانت قبلُ في الدَّهرِ تُسأَلُ([8])قال: نَزَلْنا: أتينا مِنَى. والنُّزَالة: ماء الرَّجُل. والنَّزيل: الضيف. قال:
نزِيل القومِ أعظمُهم حقوقاً *** وحقُّ الله في حقِّ النّزيلِ([9])والتنْزيل: ترتيب الشَّيء ووضعُه منْزِلَه.
(نزه)  النون والزاء والهاء كلمةٌ تدلُّ على بُعدٍ في مكانٍ وغيرِه. ورجلٌ نَزِيه الخُلُق: بعيدٌ عن المطامع الدّنيّة. قال ابن دريد([10]): ونَزِهُ النَّفس ونازِهُ النَّفس: ظلِفُها عن المدَانِس. قال ابن السكِّيت: خرجنا نتنَزَّه، إذا تباعَدُوا عن الماء والرِّيف. ومكان نَزِيهٌ: خلاء ليس به أحد.
(نزو)  النون والزاء والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يرجع إلى معنى واحد، هو الوَثَبانُ والارتفاع والسُموّ. من ذلك النَّزْو. نَزَا ينْزُو: وثَبَ. ونُزَاءُ الذكرِ على أنثاه. وهو يَنْزو إلى كذا، إذا نازَعَ إلَيْه، كأنّه سَمَا لـه. والتَّنَزِّي مثل النَّزو.
ومن المهموز: نزَأْت بينَهم: حرَّشْتُ بينهم. قال ابنُ الأعرابي: يقال ما نَزأَك على كذا: ما حملك عليه. ورجلٌ منزوءٌ بكذا: مولَع.
(نزب)  النون والزاء والباء كلمةٌ. يقال: نَزَبَ الظَّبْيُ نَزِيباً، وهو صوتُه عند السِّفاد.
(نزح)  النون والزاء والحاء كلمةٌ تدلُّ على بُعد. ونَزَحت الدّار نُزُوحاً: بَعُدت. وبلدٌ نازح. ومنه نَزْحُ الماء، كأنَّه يُباعَد به عن قَعر البئر.يقال: نَزَحتُ البِئر: استَقيتُ ماءَها كلَّه. وبئر نَزُوحٌ: قليلةُ الماء. وآبارٌ نُزُح.
(نزر)  النون والزاء والراء أُصَيلٌ يدلُّ على قِلَّةٍ في الشيءِ. ونَزُرَ الشيء نَزارةً. وشيء نَزْرٌ: قليل. وعَطاءٌ منْزور: مقلَّل. وامرأةٌ نَزورٌ: قليلة الولَد. قال:
بَُِغاثُ الطّيرِ أكثرها فِراخاً *** وأمُّ الصَّقرِ مقلاتٌ نَزور([11])وقولهم: نَزَرْتُ الرّجلَ: ألححت عليه، وقولهم: لا يُعطِي حتَّى يُنْزَر، أي يلحَّ عليه، فهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه، وله قياسٌ آخر.
--------------ـــ
([1])  في اللسان: "وامرأة نزعاء. وقيل لا يقال امرأة نزعاء ولكن يقال زعراء".
([2])  القوس يذكر ويؤنث.
([3])  البيت لجميل، في اللسان (نزع).
([4]) لامرئ القيس في ديوانه 8.
([5]) هذه قراءة ابن أبي إسحاق، وعبد الله، والسلمي، والجحدري، والأعمش، وطلحة، وعيسى. وقرأ ابن أبي إسحاق أيضاً: "ينزفون" بفتح الياء وكسر الزاي. وقرأ الجمهور: "ينزفون" بضم الياء وفتح الزاي. تفسير أبي حيان (8: 206).
([6])  البيت لأبي الحجاج، أو لحمران بن ذي الغصة.
([7])  البيت لعامر بن الطفيل، ملحقات ديوانه 158 والخزانة (3: 44) والنقائض 284.
([8])  أنشده في المجمل أيضاً.
([9])  أنشده في المجمل واللسان (نزل).
([10])  الجمهرة (3: 22).
([11]) للعباس بن مرداس، كما في الحماسة (2: 21) واللسان (بغث)، ويروى لكثير، كما في اللسان (قلت، نزر).

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**الزاء** وما يثلثهما)

(**نزع**)  **النون** ve**الزاء** ve**العين** sahih bir asıldır; bir şeyin sökülüp çıkarılmasına delâlet eder. Ve “Bir şeyi yerinden **نَزَعْت**” (söktüm) **نَزْعاً** (söküp çıkarma olarak). Ve **المِنْزَع**: şiddetli söküp çıkaran. Ve **المِنْزعة** kaşık gibi olup balın **مُشْتارِ**’ı ile beraber olur. Ve “İşten **نَزَع**” **نُزُوعاً**: onu terk etti. Ve “İçimi hoş **المَنْزَعة** olan bir içecek”, yani içişin kesiti hoş. Ve **النَّزَعة**: **الأنزع**’ın başından olan yer; o, saçının alnının iki yanından çekilip geriye gittiği kimsedir; o ikisi **النَّزَعتان**’dır. Ve “kadın **نَزْعاء**” denilmez; fakat **زَعْراء**([1]). Ve “kuyu **نَزُوعٌ**”: dibi yakın; ondan elle çekilip çıkarılır. Ve “İş **النَّزَعة**’ye döndü”, yani hakka döndü; ve **النَّزَعة** ile **نازع**’ın cem‘ini murad etti; o, yayda **يَنزِع** eden kimsedir: okla kirişini çeker([2]). Ve “Falanca **قريب المَنْزَعة**”, yani himmeti yakın. Ve erkeğin **مَنْزَعة**’si: onun görüşü. Ve nefis işe **نازَعَت** **نِزاعاً**, ve ona **نَزَعَت**, onu arzuladığı zaman. Ve benzerlikte babasına **نَزَع**. Ve işten **نَزَع** **نُزُوعاً**, onu terk ettiği zaman. Ve “deve **نازعٌ**”: otlağına yahut yurduna özlem duyduğu zaman. Dedi ki:
فقلتُ لهم لا تَعذُلونيَ وانظُرُوا *** إلى النازع المقصور كيف يكون([3])
Ve **أنزَعُوا**, yani develeri yurtlarına **نَزَعَت**. Ve atlardan **النَّزَائع**: soylara **نَزَعَت** olanlar; ve denilir ki: bilakis o, başka bir kavimden **انتُزِعَتْ** olanlardır. Ve **النَّزوع**: suyun yalnız başına üzerine çekildiği deve. Ve kadınlardan **النَّزائع**: aşiretlerinin dışında evlendirilenler; ve her yabancı **نَزيع**’dir.

(**نزغ**)  **النون** ve**الزاء** ve**الغين** iki kişi arasını bozmağa delâlet eden bir kelimedir. Ve kavim arasında **نَزَغَ**: aralarındaki bağı bozdu.

(**نزف**)  **النون** ve**الزاء** ve**الفاء** bir şeyin tükenmesine ve kesilmesine delâlet eden bir asıldır. Ve “kanı **نُزِفَ**”: hepsi çıktı. Ve sarhoş **نَزِيفٌ**’dir; yani aklı **نُزِفَ**. Dedi ki:
وإذ هي تمشِي كمشيِ النَّزيـ	 *** ـفِ يَصْرعهُ بالكَثيب البَهَرْ([4])
Ve **النَّزْف**: kuyudan suyu bir şeyden sonra bir şey olarak çekip çıkarma. Ve **أنْزَفُوا**: kuyularının suyu gitti. Ve **أنْزَفُوا**: içkileri kesildi. Allah سبحانه dedi: ﴿لاَ يُصَدَّعُونَ عنْهَا وَلاَ يُنْزِفُون([5])﴾ [الواقعة 19]. Ve **النُّزْفة**: bir avuç (su alma). Ve o, çekilip bitirilmeyen bir denizdir. Ve adam husumette **نُزِفَ**: delili kesildi.

(**نزق**)  **النون** ve**الزاء** ve**القاف** aceleye delâlet eden bir kelimedir. Bundan **النَّزَق**: hafiflik ve acele. Ve “atı **نَزَّقْت**” de, o da **نَزِق** oldu. Ve derler: falanca gülmekle **أنْزَقَ**.

