# نسج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B3%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نسج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نسج

النَّسْجُ: ضَمُّ الشيء إِلى الشيء، هذا هو الأَصلُ. نَسَجه يَنْسِجُه نَسْجاً فانْتَسَجَ ونَسَجت الريحُ الترابَ تَنْسِجُه نَسْجاً: سَحَبَتْ بعضَه إِلى بعض. والريحُ تَنْسِج التراب إِذا نَسَجت المَوْرَ والجَوْلَ على رُسومها
(* قوله «على رسومها» كذا بالأصل، وعبارة الأَساس: ومن
المجاز الريح تنسج رسم الدار، والتراب والرمل والماء إِذا ضربته فانتسجت له طرائق كالحبك.). والريح تَنْسِجُ الماءَ إِذا ضَرَبَتْ مَتْنَه فانْتَسَجَتْ له طرائِقُ كالحُبُكِ. ونَسَجَت الريحُ الرَّبْعَ إِذا تَعاوَرَتْه رِيحانِ طولاً وعَرْضاً، لأَن الناسِجَ يَعترِضُ النسيجة فيُلْحِمُ ما أَطالَ من السَّدَى. ونَسَجَت الريحُ الماءَ: ضَرَبَتْه فانْتَسَجت فيه طَرائِقُ؛ قال زهير يصف وادياً:
مُكَلَّلٌ بعَمِيمِ النَّبْتِ، تَنْسِجُه
رِيحٌ خَريقٌ، لِضاحي مائِهِ حُبُك
ونَسَجت الريحُ الوَرقَ والهَشيمَ: جَمَعَتْ بعضَه إِلى بعض؛ قال حُميد بن ثور:
وعادَ خُبَّازٌ يُسَقِّيه النَّدى
ذُراوَةً، تَنْسِجُه الهُوجُ الدُّرُجْ
والنَّسْج معروف، ونَسَجَ الحائِكُ الثوبَ يَنْسِجُه ويَنْسُجُه نَسْجاً، مِن ذلك لأَنه ضَمَّ السَّدَى إِلى اللُّحْمة، وهو النَّسّاجُ، وحِرْفَته النِّساجَة، وربما سُمِّي الدَّرَّاعُ نَسَّاجاً. وفي حديث جابر: فقام في نِساجةٍ مُلْتَحِفاً بها؛ هي ضَرْبٌ من المَلاحِف مَنسوجة، كأَنها سُمِّيت بالمصدر.
وقالوا في الرجل المحمود: هو نَسِيجُ وحْدِه؛ ومعناه أَن الثوبَ إِذا كان كريماً لم يُنْسَجْ على مِنْوالِه غيرُه لِدِقَّتِه، وإِذا لم يكن كريماً نَفِيساً دَقِيقاً عُمِلَ على مِنْوالِه سَدَى عِدَّةِ أَثوابٍ؛ وقال ثعلب: نَسيجُ وَحْدِه الذي لا يُعْمَلُ على مثاله مِثْلُه؛ يُضْرَبُ مثلاً لكل مَنْ بُولِغَ في مَدْحِه، وهو كقولك: فلان واحدُ عصرِه وقَرِيعُ قَومِه، فنَسيجُ وَحْدِه أَي لا نظيرَ له في عِلم أَو غَيره، وأَصلُه في الثوب لأَنَّ الثوبَ الرفيعَ لا يُنْسَجُ على مِنوالِه. وفي حديث عمر: مَنْ يَدُلُّني على نَسيجِ وَحْدِه؟ يُريدُ رجلاً لا عَيْب فيه، وهو فَعِيلٌ بمعنى مفعول، ولا يقال إِلاّ في المدح. وفي حديث عائشةَ أَنها ذكرت عمر تَصِفُه، فقالت: كان واللهِ أَحْوَذِيّاً نَسِيجَ وَحْدِه؛ أَرادت: أَنه كان مُنْقَطِعَ القَرِينِ.
