# نسب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B3%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نسب

النسب، محركة: واحد الأنساب وقال ابن سيده: النسبة ، بالكسر والضم والنسب:القرابة، أو هو في الآباء خاصة. وقيل: النسبة مصدر الأنتساب. والنسبة، بالضم: الاسم والجمع نسب، كسدر وغرف. وقال ابن السكيت: ويكون من قبل الأم والأب. وقال اللبلي، في شرح الفصيح: النسب معروف، وهو أن تذكر الرجل فتقول: هو فلان بن فلان، أو تنسبه إلى قبيلة أو بلد أو صناعة. ومثله في التهذيب. وفي الأساس: من المجاز: بينهما نسبة قريبة. واستنسب الرجل، كانتسب: ذكر نسبه، قال أبو زيد: يقال للرجل، إذا سئل عن نسبه: استنسب لنا، أي: أنتسب لنا، حتى نعرفك. والنسيب: المناسب، والجمع نسباء، وأنسباء. رجل نسيب: أي ذو الحسب والنسب، كالمنسوب فيه، ويقال: فلان نسيبي،وهم أنسبائي.
 ، ونسبه ينسبه بالضم، نسبا بفتح فسكون، ونسبة بالكسر: عزاه. نسبه، ينسبه بالكسر، نسبا محركة، هكذا في سائر النسخ، وسقط من نسخة شيخنا، فاعترض على المضف ، ونسب القصور إليه، حيث قال: إن أجريناه على اصطلاحه في الإطلاق وضبطه بالفتح، بقي عليه المحرك، وإن حركناه بناء على الشهرة، ولم يعتبر الإطلاق، بقي عليه المفتوح. وبما ذكرناه من التفصيل يندفع ما استشلكه شيخنا. على أن النسب، كالضرب، من مصار الباب الأول، ما هو في الصحاح مضبوط ، والذي في التهذيب ما نصه:وقد اضطر الشاعر فأسكن السين؛ أنشد ابن الأعرابي:
  يا عمرو يا ابن الأكرمين نسبا                      قد نحب المجد عليك نحبـا

