# نسخ (ن-س-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B3%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bir şeyin kopyası, nüshası demektir

- Harfler: ن - س - خ
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَيَنْسَخُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/siga/%D9%81%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%8F.md) | فَيَفْعَلُ | Ortadan kaldırır | 1 | 1 | [22:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/ayet/22:52.md) |
| [نَسْتَنْسِخُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%90%D8%AE%D9%8F.md) | نَسْتَفْعِلُ | Kaydederiz | 1 | 1 | [45:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/ayet/45:29.md) |
| [نَنْسَخْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/siga/%D9%86%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%AE%D9%92.md) | نَفْعَلْ | Ortadan kaldırırız | 1 | 1 | [2:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/ayet/2:106.md) |
| [نُسْخَتِهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/siga/%D9%86%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%AE%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فُعْلَتِها | Onun nüshası | 1 | 1 | [7:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/ayet/7:154.md) |

## Mücavir kökler — 30 mücavir (45 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سكت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Sekete çöküntü demektir
2. [لوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Üzerine çizgi çizilen ve yazı yazılan kürek kemiği, tabler…
3. [نطق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Nitak kuşak, kemer demektir
4. [رهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Cübbe demektir
5. [مني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sıvı meni demektir
6. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kızgınlık
7. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çadırın kurulduğu yer demektir
8. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
9. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
10. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
11. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kıdr kazandır
12. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Musa
13. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
14. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
15. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
16. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayr : At sürüsü demektir
17. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
18. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
19. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
20. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
21. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
22. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
23. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
24. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
25. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
26. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
27. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
28. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
29. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
30. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نسخ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [محو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88.md), [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md), [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin suretini başka bir yere aktarmak veya bir durumun yerini başkasına bırakmasıyla önceki durumu ortadan kaldırmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahiyde önceki hükmü veya şeytani ilkayı giderip yerine hakkı ikame etmek ve amel kayıtlarını eksiksiz suretler halinde tespit etmek |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve metin düzeyinde sürekliliğin sabit donuklukla değil, hakikatin korunarak formun yenilenmesi veya aktarılmasıyla sağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca metni bütünüyle iptal edip yok sayma daraltısıyla okuyup kopyalama, aktarma ve kaydetme boyutunu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نس | Bir şeyi yerinden hareket ettirmek, akıtmak, ayırmak ve çekip çıkarmak; nitekim [نسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%84.md) soyun üreyip ayrılmasını, [نسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%81.md) savurup dağıtmayı, [نسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%83.md) arındırıp ayırmayı, [نسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%B1.md) koparıp almayı ifade eder | خ | Harekete biçimsel bir iz bırakma, bir sureti başka bir zemine kazıyarak aktarma veya eski izin yerini örtüp başkasını ikame etme niteliği kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Bir bilginin, hükmün veya varlık çizgisinin kesilmeksizin devam eden akışı |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Varlığın veya hükmün belirli bir form ve çerçeveye dayanarak sabitlenmesi |
| خ | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma (ikiz harf ح üzerinden türetme yoğunlaşma) | Bir önceki sınırın aşılması, eski sınırın kalkıp yeni bir kaydın açılması |
| نسخ | Süreklilik arz eden bir akışın dayandığı formdan ayrılarak yeni bir çerçeveye aktarılması veya eski çerçevenin aşılarak yenilenmesi | Önceki metnin ya da durumun izinin yeni bir zemine aktarılması veya yerine yeni bir tespitin getirilmesi hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kovan içindeki bal ve arıların başka bir kovana aktarılması; güneşin gölgeyi giderip onun yerine geçmesi veya saçtaki aklığın gençliği silip yerine oturması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi dilinde güneşin gölgeyi örtmesi ve rüzgârın çöl izlerini silmesi durumlarında kök, bir izin yerini başka bir fiziksel halin alması anlamında kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Kitapların elle yazılarak çoğaltılması ve bir metnin başka bir sahifeye aktarılması anlamında istinsâh ve nüsha kullanımı yaygınlaşmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça نسخ kökü, Sami dilleri ailesinde semantik olarak hem bir şeyin izini silip kaldırma hem de bir metni harfiyen aktarma ve çoğaltma ekseninde gelişmiştir. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök kopyalama veya iptal etme anlamında yaygın bir morfolojik fiil olarak görülmez; bu dillerde metin aktarımı için kökünden türeyen kavramlar tercih edilirken, Arapçada نسخ hem kovan nakli gibi fiziksel yer değiştirme eylemini hem de ışık-gölge diyalektiğindeki zeval ve tebdil olgusunu bünyesinde meczetmiştir. Doğu Sami kolunda (Akadca) metin çoğaltma ve yerine koyma işlemleri farklı köklerle karşılansa da Arapça, somut intikal ve iz giderme hareketini yazı kültürünün merkezine taşıyarak özgün bir semantik alan inşa etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Brown-Driver-Briggs.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İntikal, izâle ve tebdil | Bir nesnenin veya hükmün yerini başka bir şeyin alması, bir sahifedeki yazının diğerine aynen geçirilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerinde kavramsal paralellik | Fiil kökü Arapçada özgünleşmiş, kopyalama ve nakil işlevi diğer Sami dillerindeki yazım gelenekleriyle paralel gelişmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü dizilişte doğrudan doğrulanmış soydaş kök tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lane’s Lexicon ve David Cohen Semitik Kökler Sözlüğü.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نسخ | Anlamlı | Nakletmek, kaldırmak, kopyalamak | Bir metni çoğaltmak veya bir hükmü başka bir hükümle değiştirmek | Kur'an'da geçer; hedef kök |
| [نخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D8%B3.md) | Anlamlı | Dürtmek, batırmak, tahrik etmek | Bineği yürütmek için ucu sivri değnekle dürtmek | Kur'an'da geçmez; fiziksel temas ve sevk ilişkisi |
| [سنخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AE.md) | Anlamlı | Kök salmak, asıl, paslanmak | Dişin veya ağacın kök kısmı; yağın kokusunun değişmesi | Kur'an'da geçmez; sabitlik ve değişme ekseni |
| [سخن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D9%86.md) | Anlamlı | Sıcak olmak, ısınmak | Suyun veya havanın sıcaklık derecesinin yükselmesi | Kur'an'da geçmez; hararet ve enerji durumu |
| [خنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3.md) | Anlamlı | Geri çekilmek, gizlenmek, sinmek | Göründükten sonra geriye çekilip kaybolmak | Kur'an'da geçer; zeval ve gizlenme ortaklığı |
| [خسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نسخ | Merkez | Nakletmek ve yenilemek | Bir şeyin hükmünü veya suretini kaldırıp yerine yenisini koymak veya kopyasını çıkarmak | Hem metin çoğaltmayı hem de dinamik ikameyi kapsar |
| [محو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88.md) | Komşu | İzi bütünüyle silmek | Geride yerine bir şey ikame etmeksizin salt yok etmek ve silip atmak | İzâle yönü vardır fakat yerine yeni bir suret koyma şartı yoktur |
| [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Değiştirmek | Bir nesnenin veya durumun bizzat kendisini başka bir nesneyle takas etmek | Zatın değişmesine odaklanır, metin aktarımı veya kopyalama içermez |
| [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) | Komşu | Yazmak ve kaydetmek | Harfleri ve hükümleri ilk defa bir araya getirip kayda geçirmek | İlk yazımı bildirir; oysa nesih yazılmış olanı aktarmak veya tanzim etmektir |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sabit kılmak ve yerleştirmek | Bir durumu hiçbir değişikliğe, nakle veya ikameye uğratmadan yerinde tutmak | Hükmün veya varlığın yerinde kalması, kaldırılmaması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نسخ | Kaldırmak, kopyalamak, nakletmek | Bir şeyin suretini başka bir yere aktarmak veya yerini yenisine bırakmak | Kesin |
| Latince | abrogare, transcribere | Yürürlükten kaldırmak, suret çıkarmak | Abrogare hukuki feshi, transcribere ise metin kopyalamayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | abrogate, supersede, transcribe | İlga etmek, yerine geçmek, kopyalamak | Supersede yerini alma dinamiğini, transcribe ise yazılı aktarımı verir | Kesin |
| Almanca | aufheben, abschreiben | Yürürlükten kaldırmak, suretini yazmak | Aufheben hem kaldırma hem muhafaza etme ikiliğini kısmen taşır | Güçlü |
| Fransızca | abroger, transcrire | İptal etmek, kopyasını çıkarmak | Hukuki iptal ve yazılı metin aktarımı ayrışmasını yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَنْسَخْ | Hükmü yürürlükten kaldırıp yerine daha hayırlısını veya benzerini getirmek | İlahi ahkâmın tedrici tecellisi ve ümmetin maslahatına göre yenilenmesi bağlamı (Bakara [2:106](https://lisan.digital/tr/ayet/2:106.md)) |
| فَيَنْسَخُ | Şeytani iltibas ve vesveseyi iptal edip gidermek, hakkı sağlamlaştırmak | Peygamberlerin tebliğine karışan arızi vesveselerin ilahi müdahaleyle temizlenmesi bağlamı (Hac [22:52](https://lisan.digital/tr/ayet/22:52.md)) |
| نَسْتَنْسِخُ | Amellerin suretini eksiksiz biçimde kaydetmek, yazdırıp kopyalamak | Mahşer günü insanların yaptıklarının amel defterlerine tam intikali bağlamı (Câsiye [45:29](https://lisan.digital/tr/ayet/45:29.md)) |
| نُسْخَتِهَا | Yazılı metin, levhalara kaydedilmiş ilahi buyrukların nüshası | Hz. Musa'ya verilen Tevrat levhalarındaki yazılı ilahi rehberlik bağlamı (A'râf [7:154](https://lisan.digital/tr/ayet/7:154.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Beda tartışması ve ilahi irade | Nes degrade edici bir fikir değişikliği (beda) midir yoksa hükmün vaktinin sona ermesi midir | İlahi ilmin ezeliliği ile hükümlerin zaman içindeki tecellisinin telifi |
| Fıkıh | Hükümlerin yürürlükten kalkması | Şer'i bir hükmün daha sonra gelen şer'i bir delille kaldırılması usulü | Metnin lafzının veya yalnızca hükmünün ilga edilip yerine yenisinin konması |
| Tefsir | Mensuh ve nasih ayetlerin tespiti | Kur'an içinde ahkâm ayetleri arasında hüküm çatışması olup olmadığı meselesi | Ayetin iniş sebebi ve tarihsel süreci doğrultusunda kapsamının daraltılması |
| Hadis | Sünnetin sünneti veya Kur'an'ı neshi | Hadislerin Kur'an hükmünü neshedip edemeyeceği ve hadisler arası nesih tespiti | Ameli rivayetler arasındaki kronolojik öncelik-sonralık ilişkisi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şeriatın tekâmülü ve tedricilik | Hüküm yenileme ve arındırma | Dinin pratik gereklerini insan olgunlaşmasına göre güncellemek | İlahi mesajın özünü koruyarak formları maslahata göre uyarlar | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve arşivleme | Metin aktarımı ve paradigma değişimi | Doğrulanmış bilgiyi kaydetmek ve eskiyen teoriyi yenisiyle aşmak | Yazılı hafızanın korunması ve bilimin birikimli ilerlemesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve mevzuat | Kanun tadili ve ilga (mülga kanun) | Toplumsal değişime paralel olarak yasal düzeni güncellemek | Hukuki sürekliliği sağlarken işlevini yitiren kuralları yürürlükten kaldırmak | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşmeler ve muhasebe kayıtları | Defter tutma ve sözleşme revizyonu | İktisadi işlemleri kopyalayarak denetlemek ve eski borcu yenilemek | Mali hafızanın suretler halinde tespiti ve piyasa şartlarına uyum | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Genetik transkripsiyon ve bellek üzerine yazma (overwrite) | DNA'dan RNA'ya bilginin kopyalanması (transkripsiyon) veya bellekteki eski verinin üzerine yenisinin yazılması mantığı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki tadil ve kurumsal miras devri | Önceki bir yasanın yürürlükten kaldırılarak yerine yeni normun ikame edilmesi veya miras haklarının intikali | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece ayetlerin iptal edilmesi veya Kur'an metninin geçersiz kılınması olarak daraltıp kelimenin yazma, kopyalama ve tescil etme manasını yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da nesih hem amellerin eksiksiz kopyalanıp tescil edilmesi hem de hakikatin tahriften arındırılarak daha hayırlı olanla ikame edilmesi sürecidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an metninin kendi içinde çelişkili olduğu zannına kapılmak veya ayetlerin lafzen iptal edildiği gerekçesiyle vahyin dinamik derslerini bütünüyle terk etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin dinamik yapısını, ilahi pedagojiyi, amellerin tescilindeki kusursuz kayıt sistemini ve vahyin şeytani müdahalelerden arındırılma mekanizmasını açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hüküm değişikliği ve vahiy metodolojisi ayetlerinde, vahyin korunması sahnelerinde ve mahşerde amel defterlerinin açıldığı hesap ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Neshi ilahi bir yanılma veya keyfi bir iptal gibi gören yüzeysel bakışı düzeltir; onun bir tekâmül, maslahat, tescil ve kopyalama kanunu olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kap veya kovandaki nesneyi başka bir yere aktarmak, yazıyı sahifeden sahifeye geçirmek ve gölgenin yerini ışığın alması gibi iz gidermek.
- Soyut anlam: Bir hükmün, durumun ya da metnin hakikati korunarak formunun yenilenmesi, yerine daha yetkin olanın ikame edilmesi ve amellerin tescil edilmesi.
- Sistematik karşılık: Süreç içinde bilginin kaybolmadan yeni taşıyıcıya intikali ve toplumsal maslahatın gerektirdiği anayasal/şer'i güncellenme mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = (S_t \setminus O) \cup N \quad \text{veya} \quad C: X \to X'$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_t$, $t$ anındaki mevcut durum veya hükümleri; $O$ yürürlükten kalkan (neshedilen) eski hükmü veya giderilen arızi unsuru; $N$ ise onun yerine ikame edilen daha hayırlı veya benzer yeni unsuru temsil eder. İkinci bağıntıda $C$, bir $X$ metin veya amelinin özü korunarak yeni bir $X'$ sahifesine ya da siciline birebir aktarılması (istinsâh) fonksiyonudur.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B3%D8%AE/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/ayet/2:106.md) — نَنْسَخْ

مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Biz, bir ayeti nesheder veya unutturursak ondan daha hayırlısını, yahut da dengini getiririz. Bilmez misin ki, Allah şüphesiz her şeye kadir’dir.

### [Araf 7:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/ayet/7:154.md) — نُسْخَتِهَا

وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ

Meal (IK): Öfkesi dinip, sükun hasıl olunca; Musa levhaları aldı. Onlardaki nüshasında Rabblarından korkanlara hidayet ve rahmet vardı.