والموضِعُ مَنْسِجٌ ومَنْسَجٌ. الأَزهري: مِنْسَجُ الثوب، بكسر الميم، ومَنْسِجه حيث يُنْسَج، حكاه عن شمر. ابن سيده: والمِنْسَجُ والمِنْسِج، بكسر الميم، كلُّه: الخشبة والأَداة المستعملة في النِّساجة التي يُمَدُّ عليها الثوب للنَّسْج؛ وقيل: المِنْسجُ، بالكسر، لا غير: الحَفُّ خاصة. ونَسَجَ الكذَّابُ الزُّورَ: لَفَّقَه. ونَسَج الشاعرُ الشِّعْر: نَظَمَه. والشاعرُ يَنْسِجُ الشِّعْر، والكذَّابُ يَنْسِجُ الزُّورَ، ونَسَجَ الغَيْثُ النباتَ، كلُّه على المَثَل. ونسَجَت الناقةُ في سيرِها تَنْسِجُ، وهي نَسُوجٌ: أَسْرَعَتْ نَقْلَ قوائِمِها؛ وقيل: النَّسُوجُ من الإِبل التي لا يَثْبُت حِملُها ولا قَتَبُها عليها إِنما هو مضطرِبٌ. وناقة نَسُوجٌ وَسُوجٌ: تَنْسِج وتَسِجُ في سَيرها، وهو سُرعة نَقْلِها قَوائمَها. ومِنْسَجُ الدابة، بكسر الميم وفتح السين، ومَنْسِجُه: أَسْفَلُ من حارِكه، وقيل: هو ما بين العُرْف وموضع اللِّبْد؛ قال أَبو ذؤيب: مُسْتَقْبِل الرِّيحِ يَجري فَوقَ مَنْسِجِه،
إِذا يُراعُ اقْشَعَرَّ الكَشْحُ والعَضُد
أَراد: اقْشَعَرَّ الكَشحُ والعَضُدُ منه. التهذيب: والمِنْسَجُ المُنْتَبِرُ من كاثبة الدابة عند منتهى مَنْبِت العُرْف تحتَ القَرَبوس المقَدَّم؛ وقيل: سُمِّي مِنْسَجَ الفَرَسِ لأَن عَصَبَ العُنُق يَجيء قِبَلَ الظَّهْر، وعَصَبُ الظَّهْر يذهبُ قِبَلَ العُنُق فيَنْسِجُ على الكَتِفَين. أَبو عبيد: المَنْسِجُ والحارِك ما شَخَص من فُروع الكَتِفَين إِلى أَصل العُنُق إِلى مُسْتوى الظَّهر، والكاهِلُ خَلْف المَنْسِج. وفي الحديث: بَعَث رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، زيدَ بنَ حارثة إِلة جُذامَ، فأَوّلُ من لَقِيهم رجُلٌ على فَرَسٍ أَدْهَم كان ذَكرُه على مَنْسج فرَسِه؛ قال: المَنْسِجُ ما بين مَغْرِز العُنُق إِلى مُنْقَطَع الحارِك في الصُّلْب؛ وقيل: المَنْسِجُ والحاركُ والكاهِلُ ما شَخَص من فروع الكتِفَين إِلى أَصل العُنُق؛ وقيل: هو، بكسر الميم، للفَرَس بمنزلة الكاهِلِ من الإِنسان، والحارِك من البعير. وفي الحديث: رجالٌ جاعِلو أَرماحِهِم على مَناسِجِ خيولهم، هي جمع المَنْسِج.
ابن شميل: النَّسُوجُ من الإِبل التي تقدِّم جَهازَها إِلى كاهِلِها لشدّة سَيرها.
ثعلب عن ابن الأَعرابي: النُّسُج السَّجَّادات.

