# نزه — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B2%D9%87/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نزه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%87.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نزه

ه ز ن
هنز ، نزه ، نهز ، هزن : مستعملة .
هنز : في ( نوادر الأعراب ) : يقال : هذه قَرِيصَةٌ من الكلام وهَنِيزةٌ ، ولَدِيغة في معنى الأَذِيَّة .
هزن : هَوَازِنُ ، ابن منصور : لا أدري مِمَّ اشتقاقه .
قال ابن دُرِيد : هَوْزنُ : اسم طائر ، وجمعُه هَوَازِن ، ولم أسمعه لغيره . وقرأتُ بخطِّ أبي الهيثم للأصمعي قال : الهوازن : جمع هَوْزَنٍ ، وهم حيٌّ من اليمن يقال لهم : هَوْزَن .
قال : وأبو عامر الهوزَنيُّ منهم .
نزه : قال الليث : مكان نَزِهٌ ، وقد نَزِهَ نَزَاهَةً . والإنسان يتنزّه : إذا خَرَجَ إلى نُزْهَة . والتنزُّه : أن يَرْفَع نَفْسَه عن الشيء تكرُّماً ، ورغْبةً عنه .
قال : وتنزيه الله : تسبيحُه ، وهو تبرئَتُه عن قول المُشْرِكين ، سبحان الله عمّا يقول الظالمون عُلُوّاً كبيراً .
الحرانيّ ، عن ابن السكيت قال : وممّا تَضَعُه العامّة في غير موضِعه قولهم : خرجنا نتنزَّه : إذا خرجوا إلى البساتين ، وإنما التنزُّه : التَّباعُد عن الأرياف والمياه ؛ ومنه قيل : فلان يتنزّه عن الأَقذار : أي يباعد نفسه عنها ، ومنه قولُ الهُذَليّ :
أقَبَّ طَرِيدٍ بنُزهِ الفَلاَ
ةِ لا يردُ الماء إلا انتيابا
يريد ما تَباعَد من الفلاة عن المياه والأرْياف ، ويقال : ظَلِلنَا مُتَنزِّهِين : إذا تبَاعَدُوا عن المِياه ، وهو يتنزَّه عن الشيء : إذا تباعد عنه ، وإنّ فلاناً لنَزِيهٌ كريم : إذا كان بعيداً من اللُّؤم ، وهو نَزِيه الخُلُق .
ويقال : تَنَزَّهُوا بحُرَمِكُمْ عن القوم ، وهذا مكانٌ نَزِيهٌ : أيْ خَلاءٌ ليس فيه أحد ، فأَنزِلُوا فيه حُرَمَكُم .
قلتُ : وتنزيه الله : تَبْعِيدُه ، وتقديسُه عن الأنداد ، والأضداد وإنّما قيل لِلْفَلاةِ الّتي نأت عن الرِّيف والمِياه : نَزِيهةٌ ؛ لبُعْدِها عن غَمَق المياه ، وذِبّانِ القُرَى ، ووَمَدِ البِحار ، وفَسادِ الهواء .
وقال شَمِر : يقال : هُمْ قومٌ أَنْزاه : أي يتنزَّهون عن الحرام ، الواحدُ نَزِيه ، مثل مَلِىءٌ وأَمْلاَء .
قال : ورجل نَزِهٌ ونَزِيه : وَرِع ، وفلانٌ يتنزه عن مَلائِم الأَخْلاق ، أي يترفّع عمّا يُذَمُّ منها .
نهز : قال الليث : النَّهْزُ : التناوُل باليد ، والنُّهُوض للتناوُل جميعاً . والنُّهْزَة : اسم للشيء الذي هُوَ لك مُعَرَّض ، كالغنيمة التي أمكَنَك تَنَاؤلُها يقال : هو نُهْزَة المُختَلِس : أي هُوَ صَيْدٌ لكلّ أحد ، وتقول : انْتهِزْها فقد أمكنَك قبل الفَوْت .
والنّاقةُ تَنْهَزُ بصَدْرها : إذا نَهَضَتْ لتَمضِيَ وتَسير ، وأنشد :
نَهُوزٌ بأُولاَها زَحُولٌ بصَدْرِها
والدّابّة تَنْهَزُ بِرَأْسِها : إذا ذبّت عن نَفْسها ، قال ذو الرّمة :
قِياماً تَذُبُّ البَقَّ عَنْ نُخَراتِها
بِنَهْزٍ كإيماءِ الرُّؤوس المَوَاتِع
ويقال للصبيّ إذا دنا للفِظام : نَهَزَ للفِظام فهو ناهِز . والجارية كذلك ، وقد ناهزا ، وأنشَد :
تُرضِعُ شِبْلَيْن في مَغَارِهِما
قد ناهَزَا للفِظامِ أو فُطِمَا
ويقال : نَهَزَتْني إليك حاجةٌ نَهْزاً : أي جاءت بي إليك ، وأصل النَّهْزِ الدَّفْعُ ، كأنّها دَفَعَتنِي ، وحَرَّكَتْني ، وفلان ينهَزُ دابته نَهْزاً ، ويلْهَزُها لَهْزاً : إذا دَفَعها وحرَّكَها .
ورُوِيَ عن عُمَر أنه قال : ( من أَمَّ هذا البيت لا يَنْهَزُهُ إليه غيره رجع وقد غُفِرَ له ) .
أبو عُبيد عن الكسائيّ : نَهَزه ، ولَهَزَهُ ، بمعنًى واحد .
وكان الناسُ نَهْزَ عشرةِ آلاف : أي قُرْبَها . يقال : ناهزَ فُلانٌ الْحُكْمَ : أي قارَبَه .
شمر : المُناهزة : المُبَادَرة ، يقال : ناهزْتُ الصَّيْدَ فقَبَضْتُ عليه قبلَ إفْلاتِه .