### [Hac 22:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/ayet/22:52.md) — فَيَنْسَخُ

وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Senden önce gönderdiğimiz hiç bir Rasul ve hiç bir Nebi yoktur ki; bir şeyi arzuladığı zaman şeytan onun arzusuna vesvese karıştırmamış olsun. Allah; şeytanın karıştırdığını giderir. Sonra Allah; kendi ayetlerini yerleştirir. Ve Allah; Alim’dir, Hakim’dir.

### [Casiye 45:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/ayet/45:29.md) — نَسْتَنْسِخُ

هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Bu kitablarımız sizin aleyhinize hak ile konuşuyor. Şüphesiz Biz, yaptıklarınızı bir bir kaydediyorduk.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bir şeyin kopyası, nüshası demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والنون معهما
خ ن س، س خ ن، ن خ س، س ن خ، ن س خ مستعملات
خنس:
الخَنْسُ: انقباض قصبة الأنف، وعرض الأرنبة كأنف البقرة الخنساء، قال:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم		عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
والتُرْكُ: خُنْسٌٌ. والخُنُوسُ: الانقباض والاستخفاء. و"الشيطان يوسوس في القلب، فإذا ذكر الله خَنَس"، أي: أنقبض.
الخُنَّسُ: الكواكب الخمسةُ التي تجري وتَخْنُس في مجراها حتى يخفى ضوء الشمس، وخُنُوسُها: اختفاؤها بالنهار.
سخن: السُّخْنُ: نقيض البارد، سَخُنَ الماء سُخُونةً، وأَسْخَنْتُه إسخاناً، وسَخَّنْتُه تَسْخِيناً، فهو سُخْنٌ وسخين ومُسخّنٌ.
وسَخُنَتْ عينه: نقيض قرت، وهي تَسْخُنُ سُخْنَةً وسُخُونةً، وهو سَخينُ العين.
وليلة سُخْنانةٌ : حارة، وطعامٌ سُخاخينٌ، أي: قدم إليك حاراً، ومطر سُخاخينٌ: جاء في حر القيظ.
والسَّخِينُ: المر الذي يعمل به في الطين.
نخس: النَّخْسُ: تغريزك مؤخر الدابة بعودٍ أو غيره. وسمي النَّخاس لنَخْسِه الدابة حتى تنبسط. وفعله: النِّخاسة. ويقال لابن زنيةٍ: ابن نَخْسة، قال الشماخ:
أنا الجِحاشيُّ شَمّاخٌ وليس أبي		بِنَخْسةٍ لدعي غير موجـودِ
أي: متروكٌ وحدهُ، ولا يقال: منه وحده.
ونَخَسوا بفلانٍ: هَيَّجوه وأزعجوه، وكذلك إذا نَخَسُوا دابته وطردوه، قال:
النّاخِسينَ بمروانٍ بذي خَـشَـبٍ		والمقحمين على عثمانَ في الدارِ
أي: نَخَسُوا به من خلفه حتى سيروه من البلاد.
والنَّخِيسةُ: الزندة.. والنِّخاسان: دائرتان في دائرة الفخذين كدائرة كتفِ الإنسان.
والدابة منخوسةً: يتطير منها. كما يتطير من المهقوع والمقلوع والمكشوف، وغير ذلك.
والنّاخِسُ: جربٌ يكون عند ذنب البعير فهو مَنْخُوس .
والنِّخاسةُ: رقعة تدخل في ثقب البكرة لئلا يأكلها المحور، ويقال: أَنْخَسُوا البكرة، أي: سدوا ما أتسع منها بخشبةٍ، أو غير ذلك.
سنخ:
السِّنْخُ: أصل كل شيء. وسِنْخُ السكين: طرف سيلانه الداخل في النصاب.
ورجع فلان إلى سِنْخه الكريم أو الخبيث.
وأَسْناخُ الثنايا: أصولها. وسِنْخُ الكلمة: أصل بنائها. والسّناخة: الرائحة المكروهة.
نسخ: النَّسْخُ والانتساخُ: اكتتابك في كتابٍ عن معارضه.
والنَّسْخُ: إزالتك أمراً كان يعمل به، ثم تَنْسَخُهُ بحادثٍ غيره، كالآية تنزل في أمر، ثم يخفف فتُنْسَخُ بأخرى، فالأولى منسوخة والثانية ناسخة .
وتناسُخُ الورثة، وهو موت ورثةٍ بعد ورثةٍ، والميراث لم يقسم، وكذلك تَناسُخُ الأزمة، والقرن بعد القرن.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **النون** bunlarla birlikte

**خ ن س**، **س خ ن**، **ن خ س**، **س ن خ**، **ن س خ** kullanımdadırlar.

**خنس**:
**الخَنْسُ**: burun kamışının büzülmesi ve burun ucunun enlemesine genişlemesi; sanki **الخنساء** ineğin burnu gibi. Dedi ki:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم		عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
Ve **التُرْكُ**: **خُنْسٌٌ**. Ve **الخُنُوسُ**: büzülme ve gizlenme. Ve “şeytan kalpte vesvese verir; Allah anıldığı vakit **خَنَس**”, yani: büzüldü.
**الخُنَّسُ**: yörüngelerinde akıp giden ve yörüngesinde **تَخْنُس** eden beş gezegen; ta ki güneşin ışığı gizleninceye kadar. Ve onların **خُنُوسُها**’sı: gündüzleyin gizlenmeleridir.

**سخن**: **السُّخْنُ**: soğuğun zıddı. Su **سَخُنَ** **سُخُونةً** (ısındı); ben onu **أَسْخَنْتُه** **إسخاناً** (ısıttım); ve onu **سَخَّنْتُه** **تَسْخِيناً** (ısıttım). O hâlde o **سُخْنٌ** ve **سخين** ve **مُسخّنٌ**’dür.
Ve gözü **سَخُنَتْ**: **قرت**’in zıddı; o **تَسْخُنُ** **سُخْنَةً** ve **سُخُونةً** (ısınır); ve o, gözce **سَخينُ**’dir.
Ve bir gece **سُخْنانةٌ**: sıcak. Ve bir yiyecek **سُخاخينٌ**; yani: sana sıcak olarak sunuldu. Ve bir yağmur **سُخاخينٌ**: yaz sıcağında geldi.
Ve **السَّخِينُ**: çamurda kendisiyle iş yapılan acı (madde).

**نخس**: **النَّخْسُ**: binit hayvanının arka tarafını bir çubukla veya başkasıyla dürtüp batırmandır. Ve hayvanı yayılıp açılıncaya kadar dürtmesinden dolayı **النَّخاس** diye adlandırıldı. Ve onun fiili: **النِّخاسة**. Ve zina çocuğuna: **ابن نَخْسة** denir. **الشماخ** dedi ki:
أنا الجِحاشيُّ شَمّاخٌ وليس أبي		بِنَخْسةٍ لدعي غير موجـودِ
Yani: tek başına bırakılmıştır; “ondan tek başına” denmez.
Ve “falanca ile **نَخَسوا**”: onu kışkırttılar ve huzursuz ettiler; aynı şekilde, onun hayvanını **نَخَسُوا** ettikleri ve onu sürdükleri zaman da (böyledir). Dedi ki:
النّاخِسينَ بمروانٍ بذي خَـشَـبٍ		والمقحمين على عثمانَ في الدارِ
Yani: onu arkasından dürtüp batırdılar; ta ki onu beldelerden yürütüp götürünceye kadar.
Ve **النَّخِيسةُ**: çakmaktaşı.. Ve **النِّخاسان**: uylukların dairesinde, insanın omuz dairesi gibi iki dairedir.
Ve hayvan **منخوسةً** (dürtülmüş) (olursa): ondan uğursuzluk sayılır; **المهقوع** ve **المقلوع** ve **المكشوف**’tan ve bunun dışındakilerden uğursuzluk sayıldığı gibi.
Ve **النّاخِسُ**: devenin kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; o hâlde o **مَنْخُوس**’tur.
Ve **النِّخاسةُ**: mil onu yemesin diye makaranın deliğine sokulan bir yamadır. Ve “**أَنْخَسُوا** makara” denir; yani: ondan genişleyen şeyi bir tahta ile veya başka bir şeyle tıkadılar.

**سنخ**:
**السِّنْخُ**: her şeyin aslı. Ve bıçağın **سِنْخُ**’u: sapa giren akışının ucu.
Ve falanca, kerim veya habis **سِنْخ**’ine döndü.
Ve azı dişlerinin **أَسْناخُ**’u: onların kökleridir. Ve kelimenin **سِنْخُ**’u: yapısının aslıdır. Ve **السّناخة**: kötü koku.

**نسخ**: **النَّسْخُ** ve **الانتساخُ**: bir kitapta, onun aslından (karşı nüshasından) yazı ile kopya etmen.
Ve **النَّسْخُ**: kendisiyle amel edilen bir şeyi gidermendir; sonra onu, başka bir olayla **تَنْسَخُهُ** (neshedersin); bir iş hakkında bir âyet iner, sonra hafifletilir de başka bir (âyet) ile **تُنْسَخُ** olunur gibi. Böylece birincisi **منسوخة** ve ikincisi **ناسخة**’dır.
Ve **تناسُخُ** mirasçıların; o da, miras taksim edilmemişken mirasçıların ardından mirasçıların ölmesidir. Ve aynı şekilde **تَناسُخُ** krizler ve neslin ardından nesil.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَسَخَتِ الشمسُ الظلَّ وانْتَسَخَتْهُ: أزالته. ونَسَخَتِ الريحُ آثارَ الدارِ: غَيَّرتها. ونَسَخْتُ الكتاب، وانْتَسَخْتُهُ، واسْتنسختُهُ كلُّه بمعنًى. والنُسْخَةُ بالضم: اسم المُنْتَسَخِ منه. ونَسْخُ الآيةِ بالآيةِ: إزالة مِثل حكْمها، فالثانية ناسِخَةٌ والأولى منسوخةٌ. والتَناسُخُ في الميراث: أن يموت ورثةٌ بعد ورثةٍ، واصل الميراث قائمٌ لم يقسَّم.

