# نزو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B2%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نزو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نزو

: ( و ( *!نَزَا ) *!يَنْزُو ( *!نَزْواً ) بالفتح ، ( *!ونُزاءً ، بالضَّمِّ ، *!ونُزُوًّا ) ، كعُلُوَ ، ( *!ونَزَواناً ) ، محرَّكةً ( وَثَبَ ) ، وخَصَّ بعضُهم به الوَثْبَ إلى فَوْق ، ومنه *!نَزْو التَّيْس ؛ ولا يقالُ إلاَّ للشَّاءِ ، والدَّوابِّ والبَقَرِ في مَعْنى السِّفاد .
ويقالُ : *!نَزَوْتُ على الشيءِ : وَثَبْتُ .
قال ابنُ الأثير : وقد يكونُ في الأجْسامِ والمَعاني ؛ وقالَ صَخْرُ بنُ عَمْرٍ و السّلَميُّ أَخُو الخَنْساء :
أَهُمُّ بأَمْرِ الحَزْم لو أَسْتَطِيعُه
وقد حِيلَ بَيْنَ العَيْرِ *!والنَّزَوانِ وقد صارَ ذلكَ مَثَلاً .
وفي المَثَل أَيْضاً :
*!نَزْوُ الفُرَارِ اسْتَجْهَلَ الفُرارا وقد ذُكِرَ في الراءِ ( *!كنَزَّى ) ، بالتَّشْديدِ ، ومنه قولُ الراجزِ :
أنا شَماطِيطُ الذي حُدِّثْتُ بِهْ

مَتى أُنَبَّهْ للغَداءِ أَنْتَبِهْ ثُمَّ *!أُنَزّ حَوْلَه وأَحْتَبِهْ ( *!وأَنْزاهُ *!ونَزَّاهُ *!تَنْزِيَةً *!وتَنْزِيًّا ) ؛ ومنه حديثُ عليَ : ( أُمِرْنا أنْ لا *!نُنْزِيَ الحُمُر على الخَيْلِ ) ، أَي لا نَحْمِلهَا عليها للنَّسْلِ ، أَي لعَدَمِ الانْتِفاعِ بها في الجِهادِ وغيرِهِ ؛ وقال الشاعرُ :
بانَتْ *!تُنَزِّي دَلْوَ *!تَنْزِيّا
كما تُنَزِّي شَهْلةٌ صَبِيّا ( و ) من المجازِ : ( *!نَزَا به قَلْبُه ) : أَي ( طَمَحَ ) ونازَعَ إلى الشيءِ .
( و ) *!نَزَتِ ( الحُمُرُ ) *!تَنْزُو *!نَزْواً : ( وَثَبَتْ مِن المَراحِ ) ، أَي مَرَحَتْ فوَثَبَتْ .
( و ) مِن المجاز ِنَزَا ( الطَّعامُ ) *!يَنْزُو نَزْواً : ( غَلاَ ) ، أَي عَلا سِعْرُه وارْتَفَعَ .
( *!والنَّزَوانُ ، محرَّكةً : التَّقَلُّبُ ) ؛ كذا في النُّسخِ والصَّوابُ التَّفَلُّتُ ، ( والسَّوْرةُ ) يكونُ مِن الغَضَبِ وغيرِهِ .
( وإنَّه *!لَنَزِيٌّ إلى الشَّرِّ ، كغَنِيَ ، *!ونَزَّاءٌ ) ، كشَدَّادٍ ، ( *!ومُنْتَزٍ ) ؛ كذا في النسخِ وفي بعضِها *!ومُتَنَزٍّ ؛ أَي ( سَوَّارٌ إليهِ ) .
وفي الأساسِ : مُتَسارِعٌ إليه ، وهو مجازٌ .
ويقولونَ : إذا *!نَزَا بكَ الشَّرُّ فاقْعُد ؛ يُضْرَبُ مَثَلاً للذي

