# نز (ن-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الزاي والنون
زن ، نز : مستعملان .
زن : أبو العباس عن ابن الأعرابي : التَّزْنِينُ : الدوامُ على أكل الزِّن وهو الخُلَّرُ ، والخُلَّرُ : الماشُ .
ويقال : فلان يُزَنّ بكذا وكذا ، ويُؤبَن بكذا وكذا ، أي : يُتَّهم به ، وقد أزنَتْهُ بكذا من الشرّ ، ولا يكون الإزنان في الخبر ، ولا يقال : زنَنْتُه بكذا بغير ألف .
ويقال : ماءٌ زنَن ، أي : ضيق قليل ؛ ومياهٌ زَنَن ، وقال الشاعر :
ثم استغَاثُوا بماءٍ لا رِشَاء له
من ماء لِينةَ لا ملْحٌ ولا زَنَنُ
وقيل : الماء الزّنَن : الظَّنُون الذي لا يُدرى أفيه ماءٌ أم لا . الزنَن والزنيء والزَّناء : الضيق .
وقال ابن دريد : قال الأصمعي : زَنَّ عَصَبُه : إذا يبِسَ ، وأنشد :
نبَّهْتُ ميْموناً لها فأَنَّا
( يشكو ) عَصَباً قد زَنَّا
وقال الليث : أبو زَنة : كُنية القرْد .
نز : الحراني عن ابن السكيت ، قال الكسائي : يقال : نَزٌّ ونِزٌّ ، والنِّزُّ أجود .
وقال الليث : هو ما تحلّب من الأرض من الماء ، وقد نَزّت الأرضُ : إذا صارت ذات نزَ ، ونزت الأرضُ : إذا تحلّبَ منها النزّ وصارت منابع النّز .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : النّز من الرجال : الذَّكي .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم قال : النَّز : الرجلُ الخفيف ، وأنشد :
وصاحبٍ أبَداً حُلْواً مُزّاً
في حاجة القومِ خُفافاً نِزّاً
وأنشد بيتَ جرير يهجُو البعيث فقال :
لَقَى حملَتْه أمه وهي ضيفةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للنَّزَالة أَرْشما
ويُرْوَى فجاءت بنزَ .
قال : وأراد بالنُّزّ ههنا : خفةَ الطّيْشِ ، لا خفةَ الروح والعقل .
قال : وأراد بالنزالة : الماء الذي أنزله المجامع لأمه .
وقال الليث : المنَزُّ : مهدُ الصبي .
أبو عُبيد : نزَّ الظبي ينزّ نزيزاً : إذا عدا .
وروي عن أبي الجراح والكسائي : نزب الظبي نزيباً . ونزَّ ينز نزيزاً : إذا صوت .
قال ذو الرُّمة :
فلاةٌ ينزُّ الظبي في حَجِراتها
نزيزَ خِطام القَوْس يُحدى بها النَّبْلُ
وروى أبو تراب لبعضهم : نزّزه عن كذا ، أي : نزَّهَه .
وفي ( نوادر الأعراب ) : فلان نزيزٌ ، أي : شَهْوَان ، وقد قتلتْه النزة ، أي : الشهوة .