##### Türkçe

**نَسَخَتِ** güneş gölgeyi ve onu **انْتَسَخَتْهُ**: onu giderdi. Ve rüzgâr evin izlerini **نَسَخَتِ**: onları değiştirdi. Ve ben kitabı **نَسَخْتُ**; ve onu **انْتَسَخْتُهُ**; ve onu **اسْتنسختُهُ**: hepsi bir mânâdadır. Ve **النُسْخَةُ** (damme ile): kendisinden **المُنْتَسَخِ** olunanın adıdır. Ve âyetin âyetle **نَسْخُ**u: onun hükmünün benzerini gidermektir; böylece ikincisi **ناسِخَةٌ**, birincisi **منسوخةٌ**dur. Ve mirasta **التَناسُخُ**: vârislerin ardından vârislerin ölmesidir; ve mirasın aslı kaimdir, taksim edilmemiştir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ن
خنس ، نخس ، نسخ ، سخن ، خسن ، سنخ : مُسْتَعْمَلةٌ .
خنس : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الْخُنُسُ مَأْوَى الظِّباء .
قال : والخُنسُ : الظِّبَاءُ أَنْفُسُها .
وقال الليث : الْخَنْسُ انقباضُ قصبةِ
الأنفِ ، وعِرَضُ الأرنبة ، وأَنفُ البقر
أخنَسُ لا يكون إلا هكذا ، والبقرَةُ
خنساءُ ، والتُّرْكُ خُنْسٌ .
قال : والخُنوسُ : الانقباضُ والاستخفاءُ
يقال : خَنَسَ من بين القوم ، وانْخَنَسَ .
وفي الحديث : ) ( الشَّيْطَانُ يُوَسْوِسُ لِلْعَبْدِ
فَإِذَا ذَكَرَ الله خَنَسَ ) ( _ أي : انقبض منه .
قلت : وهكذا قال الفرّاء _ في قول الله
جلّ وعزّ : ( من شر الوسواس الخناس ( [ النَّاس : 4 ] .
قال : إبليسُ يُوَسْوس في صُدور الناس فإذا
ذُكِرَ الله خَنَس .
قلت : وخنَسَ في كلام العرب _ يكون
لازماً ومتعدِّياً .
يقال : خَنَسْتُ فلاناً فَخَنَسَ _ أي أَخَّرْتُهُ
فتأَخرَ ، وقَبَضْتُه فانقبضَ ، وأَخنَسْته : أكثرُ .
ورَوَى أبو عبيد _ عن الفرَّاء والأُمويِّ _ :
خَنَسَ الرجلُ _ تَأَخَّر _ يَخْنُسُ ، وأَنَا
أَخْنَسْتُهُ _ بالألف .
وهكذا قال ابن شُمَيْل _ في حديثٍ رواه _ :
) ( يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ فَيَخْنِسُ بِالْجَبَّارِينَ في
النَّارِ ) ( .
قال شمر : قال ابن شُمَيْل : يريدُ : تَدْخُلُ
بِهمْ في النَّار ، ويقَال : خَنَسَ به _ أي :
وَرَاهُ ، ويقالُ : تَخْنِسُ بهم _ أي : تَغِيب
بهم .
قال : وخَنَسَ الرجُلُ _ إذا تَوَارَى وغَابَ ،
وأَخْنَسْتُهُ أنا _ أي : خَلَّفْتُهُ .
قال : وقال الفرَّاء : أَخْنَسْتُ عنه بعضَ
حقّهِ .
وأنشدني أبُو بَكْرٍ الإيَادِيُّ لشاعر _ قَدمَ
على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فأنشدَه هذه الأبياتَ التي
فيها :
وَإِنْ دَحَسُوا بِالشَّرِّ فَاعْفُ تَكرُّماً
وَإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الْحَدِيثَ فَلاَ تَسَلْ
وهذا حُجَّةٌ لمَنْ جَعَل : ) ( خَنَسَ ) ( وَاقِعاً .
ومما يدُلُّ على صحة هذه اللُّغة ما روَيْنَا
عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ) ( الشَّهْرُ هَكَذَا ،
وَهَكَذَا ، وَهَكَذَا ، وَخَنَسَ إِصْبَعَهُ في
الثَّالِثَةِ ) ( ، أي : قَبَضها يُعَلِّمُهُمْ أَنَّ الشهر
يكون تسعاً وعشرين .
وأنشد أبو عبيد في ) ( أَخْنَسَ ) ( وهي اللُّغَةُ
المعْرُوفَةُ :
إِذَا مَا الْقلاَسِي وَالْعَمَائِمُ أَخْنَسَتْ
فَفِيهِنَّ عَنْ صُلْعِ الرِّجَالِ حُسُورُ
وسمعتُ عُقَيْلِيّاً يقولُ لخادمٍ له _ كان معه
في طريقٍ فتخلَّفَ عنه _ : لِمَ خَنَسْتَ
عَنّي ؟ ، أراد : لِمَ غِبْتَ وتخلَّفْتَ ؟ ؟
وقال الأصمعيُّ : الْخَنَسُ _ في الأنفِ _
تَأَخُّرُ الأرْنَبَةِ في الْوَجْهِ ، وقِصَرُ الأنفِ .
وقال الزَّجَّاج : في قول الله جلّ وعزّ : ( فلا أقسم بالخنس الجوار الكنس ( [ التكوير : 15 ،
16 ] .
قال أكثَرُ أهل التفسير في ) ( الْخُنَّسِ ) ( : إِنَّها
النُّجُومُ ، وخنُوسُها أنَّها تَغيبُ وتَكْنِسُ
تَغِيبُ أيضاً ، كما يَدْخُلُ الظَّبْيُ في كِنَاسِه .
قال : والْخُنَّسُ جَمْعُ خَانِس ، تَسْتَتِرُ كما
تَكْنِسُ الظّبَاءُ .
قال : وقال الفرَّاء : الْخُنَّسُ : هي النُّجُومُ
الخمسة _ تَخْنِسُ في مَجْرَاها وتَرْجِعُ ،
وتَكْنِسُ كما تَكْنِسُ الظِّبَاء .
قال : وهي بَهْرَامُ وزُحَلُ وعُطَارِدُ والزّهَرَةُ
والمُشْتَرِي .
أبو عبيدة : فَرَسٌ خَنُوسٌ ، وهو الذي يَعْدل
_ وهو مُسْتَقِيم _ في حُضْرِه ذاتَ اليمين
وذاتَ الشِّمال ، وكذلك الأُنْثى بغير هاء ،
والْجَمِيعُ : خُنُسٌ ، والْمَصْدَرُ الْخَنْسُ
_ بسكون النُّون .
وقال الفرَّاء : الْخِنَّوْسُ _ بالسِّينِ _ : من
صِفَاتِ الأسَد في وجهه وأنفه ، وبالصَّادِ
_ وَلَدُ الخِنْزِيرِ .
سخن : قال الليث : السُّخْنُ نَقِيضُ البارد
تقول : سَخُنَ الْمَاءُ سُخُونةً وأَسْخَنْتُهُ
إسْخاناً ، وسَخَّنْتُه تَسْخِيناً فهو سُخْنٌ
وسَخِينٌ ومُسَخَّنٌ ورجُلٌ سَخِينُ الْعَيْن وقد
سَخُنَتْ عينُه سُخْنَةً وسُخُوناً .
ويقال : سَخنَتْ ، وهو نَقِيضُ قَرَّتْ .
أبو عبيد _ عن الكسائيِّ _ : يومٌ سُخْنٌ
وسَاخِنٌ وسَخْنَانٌ ، ولَيْلَةٌ سُخْنَةٌ وسَاخِنَةٌ ،
وسَخْنَانَةٌ ، وقد سَخَنَ يومُنا يَسْخُنُ .
وبعضهُم يقول : سَخُنَ ، وسَخِنَتْ عينُهُ
_ بالكسر _ تَسْخَنُ .
شمِرٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ إنِّي أجد
سَخْنَةً _ أي حُمَّى .
ويقالُ سَخِنَتْ عَينُه _ من حرارةٍ _ تَسْخَنُ
سُخْنَة .
وأنشد :
إذَا الْمَاءُ مِنْ حَالِبَيْهِ سَخِن
قال : وسَخِنَتِ الأَرْضُ وسَخُنَت ، وأَمَّا
سَخِنَتِ العَيْنُ فبالكَسْر لا غَيْرُ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : يَوْمٌ
سُخَاخِينُ ، مِثلُ سُخْنٍ .
وأنشد :
حُبّاً سُخاخِينَ وحُبّاً بَارِدَا
) ( سُخَاخِينُ ) ( : يؤذي ، و ) ( بارِدٌ ) ( : يَسْكُنُ إلَيْه
قَلْبي .
وأخبرني المنذريُّ _ عن أبي الْهَيْثَم _ أنه
قال _ عن أعرابيٍّ _ : السَّخِينَةُ دَقِيقٌ يُلْقَى
على ماءٍ ، أو عَلَى لَبَنٍ ، فيُطبَخُ ثم يؤكلُ
بتَمْرٍ ، أو يُحْسَى .
قال : وهي السُّخُونَةُ أيضاً .
وقال ابن السِّكِّيت : السَّخِينَةُ : التي
ارتفعَتْ عن الْحَسَاءِ ، وثَقُلَت أن تُحْسَى ،
وهما دُونَ العَصِيدَةِ .
قال : وإنّما يأكلونَ السخِينَةَ في شِدَّة
الدَّهْرِ ، وغَلاَءِ السِّعْرِ ، وعَجَفِ المَالِ .
وقال غيرُه : السَّخِينَةُ تُعْمَلُ من دَقِيقٍ
وسمْنٍ ، وبِهَا عُيِّرَتْ قُرَيْشٌ فسُمِّيَتْ
سَخِينَة .
وقال كَعْبُ بنُ مالكٍ الأنصاريُّ :
زَعَمَتْ سِخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا
وَلَيْغْلَبَنَّ مُغَالِبُ الْغَلاَّبِ
والمِسْخَنَةُ : قُدَيْرَةٌ كأنَّها تَوْرٌ .
قالَهُ أبو عبيدٍ عن الكسائيِّ .
وقال ابن شميل : هي الصَّغِيرةُ التي يُطْبَخُ
فيها للصَّبيِّ .
ويقال : سَخَنَتِ الدَّابَّة ، وذلك إذا أُجْرِيتْ
فسَخُنَ عِظَامُهَا وخَفَّت في حُضْرِهَا ، ومنه
قول لَبِيدٍ :
حَتّى إذَا سَخَنَتْ وَخَفَّ عِظَامُهَا
ويروى : سَخِنَتْ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أنَّهُ بَعَثَ سَرِيَّةً ،
فَأَمَرَهُمْ أَنْ يمْسَحُوا عَلَى المُشَاوِذِ
وَالتَّسَاخِينِ ) ( .
قال أبو عُبيد : التَّسَاخِينُ : الْخِفَافُ .
وقال أبو عمرو : قال المبرِّدُ : واحد
التَّسَاخِينِ تَسْخَانٌ وتَسْخَنٌ .
قال : وقال ثعلبٌ : ليس للتَّسَاخِين واحد
منْ لَفْظها _ كالنِّسَاءِ . . . لا واحد لها من
لفظها .
وقال ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ : هو
المِعْزَقُ والسِّخِّينُ .
قلت : وَسمعتُ غيرَ واحد من أعراب بني
سعد يقولون لِلْمَرِّ الذي يُعمل به في
الطِّينِ : السِّخِّينُ ، وجَمْعُه السَّخَاخِينُ .
وقال أبو عمرو : يقال للسِّكِّينِ : السَّخِينَةُ
والشِّلْقَاءُ .
قال : والسَّخَاخِينُ سَكاكِينُ الجَزَّار .
قال : وماءٌ سَخِيمٌ وسَخِينٌ _ للَّذِي لَيْسَ
بِحاَرٍّ ولا بَارِدٍ .
وأنشد :
إنَّ سَخِيمَ الْمَاءِ لَنْ يَضِيرا
اللحياني : إني لأَجِدُ سُخْنَةً وسِخْنَةً
وسَخْنَةً ، وسَخْنَاء _ ممدودٌ _ كلُّ ذلك من
حَرَارَةِ الْحُمَّى .
خسن : أهمله الليث .
ورَوَى أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _
قال : أَخْسَنَ الرجُلُ _ إذا ذَلَّ بَعْدَ عِزٍّ .
نخس : قال الليث : النَّخْسُ تَغْرِيزُك مؤخَّرَ
الدَّابَّة أو جَنْبَهَا بعوُدٍ أو غَيْرِه .
وقيل للنَّخَّاسِ : نَخَّاسٌ _ لنَخْسِهِ الدَّوَابَّ
حتَّى تنْبَسِط وفِعْلَهُ : النَّخَاسَةُ .
ويقال لابن زَنْيَةٍ : ابنُ نَخْسَةٍ .
وقال الشَّمَّاخ :
أَنَا الْجِحَاشِيُّ شَمَّاخٌ وَلَيْسَ أَبِي
لِنَخْسَةٍ _ لِدَعِيٍّ غَيْرِ مَوْجُودِ
أي : متروكٍ وحْدَه ، ولا يقال منْ هذا :
وَحْدَهُ .
ويقال : نَخَسُوا بِفُلاَن ، إذا هَيَّجُوهُ
وأَزْعَجُوهُ ، وكذلك إذا نَخَسُوا دَابَّتَه
وطرَدُوه .
وأنشد :
النَّاخِسينَ بِمَرْوَانٍ بِذِي خَشَبِ
والمُقْحِمين عَلَى عُثْمانَ في الدَّارِ
أي : نَخَسُوا به مِنْ خَلْفِه حتى سَيَّرُوهُ من
البلاد مَطْروداً .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : إذا صُبَّ لبَنُ
الضأْنِ على لبن المَاعِز فهوالنَّخِيسَةُ .
وقال أبو زيدٍ : مِثْلَه .
وقال الليث : النَّخِيسةُ : الزُّبْدَةُ .
قال : والنِّخَاسُ دَائِرَتانِ تكُونان في دَائِرَة
الْفَخِذَيْنِ _ كدائرة كَتِفِ الإنسان .
والدَّابَّةُ مَنْخُوسَةٌ : يُتَطَيَّرُ منها .
وقال أبو عبيدة : ومن دوائر الْخَيْل
النَّاخِسُ ، وهي التي تَكُون على الجَاعِرَتَيْن
إلى الفَائِلَيْنِ .
قال : والنَّاخِسُ جَرَبٌ يكون عند ذَنَب
البعير ، فهو مَنْخُوسٌ .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : إذا اتَّسعت البَكَرَة
أو اتسع خَرْقُها عنها : قيل : أَخَقَّتْ إخْقاقاً
فانْخَسُوها نَخْساً ، وهو أن يسُدَّ ما اتَّسَعَ
منها بخشبةٍ أو بحجَرٍ أو بغيره .
وقد نَخَسَ يَنْخَسُ .
وقال الليث : هي النَّخَاسَةُ . . للرُّقعة تدخُلُ
في ثَقْبِ المِحْوَرِ إذا اتسع .
وقال غيره : النَّخُوسُ من الوُعُولِ الذي
يَطُولُ قَرْناه حتى يَبْلُغا ذَنَبَهُ وإنَّما يكون
ذلك في الذكور .
وأنشد :
يَا رُبَّ شَاةٍ فَارِدٍ نَخوسِ
وَبَكَرَةٌ نِخِيسٌ _ إذا اتسع ثَقْبُ محْوَرها ،
فنُخِسَت بِنِخَاسٍ .
وأنشد :
دُرْنَا وَدَارَتْ بَكْرَةٌ نَخيسُ
لا ضَيْقَةُ المجرَى وَلاَ مَرُوسُ
وقال أبو سعيد : قال أعرابي : رأَيْتُ
غُدْرَاناً تَنَاخَسُ ، وهي أن يُفْرِغَ بَعْضُها في
بَعْض كَتَنَاخُسِ الغنَم ، إذا أصابها البرْدُ
فاستدفأ بعضها ببعضٍ .
سنخ : قال الليث : السِّنْخُ أصْلُ كلِّ شيء ،
وسِنْخُ السِّكِّينِ طَرَفُ سِيلانِهِ الدَّاخلِ في
النِّصاب .
وأَسْنَاخُ الثَّنايا : أُصُولُها . وَرَجَعَ فُلانٌ إلى
سِنْخِ الكَرَم أو إلى سِنْخِه الْخَبِيثِ وسِنْخُ
الكلمة أَصْلُ بنائها .
أبو عبيد _ عن الفَرَّاء _ : سَنَخَ فلان في
العلم يَسْنَخُ سُنُوخاً ، إذَا رَسَخَ فيه .
وسَنِخَ الطعام يَسْنَخُ ، وَزَنِخَ يَزْنَخُ _ إذا تَغَيَّرَ
وأَنْتَنَ ، فهو سَنِخٌ وزَنِخٌ .
نسخ : قال الله جلّ وعزّ : ( مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ
أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ( [ البَقَرَة :
106 ] .
قال أبو إسحاق الزَّجَّاجُ : النَّسْخُ في اللغة :
إبْطَالُ شيء وإقامَةُ آخَرَ مُقَامَه .
والعرب تقول : نَسَخَتِ الشمسُ الظِّلَّ
والمعنى أذهبت الظِّلَّ وحلَّت محله .
وقال غيرُه _ في مُنَاسَخَةِ الفَرَائض وتَنَاسُخ
الورثة _ : وهو مَوْتُ ورثة بعد ورثة وأصلُ
الميراث قائمٌ لم يُقْتَسَمْ .
وكذلك تَنَاسُخُ الأَزْمِنة والقَرْنِ بعدَ القَرْنِ .
والنَّسْخُ اكتتابك كِتاباً عن كِتابٍ حَرْفاً
بحرف .
تقول : نَسَخْتُهُ وانْتَسَخْتُه ، فالأصلُ نُسْخَةٌ ،
والمكتوبُ منه نسخة _ لأنه قام مَقَامَه
والكاتب نَاسِخٌ ومُنْتَسِخٌ .
وقال الليثُ : النَّسْخُ أن تُزَايل أمْراً كان من
قبلُ يُعْمَلُ به ثم تَنْسَخُه بحادثٍ غَيْرِه .
وقال الفرَّاء : النَّسْخُ أن يُعْمَل بالآية ثم
تُنْزَلُ آيةٌ أُخْرى فيُعَمَلُ بها ، وتُتْرَكُ الأُولى .
وقرأ عبد الله بن عامر ) ( مَا نُنْسِخْ مِنْ آية ) ( .
بضَمِّ النُّون _ يعني ما نُنْسِخُكَ مِن آية
والقراءة الجيِّدةُ ) ( مَا نَنْسَخْ مِنْ آية ) ( بفتح
النّون .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال :
النَّسْخُ تبديل الشيء من الشيء . وهو
غَيرهُ .
والنَّسْخُ نقل الشيء من مكانٍ إلى مكانٍ ،
وهُوَ هُوَ .
وقال أبو تراب : قال الفراء وأبو سعيد :
مَسَخه الله قرداً ، ونَسخَهُ قِرْداً : بمعنىً
واحد .
وقال أبو عُمَرَ : حضَرْتُ أبا العباسِ يوماً
فجاء رجُلٌ معه كتابُ الصَّلاة ، في شَطْرٍ
جُزْءٌ ، والشّطْرُ الآخرُ بياضٌ فقال له : إذا
حَوَّلْتُ هذا المكتوبَ إلى الجانب الآخر
فأيُّهُما كِتَابُ الصلاة ؟
فقال أبو العباسِ : هما جميعاً كتاب
الصلاة لا هذا أَوْلَى به مِنْ هذا ، ولا هذا
أَوْلَى به من هذا .

##### Türkçe

خ س ن
**خنس** ، **نخس** ، **نسخ** ، **سخن** ، **خسن** ، **سنخ** : kullanımdadır.