(**نزك**)  **النون** **الزاء** ve**الكاف** asîl olup bir saplama yahut ona benzer şeye delâlet eder. Ondan **النّزْك**: **النَّيزك** ile saplama; o, kısa mızraktır. Ve **النَّزك**: insanda fiil ve sözün kötülüğü ve ona ta‘n etme. Ve hadiste: “إنّ شهراً **نَزَكُوهُ**” yani ona ta‘n ettiler; murad **شَهْرُ بنُ حَوْشَب**’dır. Ve bununla benzetilen şeylerden, kertenkele erkeğine onların “**نِزْك**” demeleridir. Dedi ki:
سِبَحْلٌ لَهُ نِزْكانِ كانا فضيلةً *** على كلِّ حافٍ في البلاد وناعلِ([6])

(**نزل**)  **النون** ve**الزاء** ve**اللام** sahih bir kelimedir; bir şeyin inişine ve vukuuna delâlet eder. Ve binitinden **نَزَل** **نُزُولاً**. Ve yağmur gökten **نَزَلَ** **نزولاً**. Ve **النَّازلة**: zamanın şiddetlerinden inen şiddetli (musibet). Ve savaşta **النِّزال**: iki tarafın birbirine inmesi (karşı karşıya gelmesi). Ve **نَزَالِ**: “in!” yerinde konulan bir kelimedir. Ve **نَزِلٌ** yer: çokça inilen yer. Ve kavmi **نَزَلاتهم** üzere buldum; yani menzilleri üzere. Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve **النُّزُْل**: misafir için hazırlanan şey. Ve “**نُزْل** ve **نَزَل** sahibi yemek”: yani fazlalık sahibi. Ve haccı **النُّزُول** ile ifade ederler. Ve **نَزَل**: haccedince. Dedi ki:
أنازلةٌ أسماءُ أم غير نازلَهْ *** أبِينِي لنا يا أسْمَ ما أنتِ فاعلَهْ([7])
Ve dedi ki:
ولما نزلنا قَرّت العينُ وانتهَتْ *** أمانيُّ كانت قبلُ في الدَّهرِ تُسأَلُ([8])
Dedi ki: “**نَزَلْنا**”: Minâ’ya geldik. Ve **النُّزَالة**: erkeğin suyu. Ve **النَّزيل**: misafir. Dedi ki:
نزِيل القومِ أعظمُهم حقوقاً *** وحقُّ الله في حقِّ النّزيلِ([9])
Ve **التنْزيل**: şeyin tertibi ve onu menziline koyma.

(**نزه**)  **النون** ve**الزاء** ve**الهاء** mekânda ve başkasında uzaklığa delâlet eden bir kelimedir. Ve “ahlâkı **نَزِيه** adam”: aşağı arzulara uzak. İbn Düreyd([10]) dedi: ve **نَزِهُ النَّفس** ve **نازِهُ النَّفس**: onu pisliklerden uzak tutan. İbnü’s-Sikkît dedi: “**نتنَزَّه** çıktık”, su ve kırsaldan uzaklaştıkları zaman. Ve **نَزِيهٌ** yer: içinde kimse olmayan boşluk.

(**نزو**)  **النون** ve**الزاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; tek bir mânaya döner; o da sıçrama, yükselme ve yücelmedir. Bundan **النَّزْو**. **نَزَا** **ينْزُو**: sıçradı. Ve erkeğin dişisine **نُزَاءُ**’su. Ve o, şuna **يَنْزو**; ona **نازَعَ** ettiği zaman; sanki ona yükseldi. Ve **التَّنَزِّي** **النَّزو** gibidir.
Ve hemzeliden: aralarında **نزَأْت**: aralarını kızıştırdım. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Seni şuna karşı **نَزأَ** eden nedir?” denilir: seni ona ne sevk etti. Ve “şununla **منزوءٌ** adam”: müptelâ.

(**نزب**)  **النون** ve**الزاء** ve**الباء** bir kelimedir. Denilir: ceylan **نَزَبَ** **نَزِيباً**; ve o, çiftleşme esnasındaki sesidir.

(**نزح**)  **النون** ve**الزاء** ve**الحاء** uzaklığa delâlet eden bir kelimedir. Ve “ev **نَزَحت**” **نُزُوحاً**: uzaklaştı. Ve **نازح** belde. Ve ondan suyun **نَزْحُ**’ı; sanki onunla kuyunun dibinden uzaklaştırılır. Denilir: “kuyuyu **نَزَحتُ**”: suyunun hepsini çektim. Ve **نَزُوحٌ** kuyu: suyu az. Ve **نُزُح** kuyular.

(**نزر**)  **النون** ve**الزاء** ve**الراء** asîl olup şeyde azlığa delâlet eder. Ve şey **نَزُرَ** **نَزارةً**. Ve **نَزْرٌ** şey: az. Ve **منْزور** bağış: azaltılmış. Ve **نَزورٌ** kadın: çocuğu az. Dedi ki:
بَُِغاثُ الطّيرِ أكثرها فِراخاً *** وأمُّ الصَّقرِ مقلاتٌ نَزور([11])
Ve onların “adamı **نَزَرْتُ**” sözü: ona ısrar ettim; ve onların “**يُعطِي** vermez ta ki **يُنْزَر**” sözü: yani ona ısrar edilir; o, zikrettiğimiz asıldan şâzdır; ve onun başka bir kıyası vardır.

--------------ـــ
([1]) Lisân’da: “Ve kadın **نزعاء**. Ve denildi: kadın **نزعاء** denilmez; fakat **زعراء** denilir”.
([2]) Yay müzekker de gelir müennes de.
([3]) Beyit Cemîl’indir; Lisân’da (**نزع**).
([4]) İmruü’l-Kays’ındır; divanında 8.
([5]) Bu, İbn Ebî İshâk’ın, Abdullah’ın, es-Sülemî’nin, el-Cahderî’nin, el-A‘meş’in, Talha’nın ve Îsâ’nın kıraatidir. Ve İbn Ebî İshâk ayrıca: “**ينزفون**”u yâ’nın fethi ve zâ’nın kesriyle okudu. Ve cumhur: “**ينزفون**”u yâ’nın zammı ve zâ’nın fethiyle okudu. Ebû Hayyân tefsiri (8: 206).
([6]) Beyit Ebü’l-Haccâc’ındır; yahut Humrân b. Zî’l-Ğussa’nındır.
([7]) Beyit Âmir b. et-Tufeyl’indir; divanının mülhakātı 158 ve el-Hizâne (3: 44) ve en-Nakāid 284.
([8]) Onu el-Mücmel’de de inşâd etti.
([9]) Onu el-Mücmel’de ve Lisân’da (**نزل**) inşâd etti.
([10]) el-Cemhere (3: 22).
([11]) el-‘Abbâs b. Mirdâs’ındır; el-Hamâse’de (2: 21) ve Lisân’da (**بغث**); ve Kesîr’e rivayet olunur; Lisân’da (**قلت**، **نزر**).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ز ه
سقيت إبلي ثم نزّهتها عن الماء‏:‏ باعدتها‏.‏
ويقال‏:‏ تنزّهوا بحرمكم عن القوم‏:‏ أبعدوها‏.‏
ومكان نزه ونزيه‏:‏ بعيد من الغمق ونحوه وقد نزه نزاهة‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ إن الأردنّ أرض غمقة وإن الجابية أرض نزهة ‏"‏ وأرض ذات نزهةٍ‏.‏
وخرجوا يتنزّهون‏:‏ يطلبون الأماكن النزهة وهم في نزهة ونزهٍ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رجل نزهٌ ونزيه عن الريب‏.‏
ونزّه الله تنزيهاً‏.‏
وهو يتنزه عن المطامع‏.‏