##### Türkçe

باب **الزاي** و**النون**
**زن** ، **نز** : kullanımdadırlar .
**زن** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّزْنِينُ**: **الزِّن**’i yemeye devam etmektir; o da **الخُلَّرُ**’dur. **الخُلَّرُ**: **الماشُ**’tır.
Ve denilir: Falan kimse şu ve şu ile **يُزَنّ** edilir ve şu ve şu ile **يُؤبَن** edilir; yani onunla itham edilir. Ve onu şerden şu ile **أزنَتْهُ**. Ve **الإزنان** haber (bildirme)de olmaz; ve elifsiz olarak “**زنَنْتُه** şu ile” denilmez.
Ve denilir: **ماءٌ زنَن**; yani dar, az. Ve **مياهٌ زَنَن**. Şair dedi ki:
ثم استغَاثُوا بماءٍ لا رِشَاء له
من ماء لِينةَ لا ملْحٌ ولا زَنَنُ
Ve denildi: **الماء الزّنَن**: içinde su var mı yok mu bilinmeyen **الظَّنُون**’dur. **الزنَن** ve **الزنيء** ve **الزَّناء**: darlıktır.
İbn Düreyd dedi: Asma‘î dedi: **زَنَّ عَصَبُه**: kuruduğu zaman. Ve şu beyti okudu:
نبَّهْتُ ميْموناً لها فأَنَّا
( يشكو ) عَصَباً قد زَنَّا
Leys dedi: **أبو زَنة**: maymunun künyesidir.
**نز** : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten; Kisâî dedi: **نَزٌّ** ve **نِزٌّ** denilir; **النِّزُّ** daha iyidir.
Leys dedi: o, yerden sudan sızıp akan şeydir. Ve **نَزّت الأرضُ**: **نزَ** sahibi olduğu zaman. Ve **نزت الأرضُ**: ondan **النزّ** sızıp aktığı ve **النّز** kaynakları olduğu zaman.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: erkeklerden **النّز**: zeki olandır.
Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: **النَّز**: hafif adamdır. Ve şu beyti okudu:
وصاحبٍ أبَداً حُلْواً مُزّاً
في حاجة القومِ خُفافاً نِزّاً
Ve Cerîr’in, Bu‘ays’ı hicvederek söylediği beyti okudu; dedi ki:
لَقَى حملَتْه أمه وهي ضيفةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للنَّزَالة أَرْشما
Ve “**فجاءت بنزَ**” diye rivayet edilir.
Dedi ki: Burada **النُّزّ** ile muradı: ruh ve aklın hafifliği değil, taşkınlığın hafifliğidir.
Dedi ki: **بالنزالة** ile muradı: annesine cima edenin indirdiği sudur.
Leys dedi: **المنَزُّ**: çocuğun beşiğidir.
Ebû ‘Ubeyd: **نزَّ الظبي ينزّ نزيزاً**: koştuğu zaman.
Ebû’l-Cerrâh ve Kisâî’den rivayet edildi: **نزب الظبي نزيباً**. Ve **نزَّ ينز نزيزاً**: ses çıkardığı zaman.
Zü’r-Rumme dedi:
فلاةٌ ينزُّ الظبي في حَجِراتها
نزيزَ خِطام القَوْس يُحدى بها النَّبْلُ
Ebû Turâb, bazılarından rivayet etti: “**نزّزه** عن كذا”; yani onu **نزَّهَه**.
Ve (**نوادر الأعراب**)’da: “Falan **نزيزٌ**”; yani şehvetli. Ve onu **النزة** öldürdü; yani şehvet.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(نأ)  النون والهمزة أصلٌ يدلُّ على ضَعف في الشيء. فالنَّأنأة: الضَّعف. ورجلٌ نأناءٌ، إذا كان ضعيفاً. قال امرؤ القيس:
لعمركَ ما سعدٌ بِخُلَّة آثمٍ *** ولا نأْنأٍ عِند الحفاظِ ولا حَصِرْ([1])قال أبو زيد في كتاب الهمز([2]): نأنأت رأيي نأنأةً، إذا خلَّطت فيه([3]).
(نب)  النون والباء كلمتان. نَبَّ التَّيس نبيباً: صوَّتَ عند السِّفاد. والأُنبوب: ما بين كلِّ عُقدتينِ من رُمحٍ وغيرِه.
(نث)  النون والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على نَشْر شيءٍ وانتشاره. ونثُّ الحديثِ: إفشاؤُه. وجاء فلانٌ يَنِثُّ سِمَناً، كأنّه يتصبَّب سِمَناً. وفي الحديث: "يجيءُ أحدهم ينِثُّ كما ينِثّ الحَمِيتُ".
(نج)  النون والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تحرُّكٍ واضطرابٍ، وشِبه ذلك. فالنَّجْنَجَة: الجَوْلة عند الفَزَع. يقال نَجْنَجُوا. والنَّجنجة: ترديد الرأي. وتَنَجْنَجوا: أصافُوا([4]) في الموضع الذي أربَعوا فيه ثم عزَموا على تحضُّر المِياه. وتَنَجنَج لحمُه: استرخَى. ونَجَّت القُرحَة: سالت.