**خنس** : Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki:
**الْخُنُسُ** ceylanların barınağıdır.
Dedi ki: ve **الخُنسُ** : ceylanların kendileridir.
Leys dedi ki: **الْخَنْسُ** burun kamışının büzülmesi, burun ucunun enine genişliği; sığırın burnu **أخنَسُ**tur, ancak böyle olur; inek **خنساءُ**dır; Türkler **خُنْسٌ**dür.
Dedi ki: ve **الخُنوسُ** : büzülme ve gizlenmedir; “kavmin arasından **خَنَسَ**” ve “**انْخَنَسَ**” denir.
Hadiste: “Şeytan kula vesvese verir; Allah’ı andığında **خَنَسَ**.” _ yani: ondan büzüldü.
Dedim: Ferrâ da _ Allah’ın sözü hakkında _ böyle dedi: “**من شر الوسواس الخناس**” [**النَّاس**: 4].
Dedi ki: İblîs insanların göğüslerinde vesvese verir; Allah anıldığında **خَنَسَ**.
Dedim: Arapların sözünde **خنَسَ** _ lâzım ve müteaddî olur.
“Falancayı **خَنَسْتُ** da o **فَخَنَسَ**” denir _ yani onu geri bıraktım da geri kaldı; onu tuttum da büzüldü; “**أَخنَسْته**” daha çoktur.
Ebû Ubeyd _ Ferrâ ve Ümevî’den _ rivayet etti:
Adam **خَنَسَ** _ geri kaldı _ **يَخْنُسُ**; ben onu **أَخْنَسْتُهُ** _ elif ile.
İbn Şümeyl de _ rivayet ettiği bir hadiste _ böyle dedi:
“Cehennemden bir boyun çıkar da zorbalara cehennemde **فَيَخْنِسُ**.”
Şemmer dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: muradı: onları cehenneme sokar; “onunla **خَنَسَ**” denir _ yani: onu arkasına aldı; “onlarla **تَخْنِسُ**” denir _ yani: onlarla kaybolur.
Dedi ki: Adam **خَنَسَ** _ gizlendi ve kaybolduğunda; ben onu **أَخْنَسْتُهُ** _ yani: onu geride bıraktım.
Dedi ki: Ferrâ dedi ki: Ondan hakkının bir kısmını **أَخْنَسْتُ**.
Ebû Bekr el-İyâdî bana, bir şair için _ Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) gelmişti de ona, içinde şu beyitler bulunan bu beyitleri okumuştu _ okudu:
وَإِنْ دَحَسُوا بِالشَّرِّ فَاعْفُ تَكرُّماً
وَإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الْحَدِيثَ فَلاَ تَسَلْ
Bu, **خَنَسَ**’ı vâkı‘ (müteaddî) kılan kimse için bir hüccettir.
Bu dilin doğruluğuna delâlet eden şeylerden, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğimiz şudur; dedi ki: “Ay şöyledir, şöyledir, şöyledir; üçüncüsünde parmağını **خَنَسَ**.” Yani: onu kıstı; onlara ayın yirmi dokuz olabileceğini öğretiyordu.
Ebû Ubeyd **أَخْنَسَ** hakkında _ bilinen dil budur _ şu şiiri okudu:
إِذَا مَا الْقلاَسِي وَالْعَمَائِمُ أَخْنَسَتْ
فَفِيهِنَّ عَنْ صُلْعِ الرِّجَالِ حُسُورُ
Ben, Sa‘d oğullarının Araplarından birden fazlasını, çamurda kullanılan kürek için **السِّخِّينُ** dediklerini işittim; çoğulu **السَّخَاخِينُ**dur.
Bir Ukaylî’nin, kendisiyle yolda olup ondan geri kalan hizmetçisine şöyle dediğini işittim: “Niçin benden **خَنَسْتَ**?” Muradı: niçin kayboldun ve geri kaldın?
Asma‘î dedi ki: Burunda **الْخَنَسُ**: burun ucunun yüzde geriye kalması ve burnun kısalığıdır.
Zeccâc dedi ki, Allah’ın sözü hakkında: “**فلا أقسم بالخنس الجوار الكنس**” [**التكوير**: 15, 16].
Tefsir ehlinin çoğu **الْخُنَّسِ** hakkında dedi ki: o yıldızlardır; onların **خنُوسُها**’sı, kaybolmaları ve **تَكْنِسُ** etmeleridir; yine kaybolurlar; tıpkı ceylanın **كِنَاسِه**’ine girmesi gibi.
Dedi ki: **والْخُنَّسُ** **خَانِس**’in çoğuludur; ceylanların **تَكْنِسُ** ettiği gibi gizlenir.
Dedi ki: Ferrâ dedi ki: **الْخُنَّسُ**: beş yıldızdır; akış yerinde **تَخْنِسُ** eder ve geri döner; ceylanların **تَكْنِسُ** ettiği gibi **تَكْنِسُ** eder.
Dedi ki: onlar **بَهْرَامُ** ve **زُحَلُ** ve **عُطَارِدُ** ve **الزّهَرَةُ** ve **المُشْتَرِي**’dir.
Ebû Ubeyde: **فَرَسٌ خَنُوسٌ**: o, yürüyüşünde _ düzgün olduğu hâlde _ sağa ve sola meyleder; dişisi de hâ’sız böyledir; hepsi: **خُنُسٌ**; mastar **الْخَنْسُ**tur _ **النُّون** sâkin olarak.
Ferrâ dedi ki: **الْخِنَّوْسُ** _ **السِّينِ** ile _: aslanın yüzünde ve burnunda sıfatlardandır; **الصَّادِ** ile _: domuz yavrusudur.

**سخن** : Leys dedi ki: **السُّخْنُ** soğuğun zıddıdır; “su **سَخُنَ** **سُخُونةً**” dersin; onu **أَسْخَنْتُهُ** **إسْخاناً**; onu **سَخَّنْتُه** **تَسْخِيناً**; o **سُخْنٌ** ve **سَخِينٌ** ve **مُسَخَّنٌ**dur; **رَجُلٌ سَخِينُ الْعَيْن** (gözü sıcak adam) denir; gözü **سَخُنَتْ** **سُخْنَةً** ve **سُخُوناً**.
“**سَخنَتْ**” denir; o, “**قَرَّتْ**”in zıddıdır.
Ebû Ubeyd _ Kisâî’den _: **يومٌ سُخْنٌ** ve **سَاخِنٌ** ve **سَخْنَانٌ**; **لَيْلَةٌ سُخْنَةٌ** ve **سَاخِنَةٌ** ve **سَخْنَانَةٌ**; günümüz **سَخَنَ** **يَسْخُنُ**.
Onlardan bazısı **سَخُنَ** der; gözü **سَخِنَتْ** _ kesre ile _ **تَسْخَنُ**.
Şemmer _ İbnü’l-A‘râbî’den _: “Ben **سَخْنَةً** buluyorum” _ yani: ateşli hastalık.
“Gözü **سَخِنَتْ** _ bir sıcaklıktan _ **تَسْخَنُ** **سُخْنَة**” denir.
Şu şiiri okudu:
إذَا الْمَاءُ مِنْ حَالِبَيْهِ سَخِن
Dedi ki: Yer **سَخِنَتِ** ve **سَخُنَت**; ama gözün **سَخِنَتِ**’i yalnız kesre iledir.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _: **يَوْمٌ سُخَاخِينُ**; **سُخْنٍ** gibi.
Şu şiiri okudu:
حُبّاً سُخاخِينَ وحُبّاً بَارِدَا
**سُخَاخِينُ**: eziyet eder; **بارِدٌ**: kalbim ona sükûn bulur.
Münzirî bana _ Ebü’l-Heysem’den _ haber verdi ki, dedi _ bir bedevîden _: **السَّخِينَةُ** suya yahut süte atılan undur; pişirilir, sonra hurmayla yenir yahut içilir.
Dedi ki: o, **السُّخُونَةُ** da olur.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **السَّخِينَةُ**: **الْحَسَاءِ**’dan yükselen ve içilmesi ağırlaşan şeydir; ikisi de **العَصِيدَةِ**’nin altındadır.
Dedi ki: **السخِينَةَ**’yi ancak zamanın şiddetinde, fiyatın pahalılığında ve malın zayıflığında yerler.
Başkası dedi ki: **السَّخِينَةُ** un ve sadeyağdan yapılır; onunla Kureyş ayıplandı da **سَخِينَة** diye adlandırıldı.
Ensârî Ka‘b b. Mâlik dedi ki:
زَعَمَتْ سِخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا
وَلَيْغْلَبَنَّ مُغَالِبُ الْغَلاَّبِ
**والمِسْخَنَةُ**: sanki bir tekne gibi küçük tenceredir.
Bunu Ebû Ubeyd, Kisâî’den söyledi.
İbn Şümeyl dedi ki: O, çocuk için içinde pişirilen küçüğüdür.
“Binek **سَخَنَتِ**” denir; o, koşturulduğunda, kemikleri ısındığında ve yürüyüşünde hafiflediğinde olur; Lebîd’in sözü bundandır:
حَتّى إذَا سَخَنَتْ وَخَفَّ عِظَامُهَا
“**سَخِنَتْ**” diye de rivayet edilir.
Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Bir seriyye gönderdi; onlara **المُشَاوِذِ** ve **التَّسَاخِينِ** üzerine mesh etmelerini emretti.”
Ebû Ubeyd dedi ki: **التَّسَاخِينُ**: mestlerdir.
Ebû Amr dedi ki: Müberred dedi ki: **التَّسَاخِينِ**’in teki **تَسْخَانٌ** ve **تَسْخَنٌ**dur.
Dedi ki: Sa‘leb dedi ki: **التَّسَاخِين** için lafzından bir tek yoktur _ **النِّسَاءِ** gibi... lafzından bir tek yoktur.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _: o **المِعْزَقُ** ve **السِّخِّينُ**’dir.
Dedim: Sa‘d oğullarının Araplarından birden fazlasını, çamurda kendisiyle iş yapılan kürek için **السِّخِّينُ** dediklerini işittim; çoğulu **السَّخَاخِينُ**dur.
Ebû Amr dedi ki: **السِّكِّينِ**e **السَّخِينَةُ** ve **الشِّلْقَاءُ** denir.
Dedi ki: **السَّخَاخِينُ** kasabın bıçaklarıdır.
Dedi ki: **ماءٌ سَخِيمٌ** ve **سَخِينٌ**: ne sıcak ne soğuk olan içindir.
Şu şiiri okudu:
إنَّ سَخِيمَ الْمَاءِ لَنْ يَضِيرا
Lihyânî: Ben **سُخْنَةً** ve **سِخْنَةً** ve **سَخْنَةً** ve **سَخْنَاء** _ uzatılmış _ buluyorum; bunların hepsi hummanın sıcaklığındandır.

**خسن** : Leys onu ihmal etti.
Ebû’l-Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ rivayet etti; dedi ki: Adam **أَخْسَنَ** eder _ izzetten sonra zelil olduğunda.

**نخس** : Leys dedi ki: **النَّخْسُ** senin, binitin arkasını yahut yanını bir değnekle veya başkasıyla dürtmendir.
**النَّخَّاسِ**a “**نَخَّاسٌ**” denildi; binitleri **نَخْس** etmesinden dolayı; ta ki yayılsınlar; onun fiili: **النَّخَاسَةُ**.
Zina çocuğuna “**ابنُ نَخْسَةٍ**” denir.
Şemmâh dedi ki:
أَنَا الْجِحَاشِيُّ شَمَّاخٌ وَلَيْسَ أَبِي
لِنَخْسَةٍ _ لِدَعِيٍّ غَيْرِ مَوْجُودِ
Yani: tek başına bırakılmış; bundan “**وَحْدَهُ**” denmez.
“Falancayı **نَخَسُوا بِفُلاَن**” denir; onu kışkırttıklarında ve ürküttüklerinde; aynı şekilde binitini **نَخَسُوا** ettiklerinde ve onu sürdüklerinde.
Şu şiiri okudu:
النَّاخِسينَ بِمَرْوَانٍ بِذِي خَشَبِ
والمُقْحِمين عَلَى عُثْمانَ في الدَّارِ
Yani: onu arkasından **نَخَسُوا** ettiler; ta ki onu ülkeden kovulmuş olarak yürüttüler.
Ebû Ubeyd _ Asma‘î’den _: Koyun sütü keçi sütüne dökülürse o **النَّخِيسَةُ**dur.
Ebû Zeyd dedi ki: onun gibidir.
Leys dedi ki: **النَّخِيسةُ**: kaymaktır.
Dedi ki: **النِّخَاسُ**: uylukların dairesinde bulunan iki dairedir _ insanın omuz dairesi gibi.
Binit **مَنْخُوسَةٌ**dur: ondan uğursuzluk sayılır.
Ebû Ubeyde dedi ki: Atların dairelerinden **النَّاخِسُ** vardır; o, iki sağrı üzerinde iki **الفَائِلَيْنِ**e doğru olanıdır.
Dedi ki: **النَّاخِسُ** devenin kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; o hâlde o **مَنْخُوسٌ**dur.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Makara genişlediğinde yahut deliği genişlediğinde: “**أَخَقَّتْ** **إخْقاقاً**” denir; onu **نَخْساً** ile **فانْخَسُوها** edin; bu, genişleyen kısmı bir tahta yahut taş yahut başkasıyla tıkamandır.
Ve **نَخَسَ** **يَنْخَسُ**.
Leys dedi ki: O, **النَّخَاسَةُ**dır... deliği genişlediğinde milin deliğine giren yama için.
Başkası dedi ki: **النَّخُوسُ**: dağ keçilerinden, boynuzları uzayıp kuyruğuna ulaşan; bu ancak erkeklerde olur.
Şu şiiri okudu:
يَا رُبَّ شَاةٍ فَارِدٍ نَخوسِ
**وَبَكَرَةٌ نِخِيسٌ**: mil deliği genişlediğinde; **بِنِخَاسٍ** ile **نُخِسَت**.
Şu şiiri okudu:
دُرْنَا وَدَارَتْ بَكْرَةٌ نَخيسُ
لا ضَيْقَةُ المجرَى وَلاَ مَرُوسُ
Ebû Saîd dedi ki: Bir bedevî dedi ki: “**غُدْرَاناً تَنَاخَسُ** gördüm”; bu, bazısının bazısına boşalmasıdır; koyunların **تَنَاخُسِ**i gibi; soğuk onlara isabet ettiğinde, bazısı bazısıyla ısınır.

**سنخ** : Leys dedi ki: **السِّنْخُ** her şeyin aslıdır; bıçağın **سِنْخُ السِّكِّينِ**i, sapın içine giren akışının ucudur.
Kesici dişlerin **أَسْنَاخُ**u: kökleridir. Falanca, soyluluğun **سِنْخِ**ine yahut onun kötü **سِنْخِ**ine döndü; kelimenin **سِنْخُ**u, yapısının aslıdır.
Ebû Ubeyd _ Ferrâ’dan _: Falanca ilimde **سَنَخَ** eder, **يَسْنَخُ** **سُنُوخاً**; onda kökleştiğinde.
Yemek **سَنِخَ** eder **يَسْنَخُ**; ve **زَنِخَ** eder **يَزْنَخُ** _ değiştiğinde ve kokuştuğunda; o hâlde o **سَنِخٌ** ve **زَنِخٌ**tir.