##### Türkçe

ن ز ه
Develerimi suladım, sonra onları **الماء**’dan **نزّهتها**: onları uzaklaştırdım.
Ve denilir: **تنزّهوا** **بحرمكم**’u **عن القوم**: onu uzaklaştırdılar.
Ve **مكان نزه** ve **نزيه**: **الغمق** ve benzerinden uzak; ve **نزه** **نزاهة**.
Ve hadiste: "Şüphesiz **الأردنّ** **أرض غمقة**’dır ve şüphesiz **الجابية** **أرض نزهة**’dir" ve **أرض ذات نزهةٍ**.
Ve çıktılar **يتنزّهون**: **الأماكن النزهة**’yi arıyorlar; ve onlar **في نزهة** ve **نزهٍ** içindedirler.
Ve mecazdan: **رجل نزهٌ** ve **نزيه** **عن الريب**.
Ve **نزّه الله** **تنزيهاً**.
Ve o, **يتنزه عن المطامع**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النُّزْهَةُ: معروفة. والتَّنَزُّهُ: التباعد، والإسم النُّزْهةُ. ومكانٌ نَزِهٌ
ونَزِيهٌ، وقد نَزِهَ نَزَاهَةً ونَزَاهِيةً، وقد نَزِهَتِ الأَرضُ، بالكسر وأَرضٌ نَزْهَةٌ ونَزِهَةٌ
بعيدة عَذْبَةٌ نائية من الأَنْداءِ والمياهِ والغَمَقِ. الجوهري: وخرجنا نتَنَزَّهُ في الرِّياضِ، وأَصله من البُعْدِ، وقد نَزِهَتِ الأَرضُ، بالكسر. ويقال: ظِللْنا مُتَنَزِّهِينَ إذا تباعدوا عن المياه. وهو يتنَزَّهُ عن الشيء إذا تباعد عنه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: الجابِيَةُ أَرضٌ
نَزِهَةٌ أَي بعيدة عن الوَباء. والجابِيَةُ: قرية بدمشْقَ. ابن سيده: وتنزَّهَ الإنسانُ خرج إلى الأَرض النَّزِهَةِ، قال: والعامة يضعون الشيء في غير موضعه ويَغْلَطُونَ فيقولون خرجنا نتَنزَّهُ إذا خرجوا إلى البساتين فيجعلون التَّنزُّهَ الخروجَ إلى البساتين والخُضَر والرِّياض، وإنما التَّنزُّهُ التباعدُ عن الأَرياف والمياه حيث لا يكون ماءٌ ولا نَدىً ولا جَمْعُ ناسٍ، وذلك شِقُّ البادية، ومنه قيل: فلانٌ يتَنَزَّهُ عن الأَقذار ويُنَزِّهُ نفْسَه عنها أَي يُباعد نفسه عنها؛ ومنه قول أُسامة بن حبيب الهذلي:
كأَسْحَمَ فَرْدٍ عل حافةٍ،
يُشَرِّدُ عن كَتِفيْهِ الذُّبابا
أَقَبَّ رَباعٍ بِنُزْهِ الفَلا
ةِ، لا يَرِدُ الماءَ إلا ائتِيابا
ويروى: إلا انْتِيابا، يريد ما تباعد من الفلاة عن المياه والأَرياف. وفي حديث عائشة، رضي الله تعالى عنها: صنَعَ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، شيئاً فرَخَّصَ فيه فتَنَزَّهَ عنه قومٌ
أَي تركوه وأَبعدوا عنه ولم يَعْمَلوا بالرُّخْصة فيه. وقد نَزُهَ نَزاهةً وتَنَزَّهَ تنَزُّهاً إذا بَعُدَ.
ورجل نَزْهُ الخُلُقِ ونَزِهُهُ ونازِهُ النَّفْس: عفيف مْتكَرِّمٌ يَحُلُّ وحْدَهُ ولا يخالط البيوت بنفسه ولا ماله، والجمع نُزَهاءُ ونَزِهُونَ ونِزَاهٌ، والإسمُ النَّزْهُ والنَّزاهةُ. ونَزَّهَ نفْسَه عن القبيح: نَحّاها. ونزَّهَ الرجلَ: باعده عن القبيح. والنَّزاهةُ: البعد عن السوء. وإن فلاناً لنَزِيهٌ كريمٌ إذا كان بعيداً من اللُّؤْمِ، وهو نزِيهُ الخُلُقِ. وفلان يتَنزَّهُ عن مَلائمِ الأَخلاق أَي يتَرَفَّعُ عما يُذَمُّ منها. الأَزهري: التَّنَزُّهُ رَفْعُه نفْسَه عن الشيء تكَرُّماً ورغبة عنه.
والتَّنزِيهُ: تسبيح الله عز وجل وإبعادُهُ عما يقول المشركون. الأَزهري: تَنْزِيهُ الله تبعيدُه وتقديسُه عن الأَنداد والأَشباه، وإنما قيل للفلاة التي نأَتْ عن الرِّيفِ والمياه نزِيهةٌ
لبعدها عن غَمَقِ المياه وذِبّانِ القُرى وومَدِ البحار وفساد الهواء. وفي الحديث: كان يصلي من الليل فلا يَمُرُّ بآيةٍ فيها تَنْزِيهُ الله إلا نزَّهَهُ؛ أَصل النُّزْهِ البعدُ، وتَنْزِيهُ الله تبعيدُه عما لا يجوز عليه من النقائض؛ ومنه الحديث في تفسير سبحان الله: هو تَنْزِيهُهُ أَي إبعاده عن السوء وتقديسه؛ ومنه حديث أبي هريرة، رضي الله عنه: الإيمانُ نَزِهٌ
أَي بعيد عن المعاصي. وفي حديث المُعَذَّبِ في قبره: كان لا يسْتَنْزِهُ من البول أَي لا يَسْتبرئ ولا يتطهر ولا يستبعد منه. قال شمر: ويقال هم قومٌ أَنْزاهٌ أَي يتَنزَّهُونَ عن الحرام، الواحد نزِيهٌ مثل مَلِيءٍ وأَملاءٍ. ورجل نزيهٌ ونَزِهٌ: وَرِعٌ. ابن سيده: سَقى إبلَهُ ثم نَزَهَها نَزْهاً باعدها عن الماء. وهو بنُزْهةٍ عن الماء أَي بُعْد. وفلان نزِيهٌ
أَي بعيد. وتنَزَّهُوا بحُرَمِكْم عن القوم: تباعدوا. وهذا مكان نزِيهٌ: خَلاء بعيد من الناس ليس فيه أَحد فأَنزلوا فيه حُرَمَكُمْ. ونُزْهُ الفَلا: ما تباعد منها عن المياه والأَرياف.