يَحْرِصُ على أَنْ لا يَسْأَمَ الشرَّ حتى يَسْأَمَه صاحِبُه .
( *!والنَّازِيَةُ : الحِدَّةُ ) .
وقالَ اللّيْثُ : حِدَّةُ الرَّجُلِ *!المُتَنَزِي إلى الشَّرِّ ، وهي *!النَّوازِي .
( و ) *!النَّازِيَةُ : ( البادِرَةُ .
( و ) النَّازِيَةُ : ( القَعيرةُ مِن القِصاعِ ) . يقالُ : قَصْعَةٌ *!نازِيَةُ القَعْرِ ، أَي قَعيرَةٌ .
وفي الصِّحاح والأساس : النازِيَةُ قصْعَةٌ قرِيبَةُ القَعْرِ .
( *!كالنَّزِيَّةِ ) ، كغَنِيَّةٍ .
( و ) النَّازِيَةُ : ( عَيْنُ ) ثرَةَ على طرِيقِ الآخِذِ مِن مكَّة إلى المدينَةِ ( قُرْبَ الصَّفْراءِ ) وهي إلى المدينَةِ أقْرَبُ وإليها مُضافَة .
قالَ ياقوتُ : وقد جاءَ ذِكْرُها في سِيرَةِ ابن إِسْحق ؛ وكذا قَيَّدَه ابنُ الفُراتِ ، كأنَّه مِن نَزَا يَنْزو إذا طفرَ . والنازِيَةُ فيمَا حُكِي عنه : رحْبَةٌ واسِعَةٌ فيها عِضاهٌ ومُرُوجٌ .
( *!والنَّزَاءُ ، كسَماءٍ وكِساءٍ ) ؛ هكذا في النسخِ والصَّوابُ كغُرابٍ وكِساءٍ كما وُجِدَ مَضْبوطاً في نسخِ المُحْكم ، والكَسْر نقلَهُ الكِسائي ؛ ( السِّفادُ ) ، يقالُ ذلكَ في الظِّلْف والحافِرِ السَّبُع ، وعَمَّ بعضُهم به جَمِيعَ الدَّوابِّ ؛ وقد نَزَا الذَّكَرُ على الأَنْثَى نِزاءً ، بالكسْر .
( *!وتَنَزَّى : تَوَثَّبَ وتَسَرَّعَ ) إلى الشَّرِّ ؛ وأنْشَدَ الجَوْهري لنُصَيْبِ :

كأنَّ فُؤادَهُ كُرةٌ تَنَزَّى
حِذارَ البَيْنِ لو نَفَعَ الحِذارُ

( *!ونُزِيَ ، كعُنِي : نَزِقَ ) ؛ كذا في النسخِ والصَّوابُ نُزِفَ بالفاءِ زنَةً ومعْنى . يقالُ : أَصابَهُ جُرحٌ *!فنُزِيَ منه فماتَ ، وذلكَ إذا أَصابَتْه جِراحَةٌ فجرَى دَمُه ولم يَنْقَطِعْ . ومنه حديثُ أَبي عامِرٍ الأشْعري : ( أَنه رُمِيَ بسَهْمٍ في رُكْبتِه فنُزِيَ منه فماتَ ) .
( *!والنَّزْوَةُ : القَصيرُ ) ؛ عن الفرَّاء .
( و ) *!نَزْوَةُ : ( جَبَلٌ بعُمانَ ) وليسَ بالساحِلِ ، عنْدَه عِدَّةُ قُرى كِبار يُسَمَّى مَجْموعُها بهذا الاسْمِ ، فيها قَوْمٌ مِن العَرَبِ خَوارِجُ إِباضِيَّةِ ، يُعْمَلُ بها صنْفٌ مِن ثِيابِ الحريرِ فائِقَة ، عن ياقوت .
( و ) *!النَّزِيَّةُ ، ( كغَنِيَّةٍ : السَّحابُ ) .
وقال ابنُ الأعرابي : النَّزِيَّةُ ، بغيرِ هَمْز : ما فاجَأَكَ مِن مَطَرٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الأنْزَاءُ : حَرَكاتُ التُّيوسِ عنْدَ السِّفادِ ؛ عن الفرَّاء .
ويقالُ للفَحْل : إنَّه لكثيرُ النِّزاءِ ، بالكَسْر ، أَي النَّزْو .
*!والنُّزاءُ ، كغُرابٍ : داءٌ يأْخُذُ الشاءَ *!فتَنْزُو منه حتى تموتَ ، نقلَهُ الجَوْهري ، وكَذلكَ النُّقازُ .
قال ابنُ برِّي عن أَبي عليَ : النُّزاءُ في الدابَّة ، مثْلُ القُماصِ .
ونَزَا عليه *!نَزْواً : وَقَعَ عليه ووَطِئَهُ .
وانْتَزَى على أَرْضِ كذا فأخَذَها : أَي تَسَرَّعَ إليها .
*!ونَوازِي الخَمْرُ : جَنادِعُها عنْدَ المَزْجِ وفي الرأْسِ .
*!والنَّزِيَّةُ ، كغَنِيَّة : ما فاجَأَكَ من

شَوْقٍ ؛ عن ابنِ الأعرابي ؛ وأَنْشَدَ :
وفي العارِضِينَ المُصْعِدينَ نَزِيَّةٌ
من الشَّوْقِ مَجْنُوبٌ به القَلْبُ أَجْمَعُوهو أيْضاً ما فاجَأَكَ من شَرَ .
وأَيْضاً : غُرابُ الفأْسِ .
*!وأَنْزَى مِن ظَبْيٍ ؛ قالَ ابنُ حَمْزة : هو مِن *!النَّزَوانِ لا *!النَّزْو .
*!ونِزْوا ، بالكَسْر مَقْصورٌ : ناحِيَةٌ بعُمانَ ، عن نَصْر .
والنِّسْبَةُ إلى *!النَّزْوَةِ التي بعُمانَ *!نَزْويٌّ *!ونَزْوَانيٌّ .