### Türkçe

ه ز ن
**هنز** ، **نزه** ، **نهز** ، **هزن** : kullanımdadır.

**هنز** : ( **نوادر الأعراب** )’da: denir ki: bu, sözden bir **قَرِيصَةٌ** ve bir **هَنِيزةٌ**’dir; **لَدِيغة** ise **الأَذِيَّة** mânâsındadır.

**هزن** : **هَوَازِنُ**; İbn Mansûr: onun hangi اشتقاقtan olduğunu bilmiyorum.

İbn Düreyd dedi: **هَوْزنُ**: bir kuşun adıdır; çoğulu **هَوَازِن**’dir; onu bundan başkası için işitmedim. Ebü’l-Heysem’in hattıyla el-Asmaî’ye ait olarak okudum; dedi: **الهوازن**: **هَوْزَنٍ**’in çoğuludur; onlar Yemen’den bir kabiledir, onlara **هَوْزَن** denir.

Dedi: ve Ebû Âmir el-**الهوزَنيُّ** onlardandır.

**نزه** : Leys dedi: **نَزِهٌ** bir yer; ve **نَزِهَ** **نَزَاهَةً**. Ve insan **يتنزّه** eder: **نُزْهَة**’ye çıktığı zaman. Ve **التنزُّه**: kendini bir şeyden, keremlilik göstererek ve ondan rağbet etmeyerek, yükseltmesidir.

Dedi: ve Allah’ı **تنزيه** etmek: O’nu tesbih etmektir; ve bu, O’nu müşriklerin sözünden beri kılmaktır: “Allah, zalimlerin söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir.”

Harrânî, İbn es-Sikkît’ten dedi: ve avâmın onu yerli yerinde olmayan yere koyduğu şeylerden biri, onların “çıktık **نتنزَّه**” sözleridir: bahçelere çıktıkları zaman; hâlbuki **التنزُّه** ancak, kırsallardan ve sulardan uzaklaşmaktır; bundan dolayı denildi: falan, pisliklerden **يتنزّه** eder: yani kendini onlardan uzaklaştırır; ve Hüzeli’nin sözü de bundandır:

أقَبَّ طَرِيدٍ بنُزهِ الفَلاَ
ةِ لا يردُ الماء إلا انتيابا

Kasteder: çölün sulardan ve kırsallardan uzak olanını; ve denir: **ظَلِلنَا مُتَنزِّهِين**: sulardan uzaklaştıkları zaman; ve o, bir şeyden **يتنزَّه** eder: ondan uzaklaştığı zaman; ve şüphesiz falan, kerim bir **نَزِيهٌ**’dir: alçaklıktan uzak olduğu zaman; ve o, **نَزِيه الخُلُق**’tur.