##### Türkçe

**النُّزْهَةُ**: bilinen(şey)dir. Ve **التَّنَزُّهُ**: uzaklaşma; isim **النُّزْهةُ**’dir.
Ve **مكانٌ نَزِهٌ**
ve **نَزِيهٌ**; ve gerçekten **نَزِهَ** **نَزَاهَةً** ve **نَزَاهِيةً**; ve gerçekten **نَزِهَتِ الأَرضُ**
kesre ile; ve **أَرضٌ نَزْهَةٌ** ve **نَزِهَةٌ**
uzak, tatlı, **الأَنْداءِ**’dan, sular’dan ve **الغَمَقِ**’ten uzak. el-Cevherî:
Ve çıktık, **الرِّياضِ**’da **نتَنَزَّهُ** ediyorduk; ve aslı uzaklıktandır; ve gerçekten **نَزِهَتِ الأَرضُ**
kesre ile. Ve denilir: **ظِللْنا مُتَنَزِّهِينَ**; sular’dan uzaklaştıkları zaman. Ve o, bir şeyden **يتنَزَّهُ** eder; ondan uzaklaştığı zaman. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: **الجابِيَةُ**
bir **أَرضٌ نَزِهَةٌ**’dir; yani vebadan uzak. Ve **الجابِيَةُ**: Dımaşk’ta bir köydür. İbn Sîde:
Ve insan **تنزَّهَ**; **الأَرض النَّزِهَةِ**’ye çıktı. Dedi ki: ve avam, şeyi yerinde olmayan yere koyarlar ve yanılırlar; derler ki: çıktık **نتَنزَّهُ** ederiz; bahçelere çıktıkları zaman; böylece **التَّنزُّهَ**’ü bahçelere, yeşilliklere ve **الرِّياض**’a çıkış yaparlar. Halbuki **التَّنزُّهُ**; suyun ve çiğin bulunmadığı, su da, çiğ de, insan topluluğu da olmayan yerde; **الأَرياف**’tan ve sulardan uzaklaşmadır; ve bu, çölün bir tarafıdır. Bundan dolayı denildi: falan, pisliklerden **يتَنَزَّهُ** eder ve nefsini onlardan **يُنَزِّهُ** eder; yani nefsini onlardan uzaklaştırır. Ve bundan, Üsâme b. Habîb el-Hüzelî’nin sözü:
كأَسْحَمَ فَرْدٍ عل حافةٍ،
يُشَرِّدُ عن كَتِفيْهِ الذُّبابا
أَقَبَّ رَباعٍ بِنُزْهِ الفَلا
ةِ، لا يَرِدُ الماءَ إلا ائتِيابا
Ve rivayet olunur: **إلا انْتِيابا**; su ve **الأَرياف**’tan uzaklaşmış olan çölden olanı kastediyor.
Ve Âişe’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, hadisinde: Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bir şey yaptı; onda ruhsat verdi; sonra bir kavim ondan **فتَنَزَّهَ** etti;
yani onu terk ettiler ve ondan uzaklaştılar ve onda ruhsatla amel etmediler. Ve gerçekten **نَزُهَ** **نَزاهةً** ve **تَنَزَّهَ** **تنَزُّهاً**; uzak olduğu zaman.
Ve **رجل نَزْهُ الخُلُقِ** ve **نَزِهُهُ** ve **نازِهُ النَّفْس**: iffetli, kerem sahibi; yalnız başına konaklar ve ne nefsiyle ne de malıyla evlere karışmaz. Çoğulu **نُزَهاءُ** ve **نَزِهُونَ** ve **نِزَاهٌ**’dır. İsim **النَّزْهُ** ve **النَّزاهةُ**’dir. Ve nefsini çirkinden **نَزَّهَ**: onu uzaklaştırdı. Ve adamı **نزَّهَ**: onu çirkinden uzaklaştırdı. Ve **النَّزاهةُ**: kötülükten uzaklıktır.
Ve şüphesiz falan **لنَزِيهٌ كريمٌ**’dir; alçaklıktan uzak olduğu zaman; ve o **نزِيهُ الخُلُقِ**’tur. Ve falan, ahlâkın uygun düşenlerinden **يتَنزَّهُ** eder; yani onlardan yerilen şeyden yücelir. el-Ezherî: **التَّنَزُّهُ**, keremlilik olarak ve ondan yüz çevirme isteğiyle, nefsini şeyden yükseltmesidir.
Ve **التَّنزِيهُ**: Allah Azze ve Celle’yi tesbih etmek ve müşriklerin söylediklerinden O’nu uzak tutmaktır. el-Ezherî: Allah’ın **تَنْزِيهُ**’i; O’nu **الأَنداد** ve **الأَشباه**’tan uzaklaştırmak ve takdis etmektir. Ancak, **الرِّيف**’ten ve sulardan uzaklaşmış olan çöl düzlüğüne **نزِيهةٌ** denildi;
suların **غَمَقِ**’inden, köylerin sineklerinden, denizlerin bunaltıcı sıcağından ve havanın bozulmasından uzaklığı sebebiyle.
Ve hadiste: geceden namaz kılardı; Allah’ın **تَنْزِيهُ**’i bulunan bir âyete uğramazdı ki, O’nu **نزَّهَهُ** etmesin. **النُّزْهِ**’nin aslı uzaklıktır. Ve Allah’ın **تَنْزِيهُ**’i; O’nu, kendisi hakkında caiz olmayan nakîzalardan uzaklaştırmaktır. Ve bundan, “**سبحان الله**”ın tefsirinde hadis: o, **تَنْزِيهُهُ**’dir; yani O’nu kötülükten uzaklaştırmak ve takdis etmek. Ve bundan, Ebû Hureyre’nin, Allah ondan razı olsun, hadisi: **الإيمانُ نَزِهٌ**;
yani günahlardan uzak. Ve kabirde azap olunanın hadisinde: idrardan **لا يسْتَنْزِهُ** idi; yani berâet istemez, temizlenmez ve ondan uzak durmazdı. Şemmer dedi ki: ve denilir: onlar **قومٌ أَنْزاهٌ**’dır; yani haramdan **يتَنزَّهُونَ** ederler. Tekili **نزِيهٌ**; **مَلِيءٍ** ve **أَملاءٍ** gibi. Ve **رجل نزيهٌ** ve **نَزِهٌ**: vera sahibi. İbn Sîde: develerini suladı, sonra onları **نَزَهَها نَزْهاً**; onları sudan uzaklaştırdı. Ve o, sudan **بنُزْهةٍ**’dir; yani uzaklık. Ve falan **نزِيهٌ**’dir;
yani uzak. Ve **تنَزَّهُوا بحُرَمِكْم عن القوم**: kavimden uzaklaştılar. Ve bu, **مكان نزِيهٌ**’dir: insanlardan uzak, içinde kimse olmayan boş yer; böylece orada **حُرَمَكُمْ**’i indirdiler. Ve **نُزْهُ الفَلا**: ondan, sulardan ve **الأَرياف**’tan uzaklaşmış olan şeydir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ز ه * * النُّزْهَةُ * التنزه ومكان * نَزِهٌ * وقد * نَزِهَتِ * الأرض بالكسر تَنْزه * نُزْهَةً * أي تزينت بالنبات وخرجنا * نَتَنَزَّهُ * في الرياض وأصله من البُعْد قال بن السكيت ومما يضعه الناس في غير موضعه قولهم خرجنا نتنزه إذا خرجوا إلى البساتين قال وإنما التَّنزه التباعد عن المياه والأرياف ومنه قيل فلان يتنزه عن الأقذار و * يُنَزِّهُ * نفسه عنها أي يُباعِدها عنها و * النَّزَاهَةُ * البُعد من الشر وفُلان * نَزِيهٌ * كريم إذا كان بعيدا من اللُّؤْم وهو نزيه الخُلُق وهذا مكان نَزيه أي خلاء بعيد من الناس ليس فيه أحد

##### Türkçe

* ن ز ه * * **النُّزْهَةُ** * gezinti ve mekân. * **نَزِهٌ** * ve gerçekten * **نَزِهَتِ** * yer (kesre ile) **تَنْزه** **نُزْهَةً**; yani bitki ile süslendi. Ve çıktık, bahçelerde **نَتَنَزَّهُ**. Aslı uzaklıktandır. İbnü’s-Sikkît dedi ki: İnsanların onu yerli yerinde olmayan bir yere koydukları şeylerden, onların “bahçelere çıktıklarında” “çıktık **نتنزه**” demeleridir. Dedi ki: Oysa **التَّنزه** sular ve kırsal yerlerden uzaklaşmaktır. Ondandır ki “falanca pisliklerden uzak durur” denildi; ve * **يُنَزِّهُ** * kendisini onlardan; yani onu onlardan uzaklaştırır. Ve * **النَّزَاهَةُ** * şerden uzaklıktır. Ve falanca * **نَزِيهٌ** * kerîmdir; alçaklıktan uzak olduğunda. Ve o, ahlâkça nezîhtir. Ve bu, **نَزيه** bir mekândır; yani ıssız, insanlardan uzak, içinde hiç kimse olmayan.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( التَّنَزُّهُ : التَّباعُدُ ؛ والاسمُ النُّزْهَةُ ، بالضَّمِّ ) ، هذا أَصْلُ اللّغَةِ .
( ومَكانٌ نَزِهٌ ، ككَتِفٍ ونَزِيهٌ ) ، كأَميرٍ ، ( وأَرضٌ نَزْهَةٌ ) ، بالفتْحِ ( وتُكْسَرُ الزَّاي ، ونَزِيهةٌ ) : ) أَي ( بَعِيدَةٌ عن الرِّيفِ ) عَذْبَةٌ نائِيَةٌ عن الأَنْداءِ ( وغَمَقِ المِياهِ ) .
( ومنه حدِيثُ عُمَر : ( الجابيَةُ أَرضٌ نَزِهَةٌ ) ، أَي بَعيدَةٌ عن الوَباءِ ؛ وإنَّما قيلَ للفَلاةِ التي نَأَتْ عن الرِّيفِ والمِياه نَزِيهةٌ لبُعْدِها عن غَمَقِ المِياهِ ( وذِبَّانِ القُرَى ووَمَدِ البِحارِ وفَسادِ الهَواءِ ) .
( وقد ( نَزُهَ ) المَكانُ ، ( ككَرُمَ ،