**نسخ** : Allah _ aziz ve celîl _ dedi ki: “**مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا**” [**البَقَرَة**: 106].
Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi ki: Dilde **النَّسْخُ**: bir şeyi iptal etmek ve onun yerine bir başkasını ikame etmektir.
Araplar der ki: Güneş gölgeyi **نَسَخَتِ**; mânâ: gölgeyi giderdi ve onun yerine geçti.
Başkası dedi ki _ farzların **مُنَاسَخَةِ**sinde ve mirasçıların **تَنَاسُخ**unda _: o, mirasçıların ardından mirasçıların ölmesidir; mirasın aslı ayakta olup paylaşılmamıştır.
Aynı şekilde zamanların **تَنَاسُخُ**u ve neslin nesilden sonra gelmesi.
**والنَّسْخُ**: bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır.
“Onu **نَسَخْتُهُ** ve onu **انْتَسَخْتُه**” dersin; asıl **نُسْخَةٌ**dır; ondan yazılan da **نسخة**dır _ çünkü onun yerine geçti; yazan **نَاسِخٌ** ve **مُنْتَسِخٌ**tir.
Leys dedi ki: **النَّسْخُ**, daha önce onunla amel edilen bir işten ayrılmandır; sonra onu, ondan başka bir hâdis ile **تَنْسَخُه** edersin.
Ferrâ dedi ki: **النَّسْخُ**, ayetle amel edilmesidir; sonra başka bir ayet indirilir de onunla amel edilir ve birincisi terk edilir.
Abdullah b. Âmir “**مَا نُنْسِخْ مِنْ آية**” okudu.
**النُّون**’u damme ile _ yani: “Sana bir ayetten neyi **نُنْسِخُكَ** edersek”; iyi kıraat “**مَا نَنْسَخْ مِنْ آية**”dir; **النّون**u fetha ile.
Ebû’l-Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki:
**النَّسْخُ** bir şeyi bir şeyden değiştirmektir; o, başkasıdır.
**والنَّسْخُ** bir şeyi bir yerden bir yere nakletmektir; o, odur.
Ebû Turâb dedi ki: Ferrâ ve Ebû Saîd dedi ki: Allah onu maymuna **مَسَخه** etti; onu maymuna **نَسخَهُ** etti: tek bir mânâdadır.
Ebû Ömer dedi ki: Bir gün Ebû’l-Abbâs’ın yanında bulundum; bir adam geldi, yanında namaz kitabı vardı; yarısında yazı, diğer yarısı boşluk idi. Ona dedi ki: “Bu yazılı olanı öbür tarafa aktardığımda, hangisi namaz kitabıdır?”
Ebû’l-Abbâs dedi ki: İkisi de namaz kitabıdır; bu, buna ondan daha lâyık değildir; bu da buna ondan daha lâyık değildir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والسين وما يثلثهما)
*(نسع)  النون والسين والعين كلمةٌ تدلُّ على جَدْل الشَّيء. فالنِّسْع: سَير مضفورٌ كهيئة أعِنَّة البِغال. ويقال للعُنق الطَّويلِ ناسِعٌ، كأنَّه طُوِّلِ وجُدِلَ جَدْلاً. والمِنسعة: الأرض السريعة النَّبتِ بطُول نَبْتِها وبَقْلها.
(نسغ)  النون والسين والغين أصلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيءٍ بشيءٍ. ونَسغَ الخُبْزةَ: غرزَها بريش الطّائر: وهي المِنْسَغة. ونَسغَت الواشمةُ: غرزَتِ اليدَ بالإبرة. ثم يقولون: نسَغْت الدّابّةَ برِجلي ليثُور. ويتوسَّعون فيه فيقولون: نسَغْتُ اللَّبَن بالماء: مَذَقْتُه. ونسَغَه بالعصا: ضَرَبه.
(نسف)  النون والسين والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على كَشْف شيء. وانتسَفَت الرِّيحُ الشَّيءَ مثلَ التُّراب والعَصْف، كأنَّها كشفَتْه عن وجه الأرض وسلبته. ونَسْفُ البِناءِ: استِئْصالُه قَطعاً. ويقال للرُّغوة: النُّسَافة([1])، لأنَّها تُنْتَسَف عن وجه اللَّبَن. وقولهم انتُسِفَ لونُه من ذلك. وبَعيرٌ نَسوفٌ: يقلع النَّباتَ عن الأرض بمقدَّم فيه: وحكى ناسٌ: هما يتناسفان، أي يتسارَّان. والقياس واحد. كأنَّ هذا يَنْسِف ما عند ذاك. وذاك ما عندَ هذا.
(نسق)  النون والسين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تتابُعٍ في الشَّيء. وكلامٌ نَسَقٌ: جاءَ على نظامٍ واحد قد عُطِف بعضُه على بعض. وأصله قولهم: ثَغْرٌ نَسَق، إذا كانت الأسنانُ متناسقةً متساوية. وخَرَزٌ نَسَق: منظَّم. قال أبو زُبَيد:
بجيدِ رَِيمٍ كريمٍ زانَهُ نَسَقٌ *** يكادُ يُلهِبُه الياقوتُ إلهابا([2])(نسك)  النون والسين والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على عِبادةٍ وتقرُّب إلى الله تعالى. ورجلٌ ناسك. والذَّبيحة التي تَتقرَّب بها إلى الله نَسِيكة. والمَنْسَِك: الموضع يذبَح فيه النَّسائِك، ولا يكون ذلك إلاَّ في القُرْبان. وزعم ناسٌ أنَّ المَنسَِك([3]): المكان يألفه. وفيه نظر.
(نسل)  النون والسين واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على سَلِّ شيءٍ وانسلاله. والنَّسْل: الولَد. لأنَّه يُنْسل من والدته. وتناسَلُوا: ولد بعضُهم من بعض([4]). ومنه النَّسَلان: مِشية الذِّئب إذا أعْنَقَ وأسْرَع. والماشي يَنْسِلُ، إذا أسرع. قال الله عزّ وعلا: {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُون. [الأنبياء 96]. والنُّسَالة: شَعر الدَّابّة إذا سقطَ عن جَسدِهِ قِطَعاً. ونُسَال الطَّير: ما تحاتَّ من أرياشها. قال:
* وتجلو سَبِيخَ جُفالِ النُّسَالِ([5]) *
وقد أنسَلتِ الإبلُ: حانَ لها أن تُنسِلَ وبَرَها. ونَسلَ الثَّوبُ عن الرّجل: سَقَط. ويقولون: النّسيل: العسلُ إذا ذابَ، كأنَّه نَسلَ عن شَمَعِه وفارَقَه. وأنسلْتُ القَوم: تقدَّمتُهم.
(نسم)  النون والسين والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على خروج نَفَس، أو ريحٍ غير شديدةِ الهبوب. ونَفَس الإنسان نَسيم. وكذا الرَّيح الليِّنة الهُبوب. ويقولون: من أين مَنْسِمُكَ، أي من [أين] وِجْهتُك. والقياس واحدٌ، لأنَّه إذا أقبلَ أقبلَ نَسِيمُه. ولذلك سمِّيت النَّفْسُ نَسَمة.
وشذّ عنه المَنْسم: خُفّ البعير، ويمكن أنّه محمولٌ على الباب، لأنّ خُفّه هو ما يحمل نَسَمتَه.
(نسي)  النون والسين والياء أصلانِ صحيحان: يدلُّ أحدهما على إغفال الشيء، والثاني على تَرْك شيء.
فالأوّل نسِيتُ الشَّيءَ، إذا لم تذكُره، نِسياناً. وممكنٌ أن يكونَ النِّسْيُ منه. والنِّسْيُ: ما سَقَط من منازل المرتحلين، من رُذَال أمتعتهم، فيقولون: تتبَّعوا أنساءَكم. قال الشَّنْفرى:
كأنَّ لها في الأرض نِسياً تقُصُّه *** على أمِّها وإنْ تكلِّمْك تَبْلَِتِ([6])وعلى ذلك يفسَّر قولُه تعالى: ﴿نَسُوا اللهَ فنَسِيَهُمْ﴾ [التوبة 67]، وكذلك قولـه سبحانه: ﴿وَلَقَدْ عَهِدْنَا إلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ ولَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً﴾ [طه 115]، أراد والله أعلمُ: فتركَ العَهد.
ومما شذَّ عن الأصلين النَّسَا: عِرقٌ، والجمع أنساء، والاثنان* نَسَيَانِ ويقولون: هو النَّسَا، وهو عِرقُ النَّسا، كلُّ ذلك يقال. قال:
فأحذَيْتُهُ لما أتاني بقربة *** كعرق النَّسَا لم يُعط بطناً ولا ظَهْراً([7])وقال بعضهم: الأصل في الباب النِّسيان، وهو عزُوب الشّيء عن النَّفْس بعد حضوره لها. والنَّسَا: عِرق في الفَخِذ، لأنَّه متأخِّر عن أعالي البدن إلى الفخِذ، مشبَّه بالمنسيِّ الذي أُخِّر وتُرِك.
وإذا هُمِز تغيَّر المعنى إلى تأخير الشَّيء. ونُسِئت المرأةُ: تأخَّر حيضُها([8]) عن وقته فرُجِيَ أنَّها حُبْلَى. والنَّسِيئة: بيعُك الشَّيءَ نَسَاءً، وهو التَّأخير. تقول: أنسأتُ. ونَسأَ الله في أجلِك وأنسأ أجلَك: أخَّره وأبعده. وانتسؤوا([9])، تأخّروا وتباعَدُوا. ونَسأْتُهم أنا: أخَّرتهم. ونَسأْتُ ناقتي، قال قوم: رفَقت بها في السَّير. ونَسأْتها: ضربتها بالمِنسأة: العَصَا. وهذا أَقْيَسُ، لأنَّ العصا كأنَّه يُبعَد بها الشَّيءُ ويُدفَع. والنَّسء: ما نَبَت من وَبَر النّاقةِ بعد تساقُطِ وَبرِها. والقياس واحد. كأنَّ هذا الثاني تأخّر. قال أبو زيد: نَسَأْتُ الإبلَ في ظِمْئِها، إذا زدتها في ظمئِها يوماً أو يومين. وَالنَّسيء في كتاب الله: التَّأخِير، كانُوا إذا صَدَروا عن مِنىً([10]) يقوم رجلٌ من كنانة فيقول: أنا الذي لا يُرَدُّ لي قضاء. فيقولون: أنسِئْنَا([11]) شهراً، أي أخر عَنَّا حُرمةَ المحرَّم([12]) فاجعَلْها في صَفَر. وذلك أنَّهم كانوا يكرهون أن يتوالَى عليهم ثلاثةُ أشهرٍ لا يُغيرون فيها، لأنَّ معاشهم كان من الإغارة، فأُحِلَّ لهم المحرَّم. فقال الله تعالى: ﴿إنَّما النَّسِيءُ زِيَادَةٌ في الكُفْرِ﴾ [التوبة 37].
ومما شذَّ عن الباب النَّسْءُ: بَدء السِّمَنِ في الدّوابِّ. قال أبو ذؤيب:
بها أبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيهما *** فقَدْ مارَ فيها نَسؤُها واقترارُها([13])والنَّسِيء: الحليب يُصبُّ عليه الماء. تقول منه: نَسَأْتُ، وهو النَّسْءُ أيضاً في شعر عروة:
سَقَوني النَّسْءَ ثم تكنَّفُوني *** عُداةُ الله من كَذِبٍ وزُورِ([14])(نسب)  النون والسين والباء كلمةٌ واحدة قياسُها اتِّصال شيءٍ بشيء. منه النّسَب، سمِّي لاتِّصاله وللاتِّصالِ به. تقول: نَسَبْتُ أنْسُِبُ. وهو نَسِيبُ فلانٍ. ومنه النَّسيبُ في الشِّعر إلى المرأة، كأنَّه ذِكْرٌ يتَّصِل بها؛ ولا يكون
إلاَّ في النِّساءِ. تقول منه: نَسَبْتُ أنْسُِبُ. والنّسيبُ: الطريق [المستقيم([15])]، لاتِّصال بعضِه من بعض.
(نسج)  النون والسين والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على وَصلِ شيءٍ بشيء في أدنى عرض. ونَسَج الثَّوب يَنْسُِجه. وضربت الرِّيح الماءَ فانتسجت له الطرائِق([16]). والشاعر ينسُِج الشِّعر. وقال قوم: بل قياس الباب الاضطراب دون ما ذكرناه. والنَّاقة النّسُوج: [التي([17])] يضطرب حِمْلُها عليها. وكذلك اشتُقّ مَِنسج الفرس([18])، لأنه يتحرَّك أبداً. والمَِنسج: كاثِبة الفَرَس.
ومن الباب: هو نسيجُ وحدِه، لانفراده بخصاله. قال ابن قتيبة: وذلك أنّ الثّوب الرفيع النفيسَ لا يُنسَج على مِنْواله غيرُه، وإذا لم يكن رفيعاً عُمِل على منواله سَدَى عِدّةِ أثواب.
(نسخ)  النون والسين والخاء أصلٌ واحد، إلاّ أنّه مختلفٌ في قياسِه. قال قوم: قياسُه رفْعُ شيءٍ وإثباتُ غيرِهِ مكانَه. وقال آخرون: قياسُه تحويلُ شيءٍ إلى شيءٍ. قالوا: النَّسْخ: نَسْخ الكِتاب. والنَّسْخ: أمرٌ كان يُعمَل به من قبلُ ثم يُنسَخ بحادثٍ غيرهِ، كالآية ينزل فيها أمرٌ ثم تُنسَخ بآيةٍ أخرى. وكلُّ شيءٍ خلَفَ شيئاً فقد انتَسخَه. وانتسخت الشَّمسُ الظِّلّ، والشّيبُ الشبابَ. وتناسُخُ الورَثةِ: أن يموتَ ورثةٌ بعد ورثةٍ وأصلُ الإرث قائم لم يُقَسَّم. ومنه تناسُخُ الأزمنة والقُرون. قال السجستانيّ([19]) النَّسْخ: أن تحوّل ما في الخليَّة من العَسَل والنَّحْل في أُخرى. قال: ومنه نَسْخُ الكتاب.
(نسر)  النون والسين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على اختلاسٍ* واستلاب. منه النَّسْر: تناوُلُ شيءٍ من طعام. ونَسَرَهُ، كأنَّه شيءٌ يسيرٌ استلَبَه. ومنه النَّسْر، كأنَّه ينسُرُ الشَّيء. والمِنْسَر([20]): خيل ما بين المائة إلى المائتين وهو القياس، كأنَّه إنما جاء لينسُِرَ شيئاً، أي يختطفَه ويَستلبَه. ويقال: بَلِ المِنْسَر لا يمرُّ بشيءٍ إلا قَلَعه.
ومن التَّشبيه النَّسْر: كواكبُ في السماء: النَّسْر الطائر، والنَّسْر الواقعِ. ومنه نَسْر الحافِر: ما في بطنه كأنَّهُ النَّوَى والحصى.
--------------ـــ
([1])  ذكرت بهذا المعنى في القاموس، ولم تذكر في اللسان.
([2]) أنشده في المجمل واللسان. و "ريم" بفتح الراء في اللسان، وكسرها في المجمل. وهو بفتح الراء في مادة (ريم) ياؤه أصلية، وبكسر الراء تخفيف "الرئم" بكسر الراء.
([3]) في الأصل: "النسك".
([4]) في الأصل: "بعد بعض"، صوابه من اللسان. وفي المجمل: "وقد تناسلوا، إذا توالدوا". وفي القاموس: "تناسلوا: أنسل بعضهم بعضا".
([5])  لأمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 182). وصدره:
* تجيل الحباب بأنفاسها *
([6])  المفضليات (1: 107) واللسان (بلت، نسي)؛ ومجالس ثعلب 421. وسبق عجزه في (بلت).
([7])  بقربة، كذا وردت في الأصل.
([8])  في الأصل: "تأخرت حملها"، صوابه في المجمل واللسان.
([9])  في الأصل: "وتنساءوا". وفي المجمل: "وانتسأ القوم".
([10])  في الأصل: "عن شيء"، صوابه في المجمل واللسان.
([11])  في الأًصل: "أنسئها"، صوابه في المجمل واللسان.
([12])  في الأصل: "عنها محرمة المحرم"، صوابه في المجمل واللسان.
([13])  ديوان الهذليين (1: 23) واللسان (أبل، نسأ، قرر). وانظر مجالس ثعلب 417.
([14])  ديوان عروة بن الورد 90 واللسان (نسأ). وتروى قصيدته للنمر بن تولب.
([15])  التكملة من المجمل. وفي اللسان: "الطريق المستقيم الواضح".
([16])  في الأصل: "الطريق". وفي المجمل واللسان: "طرائق".
([17])  التكملة من المجمل.
([18])  يقال بوزن منزل ومنبر.
([19]) بدله في المجمل: "قال أبو حاتم"، وهي كنيته.
([20]) يقال كمنبر وكمجلس أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** ve **السين** ve ikisini üçleyenler)