Ve denir: kavimden, harem(ler)inizle **تَنَزَّهُوا**; ve bu, **نَزِيهٌ** bir yerdir: yani içinde kimse olmayan bir boşluktur; öyleyse harem(ler)inizi oraya indirin.

Dedim: ve Allah’ı **تنزيه** etmek: O’nu uzak kılmak ve O’nu denklerden ve zıtlardan takdis etmektir; ancak kırsaldan ve sulardan uzaklaşmış olan çöle **نَزِيهةٌ** denildi; suların bulanıklığından, köylerin sineklerinden, denizlerin rutubetinden ve havanın bozulmasından uzaklığı sebebiyle.

Şemir dedi: denir: onlar **أَنْزاه** bir kavimdir: yani haramdan **يتنزَّهون** ederler; tekili **نَزِيه**’dir; **مَلِىءٌ** ve **أَمْلاَء** gibi.

Dedi: ve **نَزِهٌ** ve **نَزِيه** bir adam: vera’ sahibidir; ve falan, ahlâkın ayıplanan şeylerinden **يتنزه** eder: yani onlardan ayıplanan şeyden yücelir.

**نهز** : Leys dedi: **النَّهْزُ**: elle alma; ve **النُّهُوض** ikisi birden, alma içindir. Ve **النُّهْزَة**: senin için maruz olan şeyin adıdır; senin onu alman mümkün olan ganimet gibi; denir: o, **نُهْزَة المُختَلِس**’tir: yani o, herkes için bir avdır; ve dersin: onu **انْتهِزْها**, çünkü kaçırmadan önce sana mümkün oldu.

Ve dişi deve, göğsüyle **تَنْهَزُ** eder: yürümek ve gitmek için kalktığı zaman; ve şu beyit okunmuştur:

نَهُوزٌ بأُولاَها زَحُولٌ بصَدْرِها

Ve binek hayvanı, başıyla **تَنْهَزُ** eder: kendinden savdığı zaman; Zü’r-Rumme dedi:

قِياماً تَذُبُّ البَقَّ عَنْ نُخَراتِها
بِنَهْزٍ كإيماءِ الرُّؤوس المَوَاتِع

Ve sübye, sütten kesilmeye yaklaştığı zaman denir: **نَهَزَ** sütten kesilmeye; o hâlde o, **ناهِز**’dir. Câriye de böyledir; ve ikisi **ناهزا** olmuştur; ve şu beyit okunmuştur:

تُرضِعُ شِبْلَيْن في مَغَارِهِما
قد ناهَزَا للفِظامِ أو فُطِمَا

Ve denir: bir ihtiyaç beni sana **نَهْزاً** ile **نَهَزَتْ**: yani beni sana getirdi; ve **النَّهْز**’in aslı itmedir; sanki o beni itti ve beni hareket ettirdi; ve falan, binitini **نَهْزاً** ile **ينهَزُ** eder ve onu **لَهْزاً** ile **يلْهَزُ** eder: onu ittiği ve hareket ettirdiği zaman.

Ve Ömer’den rivayet olundu ki dedi: “Kim bu evi kasteder de ona, kendisinden başkası onu **لا يَنْهَزُهُ** etmezse, dönmüş olur ve ona mağfiret olunmuştur.”

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: onu **نَهَزه** etti ve onu **لَهَزَهُ** etti: tek bir mânâ iledir.

Ve insanlar, on binin **نَهْزَ**i idi: yani ona yakın(ı). Denir: falan, hükme **ناهزَ** etti: yani ona yaklaştı.

Şemir: **المُناهزة**: acele davranmadır; denir: avı **ناهزْتُ** ettim de, kaçmasından önce onu yakaladım.