وضَرَبَ ، نَزاهَةً ونَزاهِيَةً ) ، بالتّخْفِيفِ ، واقْتَصَرَ الزَّمَخْشريُّ على حَدّ كَرُمَ .
والذي في الصِّحاحِ : نَزِهَتِ الأرضُ ، بالكسْرِ ؛ ومثْلُه في المُحْكَمِ والمِصْباحِ .
قالَ شيْخُنا : وهو الصَّوابُ كما يُؤيّدُه المَصْدَرُ والصِّفَةُ .
قُلْتُ : أَمَّا المَصْدَران فيُؤَيِّدَان أنَّه مِن حَدِّ كَرُمَ كما ذَكَرَه المصنِّفُ ، وكَذلِكَ رَفُهَ رَفاهَةً ورَفاهِيَةً ، أَو مِن حَدِّ سَمِعَ ككَرِهَ كَراهَةً وكَراهِيَةً .
( و ) في كَلامِ بعضِهم ما يدلُّ أَنَّه نَزُهَ ( الرَّجُلُ ) ، ككَرُمَ ، نَزاهَةً : إذا ( تَباعَدَ عن كلِّ مَكْرُوهٍ فهو نَزِيهٌ ) .
( وأَمَّا نَزِهَ المَكانُ والأرضُ فليسَ إلاَّ كفَرِحَ ، فتأَمَّلْ .
( واسْتِعْمالُ التَّنَزُّهِ في الخُروجِ إلى البَساتينِ والخُضَرِ والرِّياضِ غَلَطٌ قَبيحٌ ) . ) وأَصْلُ هذا الكَلام عن ابنِ السِّكِّيت لأنَّه قالَ : وممَّا يَضَعُهُ الناسُ في غيرِ مَوْضِعِهِ قَوْلهم : خَرَجْنا نَتَنَزَّه إذا خَرَجُوا إلى البَساتينِ ، قالَ : وإنَّما التَّنَزُّه التَّباعُدُ عن الأَرْيافِ والمِياهِ ؛ ومنه قيلَ : فلانٌ يَتَنَزَّهُ عن الأَقْذارِ ويُنَزِّهُ نَفْسَه عنها ، أَي يُباعِدُها عنها ؛ هذا نَصُّ الصِّحاحِ .
وفي المُحْكَم : تَنَزَّهَ الإنْسانُ خَرَجَ إلى الأرضِ النَّزِهَةِ ، والعامَّةُ يَضَعُونَ الشيءَ في غيرِ مَوْضِعِه ويَغْلطُونَ فيَقُولونَ : خَرَجْنا نَتَنَزَّهُ إذا خَرَجُوا إلى البَساتينِ ، فيَجْعلُونَ التَّنزُّهَ الخُروجَ إلى البَساتِينِ والخُضَرِ والرِّياضِ ، وإنَّما التَّنزُّهُ التَّباعُدُ عن الأرْيافِ والمِياهِ حيثُ لا يكونُ ماءٌ ولا نَدًى ولا جَمْعُ ناسٍ ، وذلِكَ شِقُّ البادِيَةِ ؛ ومنه قيلَ : فلانٌ يَتَنَزَّه عن الأَقْذارِ ويُنَزِّهُ نَفْسَه عنها ، أَي يُباعِدُ نَفْسَه عنها .
قالَ شيْخُنا نَقْلاً عن الشّهاب : لا

يَخْفى أَنَّ العادَةَ كَوْن البسَاتينِ في خارِجِ القُرَى غالِباً ولا شكَّ أنَّ الخُروجَ إليها تَباعُدٌ ، فغايَةُ ما يَلْزم كَوْنه حَقِيقَة قاصِرَة فالعجبُ مِن التَّغْلِيطِ في ذلِكَ مع تَسْلِيمِ كَوْنِ التَّنزُّهِ التَّباعُدُ ، على أَنَّ المصنِّفَ فَسَّرَ التَّنَزُّهَ بالتَّباعُدِ مُطْلقاً ولم يقيِّدْه كما تَرَى ، فتَغْلِيطُه الناسَ عَجِيبٌ بِلا مراء ، انتَهَى .
قُلْتُ : وفي الأساسِ : وخَرَجُوا يَتَنَزَّهُونَ يَطْلُبُونَ الأماكِنَ النَّزِهَةَ ، انتَهَى ، أَي البَعِيدَة عن المِياهِ وحيثُ أنَّ التَّنَزُّهَ جعل التَّباعُد عن الأريافِ والمِياهِ حيثُ لا يكونُ ماءٌ ولا نَدًى ولا جَمْعُ ناسٍ ، كما هو في المُحْكَم ، فاسْتِعْمالُه في الخُروجِ إلى البَساتينِ والخُضَرِ التي مادَّةُ حَياتِها غَمَق المِياهِ والأنْدِيَة ومن لازَمَها الأُوُبية وجَمْع النَّاس اسْتِعْمالٌ بالضِّدِّ ، فهو حَقِيقٌ بالتَّغْلِيطِ فطنَ له ابنُ السِّكِّيت وغَفَل عنه الشَّهاب ، يظهرُ ذلكَ بالتَّأَمُّل الصَّادِقِ .
وتَفْسِيرُ المصنِّفِ التَّنزُّه بالتَّباعُد صَحِيحٌ ، وهو قد يكونُ بالتَّباعُدِ عن المِياهِ ، وقد يكونُ عن الأَقْذارِ والأسْواءِ ، وقد يكونُ عن المذامِّ ، فإذا قالوا : خَرَجُوا يَتَنَزَّهُونَ ، أَرادُوا التَّباعُدَ عن الأريافِ والمَواضِعِ النَّدِيَّة ، وإذا قالوا في الرَّجُلِ : هو يَتَنزَّهُ أَرادُوا به البُعْدَ عن الأقذارِ أَو المَذامِّ ، وإذا أَطْلَقُوه على البارِي سبحانه ، أَرادُوا به التَّقْدسَ عن الأنْدادِ وعمَّا لا يَجوزُ عليه من النَّقائِصِ ، فتأَمَّل ذلِكَ .
ويلِي تَقْرير الشَّهاب ما قالَهُ ملا عليّ في نامُوسِه : هذا غَيْرُ صَحيحٍ لأنَّ مادَّةَ الاشتِقاقِ فيه صَرِيح ، فالبُستانُ مَكانٌ نَزِهٌ والخُرُوجُ إليه تَباعُدٌ عن مَكْرُوهٍ في زَمانِ هَمَ أَو خاطِرٍ مَغْمومٍ ، أَو مَكان غَيْر مُلائمٍ وإخْوان سُوءٍ وهَواء مُتَعَفِّن وأَمْثال ذلِكَ .

قُلْتُ : قَوْلُه فالبُستانُ مَكانٌ نَزِهٌ غَيْرُ صَحِيحٍ ، لأنَّ النَّزِهَ فَسَّرُوه بالبَعِيدِ عن المِياهِ ، والبُسْتان لا يكونُ بَعيداً عن الماءِ بل إنَّما مادَّتُهُ كَثْرَةُ الماءِ ، وقَوْلُه : وهَواء مُتَعَفِّن هذا غَيْرُ صَحيحٍ أَيْضاً لأنَّ تَعَفُّنَ الهَواءِ في الأماكِنِ النَّدِيَّةِ أَكْثَر ، كما قالَهُ الأطبَّاء .
ُُْ 6 أَُّ اِاٌ
( و ) مِن المجازِ : ( رَجُلٌ نَزْخُ الخُلُقِ ) ، بالفَتْحِ ( وتُكْسَرُ الزّاي ، ونازِهُ النَّفْسِ ) ، أَي ( عَفيفٌ مْتَكَرِّمٌ يَحُلُّ ولا يُخالِطُ البُيوتَ بنَفْسِهِ ولا مالِهِ ، ج نُزَهاءُ ) ، ككُرَمَاء ، ( وَنَزِهونَ ونِزاهٌ ) ، كصاحِبٍ وصِحابٍ ، ( والاسمُ النَّزْهُ والنَّزَاهَةُ بفتْحِهِما ) .
وقد نَزُهَ ، ككَرُمَ ، ونازه من نزه قليل كحامض من حمض .
والنَّزاهَةُ : البُعدُ عن السّوءِ .
وإنَّ فلاناً لنَزِيهٌ كَريمٌ : إذا كانَ بَعيداً من اللُّؤْمِ ، وهو نزِيهُ الخُلُقِ .
( ونَزَهْتُ إِبِلي نَزْهاً : باعَدْتُها عن الماءِ ) . يقالُ : سَقَى إبِلَه ثم نَزَهَها عن الماءِ ، أَي باعَدَها