*(**نسع**)  **النون** ve **السين** ve **العين**; bir kelimedir ki bir şeyin örülmesine delâlet eder. Şu hâlde **النِّسْع**: katlanmış bir kayış; katırların dizginleri heyeti gibi. Ve uzun boyuna **ناسِعٌ** denir; sanki uzatılmış ve örülerek örülmüştür. Ve **المِنسعة**: bitkisi ve otu uzun olmakla, bitmesi hızlı olan yer.

(**نسغ**)  **النون** ve **السين** ve **الغين**; bir asıldır ki bir şeyi bir şeyle batırmaya delâlet eder. Ve **نَسغَ الخُبْزةَ**: onu kuş tüyüyle batırdı: ve o **المِنْسَغة**’dir. Ve **نَسغَت الواشمةُ**: eli iğneyle batırdı. Sonra derler: **نسَغْت الدّابّةَ برِجلي**; sıçrasın diye. Ve onda genişletirler de derler: **نسَغْتُ اللَّبَن بالماء**: onu sulandırdım. Ve **نسَغَه بالعصا**: onu değnekle vurdu.

(**نسف**)  **النون** ve **السين** ve **الفاء**; sahih bir asıldır, bir şeyin açığa çıkarılmasına delâlet eder. Ve rüzgâr, toprak ve saman çöpü gibi şeyi **انتسَفَت**; sanki onu yerin yüzünden açığa çıkarmış ve onu söküp almıştır. Ve **نَسْفُ البِناءِ**: onu kesip kökünden söküp atmadır. Ve köpüğe **النُّسَافة** denir, çünkü o sütün yüzünden çekilip alınır. Ve onların “bundan dolayı rengi **انتُسِفَ**” sözleri. Ve **بَعيرٌ نَسوفٌ**: ön kısmıyla bitkiyi yerden söker. Ve birtakım kimseler nakletti: “onlar ikisi **يتناسفان**”, yani birbirlerine sır söylerler. Ve kıyas birdir; sanki bu, şunun yanındakini **يَنْسِف** eder; ve şu da bunun yanındakini.

(**نسق**)  **النون** ve **السين** ve **القاف**; sahih bir asıldır, şeyde ard arda gelmeye delâlet eder. Ve **كلامٌ نَسَقٌ**: tek bir düzen üzere geldi; bir kısmı bir kısmına atfedilmiş. Ve aslı onların “**ثَغْرٌ نَسَق**” sözüdür; dişler uyumlu, eşit olunca. Ve **خَرَزٌ نَسَق**: dizili. Ebû Zübeyd dedi:
بجيدِ رَِيمٍ كريمٍ زانَهُ نَسَقٌ *** يكادُ يُلهِبُه الياقوتُ إلهابا

(**نسك**)  **النون** ve **السين** ve **الكاف**; sahih bir asıldır, ibadete ve Allah Teâlâ’ya yakınlaşmaya delâlet eder. Ve **رجلٌ ناسك**. Ve Allah’a yakınlaşılan kurbanlık: **نَسِيكة**. Ve **المَنْسَِك**: **النَّسائِك**’in kesildiği yer; bu da ancak kurbanda olur. Ve birtakım kimseler, **المَنسَِك**’in: alıştığı yer olduğunu iddia etti. Bunda bakış (tereddüt) vardır.

(**نسل**)  **النون** ve **السين** ve **اللام**; sahih bir asıldır, bir şeyin çekilip çıkmasına ve sıyrılıp gitmesine delâlet eder. Ve **النَّسْل**: çocuk. Çünkü annesinden sıyrılıp çıkar. Ve **تناسَلُوا**: bazısı bazısından doğdu. Ve ondan **النَّسَلان**: kurt yürüyüşü; boynunu uzatıp hızlandığı zaman. Ve yürüyen **يَنْسِلُ**; hızlandığı zaman. Allah عزّ وجلّ dedi: {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُون. [الأنبياء 96]. Ve **النُّسَالة**: binek hayvanının kılı; bedeninden parça parça düştüğü zaman. Ve **نُسَال الطَّير**: tüylerinden dökülen şey. Dedi ki:
* وتجلو سَبِيخَ جُفالِ النُّسَالِ *
Ve develer **أنسَلت**: yününü dökmesinin vakti geldi. Ve elbise adamdan **نَسلَ**: düştü. Ve derler: **النّسيل**: bal; eridiği zaman, sanki mumundan sıyrılıp çıkmış ve ondan ayrılmıştır. Ve **أنسلْتُ القَوم**: onların önüne geçtim.

(**نسم**)  **النون** ve **السين** ve **الميم**; sahih bir asıldır, bir nefesin çıkmasına yahut şiddetli esmeyen bir rüzgâra delâlet eder. Ve insanın nefesi **نَسيم**’dir. Aynı şekilde yumuşak esen rüzgâr. Ve derler: **من أين مَنْسِمُكَ**; yani [nereden] yönün nereden. Ve kıyas birdir; çünkü geldiği vakit onun **نَسِيمُه** gelir. Bundan dolayı nefse **نَسَمة** adı verildi.
Ve ondan şâz olan **المَنْسم**’dir: devenin ayağının altı (huf). Ve mümkündür ki bab üzerine hamledilmiştir; çünkü onun ayağının altı, onun **نَسَمتَه**’sini taşıyan şeydir.

(**نسي**)  **النون** ve **السين** ve **الياء**; iki sahih asıldır: birisi şeyin gözden kaçırılmasına, ikincisi bir şeyi terk etmeye delâlet eder.
Birincisi: **نسِيتُ الشَّيءَ**; onu hatırlamadığın zaman, **نِسياناً**. Ve mümkündür ki **النِّسْيُ** ondan olsun. Ve **النِّسْيُ**: göçenlerin konak yerlerinden düşen şey; eşyalarının döküntüsünden. Derler: **تتبَّعوا أنساءَكم**. Şenferâ dedi:
كأنَّ لها في الأرض نِسياً تقُصُّه *** على أمِّها وإنْ تكلِّمْك تَبْلَِتِ
Ve bunun üzerine O’nun تعالى sözü tefsir edilir: ﴿نَسُوا اللهَ فنَسِيَهُمْ﴾ [التوبة 67]; ve yine O’nun سبحانه sözü: ﴿وَلَقَدْ عَهِدْنَا إلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ ولَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً﴾ [طه 115]; murad etti—Allah daha iyi bilir—: ahdi terk etti.
Ve iki asıldan şâz olanlardan: **النَّسَا**: bir damardır; çoğulu **أنساء**; ikisi **نَسَيَانِ**. Ve derler: o **النَّسَا**’dır; ve o **عِرقُ النَّسا**’dır; bütün bunlar söylenir. Dedi ki:
فأحذَيْتُهُ لما أتاني بقربة *** كعرق النَّسَا لم يُعط بطناً ولا ظَهْراً
Ve bazısı dedi: babda asıl **النِّسيان**’dır; o, şeyin nefisten, ona hazır olduktan sonra uzaklaşmasıdır. Ve **النَّسَا**: uylukta bir damardır; çünkü bedenin üst kısımlarından uyluğa doğru geridedir; geciktirilmiş ve terk edilmiş “unutulmuş”a benzetilmiştir.
Ve hemzelendiği zaman mânâ, şeyin ertelenmesine değişir. Ve **نُسِئت المرأةُ**: hayzı vaktinden gecikti; onun hamile olması umuldu. Ve **النَّسِيئة**: bir şeyi **نَسَاءً** satmandır; o da ertelemedir. Dersin: **أنسأتُ**. Ve **نَسأَ الله في أجلِك** ve **أنسأ أجلَك**: onu erteledi ve uzaklaştırdı. Ve **انتسؤوا**: geciktiler ve uzaklaştılar. Ve ben onları **نَسأْتُهم**: onları geciktirdim. Ve **نَسأْتُ ناقتي**; bir kavim dedi: yürüyüşte ona yumuşak davrandım. Ve **نَسأْتها**: onu **المِنسأة** ile vurdum: değnek. Bu daha kıyaslıdır; çünkü değnekle sanki şey uzaklaştırılır ve itilir. Ve **النَّسء**: devenin yününden, yünü döküldükten sonra biten şey. Ve kıyas birdir; sanki bu ikincisi gecikti. Ebû Zeyd dedi: **نَسَأْتُ الإبلَ في ظِمْئِها**; susuzluğunu bir gün yahut iki gün artırdığın zaman. Ve Allah’ın kitabındaki **النَّسيء**: ertelemedir; onlar Minâ’dan döndükleri zaman, Kinâne’den bir adam kalkar da derdi: “Benim hükmüm geri çevrilmez.” Sonra derlerdi: **أنسِئْنَا** bir ay; yani **المحرَّم**’in hürmetini bizden ertele; onu **صَفَر**’de kıl. Bu, onların üç ayın peş peşe üzerlerine gelmesinden hoşlanmamaları sebebiyledir; o aylarda baskın yapmazlardı; çünkü geçimleri baskından idi; böylece onlara **المحرَّم** helâl kılındı. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّما النَّسِيءُ زِيَادَةٌ في الكُفْرِ﴾ [التوبة 37].
Ve babdan şâz olanlardan: **النَّسْءُ**: bineklerde semizliğin başlaması. Ebû Züeyb dedi:
بها أبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيهما *** فقَدْ مارَ فيها نَسؤُها واقترارُها
Ve **النَّسِيء**: üzerine su dökülen süttür. Ondan dersin: **نَسَأْتُ**; ve o, Urve’nin şiirinde **النَّسْءُ** da olur:
سَقَوني النَّسْءَ ثم تكنَّفُوني *** عُداةُ الله من كَذِبٍ وزُورِ

(**نسب**)  **النون** ve **السين** ve **الباء**; bir tek kelimedir; kıyası bir şeyin bir şeye bağlanmasıdır. Ondan **النّسَب**; bağlanmasından ve ona bağlanmaktan dolayı adlandırıldı. Dersin: **نَسَبْتُ أنْسُِبُ**. Ve o, falanın **نَسِيبُ**’idir. Ve ondan, şiirde kadına dair **النَّسيب**; sanki ona bağlanan bir zikirdir; ve ancak kadınlar hakkında olur. Ondan dersin: **نَسَبْتُ أنْسُِبُ**. Ve **النّسيبُ**: yol [doğru]; bir kısmının bir kısmına bağlanmasından dolayı.

(**نسج**)  **النون** ve **السين** ve **الجيم**; tek bir asıldır, en az eninde bir şeyi bir şeye bağlamaya delâlet eder. Ve **نَسَج الثَّوب**: onu dokur. Ve rüzgâr suyu vurdu da onun için yollar **فانتسجت**. Ve şair şiiri **ينسُِج**. Ve bir kavim dedi: bilakis babın kıyası, bizim zikrettiğimiz değil, çalkantıdır. Ve **النَّاقة النّسُوج**: [o ki] yükü onun üzerinde çalkalanır. Ve aynı şekilde **مَِنسج الفرس** türetildi; çünkü o daima hareket eder. Ve **المَِنسج**: atın sağrısı.
Ve babdandır: o, yalnız başına **نسيجُ وحدِه**’dir; hasletleriyle tek kalmasından dolayı. İbn Kuteybe dedi: bu, ince nefis kumaşın, onun tezgâhı üzere başkası dokunmamasındandır; eğer ince değilse, onun tezgâhı üzere birçok elbisenin çözgüsü yapılır.

(**نسخ**)  **النون** ve **السين** ve **الخاء**; tek bir asıldır; ancak kıyasında ihtilaf edilmiştir. Bir kavim dedi: kıyası, bir şeyi kaldırmak ve onun yerine başkasını sabit kılmaktır. Başkaları dedi: kıyası, bir şeyi bir şeye dönüştürmektir. Dediler: **النَّسْخ**: kitabın **نَسْخ**’ıdır. Ve **النَّسْخ**: daha önce onunla amel edilen bir iştir; sonra ondan başka bir hâdis ile neshedilir; âyet gibi: onda bir emir iner, sonra başka bir âyetle neshedilir. Ve her şey ki bir şeyin yerine geçti, onu **انتَسخَه**. Ve güneş gölgeyi **انتسخت**; ve ak saç gençliği. Ve **تناسُخُ الورَثةِ**: mirasçıların ardından mirasçıların ölmesi; mirasın aslı ayakta, taksim edilmemiş. Ve ondan zamanların ve asırların **تناسُخُ**’u. Sicistânî dedi: **النَّسْخ**: kovandaki bal ve arıyı bir başkasına nakletmendir. Dedi: ve ondan kitabın **نَسْخ**’ı.