(نح)  النون والحاء كلمةٌ يُحكَى بها صوت. فالتَّنحنُح معروف. [و] النَّحيح: صوت يردِّده الإنسان في جَوفه. وحكِيت كلمةٌ ما ندري كيف صِحتها. وليس لها قياس. يقولون: ما أنا بِنَحيح النَّفس عن كذا، أي طيِّب النَّفسِ([5]).
(نخ)  النون والخاء أصلٌ صحيح، غير أنَّه مُخْتَلفٌ في تأويله، وهو النُخَّة في حديث النبيِّ صلَّى الله عليه وآله وسلم: "ليس في الجَبْهة ولا في النَُّخّة صدقة([6])". قالوا النَّخّة: الرَّقيق. وقال الفرّاء: النخة أن يأخذ المصَدِّق ديناراً بعد فَراغه من الصَّدقةِ لنفسه. واللَّفظ لا يقتضي هذا، ولعلَّ لَفظ الذي رواه الفراء: "ولا نخّة([7])" وأنشد:
عمّي الذي مَنَع الدِّينارَ ضاحيةً *** دينارَ نَخَّةِ كلبٍ وهو مشهودُ([8])ويقال النخَّة: الحمير، وهي بفتح النون وضمها. وقال أبو بكر([9]): تَنَخْنَخ البعيرُ: بَرك ثم مكَّن لثَفناته في الأرض.
(ند)  النون والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على شُرودٍ وفراق. وندَّ البعير نَدَّاً ونُدوداً: ذهَبَ على وجهه شارداً. ومن الباب النِدُّ والنَّديد: الذي ينادُّ في الأمر، أي يأتي برأيٍ غيرِ رأيِ صاحبِه. قال:
لئلاَّ يكونَ السَّندرِيُّ نديدتِي *** وأشْتُمَ أعْماماً عُموماً عَماعِما([10])والنَّدُّ فيما ذكر ابنُ دريد: التَّلُّ المرتفِع في السماء([11])، ويكون هذا قريباً من قياسه. والنِّدُّ من الطِّيب ليس عربياً.
(نز)  النون والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفَّة وقِلّة. من ذلك الظَّلِيمُ النَّزُّ: الذي لا يكاد يستقرُّ في مكان. والنّزُّ: الرَّجُل الخفيف الذكيّ، وكذا النَّاقة النَّزَّة. ومنه النَّزُّ، وهو ما تحلَّبَ من الأرض من ماء. وأنَزَّت الأرض: صارت ذاتَ نَزّ. وسمِّيَ نَزَّاً لقِلّته وَخِفَّة أمرِه.
(نس)  النون والسين أصلٌ صحيح له معنيان: أحدهما نوعٌ من السَّوْق، والآخر قِلّة في الشيء ويُختصّ به الماء.
فالأوَّل نَسَّ إبلَه ينُسُّها نَسَّاً: ساقها.
والثاني قولهم: نسَّت القطاةُ: عَطِشت. ويقال لمَكَّة النَّاسَّة، لقلّة الماء بها. ونَسَّتِ الخُبْزةُ نَسّاً: يبست. ونسّت الجُمَّة: تشعَّثَت([12])، وذلك لِقلّة الدُّهن فيها. ويقال للبَلَل الذي يكون برأس العود إذا أُوقِدَ: النَّسِيسة، وبه تشَبَّهُ بقيّةُ النّفْس. قال: ويقال له النَّسيس.
(نش)  النون والشين ليس بشيء، وإنَّما يُحكَى به صوتٌ. منه النَّشِيش: صوت الماء وغيرِه إذا غُلِيَ. ومنه أرضٌ نَشِيشَة([13])، *إذا كانت مِلحةً لا تُنبت، وأرض نَشَّاشَة([14]). ومنه نَشَّ الغديرُ: أخَذَ ماؤُه في النُّضوب.
(نص)  النون والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفعٍ وارتفاعٍ وانتهاء في الشّيء. منه قولُهم نَصَّ الحديث إلى فلان: رفَعَه إليه. والنَّصُّ في السَّير أرفَعُه. يقال: نَصْنَصْتُ ناقتي([15]). وسيرٌ نصٌّ ونَصِيص. ومِنَصَّة العروس منه أيضاً. وبات فلانٌ منتَصَّاً على بعيره، أي مُنْتَصِباً. ونصُّ كلِّ شيء: مُنتهاه. وفي حديث عليٍّ عليه السلام: "إذا بلَغَ النساء نَصَّ الحِقاق([16])"، أي إذا بلَغْنَ غايةَ الصِّغَر وصِرنَ في حدِّ البُلوغ. والحِقَاقُ: مصدر المُحاقَّة، وهي أن يقول بعضُ الأولياء: أنا أحقُّ بها، وبعضُهم: أنا أحقّ. ونصَصْت الرّجُل: استقصيتُ مسألتَه عن الشَّيء حتَّى تَستخرِجَ ما عنده. وهو القياس، لأنَّك تبتغي بلوغَ النِّهاية. ومن هذه الكلمة [النَّصنصة]: إثبات البعير رُكبتَيه في الأرض إذا هَمَّ بالنُّهوض. والنَّصنصة: التَّحريك. والنُّصَّة. القُصَّة من شَعر الرّأس، وهي على موضعٍ رفيع.
(نض)  النون والضاد أصلانِ صحيحان أحدُهما يدلُّ على تيسيرِ الشَّيء وظُهورِه، والثاني على جنسٍ من الحركة.
الأوَّل: قولُ العرب: خذ ما نَضَّ لك من دَينٍ، أي تَيسَّر. وفلانٌ يستنضُّ مالَ فلانٍ، أي يأخذه كما تيسَّر. والنَّضيض من الماء: القَليل. فأمّا النَّاضُّ من المال فيقال: هو ما له مادَّةٌ وبقاء، ويقال بل هو ما كانَ عَيناً. وإلى هذا يذهب الفُقهاءُ في الناضّ.