عنه ؛ كما في المُحْكَمِ .
( ونَزَّهَ نَفْسَه عن القَبيحِ تَنْزِيهاً : نَحَّاها ) ؛ ومنه تَنْزِيهُ اللَّهِ تعالى : وهو تَبْعِيدُه وتَقْديسُه عن الأَنْدادِ والأَشْبَاهِ وعمَّا لا يَجوزُ عليه من النَّقائِصِ ؛ ومنه الحدِيثُ في تَفْسِيرِ سبحان الله : هو تَنْزِيهُهُ أَي إِبعادُهُ عن السوءِ وتَقْدِيسُه .
( وهو بنُزْهَةٍ من الماءِ ، بالضمِّ ) : أَي ( ببُعْدٍ ) عن المِياهِ والأَرْيافِ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لأبِي سهمٍ الهُذلِيّ :
أَقَبَّ طريد بنُزْهِ الفَلاةِ لا يَرِدُ الماءَ إلاَّ انْتِيابا وممَّا يُسْتدركُ عليه :
تَنَزَّهَ عنه : تَرَكَهُ وأَبْعَدَ عنه .
ونِزَّهَ الرَّجُلَ : باعَدَه عن القَبيحِ .
وهو يَتَنَزَّهُ عن مَلائِمِ الأخُلاقِ : أَي يَتَرَفَّعُ عمَّا يُذَمُّ منها .
وقالَ الأزْهرِيُّ : التَّنزُّهُ : رَفْعُه نفْسَه عن الشيءِ تكَرُّماً ورِغْبَةً عنه .
والإِيمانُ نَزِهٌ : أَي بَعِيدٌ عن المَعاصِي .
وهو لا يَسْتَنْزِهُ عن البَوْلِ : أَي لا يَسْتَبْرِىءُ ولا يَتَطَهَّرُ ولا يَسْتَبْعِدُ منه .
وقالَ شَمِرٌ : يقالُ قومٌ أَنْزاهٌ يَتَنزَّهُونَ عن الحَرامِ ، الواحِدُ نزِيهٌ كَمَليءٍ وأمْلاءٍ .
ورَجُلٌ نزِيهٌ : وَرِعٌ .
وتَنَزَّهُوا بِحُرَمِكُمْ عن القَوْمِ : أَي تَباعَدُوا .

وهذا مَكانٌ نزِيهٌ : خَلاءٌ بعيدٌ عن الناسِ ليسَ فيه أَحَدٌ .
ورجُلٌ نُزَهِيٌّ ، بضمِّ ففتحٍ : كَثيرُ التَّنزُّهِ إلى الخَلاءِ ، مَنْسوبٌ إلى النّزهِ جَمْع نُزْهَةٍ للمَكانِ البَعيدِ .
والنَّزَهى ، محرّكةً : مَوْضِعٌ بِعُمانَ .
والمنازِهُ : المَواضِعُ المُتَنَزَّهات ؛ وقد اسْتَعْمَلَه المصنِّفُ في كتابِهِ هذا اسْتِطراداً في وَصْفِ بعضِ البِلادِ ؛ واعْتَرَضَ عليه هناك شيْخُنا بأنَّه لم يَسْمَعْ هذا اللَّفْظ وغَلَّطَه .

##### Türkçe

: ( **التَّنَزُّهُ**: uzaklaşma; isim **النُّزْهَةُ**dur, ötre ile), bu dilin aslî köküdür.
( **مَكانٌ نَزِهٌ** , **كَكَتِفٍ** ve **نَزِيهٌ**), **كَأَميرٍ** gibi, ( **وأَرضٌ نَزْهَةٌ** ), fetha ile (ve **الزَّاي** kesrelenir, ve **نَزِيهةٌ**): yani (kırdan uzak) tatlı, uzak; (çiylerden ve (suların bulanıklığından) uzak).

( Ve ondan, Ömer’in hadisi: ( **الجابيَةُ أَرضٌ نَزِهَةٌ** ), yani vebadan uzak; ancak kırdan ve sulardan uzaklaşmış çöl için, suların bulanıklığından (ve (köylerin sineklerinden, denizlerin boğuculuğundan ve havanın bozulmasından)) uzaklığı sebebiyle **نَزِيهةٌ** denilmiştir.

( Ve ( **نَزُهَ** ) mekân, ( **ككَرُمَ** ,

ve **ضَرَبَ** gibi, **نَزاهَةً** ve **نَزاهِيَةً**), tahfîf ile; Zemahşerî ise **كَرُمَ** sınırıyla yetinmiştir.
Sıhâh’ta olan: yer **نَزِهَتِ** , kesre ile; bunun benzeri Muhkem ve Misbâh’tadır.
Şeyhimiz dedi: ve o, masdar ve sıfatın onu desteklemesiyle, doğrudur.
Ben dedim: masdarların ikisi, musannifin zikrettiği üzere onun **كَرُمَ** sınırından olduğunu destekler; yine **رَفُهَ** **رَفاهَةً** ve **رَفاهِيَةً**; yahut **سَمِعَ** sınırından, **ككَرِهَ** **كَراهَةً** ve **كَراهِيَةً** gibi.
( Ve ) bazılarının sözünde, onun **نَزُهَ** (adam), **ككَرُمَ** gibi, **نَزاهَةً**: (her hoş olmayan şeyden uzaklaştığında, o **نَزِيهٌ**dur) olduğuna delâlet eden şey vardır.
( Ama **نَزِهَ** mekân ve yer ise ancak **كفَرِحَ** gibidir; öyleyse düşün.
( **التَّنَزُّهِ**’nün bahçelere, yeşilliklere ve çayırlara çıkışta kullanılması çirkin bir yanlıştır). ) Bu sözün aslı İbnü’s-Sikkît’tendir; çünkü o dedi ki: insanların onu yerinde olmayan şeye koyduklarından biri, bahçelere çıktıklarında “çıktık **نَتَنَزَّه**” demeleridir; dedi ki: ancak **التَّنَزُّه** kırlar ve sular hakkında uzaklaşmadır; ondan dolayı denildi ki: falan pisliklerden **يَتَنَزَّهُ** eder ve nefsini onlardan **يُنَزِّهُ** eder; yani onu onlardan uzaklaştırır; bu, Sıhâh’ın nassıdır.
Muhkem’de: insan **تَنَزَّهَ** etti: **الأرضِ النَّزِهَةِ**’ye çıktı; avam ise şeyi yerinde olmayan yere koyar ve yanılır; böylece bahçelere çıktıklarında “çıktık **نَتَنَزَّهُ**” derler; böylece **التَّنزُّه**’ü bahçelere, yeşilliklere ve çayırlara çıkış yaparlar; hâlbuki **التَّنزُّه** kırlar ve sular hakkında uzaklaşmadır; su, çiy ve insan topluluğu bulunmayan yerde; bu da çölün bir yanıktır; ondan dolayı denildi ki: falan pisliklerden **يَتَنَزَّه** eder ve nefsini onlardan **يُنَزِّهُ** eder; yani nefsini onlardan uzaklaştırır.
Şeyhimiz, Şihâb’dan naklen dedi: bahçelerin çoğunlukla köylerin dışında olması âdetinin olduğu gizli değildir; şüphesiz onlara çıkış bir uzaklaşmadır; öyleyse en fazla gereken, onun kısır bir hakikat olmasıdır; buna rağmen **التَّنزُّه**’ün uzaklaşma oluşunu teslim etmekle birlikte, bunda yanlışlama şaşırtıcıdır; ayrıca musannif **التَّنَزُّه**’ü mutlak olarak uzaklaşma ile tefsir etti ve onu, gördüğün gibi, kayıtlamadı; öyleyse onun insanları yanlışlaması, tartışmasız, şaşırtıcıdır; bitti.
Ben dedim: Esâs’ta: “çıktılar **يَتَنَزَّهُونَ**; **الأماكِنَ النَّزِهَةَ**’yi arıyorlar”; bitti; yani sulara uzak olan ve **التَّنَزُّه** kırlar ve sular hakkında, su, çiy ve insan topluluğu bulunmayan yerde uzaklaşma kılındığına göre, Muhkem’de olduğu üzere; o hâlde onun, hayat maddesi suların bulanıklığı ve vadiler olan, ve lâzımı da barınma ve insan topluluğu olan bahçelere ve yeşilliklere çıkışta kullanılması, zıddıyla bir kullanımdır; bu yüzden yanlışlanmaya lâyıktır; İbnü’s-Sikkît ona dikkat etti, Şihâb ise ondan gaflet etti; bu, doğru düşünmeyle ortaya çıkar.
Musannifin **التَّنزُّه**’ü uzaklaşma ile tefsiri doğrudur; o, sular hakkında uzaklaşma ile de olabilir; pislikler ve kötülükler hakkında da olabilir; yerilmeler hakkında da olabilir; böylece “çıktılar **يَتَنَزَّهُونَ**” dediklerinde, kırlar ve çiyli yerler hakkında uzaklaşmayı kastettiler; adam hakkında “o **يَتَنزَّهُ** eder” dediklerinde, pisliklerden yahut yerilmelerden uzaklığı kastettiler; onu Bârî سبحانه hakkında mutlak kıldıklarında ise, denklerden ve kendisine câiz olmayan noksanlıklardan takaddüsü kastettiler; öyleyse bunu düşün.
Şihâb’ın takririni takiben, Molla Ali’nin Nâmûs’unda söylediği: bu doğru değildir; çünkü onda iştikak maddesi açıktır; böylece bahçe **مَكانٌ نَزِهٌ**dir; ona çıkış, gam zamanı yahut kederli bir hatır, yahut uygun olmayan bir yer, kötü kardeşler, bozulmuş hava ve bunun benzerleri içinde, hoş olmayan şeyden uzaklaşmadır.