  أي: نذرا. ونسبة، بالكسر: ذكر نسبه. نسبه : سأله أن ينتسب . ونسبت فلانا، أنسبه، بالضم، نسبا: إذا رفعت في نسبه إلى جده الأكبر. وفي الأساس: من المجاز: جلست إليه، فنسبني، فانتسبت إليه. وفي الصحاح: انتسب إلى أبيه: اعتزى. وفي الخبر:  إنها نسبتنا، فانتسبنا لها  . رواه ابن الأعرابي. وناسبه: شركه في نسبه. نسب الشاعر بالمرأة، وفي بعض: بالنساء، ينسب بالكسر، كذا في الصحاح، وينسب بالضم، كذا في لسان العرب. قلت: والأخير نقله الصاغاني عن الكسائي نسبا محركة، ونسبا كأمير ومنسبة الفتح، أي: مع كسر السين، وكذلك: منسبا، كمجلس، كما نقله الصاغاني: شبب بها في الشعر، وتغزل، وذلك في أول القصيدة، ثم يخرج إلى المديح، كذا قاله ابن خالويه. وقال الفهري، في شرح الفصيح: نسب بها: إذا ذكرها في شعره، ووصفها بالجمال والصبا وغير ذلك. وقال الزمخشري: إذا وصف محاسنها، حقا كان أو باطلا. وقال صاحب الواعي: النسيب، والنسب: هو الغزل في الشعر، قال: والنسيب في الشعر: هو التشبيب فيه، وهي المناسيب، والواحد منسوب. وقال ابن درستويه: نسب الشاعر بالمرأة ، ونسب الرجل : هما جميعا من الوصف لأن من نسب رجلا، فقد وصفه بأبيه أو ببلده أو نحو ذلك، ومن نسب بامرأة، فقد وصفها بالجمال والصبا والجودة وغير ذلك. قال شيخنا: وكذلك يطلق النسيب على وصف مرابع الأحباب ومنازلهم، واشتياق المحب إلى لقائهم ووصالهم، وغير ذلك مما فصلوه، وسموه التشبيب؛ لأنه يكون غالبا في زمن الشباب، أو لأنه يشتمل على ذكر الشباب والغزل لما فيه من المغازلة والمنادمة. والنساب، والنسابة: البليغ العالم بالنسب، وجمع الأول: النسابون، وأدخلوا الهاء في نسابة للمبالغة والمدح، ولم تلحق لتأنيث الموصوف، وإنما لحقت لإعلام السامع أن هذا الموصوف بما هي فيه قد بلغ الغاية والنهاية، فجعل تأنيث الصفة أمارة لما أريد من تأنيث الغاية والمبالغة، وهذا القول مستقصى في علامة. وتقول: عندي ثلاثة نسابات وعلامات، تريد ثلاثة رجال، ثم جئت بنسابات نعتا لهم. وفي حديث أبي بكر، رضي الله عنه:  وكان رجلا نسابة  . يقال هذا الشعر أنسب أي أرق نسيبا وتشبيبا، كأنهم قد قالوا: نسيب ناسب، كشعر شاعر على المبالغة، فبني هذا منه. وأنسبت الريح: إذا اشتدت واستافت، أي: شالت التراب والحصى من شدتها. والنيسب، كحيدر: الطريق المستقيم الواضح وقيل: هو الطريق المستدق، كالنيسبان. وبعضهم يقول: نيسم، بالميم، وهي لغة. أو النيسب: ما وجد من أثر الطريق. والنيسب أيضا: النمل نفسها إذا جاء منها واحد في إثر آخر. قال ابن سيده: النيسب: طريق للنمل. وزاد غيره: والحية، وطريق حمير الوحش إلى مواردها. وعبارة الجوهري: النيسب: الذي تراه كالطريق من النمل نفسها، وهو فيعل؛ قال دكين بن رجاء الفقيمي:
  عينا ترى الناس إليها نيسبـا                      من داخل وخارج أيدي سبا قال الصاغاني: والرواية  ملكا ترى الناس إليه  أي: أعطه ملكا. نيسب. اسم رجل، عن ابن الأعرابي وحده. يقال: خط منسوب: أي ذو قاعدة. وشعر منسوب: أي فيه نسيب وتغزل، ج مناسيب: وأنشد شمر:
  هل في التعلل من أسماء من حوب                      أم في السلام وإهداء المنـاسـيب

  ونسيبة بنت كعب الأنصارية: هي أم عمارة. نسيبة بنت سماك بن النعمان، أسلمت وبايعت، قاله ابن سعد، بفتح النون فيهما فقط. نسيبة بنت نيار بن الحارث، من بني جحجبي، قاله ابن حبيب. وأم عطية نسيبة بنت الحارث الغاسلة، بضمهما. وهن صحابيات رضوان الله عليهن أجمعين. وفاته ذكر نسيبة بنت أبي طلحة الخطمية، صحابية، ذكرها ابن سعد. وقيس بن نسيبة قدم على رسول الله، صلى الله عليه وسلم، من بني سليم، فأسلم. ونسيبة بنت شهاب بن شداد، بالضم أيضا فيهما، والأخيرة هي التي قال فيها متمم بن نويرة:
  أفبعد من ولدت نسيبة أشتكىزوء المنية أو أرى أتوجع وكذا عاصم بن نسيب، وهو شيخ شعبة بن الحجاج العتكي، نقله الحافظ. وأنسب، كأحمد: حصن باليمن من حصون بني زبيد، نقله الصاغاني: فلان يناسب فلانا، فهو نسيبه: أي قريبه. وفي الصحاح: تنسب: أي ادعى أنه نسيبك، ومنه المثل: القريب من تقرب، لا من تنسب، أي: القريب من تقرب بالمودة والصداقة، لا ادعي أن بينك وبينه نسبا. ويقرب منه:  ورب أخ لك لم تلده أمك  ؛ وقال حبيب:
  ولقد سبرت الناس ثم خبرتهـم                      وبلوت ما وضعوا من الأسباب
  فإذا القرابة لا تقرب قاطـعـا                      وإذا المودة أقرب الأنـسـاب من المجاز: المناسبة: المشاكلة، يقال: بين الشيئين مناسبة وتناسب: أي مشاكلة وتشاكل. وكذا قولهم: لا نسبة بينهما، وبينما نسبة قريبة. في النوادر نيسب فلان بينهما نيسبة: إذا أقبل وأدبر بالنميمة، وغيرها نقله صاحب لسان العرب، والصاغاني. ومما يستدرك عليه: النسيب، كأمير: لقب أبي القاسم الدمشقي، محدث مشهور. ونسب خاتون بنت الملك الجواد، روت عن إبراهيم بن خليل. والنسابة، بالفتح: كالقرابة.