(نط)  النون والطاء. يقولون النّطانِط من الرِّجال: الطِّوال، الواحد نَطْنَاط، ونطنطت الشَّيء: مددتَه.
(نع)  النون والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيلٍ واضطراب. ويقال للشَّيء إذا مالَ واضطرب: تنَعنعَ. والنُّعنُع: الهَنُ المسترخي. والنُّعنُعِ: الطَّويل من الرِّجال المضطرِب الخَلْق. ويقولون: تَنَعنَعَ منّا، أي تباعَدَ. قال ذو الرُّمة:
* النازحُ المتنعنِعُ([17]) *
(نغ)  النون والغين كلمةٌ تدلُّ على بَعض الأعضاء. والنَّغانغ: لَحَمَاتٌ تكون في الحَلْق عند اللَّهاة، الواحد نُغْنُغ. قال جرير:
غَمزَ ابنُ مُرّةَ يا فرزدقُ كينَها *** غَمْز الطبيبِ نغانغَ المعذورِ([18])وقد تسمَّى الزَّوائدُ في باطن الأُذنين النَّغانغ.
(نف)  النون والفاء كلمةٌ واحدة، هي النَّفنَف: الهواء. وكلُّ مهوىً بينَ شيئينِ نَفنف. قال الشَّاعر([19]):
تُعلَّقُ في مثل السَّوارِي سيوفُنا *** وما بينَها والكعِب غَوْطٌ نفانِفُ([20])(نق)  النون والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. ونقَّت الضَّفادع: صوّتت، وهي النَّقَّاقة. وكذلك الدَّجاجة تُنقنِقُ للبيض. وقد يقال ذلك للنقاقة والنِّقْنِقُ: الظَّليم، لأنه يُنَقنِق.
ومما شذَّ عن الباب نقنقَتِ العينُ: غارت.
(نم)  النون والميم أصلٌ صحيح له معنيان: أحدهما إظهار شيءٍ وإبرازُه، والآخر لونٌ من الألوان.
فالأوَّل ما حكاه الفراء، يقال: إبلٌ نمَّة([21]): لم يَبْقَ في أجوافها الماء والنَّمَّام منه، لأنَّه لا يُبقي الكلام في جوفِه. ورجلٌ نَمَّام. ويقولون: أسْكَتَ الله نَامَّتَه([22]): ما ينمُّ عليه من حركته. والنَّميمة: الصَّوت والهَمْس، لأنَّهما يَنُِمّان على الإنسان. ومنه النَّمَّام: رَيحانٌ يدلُّ عليه رائحتُه. ومنه قولهم: ما بها نُمِّيٌّ، أي أحد، كأنهما يريدون ذو حركة تدلُّ عليه. وقولهم للفلس: نُمِّيٌّ ليس عربيَّاً([23]).
والأصل الآخر النَّمنَمة: مُقارَبَة الخطوط. والنُِّمنُِم: البياض يكون على الأظفار، الواحد نُِمنُِمة.
--------------ـــ
([1]) ديوان امرئ القيس 138 واللسان (نأنأ)، يمدح به سعد بن الضباب الإيادي.
([2]) كتاب الهمز لأبي زيد 5-6.
([3]) في كتاب الهمز: "إذا خلطت فيه تخلطاً فلم تبرمه".
([4]) في الأصل: "أصابوا"، صوابه في المجمل.
([5]) في الأصل: "أي طبت النفس"، تحريف. وفي المجمل: "ويقال ما هو بنحنح النفس عنه" أي لا تطيب نفسه عنه.
([6]) أورد الحديث في اللسان (جبه) وفسر الجبهة بأنها الخيل.
([7]) كذا وردت العبارة في الأصل.
([8]) أنشده في اللسان (نخخ، ضحا). وقد سبق في ضحى.
([9]) الجمهرة (1: 141).
([10]) البيت للبيد في ديوانه 44 طبع فيينا 1881. وأنشده ابن الأنباري في الأضداد 19 وثعلب في مجالسه 635 وصاحب اللسان (سندر، ندد، عمم) والسندري هذا هو السندري بن عيساء، وعيساء أمه. انظر كتاب من نسب إلى أمه من الشعراء في نوادر المخطوطات 85.
([11]) الجمهرة (1: 76) وقال هو وصاحب اللسان: "لغة يمانية".
([12]) في الأصل: "الحمة تشقت"، صوابه في المجمل.
([13]) في الأصل: "نشنشة"، تحريف، صوابه من القاموس.
 ([14])وكذا في المجمل، ويقال "نشناشة" أيضاً.
([15]) النصنصة: التحريك والقلقلة، وأكثر ما تستعمل في البعير لازمة، يقال نصنص البعير ونصنص الرجل. والمألوف أن يقال نصصت البعير، بالمضاعف لا المطابق.
([16]) تمام الحديث: "فالعصبة أولى"، أي أولى بها من الأم.
([17]) البيت بتمامه كما في الديوان 351 واللسان (نعع):
على مثلها يدنو البعيد ويبعد الـ *** قريب ويطوي النازح المتنعنع
 ([18]) سبق إنشاد البيت في (دغر، عذر، كين).
([19]) هو مسكين الدارمي، كما في الحيوان (6: 494)، ولم ينسبه غيره.
([20]) استشهد بعجزه في اللسان (غوط 240). والبيت شاهد للنحويين في كثرة العطف على الضمير المخفوض بدون إعادة الجار. ونحوه قوله:
فاليوم قربت تهجونا وتشتمنا *** فاذهب فما بك والأيام من عجب
          انظر شرح الأشموني للألفية في