Ben dedim: onun “bahçe **مَكانٌ نَزِهٌ**dir” sözü doğru değildir; çünkü **النَّزِهَ**’i sulara uzak diye tefsir ettiler; bahçe sudan uzak olmaz; bilakis onun maddesi suyun çokluğudur. Ve onun “bozulmuş hava” sözü de doğru değildir; çünkü havanın bozulması çiyli yerlerde daha çoktur; tabiplerin söylediği gibi.
ُُْ 6 أَُّ اِاٌ
( Ve ) mecazdan: ( **رَجُلٌ نَزْخُ الخُلُقِ** ), fetha ile (ve **الزّاي** kesrelenir; ve **نازِهُ النَّفْسِ**), yani (iffetli, keremli; helâl kılar ve ne nefsiyle ne malıyla evlere karışır; çoğulu **نُزَهاءُ**), **ككُرَمَاء** gibi; (ve **نَزِهونَ** ve **نِزاهٌ**), **كصاحِبٍ** ve **صِحابٍ** gibi; (isim **النَّزْهُ** ve **النَّزَاهَةُ**dur; ikisinin de fethasıyla).
Ve gerçekten **نَزُهَ** etti, **ككَرُمَ** gibi; ve **نازه** etti; **نزه**’den az; **حامض**’dan **حمض** gibi.
**النَّزاهَةُ**: kötülükten uzaklıktır.
Ve şüphesiz falan **لنَزِيهٌ كَريمٌ**dir: alçaklıktan uzak olduğunda; ve o, **نزِيهُ الخُلُقِ**tur.
( **ونَزَهْتُ إِبِلي نَزْهاً**: onları sudan uzaklaştırdım). Denilir: develerini suladı, sonra onları sudan **نَزَهَ** etti; yani onları uzaklaştırdı.

Ondan; **المُحْكَمِ**’de olduğu gibi.

( **ونَزَّهَ نَفْسَه عن القَبيحِ تَنْزِيهاً** : **نَحَّاها** ); bundan da Allah Teâlâ’nın **تَنْزِيهُ**’i: O, O’nu uzaklaştırmak ve O’nu **الأَنْدادِ** ve **الأَشْبَاهِ**’tan ve O’na caiz olmayan **النَّقائِصِ**’ten tenzih edip takdis etmektir; bundan da hadîs: **سبحان الله**’ın tefsirinde: O, O’nun **تَنْزِيهُهُ**’idir; yani O’nu kötülükten uzaklaştırmak ve O’nu takdis etmektir.

( **وهو بنُزْهَةٍ من الماءِ ، بالضمِّ** ): yani ( **ببُعْدٍ** ) sulardan ve kırsallardan uzaklıkla; ve el-Cevherî, Ebû Sehm el-Hüzelî için inşâd etti:
أَقَبَّ طريد بنُزْهِ الفَلاةِ لا يَرِدُ الماءَ إلاَّ انْتِيابا
Ve onun üzerine istidrâk olunan şeylerdendir:
**تَنَزَّهَ عنه**: onu terk etti ve ondan uzaklaştı.
**ونِزَّهَ الرَّجُلَ**: onu çirkinden uzaklaştırdı.
Ve o, **مَلائِمِ الأخُلاقِ**’tan **يَتَنَزَّهُ** eder: yani onlardan yerilen şeyden yücelir.
Ve el-Ezherî dedi: **التَّنزُّهُ**: keremlilik ve ondan rağbet etmeme sebebiyle kendisini şeyden yükseltmesidir.
Ve iman **نَزِهٌ**’dir: yani günahlardan uzaktır.
Ve o, idrardan **لا يَسْتَنْزِهُ**: yani berî olmaz, temizlenmez ve ondan uzak durmaz.
Ve Şemir dedi: “**قومٌ أَنْزاهٌ**” denir; haramdan **يَتَنزَّهُونَ**; tekili **نزِيهٌ**’dir; **كَمَليءٍ وأمْلاءٍ** gibi.
Ve **رَجُلٌ نزِيهٌ**: sakınan (verâ sahibi).
Ve “**تَنَزَّهُوا بِحُرَمِكُمْ عن القَوْمِ**”: yani uzaklaşın.

Ve bu, **مَكانٌ نزِيهٌ**’dir: içinde hiç kimse olmayan, insanlardan uzak bir boşluktur.
Ve **رجُلٌ نُزَهِيٌّ ، بضمِّ ففتحٍ**: tenha yere çokça **التَّنزُّهِ** eden; uzak yer için **نُزْهَةٍ**’nin çoğulu olan **النّزهِ**’ye nisbetlidir.
Ve **النَّزَهى ، محرّكةً**: Umân’da bir yerdir.
Ve **المنازِهُ**: **المَواضِعُ المُتَنَزَّهات**; ve musannif onu bu kitabında bazı beldelerin vasfında istitrâden kullanmıştır; ve şeyhimiz orada ona itiraz etti; çünkü bu lafzı işitmemişti ve onu hatalı saydı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَزَّهَ اللّٰه
2 نَزَّهَ اللّٰه ذ He declared God to be far removed, or free, from every impurity or imperfection, or from everything derogatory from his glory; like سَبَّحَهُ and قَدَّسَهُ. ― -b2- تَنْزِيهُ اللّٰهِ is The declaring God to be far removed, or free, [from every imperfection or impurity, or from everything derogatory from his glory; i. e.,] from evil [of every kind]; or from the having anything like unto Him by participation of his essence or otherwise, and from defects that may not be imputed to Him. (TA.)

تَنَزَّهَ عَنِ الأَقْذَارِ
5 تَنَزَّهَ عَنِ الأَقْذَارِ ذ He shunned, avoided, or kept or removed himself far from, unclean things; (S, * Mgh, Msb;) preserved himself therefrom. (Mgh.) ― -b2- تَنَزَّهَ, used absolutely, and said of a man, means He shunned, avoided, or kept or removed himself far from, unclean things; kept aloof from, &c.; or from things occasioning blame. (TA.) ― -b3- تَنَزَّهَ is best rendered, when not used absolutely, He removed himself, or kept, far, or aloof: and with عَنْ following it, it may be rendered he shunned, or avoided. ― -b4- تَنَزَّهَ عَنِ البَوْلِ [He purified, or cleansed, himself from urine: a meaning assigned in the TA, art. نزه, by an evident mistranscription, to استنزه]. (Msb in art. برأ: and a trad.) ― -b5- Also, He diverted, or recreated, himself; or took an airing; in the country, or in a garden. ― -b6- تَنَزَّهَ meaning He went forth to the gardens (S, Msb, K) and [green fields, or] green plants, and meadows, (K,) is a mistake, (S, Msb, K,) accord. to some; but IKt holds it to be not so. (Msb)

نَزِهُ الخُلُقِ
نَزِهُ الخُلُقِ ذ [in copies of the K الخَلْقِ] and ↓ نَزْهُهُ and ↓ نَازِهُهُ [and ↓ نَزِيهُهُ and نَزِهُ النَّفْسِ (see ظَلِفٌ)] Who abstains from that which is indecorous, &c. (K, TA.)

نَزْهٌ
نَزْهٌ ذ see نَزِهُ الخَلَقِ.

نَازِهٌ
نَازِهٌ ذ see نَزِهُ الخُلُقِ.

نَزِيهٌ
نَزِيهٌ ذ : see نَزِهَ الخُلُقِ. ― -b2- نَزِيهٌ A pious man; or one who abstains from unlawful things. (TA.)

##### Türkçe

نَزَّهَ اللّٰه
2 **نَزَّهَ اللّٰه** ذ O, Allah’ı her türlü pislikten veya noksanlıktan, yahut O’nun yüceliğinden eksiltici olan her şeyden uzak, ya da beri kıldı; **سَبَّحَهُ** ve **قَدَّسَهُ** gibi. ― -b2- **تَنْزِيهُ اللّٰهِ** Allah’ı uzak, ya da beri kılmayı ilan etmektir; [her türlü noksanlıktan veya pislikten, yahut O’nun yüceliğinden eksiltici olan her şeyden; yani,] her türden kötülükten; yahut zâtına iştirak yoluyla veya başka suretle O’na benzer herhangi bir şeyin bulunmasından, ve O’na isnat edilemeyecek kusurlardan. (TA.)