### Türkçe

**النَّسْجُ**: bir şeyi bir şeye katmak (birleştirmek); asıl olan budur. **نَسَجه يَنْسِجُه نَسْجاً** derken, **فانْتَسَجَ** (böylece birleşti). **ونَسَجت الريحُ الترابَ تَنْسِجُه نَسْجاً**: onun bir kısmını bir kısmına çekti. Rüzgâr, toprağı, onun izleri üzerinde **المَوْرَ** ve **الجَوْلَ** dokuduğu zaman toprağı dokur.

(* Onun “**على رسومها**” sözü asılda böyledir; **الأَساس**’ın ibaresi: “Mecazdan: rüzgâr evin izini, toprağı, kumu ve suyu dokur; onu vurduğu zaman, onun için **الحبك** gibi yollar (çizgiler) birleşip oluşur.”). Rüzgâr, suyun sırtını vurup, onun için **الحُبُكِ** gibi yollar birleşip oluştuğu zaman suyu dokur. Rüzgâr, **الرَّبْعَ**’ı, iki rüzgâr onu uzunlamasına ve enlemesine nöbetleşe dolaştığı zaman dokudu; çünkü dokuyan, dokumayı enine keser de, **السَّدَى**’dan uzattığını kaynaştırır. Rüzgâr suyu dokudu: onu vurdu da, içinde yollar birleşip oluştu; Züheyr bir vadiyi tasvir ederek dedi ki:

مُكَلَّلٌ بعَمِيمِ النَّبْتِ، تَنْسِجُه
رِيحٌ خَريقٌ، لِضاحي مائِهِ حُبُك

Rüzgâr, yaprağı ve çalı çırpıyı dokudu: onun bir kısmını bir kısmına topladı; Humeyd b. Sevr dedi ki:

وعادَ خُبَّازٌ يُسَقِّيه النَّدى
ذُراوَةً، تَنْسِجُه الهُوجُ الدُّرُجْ

**والنَّسْج** bilinen (meşhur)dur. Dokumacı, elbiseyi **نَسَجَ** eder; onu **يَنْسِجُه** ve **يَنْسُجُه نَسْجاً** (dokur); bu da ondandır; çünkü **السَّدَى**’yı **اللُّحْمة**’ya kattı. O, **النَّسّاجُ**dır; mesleği **النِّساجَة**’dır. Bazen **الدَّرَّاعُ** da **نَسَّاجاً** diye adlandırılır. Câbir hadîsinde: “Derken, onunla örtünmüş olarak bir **نِساجةٍ** içinde ayağa kalktı”; o, dokunmuş **المَلاحِف**’ten bir türdür; sanki masdar ile adlandırılmıştır.

Övülen adam hakkında dediler ki: o, **نَسِيجُ وحْدِه**’dir; manası: elbise değerli olduğu zaman, inceliğinden dolayı onun **مِنْوال**’i üzerine başkası dokunmaz; değerli, nefis, ince olmadığı zaman ise, onun **مِنْوال**’i üzerine birkaç elbisenin **سَدَى**’sı yapılır. Sa‘leb dedi ki: **نَسيجُ وَحْدِه**: benzeri üzerine onun gibi bir benzer yapılmayan kimsedir; övgüsünde mübalağa edilen herkes için mesel olarak vurulur; bu, senin “falanca çağının biricikidir ve kavminin yiğididir” sözün gibidir. Şu hâlde **نَسيجُ وَحْدِه**: yani ilimde veya başka bir şeyde onun benzeri yoktur. Aslı elbisededir; çünkü yüksek (kıymetli) elbise, onun **مِنوال**’i üzerine dokunmaz. Ömer hadîsinde: “Bana **نَسيجِ وَحْدِه**’i kim gösterir?”; ayıpsız bir adamı kasteder. O, mef‘ûl manasında **فَعِيلٌ**dir; yalnız övgüde söylenir. Âişe hadîsinde: Ömer’i anıp onu vasfederken dedi ki: “Vallahi o, **أَحْوَذِيّاً نَسِيجَ وَحْدِه** idi”; muradı: onun, eşten (denk/akran) kesik (yani eşi bulunmaz) olduğudur.