##### Türkçe

(باب **النون** وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(**نأ**)  **النون** ve **الهمزة**; şeyde bir zayıflığa delâlet eden bir asıldır. Şu hâlde **النَّأنأة**: zayıflıktır. Ve **رجلٌ نأناءٌ**: zayıf olduğu zaman. İmru’ul-Kays dedi:
لعمركَ ما سعدٌ بِخُلَّة آثمٍ *** ولا **نأْنأٍ** عِند الحفاظِ ولا حَصِرْ([1])قال أبو زيد في كتاب الهمز([2]): **نأنأت** رأيي **نأنأةً**، إذا خلَّطت فيه([3]).

(**نب**)  **النون** ve **الباء** iki kelimedir. **نَبَّ** teke **نبيباً**: çiftleşme esnasında ses çıkardı. Ve **الأُنبوب**: mızrak ve başkası gibi şeylerde her iki boğum arasındaki şeydir.

(**نث**)  **النون** ve **الثاء**; bir şeyin yayılması ve yaygınlaşmasına delâlet eden sahih bir asıldır. Ve **نثُّ الحديثِ**: onu ifşâ etmektir. Ve falan kimse **يَنِثُّ سِمَناً** olarak geldi: sanki yağ sızdırıp akıtıyor. Ve hadiste: "يجيءُ أحدهم **ينِثُّ** كما **ينِثّ** الحَمِيتُ".

(**نج**)  **النون** ve **الجيم**; hareket ve çalkantıya ve bunun benzerine delâlet eden sahih bir asıldır. Şu hâlde **النَّجْنَجَة**: korku anında dolaşmadır. **نَجْنَجُوا** denir. Ve **النَّجنجة**: görüşü tekrarlamaktır. Ve **تَنَجْنَجوا**: konakladıkları yerde yazladılar([4]) sonra sulara doğru yerleşmeye azmettiler. Ve **تَنَجنَج** eti: gevşedi. Ve **نَجَّت** yara: aktı.

(**نح**)  **النون** ve **الحاء**; onunla bir sesin taklit edildiği bir kelimedir. Şu hâlde **التَّنحنُح** bilinir. [Ve] **النَّحيح**: insanın iç boşluğunda tekrarladığı sestir. Ve bir kelime nakledildi; doğruluğu nasıl, bilmiyoruz. Ve onun için kıyas yoktur. Derler ki: **ما أنا بِنَحيح النَّفس عن كذا**, yani gönlü hoş([5]).

(**نخ**)  **النون** ve **الخاء** sahih bir asıldır; ancak onun te’vilinde ihtilâf edilmiştir. O da Peygamber’in sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem hadîsindeki **النُخَّة**’dir: "ليس في الجَبْهة ولا في **النَُّخّة** صدقة([6])". Dediler ki **النَّخّة**: ince (zayıf) olandır. Ve Ferrâ dedi ki: **النخة**; sadaka işini bitirdikten sonra sadaka toplayanın kendisi için bir dinar almasıdır. Lafız bunu gerektirmez; belki Ferrâ’nın rivayet ettiği lafız: "ولا **نخّة**([7])"dir. Ve şu beyti okudu:
عمّي الذي مَنَع الدِّينارَ ضاحيةً *** دينارَ **نَخَّةِ** كلبٍ وهو مشهودُ([8])ويقال **النخَّة**: eşeklerdir; ve o, **النون**’un fethası ve zammıyla olur. Ve Ebû Bekir([9]) dedi: **تَنَخْنَخ** deve: çöktü, sonra dizlerinin nasırlarını yere iyice yerleştirdi.

(**ند**)  **النون** ve **الدال**; kaçış ve ayrılığa delâlet eden sahih bir asıldır. Ve **ندَّ** deve **نَدَّاً** ve **نُدوداً**: başıboş gidip kaçtı. Ve bu bâbdan **النِدُّ** ve **النَّديد**: işte karşı gelendir; yani sahibinin görüşünden başka bir görüş getirendir. Dedi ki:
لئلاَّ يكونَ السَّندرِيُّ **نديدتِي** *** وأشْتُمَ أعْماماً عُموماً عَماعِما([10])Ve İbn Düreyd’in zikrettiğine göre **النَّدُّ**: gökte yükselen tepedir([11]); bu, onun kıyasına yakın olur. Ve güzel kokudan olan **النِّدُّ** Arapça değildir.

(**نز**)  **النون** ve **الزاء**; hafiflik ve azlığa delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan **الظَّلِيمُ النَّزُّ**: neredeyse bir yerde durup karar kılmayan. Ve **النّزُّ**: hafif, zeki adamdır; aynı şekilde **النَّاقة النَّزَّة**. Ve ondan **النَّزُّ**: yerden su olarak sızıp çıkan şeydir. Ve **أنَزَّت** yer: **نَزّ** sahibi oldu. Ve onun azlığı ve işinin hafifliği sebebiyle **نَزَّاً** diye adlandırıldı.