(**نسر**)  **النون** ve **السين** ve **الراء**; sahih bir asıldır, kapıp alma ve çekip almaya delâlet eder. Ondan **النَّسْر**: yemekten bir şeyi alıp yeme. Ve onu **نَسَرَهُ**; sanki az bir şeydir, onu çekip aldı. Ve ondan **النَّسْر** (akbaba); sanki o şeyi **ينسُرُ** eder. Ve **المِنْسَر**: yüz ile iki yüz arası atlılar; ve bu kıyastır; sanki ancak bir şeyi **لينسُِرَ** için gelmiştir; yani onu kapıp alsın ve çekip alsın diye. Ve denir: bilakis **المِنْسَر** hiçbir şeyin yanından geçmez ki onu söküp koparmasın.
Ve teşbihten **النَّسْر**: gökte yıldızlardır: **النَّسْر الطائر** ve **النَّسْر الواقعِ**. Ve ondan **نَسْر الحافِر**: karnında olan şey; sanki o çekirdek ve çakıldır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النسخ: إزالة شيء يتعقبه، كنسخ الشمس الظل، والظل الشمس، والشيب الشباب. فتارة يفهم الإزالة، وتارة يفهم منه الإثبات، وتارة يفهم منه الأمران. ونسخ الكتاب: إزالة الحكم بحكم يتعقبه. قال تعالى: ﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها﴾ [البقرة/106] قيل: معناه ما نزيل العمل بها، أو نحذفها عن قلوب العباد، وقيل: معناه: ما نوجده وننزله. من قولهم: نسخت الكتاب، وما ننسأه. أي: نؤخره فلم ننزله، ﴿فينسخ الله ما يلقي الشيطان﴾ [الحج/52]. وننسخ الكتاب: نقل صورته المجردة إلى كتاب آخر، وذلك لا يقتضي إزالة الصورة الأولى بل يقتضي إثبات مثلها في مادة أخرى، كاتخاذ نقش الخاتم في شموع كثيرة، والاستنساخ: التقدم بنسخ الشيء، والترشح للنسخ. وقد يعبر بالنسخ عن الاستنساخ. قال تعالى: ﴿إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون﴾ [الجاثية/29]. والمناسخة في الميراث: هو أن يموت ورثة بعد ورثة والميراث قائم لم يقسم، وتناسخ الأزمنة والقرون: مضي قوم بعد قوم يخلفهم. والقائلون بالتناسخ قوم ينكرون البعث على ما أثبتته الشريعة، ويزعمون أن الأرواح تنتقل إلى الأجسام على التأبيد (قال عبد القاهر البغدادي: القائلون بالتناسخ أصناف: صنف من الفلاسفة وصنف من السمنية، وهذان الصنفان كانا قبل الإسلام. وصنفان آخران ظهرا في دولة الإسلام: أحدهما: من جملة القدرية، والآخر من جملة الرافضة الغالية.
وأول من قال بهذه الضلالة السبئية من الرافضة؛ لدعواهم أن عليا صار إلها حين حل روح الإله فيه. راجع تفصيل ذلك في الفرق بين الفرق ص 270 - 276).

##### Türkçe

- **النسخ**: Kendini takip eden bir şeyle bir şeyin giderilmesi; güneşin gölgeyi, gölgenin güneşi, ak saçın gençliği **نسخ** etmesi gibi. Bazen giderme anlaşılır, bazen ondan ispat anlaşılır, bazen de ondan iki iş birden anlaşılır. Ve **نسخ الكتاب**: kendini takip eden bir hükümle hükmün giderilmesidir. Yüce Allah dedi ki: ﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها﴾ [البقرة/106]. Denildi: manası, onunla amel etmeyi giderdiğimiz; yahut onu kulların kalplerinden sildiğimizdir. Ve denildi: manası, var ettiğimiz ve indirdiğimizdir; onların “**نسخت الكتاب**” sözünden. Ve “**ما ننسأه**”, yani: onu geciktiririz de onu indirmeyiz. ﴿فينسخ الله ما يلقي الشيطان﴾ [الحج/52]. Ve **ننسخ الكتاب**: onun soyut suretini başka bir kitaba nakletmektir; bu, birinci suretin giderilmesini gerektirmez; bilakis onun benzerinin başka bir maddede ispatını gerektirir; mühür nakşını birçok mumda edinmek gibi. Ve **الاستنساخ**: bir şeyin **نسخ** edilmesiyle öne geçmek ve **النسخ** için aday olmaktır. Ve bazen **النسخ** ile **الاستنساخ** kastedilir. Yüce Allah dedi ki: ﴿إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون﴾ [الجاثية/29]. Ve mirasta **المناسخة**: miras ayakta iken taksim edilmemiş olarak, varislerin ardından varislerin ölmesidir. Ve zamanların ve asırların **تناسخ** etmesi: bir kavmin ardından bir kavmin geçip onları halef kılmasıdır. Ve **التناسخ** söyleyenler, şeriatın ispat ettiği üzere dirilişi inkâr eden bir kavimdir; ve ruhların bedenlere ebedî olarak intikal ettiğini iddia ederler. (Abdülkâhir el-Bağdâdî dedi: **التناسخ** söyleyenler sınıflardır: filozoflardan bir sınıf ve **السمنية**’den bir sınıf; bu iki sınıf İslâm’dan önce idi. Ve İslâm devletinde ortaya çıkan iki başka sınıf: birincisi **القدرية** cümlesinden, diğeri **الرافضة**’nin aşırıları cümlesindendir. Ve bu sapıklığı ilk söyleyen, **السبئية**’dir; **الرافضة**’den; Ali’nin, ilâhın ruhu onun içine hulûl ettiğinde ilâh olduğunu iddia etmeleri sebebiyle. Bunun tafsilini **الفرق بين الفرق**’te s. 270 - 276’da gözden geçir.)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن س خ
نسخت كتابي من كتاب فلان وانتسخته واستنسخته بمعنى ويكون الاستنساخ بمعنى الاستكتاب ‏"‏ إنّا كنّا نستنسخ ‏"‏ وهذه نسخة عتيقة ونسخ عتقٌ‏.‏
وتقول‏:‏ ما نسخه وإنما مسخه‏.‏
ونسخت الآية بالأخرى‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نسخت الشّمس الظّلّ والشّيب الشّباب‏.‏
وأبلاه تناسخ الملوين‏.‏
وتناسخت القرون وهذا مذهب التّناسخيّة‏.‏
وتناسخت الورثة‏.‏

##### Türkçe

ن س خ
**نسخت**: “Falancanın kitabından kitabımı kopyaladım”; **وانتسخته** ve **واستنسخته** de aynı anlamdadır. **الاستنساخ** bazen **الاستكتاب** anlamında olur: “Şüphesiz biz **نستنسخ** idik.” Bu, eski bir **نسخة**dir; ve eski **نسخ** (nüshalar) vardır.

Ve dersin ki: “Onu **نسخه** etmedi; ancak onu **مسخه** etti.”

**ونسخت الآية بالأخرى**: âyeti ötekiyle nesh ettim.

Mecazdan: Güneş gölgeyi, ve ak saç gençliği **نسخت** etti.

Ve onu iki renklinin **تناسخ**u eskitti.

Ve asırlar **تناسخت**; bu, **التّناسخيّة**nin mezhebidir.

Ve vârisler **تناسخت**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نسخ الشيءَ ينسَخُه نَسْخاً وانتسَخَه واستنسَخَه: اكتتبه عن معارضه. التهذيب: النَّسْخ اكتتابك كتاباً عن كتاب حرفاً بحرف، والأَصل نُسخةٌ، والمكتوب عنه نُسخة لأَنه قام مقامه، والكاتب ناسخ ومنتسخ. والاستنساخ: كتب كتاب من كتاب؛ وفي التنزيل: إِنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون؛ أَي نستنسخ ما تكتب الحفظة فيثبت عند الله؛ وفي التهذيب: أَي نأْمر بنسخه وإِثباته.
والنَّسْخ: إِبطال الشيء وإِقامة آخر مقامه؛ وفي التنزيل: ما نَنسخْ من آية أَو نُنسها نأْت بخير منها أَو مثلها؛ والآية الثانية ناسخة والأُولى منسوخة. وقرأَ عبدالله بن عامر: ما نُنسخ، بضم النون، يعني ما ننسخك من آية، والقراءَة هي الأُولى. ابن الأَعرابي: النسخ تبديل الشيء من الشيء وهو غيره، ونَسْخ الآية بالآية: إِزالة مثل حكمها. والنسخ: نقل الشيء من مكان إِلى مكان وهو هو؛ قال أَبو عمرو: حضرت أَبا العباس يوماً فجاء رجل معه كتاب الصلاة في سطر حرّ والسطر الآخر بياض، فقال لثعلب: إِذا حولت هذا الكتاب إِلى الجانب الآخر أَيهما كتاب الصلاة؟ فقال ثعلب: كلاهما جميعاً كتاب الصلاة، لا هذا أَولى به من هذا ولا هذا أَولى به من هذا. الفرّاء وأَبو سعيد: مَسَخه الله قرداً ونسخه قرداً بمعنى واحد. ونسخ الشيء بالشيء ينسَخه وانتسخه: أَزاله به وأَداله؛ والشيء ينسخ الشيء نَسْخاً أَي يزيله ويكون مكانه. الليث: النسْخ أَن تزايل أَمراً كان من قبلُ يُعْمَل به ثم تنسخه بحادث غيره. الفرّاء: النسخ أَن تعمل بالآية ثم تنزل آية أُخرى فتعمل بها وتترك الأُولى.
والأَشياء تَناسَخ: تَداوَل فيكون بعضها مكان بعض كالدوَل والمُلْك؛ وفي الحديث: لم تكن نبوّةٌ إِلاَّ تَناسَخَت أَي تحولت من حال إِلى حال؛ يعني أَمر الأُمة وتغاير أحوالها. والعرب تقول: نسَخَت الشمسُ الظلّ وانتسخته أَزالته، والمعنى أَذهبت الظلّ وحلّت محله؛ قال العجاج: إِذا الأَعادي حَسَبونا، نَخْنَخوا
بالحَدْرِ والقَبْضِ الذي لا يُنْسَخ
أَي لا يَحُول. ونسَخَت الريح آثار الديار: غيرتها. والنُّسخة، بالضم: أَصل المنتسخ منه.
والتناسخ في الفرائض والميراث: أَن تموت ورثة بعد ورثة وأَصل الميراث قائم لم يقسم، وكذلك تناسخ الأَزمنة والقرن بعد القرن.

##### Türkçe

**نسخ** şeyi, onu **ينسَخُه** (nesheder) **نَسْخاً** (nesh olarak) ve onu **انتسَخَه** ve onu **استنسَخَه**: onu, karşısındaki aslından yazdı.

**التهذيب**: **النَّسْخ**, bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır; asıl **نُسخةٌ**’dır; kendisinden yazılan da **نُسخة**’dır; çünkü onun yerine kaim olmuştur; yazan **ناسخ** ve **منتسخ**’tir.

**والاستنساخ**: bir kitaptan bir kitap yazdı; ve indirmede: “Şüphesiz biz, sizin yapmakta olduklarınızı **نستنسخ** ediyorduk”; yani, muhafızların yazdığı şeyi **نستنسخ** ederiz de Allah katında sabit olur; ve **التهذيب**’de: yani onun neshedilmesini ve sabit kılınmasını emrederiz.

**والنَّسْخ**: bir şeyi iptal etmek ve onun yerine bir başkasını kaim kılmaktır; ve indirmede: “Bir ayeti **نَنسخْ** ettiğimizde yahut onu unutturduğumuzda, ondan daha hayırlısını yahut onun benzerini getiririz”; ikinci ayet **ناسخة**’dır, birincisi **منسوخة**’dur. Abdullah b. Âmir okudu: “**نُنسخ**”, **النون**’u zamme ile; yani “Sana bir ayetten neshettirdiğimiz şey”; okuma ise birincisidir.

İbnü’l-A‘râbî: **النسخ**, bir şeyi, ondan olan bir şeyle değiştirmektir; o ise onun gayrıdır; ve ayetin ayetle neshi: onun hükmünün benzerini gidermektir. Ve **النسخ**: bir şeyi bir yerden bir yere nakletmektir; o ise odur; Ebû Amr dedi: Bir gün Ebü’l-Abbâs’ın yanında bulundum; derken yanında bir namaz kitabı olan bir adam geldi; bir satırında yazı, öbür satırında boşluk vardı; Sa‘leb’e dedi ki: “Bu kitabı öbür tarafa çevirdiğimde, ikisinden hangisi namaz kitabıdır?” Sa‘leb dedi ki: “İkisi de birlikte namaz kitabıdır; ne bu ona daha evlâdır ne de o buna daha evlâdır.”

El-Ferrâ ve Ebû Saîd: Allah onu maymun olarak **مَسَخه** etti ve onu maymun olarak **نسخه** etti, bir mânâdadır.

Ve bir şeyi bir şeyle **نسخ** etmek, onu **ينسَخه** ve onu **انتسخه**: onu onunla giderdi ve onu onunla devretti; ve şey, şeyi **نَسْخاً** nesheder; yani onu giderir ve onun yerinde olur.

El-Leys: **النسْخ**, daha önce onunla amel edilen bir emri ortadan kaldırmandır; sonra onu, ondan başka bir hâdis ile neshedersin.

El-Ferrâ: **النسخ**, ayetle amel etmendir; sonra başka bir ayet iner de onunla amel eder ve birincisini terk edersin.

Ve şeyler **تَناسَخ** eder: el değiştirir; böylece bazısı bazısının yerinde olur; devletler ve mülk gibi. Ve hadiste: “Hiçbir nübüvvet yoktur ki ancak **تَناسَخَت** olsun”; yani bir hâlden bir hâle dönüştü; yani ümmetin işi ve hâllerinin değişmesi.

Ve Araplar der ki: Güneş gölgeyi **نسَخَت** etti ve onu **انتسخته**: onu giderdi; mânâ: gölgeyi götürdü ve onun yerine geçti; el-Acçâc dedi:

إِذا الأَعادي حَسَبونا، نَخْنَخوا
بالحَدْرِ والقَبْضِ الذي لا يُنْسَخ

Yani: dönmez.

Ve rüzgâr, yurtların izlerini **نسَخَت**: onları değiştirdi.

Ve **النُّسخة** (zamme ile): kendisinden **منتسخ** olunanın aslıdır.