تَنَزَّهَ عَنِ الأَقْذَارِ
5 **تَنَزَّهَ عَنِ الأَقْذَارِ** ذ Pis şeylerden sakındı, kaçındı, yahut kendisini uzak tuttu veya uzaklaştırdı; (S, * Mgh, Msb;) kendisini onlardan korudu. (Mgh.) ― -b2- **تَنَزَّهَ**, mutlak olarak kullanıldığında ve bir adam hakkında söylendiğinde, şu demektir: Pis şeylerden sakındı, kaçındı, yahut kendisini uzak tuttu veya uzaklaştırdı; uzak durdu, vb.; yahut kınamayı gerektiren şeylerden. (TA.) ― -b3- **تَنَزَّهَ** en iyi şu şekilde tercüme edilir, mutlak kullanılmadığında: Kendini uzaklaştırdı, yahut uzak, ya da ayrı durdu: ve onu takip eden **عَنْ** ile, “sakındı” veya “kaçındı” diye tercüme edilebilir. ― -b4- **تَنَزَّهَ عَنِ البَوْلِ** [İdrardan kendisini arındırdı veya temizledi: TA’da, madde **نزه**’de, açık bir yanlış yazım sebebiyle, **استنزه**’ye verilen bir anlam]. (Msb, madde **برأ**’de: ve bir rivayet.) ― -b5- Ayrıca, kendisini oyaladı, yahut eğlendirdi; yahut gezintiye çıktı; kırda, yahut bir bahçede. ― -b6- **تَنَزَّهَ** “bahçelere (S, Msb, K) ve [yeşil tarlalara, yahut] yeşil bitkilere ve çayırlara (K) çıktı” anlamında olması bir hatadır, (S, Msb, K,) bazılarına göre; fakat IKt bunun böyle olmadığını kabul eder. (Msb)

نَزِهُ الخُلُقِ
**نَزِهُ الخُلُقِ** ذ [K nüshalarında **الخَلْقِ**] ve ↓ **نَزْهُهُ** ve ↓ **نَازِهُهُ** [ve ↓ **نَزِيهُهُ** ve **نَزِهُ النَّفْسِ** (bk. **ظَلِفٌ**)] Uygunsuz olan şeyden, vb. sakınan kimse. (K, TA.)

نَزْهٌ
**نَزْهٌ** ذ bk. **نَزِهُ الخَلَقِ**.

نَازِهٌ
**نَازِهٌ** ذ bk. **نَزِهُ الخُلُقِ**.

نَزِيهٌ
**نَزِيهٌ** ذ : bk. **نَزِهَ الخُلُقِ**. ― -b2- **نَزِيهٌ** Takvâ sahibi bir adam; yahut haram şeylerden sakınan kimse. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَزَهَ
نَزَهَ U ( n. ac. نَزْه 1 ,  نَزَهَاْن 36 ),
a.  Drove away.

b.  [ La ], Set apart for the use of.

c.  see infra.

نَزِهَ
نَزِهَ A نَزُهَ U ( n. ac. نَزَاْهَة 22t ,  نَزَاهِيَة ),
a.  Was free from evil; was pure, healthy, pleasant &c.

نَزَّهَ
نَزَّهَ II
a.  [ acc. &  'An ], Kept away from ( evil ).

b.  [ coll. ], Diverted, amused; made to take exercise.

أَنْزَهَ
أَنْزَهَ IV ,
a.  Rendered agreeable.

تَنَزَّهَ
تَنَزَّهَ V ,
a.  Was far from water.

b.  [ 'An ], Kept aloof from.

c.  [ coll. ], Amused himself; took exercise.

نَزْه
نَزْه 1 ,
a.  Pure; continent; perfect.

b.  Pleasant, healthy, salubrious.

c.  see 22t .

نَزْهَة
نَزْهَة 1t ,  نِزْهَة 2t ,
a.  see 22t .

نُزْه
نُزْه 3 ,
a.  Place far from water.

نُزْهَة
نُزْهَة 3t , ( pl. نُزَه 9 ),
a.  Agreeableness, salubrity.

b.  Recreation, diversion.

c.  Distance, remoteness.

نَزِه
نَزِه 5 ,
a.  see 1 (a) , ( b ).

مَنْزَهَة
مَنْزَهَة 17t ,
a.  Pleasant spot.

نَاْزِه
نَاْزِه 21 ,
a.  see 1 (a) .

b.  Solitary; recluse.

نَزَاْهَة
نَزَاْهَة 22t ,
a.  Purity; uprightness; continence; pudicity.

نَزِيْه
نَزِيْه 25 ,
a.  see 1 (a) , ( b ).

c.  Distant, remote.

نَزَّهَ
N. P. نَزَّهَ II ,
a.  Pure, immaculate; holy.

نَزَّهَ
N. Ac. نَزَّهَ II
a.  [ coll. ],  see 3t (b) .

تَنَزَّهَ
N. Ac. تَنَزَّهَ V , ( pl.
a.  ? ... ? ), Pleasure, delight.

b.  [ coll. ], Recreation; exercise, walk.

اِنْتَزَهَ
N. P. اِنْتَزَهَ VIII ,
a.  see 17t .

مُنْتَزَهَة
مُنْتَزَهَة
a.  see 17t .

##### Türkçe

**نَزَهَ**
**نَزَهَ** U ( n. ac. **نَزْه** 1 ,  **نَزَهَاْن** 36 ),
a. Uzaklaştırdı.

b. [ La ], -ın kullanımı için ayırdı.

c. Aşağıya bak.

**نَزِهَ**
**نَزِهَ** A **نَزُهَ** U ( n. ac. **نَزَاْهَة** 22t ,  **نَزَاهِيَة** ),
a. Kötülükten beri idi; saf, sağlıklı, hoş vb. idi.

**نَزَّهَ**
**نَزَّهَ** II
a. [ acc. &  'An ], (kötülükten) uzak tuttu.

b. [ coll. ], Oyaladı, eğlendirdi; egzersiz yaptırdı.

**أَنْزَهَ**
**أَنْزَهَ** IV ,
a. Hoş kıldı.

**تَنَزَّهَ**
**تَنَزَّهَ** V ,
a. Sudan uzak idi.

b. [ 'An ], -den uzak durdu.

c. [ coll. ], Kendini eğlendirdi; egzersiz yaptı.

**نَزْه**
**نَزْه** 1 ,
a. Saf; iffetli; mükemmel.

b. Hoş, sağlıklı, sıhhatli.

c. 22t’ye bak.

**نَزْهَة**
**نَزْهَة** 1t ,  **نِزْهَة** 2t ,
a. 22t’ye bak.

**نُزْه**
**نُزْه** 3 ,
a. Sudan uzak yer.

**نُزْهَة**
**نُزْهَة** 3t , ( pl. **نُزَه** 9 ),
a. Hoşluk, sıhhatlilik.

b. Eğlence, oyalanma.

c. Uzaklık, ıssızlık.

**نَزِه**
**نَزِه** 5 ,
a. 1 (a) , ( b )’ye bak.

**مَنْزَهَة**
**مَنْزَهَة** 17t ,
a. Hoş yer.

**نَاْزِه**
**نَاْزِه** 21 ,
a. 1 (a) ’ye bak.

b. Yalnız; inzivaya çekilmiş.

**نَزَاْهَة**
**نَزَاْهَة** 22t ,
a. Saflık; doğruluk; iffet; hayâ.

**نَزِيْه**
**نَزِيْه** 25 ,
a. 1 (a) , ( b )’ye bak.

c. Uzak, ırak.

**نَزَّهَ**
N. P. **نَزَّهَ** II ,
a. Saf, lekesiz; kutsal.

**نَزَّهَ**
N. Ac. **نَزَّهَ** II
a. [ coll. ], 3t (b) ’ye bak.

**تَنَزَّهَ**
N. Ac. **تَنَزَّهَ** V , ( pl.
a. ? ... ? ), Haz, sevinç.

b. [ coll. ], Eğlence; egzersiz, yürüyüş.

**اِنْتَزَهَ**
N. P. **اِنْتَزَهَ** VIII ,
a. 17t’ye bak.

**مُنْتَزَهَة**
**مُنْتَزَهَة**
a. 17t’ye bak.