Yer: **مَنْسِجٌ** ve **مَنْسَجٌ**. Ezherî: elbisenin **مِنْسَجُ**’ı, mîm’in kesresiyle; ve onun **مَنْسِجه**’i, dokunduğu yerdir; bunu Şemr’den nakletti. İbn Sîde: **المِنْسَجُ** ve **المِنْسِج** (mîm’in kesresiyle) hepsi: dokumada kullanılan tahta ve âlettir; elbise dokuma için onun üzerine gerilir; denildi ki: **المِنْسجُ** (kesre ile), yalnız odur: özellikle **الحَفُّ**.

Yalancı, yalanı **نَسَجَ** etti: onu uydurup yamadı. Şair, şiiri **نَسَجَ** etti: onu dizdi. Şair şiiri **يَنْسِجُ** eder; yalancı yalanı **يَنْسِجُ** eder. Yağmur, bitkiyi **نَسَجَ** etti; hepsi mesel üzerinedir. Dişi deve yürüyüşünde **نَسَجَت** eder, **تَنْسِجُ**; o, **نَسُوجٌ**dur: ayaklarını nakletmeyi hızlandırdı; denildi ki: **النَّسُوجُ** develerden, yükü ve semeri üzerinde durmayan, ancak çalkantılı olanlardır. **نَسُوجٌ** ve **وَسُوجٌ** bir dişi deve: yürüyüşünde **تَنْسِج** ve **تَسِج** eder; bu, ayaklarını nakletmesinin süratidir. Binek hayvanının **مِنْسَجُ**’ı (mîm’in kesresi ve sîn’in fethasıyla) ve onun **مَنْسِجُه**’i: sağrısının alt tarafıdır; denildi ki: yele ile keçe yeri arasındadır; Ebû Züeyb dedi ki:

مُسْتَقْبِل الرِّيحِ يَجري فَوقَ مَنْسِجِه،
إِذا يُراعُ اقْشَعَرَّ الكَشْحُ والعَضُد

Muradı: ondan **اقْشَعَرَّ الكَشحُ والعَضُدُ** (böğür ve pazu ürperdi). **التهذيب**: **المِنْسَجُ**, binek hayvanının hörgücünden, yele bitiminin sonu yanında, öndeki eyer kaşının altında dışarı çıkıntı yapan yerdir; denildi ki: atın **مِنْسَجَ**’ı diye adlandırıldı; çünkü boynun siniri sırt tarafına gelir, sırtın siniri boyun tarafına gider de, iki omuz üzerinde dokur gibi birleşir. Ebû Ubeyd: **المَنْسِجُ** ve **الحارِك**: iki omuzun dallarından boynun köküne, sırtın hizasına kadar yükselip belirgin olan yerdir; **الكاهِلُ**, **المَنْسِج**’in arkasındadır. Hadîste: Allah’ın Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) Zeyd b. Hârise’yi Cüzâm’a gönderdi; onlara ilk rastladığı, koyu renkli bir at üzerinde bir adamdı; onun erkekliği atının **مَنْسج**’i üzerindeydi; dedi ki: **المَنْسِجُ**, boynun saplandığı yer ile sağrının omurgada kesildiği yer arasındadır; denildi ki: **المَنْسِجُ** ve **الحاركُ** ve **الكاهِلُ**, iki omuzun dallarından boynun köküne kadar yükselip belirgin olan yerdir; denildi ki: o, mîm’in kesresiyle, at için insanın **الكاهِلِ**’i mesabesindedir; deve için ise **الحارِك**. Hadîste: “Adamlar, mızraklarını atlarının **مَناسِجِ**’i üzerine koyanlar”; o, **المَنْسِج**’in çoğuludur.

İbn Şümeyl: **النَّسُوجُ**, develerden, yürüyüşünün şiddetinden dolayı eyer takımını **كاهِلِها**’sına doğru ilerletenlerdir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النُّسُج**: seccadelerdir.