### Türkçe

: ( ve ( **نَزَا** ) **يَنْزُو** ( **نَزْواً** ) fetha ile, ( **ونُزاءً** , damme ile, **ونُزُوًّا** ) , **عُلُوَ** gibi, ( **ونَزَواناً** ) , harekeli olarak ( sıçradı ) , ve bazısı onu yukarıya sıçramaya tahsis etti; bundan da **نَزْو التَّيْس**; ve ancak koyunlar, binek hayvanları ve sığırlar için, çiftleşme mânâsında söylenir.
Ve denilir: **نَزَوْتُ على الشيءِ**: sıçradım.
İbnü’l-Esîr dedi: Ve cisimlerde ve mânâlarda olabilir; ve Sahr b. Amr es-Sülemî, el-Hansâ’nın kardeşi, dedi:
Azim işine niyet ederim, eğer onu yapabilseydim
Ve merkep ile **والنَّزَوانِ** arasına engel konuldu; ve bu bir mesel oldu.
Ve meselde ayrıca:
**نَزْوُ الفُرَارِ اسْتَجْهَلَ الفُرارا** ve **الراءِ**da ( **كنَزَّى** ) şeddeli olarak zikredilmiştir; ve ondan râcizin sözü:
Ben, hakkında anlatılan Şemâtît’ım
Ne zaman öğle yemeği için uyandırılsam uyanırım; sonra **أُنَزّ** onun etrafında ve onu kaparım ( **وأَنْزاهُ** **ونَزَّاهُ** **تَنْزِيَةً** **وتَنْزِيًّا** ); ve ondan Ali’nin hadisi: ( Bize, eşekleri atların üzerine **نُنْزِيَ** etmememiz emredildi ), yani onları nesil için onların üzerine bindirmeyelim; yani cihadda ve başkasında onlardan faydalanılmaması sebebiyle; ve şair dedi:
Ayrıldı; kova’yı **تُنَزِّي** eder, **تَنْزِيّا**
Tıpkı Şehle’nin bir çocuğu **تُنَزِّي** etmesi gibi ( ve ) mecazdan: ( **نَزَا به قَلْبُه** ): yani ( azdı ) ve şeye doğru çekişti.
( ve ) **نَزَتِ** ( **الحُمُرُ** ) **تَنْزُو** **نَزْواً**: ( ağıldan sıçradı ), yani şenlendi de sıçradı.
( ve ) mecazdan **نَزَا** ( **الطَّعامُ** ) **يَنْزُو** **نَزْواً**: ( pahalandı ), yani fiyatı yükseldi ve arttı.
( **والنَّزَوانُ** , harekeli olarak: dönüp durma ); nüshalarda böyledir; doğrusu “kaçıp kurtulma”dır; ( ve “taşkınlık” ) öfkeden ve başkasından olur.
( Ve o, şerre doğru mutlaka **لَنَزِيٌّ** , **غَنِيَ** gibi, **ونَزَّاءٌ** ) , **شَدَّادٍ** gibi, ( **ومُنْتَزٍ** ); nüshalarda böyledir ve bazısında **ومُتَنَزٍّ**; yani ( ona doğru atılgan )dır.
Esâs’ta: ona doğru acele eden; ve bu mecazdır.
Ve derler: eğer şer seni **نَزَا** ederse otur; şerri bıkıncaya kadar bıkmamaya hırslı olan kimse için mesel olarak vurulur; ta ki sahibi ondan bıkıncaya kadar.
( **والنَّازِيَةُ**: keskinlik ).
Leys dedi: şerre doğru **المُتَنَزِي** olan adamın keskinliği; ve o **النَّوازِي**dir.
( ve ) **النَّازِيَةُ**: ( aceleyle ortaya çıkan ).
( ve ) **النَّازِيَةُ**: ( çanakların dipçeği ). Denilir: dibi **نازِيَةُ القَعْرِ** olan bir çanak; yani dipçeği olan.
Sıhâh ve Esâs’ta: **النازِيَةُ** dibi yakın olan bir çanaktır.
( **كالنَّزِيَّةِ** ) , **غَنِيَّةٍ** gibi.
( ve ) **النَّازِيَةُ**: ( Mekke’den Medine’ye gidenin yolunda, **الصَّفْراءِ** yakınında ) Medine’ye daha yakın ve ona nispet edilen, bol suyu olan bir ( pınar ).