(**نس**)  **النون** ve **السين**; iki mânası olan sahih bir asıldır: birincisi sevkten bir tür; ikincisi şeyde bir azlık olup özellikle suya mahsustur.
Birincisi: **نَسَّ** develerini **ينُسُّها نَسَّاً**: onları sürdü.
İkincisi: onların sözü: **نسَّت القطاةُ**: susadı. Ve suyun azlığından dolayı Mekke’ye **النَّاسَّة** denir. Ve **نَسَّتِ الخُبْزةُ نَسّاً**: kurudu. Ve **نسّت الجُمَّة**: dağınıklaştı([12]); bu, içindeki yağın azlığındandır. Ve odun yakıldığında onun başında bulunan ıslaklığa: **النَّسِيسة** denir; onunla canın kalanı benzetilir. Dedi ki: ona **النَّسيس** de denir.

(**نش**)  **النون** ve **الشين** bir şey değildir; ancak onunla bir ses taklit edilir. Ondan **النَّشِيش**: su ve başkasının kaynadığı zaman çıkardığı sestir. Ondan **أرضٌ نَشِيشَة**([13])، *tuzlu olup bitki bitirmediği zaman; ve **أرض نَشَّاشَة**([14]). Ondan **نَشَّ** gölcük: suyu çekilmeye başladı.

(**نص**)  **النون** ve **الصاد**; şeyde bir kaldırma, yükselme ve sona erişe delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan onların sözü: **نَصَّ الحديث** إلى فلان: onu ona yükseltti (isnâd etti). Ve yürüyüşte **النَّصُّ**: onun en yükseğidir. Denir ki: **نَصْنَصْتُ** devem([15]). Ve **سيرٌ نصٌّ** ve **نَصِيص**. Ve gelinin **مِنَصَّة**’si de ondandır. Ve falan kimse devesi üzerinde **منتَصَّاً** olarak geceledi; yani dikilmiş olarak. Ve her şeyin **نصُّ**’u: onun sonudur. Ve Ali aleyhisselâm hadîsinde: "إذا بلَغَ النساء **نَصَّ الحِقاق**([16])": yani küçüklüğün sonuna ulaşıp bulûğ sınırına girdikleri zaman. Ve **الحِقَاقُ**: **المُحاقَّة**’nin masdarıdır; o da bazı velîlerin: “Ben ona daha layığım” demesi, bazılarının da: “Ben daha layığım” demesidir. Ve **نصَصْت** adamı: onda olanı çıkarıncaya kadar onu şey hakkında sorgusunu sonuna kadar yaptım. Ve bu kıyastır; çünkü sen nihâyete ulaşmayı istersin. Ve bu kelimeden [**النَّصنصة**]: deve kalkmaya niyetlendiği zaman dizlerini yere sabitlemesidir. Ve **النَّصنصة**: hareket ettirmedir. Ve **النُّصَّة**: baş saçından perçemdir; ve o, yüksek bir yer üzerindedir.

(**نض**)  **النون** ve **الضاد**; ikisi de sahih iki asıldır: birincisi şeyin kolaylaşmasına ve ortaya çıkmasına delâlet eder, ikincisi bir hareket cinsine.
Birincisi: Arapların sözü: borçtan sana **نَضَّ** olanı al; yani kolaylaştı. Ve falan kimse falanın malını **يستنضُّ**: yani kolaylaştığı şekilde onu alır. Ve sudan **النَّضيض**: az olandır. Ama maldan **النَّاضُّ** denir ki: o, maddesi ve devamı olan şeydir; ve denir ki: bilakis o, ayn (nakit) olandır. Fakihler **الناضّ** hakkında buna giderler.

(**نط**)  **النون** ve **الطاء**. Derler ki erkeklerden **النّطانِط**: uzun boylular; tekili **نَطْنَاط**. Ve **نطنطت** şeyi: onu uzattın.

(**نع**)  **النون** ve **العين**; meyil ve çalkantıya delâlet eden sahih bir asıldır. Ve bir şeye meyledip çalkantılandığı zaman: **تنَعنعَ** denir. Ve **النُّعنُع**: gevşek olan şeydir. Ve **النُّعنُعِ**: yaratılışı çalkantılı olan uzun boylu erkek. Ve derler ki: bizden **تَنَعنَعَ**: yani uzaklaştı. Zû’r-Rumme dedi:
* النازحُ المتنعنِعُ([17]) *

(**نغ**)  **النون** ve **الغين**; bazı uzuvlara delâlet eden bir kelimedir. Ve **النَّغانغ**: küçük dil yanında boğazda bulunan et parçalarıdır; tekili **نُغْنُغ**. Cerîr dedi:
غَمزَ ابنُ مُرّةَ يا فرزدقُ كينَها *** غَمْز الطبيبِ **نغانغَ** المعذورِ([18])Ve iç kulakların içinde bulunan fazlalıklara da **النَّغانغ** adı verilir.