### Türkçe

**النسب**، harekeli: **الأنساب**’ın biridir. İbn Sîde dedi: **النسبة**; kesre ve damme ile; ve **النسب**: akrabalıktır; yahut o, özellikle babalardadır. Ve denildi: **النسبة** **الأنتساب**’ın masdarıdır. Ve **النسبة**; damme ile: isimdir; çoğulu **نسب**’dır; **سدر** ve **غرف** gibi. İbnü’s-Sikkît dedi: Anne ve baba tarafından da olur. Leblî, “Şerhu’l-Fasîh”te dedi: **النسب** bilinen bir şeydir; o da erkeği anmandır; şöyle dersin: o, falan oğlu falandır; yahut onu bir kabileye veya bir beldeye veya bir sanata nisbet edersin. Bunun benzeri “Tehzîb”dedir. “Esâs”ta: mecazdandır: ikisi arasında yakın bir **نسبة** vardır. Ve **استنسب** adam, **كانتسب** gibi: nesebini zikretti. Ebû Zeyd dedi: Adam için denilir; nesebi sorulduğunda: **استنسب لنا**; yani: **أنتسب لنا**; seni tanıyalım diye. Ve **النسيب**: münasip olandır; çoğulu **نسباء** ve **أنسباء**. **رجل نسيب**: yani haseb ve neseb sahibi; onda nisbet olunan gibi. Ve denilir: falan benim **نسيبي**’mdir; ve onlar benim **أنسبائي**’mdır.

Ve **نسبه ينسبه** damme ile: **نسبا** (fetha sonra sükûn ile) ve **نسبة** kesre ile: ona isnad etti. **نسبه ينسبه** kesre ile: **نسبا** harekeli; bütün nüshalarda böyledir; şeyhimizin nüshasından düştü; böylece “musannif”e itiraz etti ve kusuru ona nisbet etti; şöyle dedi: Eğer onu, onun ıtlak ve fetha ile ضبط etme ıstılahı üzere yürütürsek, harekeli ona kalır; eğer onu şöhrete binaen harekeli yaparsak ve ıtlakı dikkate almazsak, fethalı ona kalır. Bizim zikrettiğimiz tafsil ile şeyhimizin müşkil gördüğü şey defolur. Şu da var ki **النسب**; **الضرب** gibi; birinci bâbın masdarlarındandır; “Sıhâh”ta ضبط edilmiş olan budur. “Tehzîb”de olan ise metni şudur: Şair zaruret sebebiyle sîn’i sâkin kıldı; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