Yâkût dedi: ve onun zikri İbn İshâk’ın siyerinde gelmiştir; İbnü’l-Furât da onu böyle kaydetti; sanki **نَزَا يَنْزو** “sıçradı”dan (türemiş) gibidir. Ve **النازِيَةُ**, ondan nakledilene göre: içinde çalılıklar ve çayırlar bulunan geniş bir düzlük.
( **والنَّزَاءُ** , **سَماءٍ** ve **كِساءٍ** gibi ); nüshalarda böyledir; doğrusu **غُرابٍ** ve **كِساءٍ** gibidir; **المُحْكم** nüshalarında ضبطlı olarak bulunduğu üzere; ve kesreyi Kisâî nakletti; ( çiftleşme ); bu, tırnaklı ve toynaklı yırtıcıda söylenir; ve bazısı onu bütün binek hayvanlarına genelledi; ve erkek, dişinin üzerine kesre ile **نِزاءً** olarak **نَزَا** etti.
( **وتَنَزَّى**: sıçrayıp atıldı ve hızlandı ) şerre doğru; ve Cevherî, Nusayb’dan şu beyti rivayet etti:
Sanki onun gönlü, ayrılıktan sakınarak sıçrayan bir top gibidir
Eğer sakınma fayda verseydi
( **ونُزِيَ** , **عُنِي** gibi: atılganlaştı ); nüshalarda böyledir; doğrusu “ف” ile, vezin ve mânâca **نُزِفَ**’tir. Denilir: ona bir yara isabet etti de ondan **فنُزِيَ** oldu ve öldü; bu, ona bir yaralanma isabet edip kanı akıp kesilmediği zamandır. Ve ondan Ebû Âmir el-Eş’arî’nin hadisi: ( Dizine bir ok atıldı da ondan **فنُزِيَ** oldu ve öldü ).
( **والنَّزْوَةُ**: kısa (boylu) ); Ferrâ’dan.
( ve ) **نَزْوَةُ**: ( Umân’da bir dağ ); sahilde değildir; yanında birkaç büyük köy vardır; hepsinin toplamı bu adla adlandırılır; orada Araplardan İbâzî Hâricîleri olan bir kavim vardır; orada üstün bir tür ipek elbise yapılır; Yâkût’tan.
( ve ) **النَّزِيَّةُ** , ( **غَنِيَّةٍ** gibi: bulut ).
İbnü’l-A‘râbî dedi: hemzesiz **النَّزِيَّةُ**: yağmurdan sana ansızın gelen şey.
Ve ona müstedrek olanlardandır:
**الأنْزَاءُ**: çiftleşme sırasında tekelerin hareketleri; Ferrâ’dan.
Ve aygıra denilir: o, kesre ile **النِّزاءِ**ı çoktur; yani **النَّزْو**.
**والنُّزاءُ** , **غُرابٍ** gibi: koyunları tutan bir hastalık; ondan dolayı **فتَنْزُو** eder de ölünceye kadar; Cevherî nakletti; ve كذلك **النُّقازُ**.
İbn Berrî, Ebû Ali’den: **النُّزاءُ** binek hayvanda, **القُماصِ** gibidir, dedi.
Ona **نَزْواً** olarak **نَزَا** etti: onun üzerine düştü ve onu çiğnedi.
Şu arazinin üzerine **انْتَزَى** etti de onu aldı: yani ona doğru hızlandı.
**ونَوازِي الخَمْرُ**: karıştırma sırasında ve başta onun tortuları.
**والنَّزِيَّةُ** , **غَنِيَّة** gibi: şevkten sana ansızın gelen şey; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:
Yukarı çıkan iki dağ yamacında bir **نَزِيَّةٌ** vardır
Şevkten; onunla kalp bütünüyle mecnunlaşmış
Ve o ayrıca, şerden sana ansızın gelen şeydir.
Ve ayrıca: baltanın gagası.
**وأَنْزَى مِن ظَبْيٍ**; İbn Hamza dedi: o, **النَّزَوانِ**dandır, **النَّزْو**dan değil.
**ونِزْوا** , kesre ile, maksûr: Umân’da bir yöre; Nasr’dan.
Umân’daki **النَّزْوَةِ**ye nisbet: **نَزْويٌّ** ve **نَزْوَانيٌّ**.