(**نف**)  **النون** ve **الفاء** tek bir kelimedir; o da **النَّفنَف**: havadır. Ve iki şey arasındaki her çukur yer **نَفنف**’tir. Şair([19]) dedi:
تُعلَّقُ في مثل السَّوارِي سيوفُنا *** وما بينَها والكعِب غَوْطٌ **نفانِفُ**([20])(**نق**)  **النون** ve **القاف**; seslerden bir sese delâlet eden bir asıldır. Ve **نقَّت** kurbağalar: ses çıkardılar; ve onlar **النَّقَّاقة**’dır. Ve aynı şekilde tavuk yumurta için **تُنقنِقُ** eder. Ve **النقاقة** ve **النِّقْنِقُ** için de bu söylenir: **الظَّليم**; çünkü o **يُنَقنِق** eder.
Ve bâbdan şâz olanlardan: **نقنقَتِ العينُ**: çöktü.

(**نم**)  **النون** ve **الميم**; iki mânası olan sahih bir asıldır: birincisi bir şeyi ortaya çıkarmak ve belirginleştirmek, ikincisi renklerden bir renktir.
Birincisi: Ferrâ’nın naklettiği şeydir; denir ki: **إبلٌ نمَّة**([21]): karınlarında su kalmadı. Ve **النَّمَّام** ondandır; çünkü sözü karnında bırakmaz. Ve **رجلٌ نَمَّام**. Ve derler ki: **أسْكَتَ الله نَامَّتَه**([22]): hareketinden kendisi üzerine delâlet eden şey. Ve **النَّميمة**: sestir ve fısıltıdır; çünkü ikisi insan üzerine delâlet eder. Ve ondan **النَّمَّام**: reyhandır; kokusu ona delâlet eder. Ve ondan onların sözü: **ما بها نُمِّيٌّ**: yani hiç kimse; sanki kendisine delâlet eden hareket sahibi (kimse) demek isterler. Ve onların fels için sözü: **نُمِّيٌّ** Arapça değildir([23]).
Diğer asıl: **النَّمنَمة**: çizgileri birbirine yaklaştırmadır. Ve **النُِّمنُِم**: tırnaklar üzerinde bulunan beyazlıktır; tekili **نُِمنُِمة**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَزَّتِ الأَرْضُ
1 نَزَّتِ الأَرْضُ ذ , (A, Msb, K,) aor. نَزِ٣َ , inf. n. نَزٌّ; (Msb;) and ↓ انزّت, (S, A, Msb,) The ground, or land, had water exuding, or oozing, from it: (S, K:) or had much flowing moisture: (Msb:) or became [abundant in] مَنَابِع [or places welling forth water], as in the TS and the K, or مَنَاقِع [or places of stagnant water] by reason of the نَزّ. (TA.) ― -b2- [نَزَّتْ بِهِ البِطْنَةُ: see نِطْنَة.] -A2- نَزَّ, aor. نَزِ٣َ , inf. n. نَزِيزٌ, He (an antelope, S,) ran: (S, K:) or he (an ostrich, and an antelope,) leaped, jumped, sprang, or bounded. (A.) ― -b2- He (an antelope, S,) uttered a cry, or cries. (Ibn-El-Jarrلh, Ks, S, K.)

4 أَنْزَ٣َ see 1, first signification.

نَزٌّ
نَزٌّ ذ and ↓ نِزٌّ Water that exudes, or oozes, from the ground: (S, K:) or flowing moisture: (Msb:) the latter is the better word; and is [said to be] Persian, arabicized: (TA:) the former is an inf. n. used as a subst. (Msb.) ― -b2- [The pl. is نُزُوزٌ, occurring in the TA in art. عذو.] ― -b3- [The former is also used as an epithet: fem. with ة. You say,] أَرْضٌ نَزَّةٌ Ground, or land, having water exuding, or oozing, from it; syn. ذَاتُ نَزٍّ; as also ↓ نَازَّةٌ. (Lh, TA.) -A2- [Hence, perhaps,] نَزٌّ also signifies (assumed tropical:) liberal, bountiful, or munificent. (Sgh, K.) -A3- Also, نَزٌّ Much, or many. (K.) -A4- A man (A'Obeyd, S) light, or active, (A'Obeyd, S, K,) or light in spirit, (TA,) sharp in mind, (A'Obeyd, S, K,) clever, or ingenious, (A'Obeyd, K,) and intel-ligent. (A'Obeyd, TA.) ― -b2- Light, inconstant, fickle, or unsteady: (K:) an epithet of dispraise. (TA.) ― -b3- A man (TA) much, or often, in motion; as also ↓ مِنَزٌّ: (K:) a man, (A,) and an ostrich, (S, K, TA,) that does not remain still in one place: (S, A, K:) or that is quick, or swift, and does not remain still in one place: (TA:) or an ostrich, and an antelope, that leaps, jumps, springs, or bounds: (A:) and a light, or an active, camel; (TA;) and so نَزَّةٌ, applied to a she-camel. (S, TA.) ― -b4- Light dust. (TA.) ― -b5- شَرٍّ ↓ نِزُّ, and ↓ نَزِيزُهُ, i. q. لِزُّهُ and لَزِيزُهُ. (TA, art. لز.)