يا عمرو يا ابن الأكرمين نسبا                      قد نحب المجد عليك نحبـا

Yani: nezr olarak. Ve **نسبة**; kesre ile: nesebini zikretmektir. **نسبه**: ondan intisab etmesini istedi. Ve **نسبت فلانا**; **أنسبه**; damme ile; **نسبا**: eğer onu nesebinde en büyük dedesine yükseltirsen. “Esâs”ta: mecazdandır: ona oturdum; o da beni nisbet etti; ben de ona intisab ettim. “Sıhâh”ta: **انتسب إلى أبيه**: (babasına) intisab etti. Haberde: “**إنها نسبتنا، فانتسبنا لها**”. İbnü’l-A‘râbî rivayet etti. Ve **ناسبه**: onu nesebinde ortak kıldı. Şair kadınla **نسب** etti; bazısında: kadınlarla; **ينسب** kesre ile; “Sıhâh”ta böyledir; ve **ينسب** damme ile; “Lisânü’l-‘Arab”da böyledir. Dedim: Sonuncusunu Sâgânî, Kisâî’den **نسبا** harekeli olarak nakletti; ve **نسبا** **أمير** gibi; ve **منسبة** fetha(lı) (yani sîn’in kesri ile); ve yine: **منسبا** **كمجلس** gibi; Sâgânî’nin naklettiği üzere: şiirde onunla teşbîb etti ve gazel söyledi; bu, kasidenin başındadır; sonra medhe çıkar; İbn Hâlaveyh böyle dedi. Fehrî, “Şerhu’l-Fasîh”te dedi: **نسب بها**: onu şiirinde zikrettiğinde ve onu güzellik, gençlik ve bunun dışındaki şeylerle vasfettiğinde. Zemahşerî dedi: onun güzelliklerini vasfettiğinde; hak olsun yahut bâtıl. “el-Vâ‘î” sahibı dedi: **النسيب** ve **النسب**: şiirde gazeldir. Dedi: şiirde **النسيب**: onda teşbîbdir; bunlar **المناسيب**’dir; tekili **منسوب**’dur. İbn Düresteveyh dedi: Şair kadınla **نسب** etti; ve adam **نسب** etti: ikisi de vasıftandır; çünkü kim bir adamı nisbet ederse, onu babasıyla veya beldesiyle yahut bunun benzeriyle vasfetmiş olur; ve kim bir kadınla nisbet ederse, onu güzellik, gençlik, iyilik ve bunun dışındaki şeylerle vasfetmiş olur. Şeyhimiz dedi: Ve yine **النسيب** sevgililerin konak yerlerini ve menzillerini vasfetmeye, âşığın onların buluşmasına ve kavuşmasına iştiyakına ve onların tafsil ettikleri ve **التشبيب** diye adlandırdıkları bunun dışındaki şeylere de ıtlak olunur; çünkü o çoğunlukla gençlik zamanında olur; yahut çünkü onda gençliğin zikri ve gazel vardır; onda bulunan muğâzele ve münâdeme sebebiyle. Ve **النساب** ve **النسابة**: nesebde beliğ âlimdir; birincinin çoğulu: **النسابون**. Ve **نسابة**’ya mübalağa ve medih için **الهاء**’yı soktular; mevsûfun müennesliği için eklenmedi; ancak dinleyiciye, bu mevsûfun içinde bulunduğu şeyde gayeye ve nihayete ulaştığını bildirmek için eklendi; böylece sıfatın te’nîsini, istenen gaye te’nîsi ve mübalağaya alâmet kıldılar; bu söz “Alâmet”te istiksâ edilmiştir. Ve dersin: bende üç **نسابات** ve **علامات** vardır; üç erkek kastedersin; sonra onlara sıfat olarak **نسابات** getirdin. Ebû Bekir hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**وكان رجلا نسابة**”. Denilir: bu şiir daha **أنسب**’tir; yani daha ince **نسيب** ve **تشبيب** bakımından; sanki onlar “**نسيب ناسب**” demişlerdir; mübalağa üzere “şair şiiri” gibi; böylece bu ondan bina edildi. Ve **أنسبت الريح**: şiddetlendiğinde ve **استافت** ettiğinde; yani şiddetinden toprak ve çakılı kaldırdığında. Ve **النيسب**; **كحيدر**: açık, belli dosdoğru yoldur. Ve denildi: o, incecik yoldur; **كالنيسبان**. Bazıları **نيسم** der; mîm ile; bu bir dildir. Yahut **النيسب**: yoldan bulunan izdir. Ve **النيسب** ayrıca: karıncanın kendisi; ondan biri diğerinin izinde geldiğinde. İbn Sîde dedi: **النيسب**: karınca için bir yoldur. Başkası artırdı: ve yılanın; ve yaban eşeklerinin su kaynaklarına gidiş yolu. Cevherî’nin ibaresi: **النيسب**: karıncanın kendisinden, yol gibi gördüğün şeydir; o **فيعل** veznindedir. Dukeyn b. Recâ el-Fukaymî dedi:

عينا ترى الناس إليها نيسبـا                      من داخل وخارج أيدي سبا

Sâgânî dedi: rivayet “**ملكا ترى الناس إليه**”dir; yani: ona bir mülk ver. **نيسب**: bir adam adıdır; yalnız İbnü’l-A‘râbî’den. Denilir: **خط منسوب**: yani kaideli. Ve **شعر منسوب**: yani onda **نسيب** ve gazel vardır; çoğulu **مناسيب**. Şemmer inşâd etti:

هل في التعلل من أسماء من حوب                      أم في السلام وإهداء المنـاسـيب

Ve **نسيبة بنت كعب الأنصارية**: o, Ümmü ‘Umâre’dir. **نسيبة بنت سماك بن النعمان**: Müslüman oldu ve biat etti; İbn Sa‘d söyledi; yalnız ikisinde de nûn’un fethasıyla. **نسيبة بنت نيار بن الحارث**; Benî Cehcebî’dendir; İbn Habîb söyledi. Ve Ümmü ‘Atıyye **نسيبة بنت الحارث الغاسلة**; ikisinin de dammesiyle. Ve onlar sahâbîlerdir; Allah’ın rızası hepsinin üzerine olsun. Ve **نسيبة بنت أبي طلحة الخطمية**’nin zikri ondan kaçtı; sahâbîdir; İbn Sa‘d onu zikretti. Ve **قيس بن نسيبة** Resûlullah’a, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Benî Süleym’den geldi; Müslüman oldu. Ve **نسيبة بنت شهاب بن شداد**; ikisinde de damme ile. Ve sonuncusu, Mütemmim b. Nüveyre’nin hakkında söylediği kimsedir:

أفبعد من ولدت نسيبة أشتكىزوء المنية أو أرى أتوجع

Ve yine **عاصم بن نسيب**; o, Şu‘be b. el-Haccâc el-‘Atakî’nin şeyhidir; hâfız onu nakletti. Ve **أنسب**; **كأحمد**: Yemen’de Benî Zübeyd kalelerinden bir kaledir; Sâgânî nakletti. Falan falanla **يناسب** eder; o da onun **نسيبه**’dir: yani onun yakınıdır. “Sıhâh”ta: **تنسب**: yani senin **نسيب**in olduğunu iddia etti. Ondan mesel: “**القريب من تقرب، لا من تنسب**”; yani: yakın, sevgi ve dostlukla yakınlık kurandır; seninle onun arasında neseb bulunduğunu iddia eden değil. Buna yakın olan: “**ورب أخ لك لم تلده أمك**”. Habîb dedi:

ولقد سبرت الناس ثم خبرتهـم                      وبلوت ما وضعوا من الأسباب
  فإذا القرابة لا تقرب قاطـعـا                      وإذا المودة أقرب الأنـسـاب

Mecazdandır: **المناسبة**: müşâkele (benzeşme)dir; denilir: iki şey arasında **مناسبة** ve **تناسب** vardır; yani müşâkele ve teşâkül. Ve yine onların sözü: ikisi arasında **نسبة** yoktur; ve ikisi arasında yakın bir **نسبة** vardır. “Nevâdir”de: falan ikisi arasında **نيسب** eder, bir **نيسبة** ile: eğer nemîme ile ve başkasıyla gelip giderse; “Lisânü’l-‘Arab” sahibi ve Sâgânî nakletti. Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **النسيب**; **كأمير**: Ebü’l-Kâsım ed-Dımaşkî’nin lakabıdır; meşhur bir muhaddistir. Ve **نسب خاتون بنت الملك الجواد**; İbrâhîm b. Halîl’den rivayet etti. Ve **النسابة**; fetha ile: **كالقرابة**.