نِزٌّ
نِزٌّ ذ : see نَزٌّ.

نَزِيزٌ
نَزِيزٌ ذ : see نَزٌّ, last sentence.

نَازٌّ
نَازٌّ ذ : fem. with ة: see نَزٌّ.

مِنَزٌّ
مِنَزٌّ ذ A child's cradle: (A, K:) because of its frequent motion. (TA.) ― -b2- See also نَزٌّ.

##### Türkçe

نَزَّتِ الأَرْضُ
1 **نَزَّتِ الأَرْضُ** ذ , (A, Msb, K,) muzâri‘ı **نَزِ٣َ** , mastar ismi **نَزٌّ**; (Msb;) ve ↓ **انزّت**, (S, A, Msb,) Yer, yahut arazi, ondan su sızar, yahut süzülür hâlde oldu: (S, K:) yahut çok akan rutubet sahibi oldu: (Msb:) yahut TS’de ve K’da olduğu üzere **مَنَابِع** [yahut suyun fışkırdığı yerler] (bakımından) [bol] oldu; yahut **نَزّ** sebebiyle **مَنَاقِع** [yahut durgun su yerleri] (bakımından) [bol] oldu. (TA.) ― -b2- [**نَزَّتْ بِهِ البِطْنَةُ**: bk. **نِطْنَة**.] -A2- **نَزَّ**, muzâri‘ı **نَزِ٣َ** , mastar ismi **نَزِيزٌ**, O (bir ceylan, S,) koştu: (S, K:) yahut o (bir devekuşu ve bir ceylan,) sıçradı, atladı, fırladı, yahut sekerek gitti. (A.) ― -b2- O (bir ceylan, S,) bir çığlık, yahut çığlıklar çıkardı. (Ibn-El-Jarrلh, Ks, S, K.)

4 **أَنْزَ٣َ** bk. 1, birinci anlam.

نَزٌّ
**نَزٌّ** ذ ve ↓ **نِزٌّ** Yerden sızan, yahut süzülen su: (S, K:) yahut akan rutubet: (Msb:) ikincisi daha iyi kelimedir; ve [denilmiştir ki] Farsçadır, Arapçalaştırılmıştır: (TA:) birincisi, isim olarak kullanılan bir mastardır. (Msb.) ― -b2- [Çoğulu **نُزُوزٌ**’dur; TA’da **عذو** maddesinde vârid olmuştur.] ― -b3- [Birincisi ayrıca sıfat olarak da kullanılır: müennesi ة ile. Sen dersin ki,] **أَرْضٌ نَزَّةٌ** Ondan su sızan, yahut süzülen yer, yahut arazi; eş anlamlısı **ذَاتُ نَزٍّ**; bunun gibi ↓ **نَازَّةٌ** da. (Lh, TA.) -A2- [Bundan dolayı, belki,] **نَزٌّ** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) cömert, bol veren, yahut eli açık mânasına da gelir. (Sgh, K.) -A3- Yine, **نَزٌّ** Çok, yahut birçok. (K.) -A4- Bir adam (A'Obeyd, S) hafif, yahut çevik, (A'Obeyd, S, K,) yahut ruhça hafif, (TA,) zihince keskin, (A'Obeyd, S, K,) zeki, yahut mahir, (A'Obeyd, K,) ve akıllı. (A'Obeyd, TA.) ― -b2- Hafif, kararsız, dönek, yahut istikrarsız: (K:) yerme sıfatıdır. (TA.) ― -b3- Bir adam (TA) hareketi çok, yahut sık; bunun gibi ↓ **مِنَزٌّ** de: (K:) bir adam, (A,) ve bir devekuşu, (S, K, TA,) bir yerde durup kalmayan: (S, A, K:) yahut hızlı, yahut çabuk olup bir yerde durup kalmayan: (TA:) yahut bir devekuşu ve bir ceylan, sıçrayan, atlayan, fırlayan, yahut sekerek giden: (A:) ve hafif, yahut çevik bir deve; (TA;) ve böylece **نَزَّةٌ**, dişi deveye uygulanır. (S, TA.) ― -b4- Hafif toz. (TA.) ― -b5- **شَرٍّ** ↓ **نِزُّ**, ve ↓ **نَزِيزُهُ**, yani **لِزُّهُ** ve **لَزِيزُهُ**. (TA, art. لز.)

نِزٌّ
**نِزٌّ** ذ : bk. **نَزٌّ**.

نَزِيزٌ
**نَزِيزٌ** ذ : bk. **نَزٌّ**, son cümle.

نَازٌّ
**نَازٌّ** ذ : müennesi ة ile: bk. **نَزٌّ**.

مِنَزٌّ
**مِنَزٌّ** ذ Bir çocuğun beşiği: (A, K:) çok hareketinden dolayı. (TA.) ― -b2- Ayrıca bk. **نَزٌّ**.