Ve farzlarda ve mirasta **التناسخ**: varisler varislerden sonra ölür; mirasın aslı ise kaimdir, taksim edilmemiştir; zamanların ve asırdan sonra asrın **تناسخ** etmesi de böyledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن س خ * * نَسَخَتِ * الشمس الظِّل و * انْتَسَخَتْهُ * أَزالته و * نَسَخَتِ * الريح آثار الدِيار غيَّرَتها و * نَسَخَ * الكِتاب و * انْتَسَخَهُ * و * اسْتَنْسَخَهُ * سواء والنُّسْخَةُ * اسم * المُنْتَسَخِ * منه و * نَسْخُ * الآية بالآية إزالة مثل حُكمها وباب الكُّل قطع

##### Türkçe

* ن س خ * **نَسَخَتِ** güneş gölgeyi; ve **انْتَسَخَتْهُ**: onu giderdi. Ve **نَسَخَتِ** rüzgâr yurtların izlerini: onları değiştirdi. Ve **نَسَخَ** kitabı, ve **انْتَسَخَهُ** ve **اسْتَنْسَخَهُ**: eşittir. Ve **النُّسْخَةُ**: isimdir; **المُنْتَسَخِ** منه’nin. Ve **نَسْخُ** âyetin âyetle (neshi): onun hükmü gibi olanı gidermektir. Ve باب الكُّل: kesmedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نسخه به، كمنعه، ينسخه، وانتسخه: أزاله به وأداله والشيء ينسخ الشيء نسخا، أي يزيله ويكون مكانه. والعرب تقول: نسخت الشمس الظل وانتسخته: أزالته، والمعنى أذهبت الظل وحلت محله، وهو مجاز. ونسخ الآية بالآية: إزالة حكمها. والنسخ: نقل الشيء من مكان، إلى مكان وهو هو. ونسخه: غيره. ونسخت الريح آثار الديار: غيرتها. ونسخه: أبطله، وأقام شيئا مقامه. وقال الليث: النسخ: أن تزيل أمرا كان من قبل يعمل به ثم تنسخه بحادث غيره. وقال الفراء: المسخ أن تعمل بالآية ثم تنزل آية أخرى فتعمل بها وتترك الأولى. وفي التنزيل:  ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها  والآية الثانية ناسخة والأولى منسوخة. وقرأ ابن عامر  ما ننسخ من آية  بضم النون من أنسخ رباعيا. قال أبو علي الفارسي: الهمزة للوجود كأحمدته: وجدته: محمودا. وقال الزمخشري: الهمزة للتعدية. حققه شيخنا. وقال ابن الأعرابي: لنسخ تبديل الشيء من الشيء وهو غيره. والشيء من الشيء وهو غيره. والشيء، عن الفراء وأبي سعيد: نسخه الله قردا ومسخه قردا بمعنى واحد. ونسخ الكتاب: كتبه عن معارضة. وفي التهذيب: النسخ اكتتابك كتابا عن كتاب حرفا بحرف، كانتسخه واستنسخه، والكاتب ناسخ ومنتسخ. والمكتوب المنقول منه: النسخة، بالضم، وهو الأصل المنتسخ منه. وفي التنزيل  إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون  أي نستنسخ ما تكتب الحفظة فيثبت عند الله تعالى. وفي التهذيب: أي نأمر بنسخه وإثباته. ونسخ ما في الخلية: حوله إلى غيرها. والتناسخ والمناسخة في الفرائض والمراث: موت ورثة بعد ورثة وأصل الميراث قائم لم يقسم وهو مجاز، وكذلك تناسخ الأزمنة، وهو تداولها، وفي الحديث لم تكن نبوة إلا تناسخت، أي تحولت من حال إلى حال، أي أمر الأمة وتغاير أحواليه، وهو مجاز. أو انقراض قرن بعد قرن آخر. ومنه الفرقة التناسخية، وهي طائفة تقول بتناسخ الأرواح وأن لا بعث، وهو مجاز وبلدة نسيخة ونسخية كجهنية: بعيدة. والنسوخ بالضم: ة بالقادسية.

##### Türkçe

**نسخه** onunla, **كمنعه** gibi, **ينسخه** ve **وانتسخه**: onu onunla giderdi ve onu onunla döndürdü; ve şey, şeyi **نسخا** ile **ينسخ** eder; yani onu giderir ve onun yerinde olur. Ve Araplar der ki: **نسخت الشمس الظل** ve **وانتسخته**: onu giderdi; mânâ: gölgeyi götürdü ve onun yerine geçti; bu mecazdır. Ve **نسخ الآية بالآية**: onun hükmünü giderme. Ve **النسخ**: bir şeyi bir yerden bir yere nakletmektir; o da odur. Ve **نسخه**: onu değiştirdi. Ve **نسخت الريح آثار الديار**: onları değiştirdi. Ve **نسخه**: onu iptal etti ve onun yerine bir şeyi ikame etti. Leys dedi: **النسخ**: daha önce onunla amel edilen bir işi gidermen, sonra onu, ondan başka bir hâdis ile **تنسخه** etmendir. Ferrâ dedi: **المسخ**: âyetle amel etmen, sonra başka bir âyet inmesi; onunla amel etmen ve birincisini terk etmendir. Tenzîl’de: **ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها**; ikinci âyet **ناسخة**, birincisi **منسوخة**dır. İbn Âmir okudu: **ما ننسخ من آية**; **أنسخ** (dörtlü)den nûn’u damme ile. Ebû Alî el-Fârisî dedi: hemze, varlık içindir; **أحمدته** gibi: onu **محمودا** buldum. Zemahşerî dedi: hemze, geçişli kılmak içindir. Şeyhimiz onu tahkik etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **لنسخ** bir şeyi bir şeyden, o ondan başka iken, değiştirmektir. Ve şey, şeyden, o ondan başka iken. Ve şey; Ferrâ ve Ebû Saîd’den: **نسخه الله قردا** ve **مسخه قردا** bir mânâdadır. Ve **نسخ الكتاب**: onu bir asıl ile karşılaştırarak yazdı. **التهذيب**’de: **النسخ** bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır; **كانتسخه** ve **استنسخه** gibi; yazan **ناسخ** ve **منتسخ**tir. Ondan nakledilen yazılı: **النسخة** (damme ile); ve o, ondan **المنتسخ** olunan asıldır. Tenzîl’de: **إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون**; yani muhafızların yazdığını **نستنسخ** ederiz; böylece Allah Teâlâ katında sabit olur. **التهذيب**’de: yani onun **نسخه** edilmesini ve sabit kılınmasını emrederiz. Ve **نسخ ما في الخلية**: onu başkasına çevirdi. Ve **التناسخ** ve **المناسخة** ferâiz ve miraslarda: vârislerden sonra vârislerin ölmesi ve miras aslının, taksim edilmemiş olarak, kaim olmasıdır; bu mecazdır. Kezâ **تناسخ الأزمنة**; o, onların tedâvülüdür. Hadiste: **لم تكن نبوة إلا تناسخت**; yani bir hâlden bir hâle dönüştü; yani ümmetin işi ve onun hâllerinin değişmesi; bu mecazdır. Yahut bir neslin, başka bir nesilden sonra tükenmesi. Ondandır: **الفرقة التناسخية**; o, ruhların **تناسخ**ını ve diriliş olmadığını söyleyen bir taifedir; bu mecazdır. Ve **بلدة نسيخة** ve **نسخية**; **كجهنية** gibi: uzak. Ve **النسوخ** (damme ile): Kâdisiyye’de bir yer.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَسَخَ
1 نَسَخَ ذ , aor. نَسَخَ , (L, K,) inf. n. نَسْخٌ; and ↓ انتسخ; (L;) He, or it, annulled, superseded, obliterated, effaced, or cancelled, (L, K,) a thing, بِشَىْءٍ آخَرَ by another thing. (L.) It annulled, or superseded, a thing, and took the place of it. (L.) Ex. نَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَ, and ↓ انتسخته, (tropical:) The sun annulled, or superseded, the shade, (S, L,) and took the place of it. (L.) نَسَخَ الشَّيْبُ الشَّبَابَ (tropical:) Hoariness took the place of youth. (A, Msb.) Also, نَسَخَ He annulled, superseded, abolished, or made void, a thing, substituting for it another thing. (K.) Ex. نَسَخَ آيَةً He (God) abrogated, annulled, or superseded, the verse of the Kur-لn, (Lth, Fr, S, L,) substituting for it another; (Lth, Fr, L;) بِالْآيَةِ by the [i. e. another] verse: (S:) or he changed it by substituting for it another: نَسَخَ signifying he changed a thing by substituting for it another thing. (IAar, L.) [See also 4.] Legal نَسْخ, or abrogation, may respect the letter and the force of command, or one of these; whether the command have been performed, as is generally the case, or have not been performed, as in the case of the sacrifice of Ishmael, [or, as some of the Muslims say, agreeably with the Bible narrative, Isaac,] for Abraham was commanded to sacrifice him, and then the command was abrogated before its execution. (Msb.) ― -b2- Also, نَسَخَ He, or it, changed, or altered, a thing. (K.) Ex. نَسَخَتِ الرِّيحُ آثَارَ الدَّارِ The wind changed, or altered, [or, it may also be rendered, obliterated, or effaced,] the traces of the dwelling. (S.) ― -b3- نَسَخَهُ He transformed him, or metamorphosed him, into a worse, or more foul, or more ugly, shape; i. q. مَسَخَهُ: (K:) ex. نَسَخَهُ اللّٰهُ قِرْدًا God transformed him into an ape. (Fr, Aboo-Sa'eed.) ― -b4- [Also, as used in post-classical, and perhaps in classical, times, He (God) caused his soul to pass into the body of another man.] The connexion of the soul of a human being, after its departure from the body, with the body of another human being, is termed نَسْخٌ; with the body of a beast, مَسْخٌ; with a plant, فَسْخٌ; and with an inanimate and not-increasing body, رَسْخٌ. (Marginal note in a copy of the KT.) [But see 1 (last sentence) in art. فسخ. See also 6.] ― -b5- نَسَخَ He transferred a thing from one place to another, it remaining the same: (TA:) he transferred what was in a bee-hive to another [hive or place]. (K.) ― -b6- نَسَخَ الكِتَابَ, (S, Msb, K,) aor. نَسَخَ , inf. n. نَسْخٌ; (Msb;) and ↓ انتسخهُ, (S, Msb, K,) and استنسخهُ; (S, K;) are syn., (S,) signifying He copied, or transcribed, the writing, or book, (T, Msb, K,) letter for letter. (T.) ― -b7- مَا نَسَخَهُ وَاِنَّمَا مَسَخَهُ [He has not copied it, but only corrupted it by changing the diacritical points and altering the meanings]. (A.) ― -b8- ↓ نَسْتَنْسِخُ, in the Kur, xlv. 28, signifies We set down, or register, and preserve: (Jel:) or We command to be transcribed and to be set down, or registered. (T.)

3 نَاْسَخَ see 6.

انسخ
4 انسخ ذ He (God) made a verse of the Kur-لn to be abrogated, annulled, or superseded, by another verse: (Z, MF:) or found it to be so; like أَحْمَدَهُ “ he found him, or it, to be praised, or praiseworthy. ” (AAF.) In the Kur, ii. 100, Ibn-'ءmir reads مَا نُنْسِخْ for ما نَنْسَخْ. (TA.) [See also 1.]

تناسخت الأَشْيَآءُ
6 تناسخت الأَشْيَآءُ ذ The things succeeded one another, one taking the place of another. (L.) ― -b2- تناسخت القُرُونُ, (A, Msb,) and الأَزْمِنَةُ, (Msb, K,) (tropical:) The times succeeded, one in the place of another; (Msb, K;) one passing away after another. (K.) ― -b3- تناسخت الوَرَثَةُ, (tropical:) [The heirs died, one after another, and so cancelled their rights to inheritance]. (A.) تَنَاسُخٌ (S, K) and ↓ مَنَاسُخَةٌ (K) in the case of an inheritance, (S, K,) or with respect to the fixed primary portions of an inheritance assigned by the Kur-لn, is The dying of heirs after other heirs while the original inheritance remains undivided. (S, K.) ― -b4- تناسخ It became changed from one state to another. (L.) ― -b5- تناسخت الأَرْوَاحُ (tropical:) [The souls transmigrated]. (MF.) تَنَاسُخٌ, [The transmigration of the soul from one human body to another, is thus explained;] the connexion of the soul with the body after its separation from another body, without the intervention (تَخَلُّل) of any time between the two connexions, by reason of the essential love subsisting between the soul and the body. (KT; in some copies of which تحلّل is put for تخلّل.) [See also 1.]

نُسْخَةٌ
نُسْخَةٌ ذ A copy, or transcript: (S, L, Msb, K:) so called because it supplies the place of the original: (L:) pl. نُسَخٌ. (Msb.) ― -b2- Also, A copy, or an original, from which a transcript is made: (L:) [pl. as above].

نُسَخِيَّةٌ
نُسَخِيَّةٌ ذ : see نَسِيخَةٌ.

بَلْدَةٌ نَسِيخَةٌ
بَلْدَةٌ نَسِيخَةٌ ذ , and ↓ نُسَخِيَّةٌ, A distant town, or district, or country. (K.) ― -b2- [A transverse or cross wind. See نَيِّحَة in art. نوح.]

نَاسِخٌ
نَاسِخٌ ذ and ↓ مُنْتَسِخٌ A copier, or transcriber, of a writing or writings, or of a book or books. (L.) ― -b2- آيَةٌ نَاسِخَةٌ A verse of the Kur-لn that abrogates, annuls, or supersedes, another verse. (S.) [See 1.] [And so,] ↓ آيَةٌ مَنْسُوخَةٌ A verse of the Kur-لn that is abrogated, annulled, or superseded, by another verse. (S.) ― -b3- [نَاسِخٌ An epithet applied to a particle, (namely, اِنَّ and the like, and مَا and لا,) or a verb, (namely, the abstract كَان and the like, and كَادَ and the like, and ظَنَّ and the like,) which effects a change of the grammatical form, or of the meaning, in a nominal proposition before which it is placed. الخُرُوفُ الناسِخَةُ لِلْاِبْتِدَآءِ The particles which annul the quality of the inchoative.]

التَّنَاسُخِيَّةُ
التَّنَاسُخِيَّةُ ذ (K) (tropical:) The sect which holds the doctrine of تَنَاسُخُ الأَرْوَاحِ [or the transmigration of souls], and denies the resurrection. (MF.)

مَنْسُوخٌ
مَنْسُوخٌ ذ and ↓ مُنْتَسَخٌ A writing, or book, copied, or transcribed. (Msb.) ― -b2- See نَاسِخٌ.

مُنْتَسَخٌ
مُنْتَسَخٌ ذ : see مَنْسُوخٌ.

مُنْتَسِخٌ
مُنْتَسِخٌ ذ : see نَاسِخٌ.

##### Türkçe

نَسَخَ
1 **نَسَخَ** ذ , muzâri‘ı **نَسَخَ** , (L, K,) mastarı **نَسْخٌ**; ve ↓ **انتسخ**; (L;) O, yahut o (şey), (L, K,) bir şeyi, **بِشَىْءٍ آخَرَ** başka bir şey ile (L.) yürürlükten kaldırdı, yerine geçirdi, sildi, yok etti, yahut iptal etti. Bir şeyi yürürlükten kaldırdı yahut yerine geçti ve onun yerini aldı. (L.) Ör. **نَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَ** ve ↓ **انتسخته**, (mecazen:) Güneş gölgeyi yürürlükten kaldırdı yahut yerine geçti, (S, L,) ve onun yerini aldı. (L.) **نَسَخَ الشَّيْبُ الشَّبَابَ** (mecazen:) Ak saçlılık gençliğin yerini aldı. (A, Msb.) Yine, **نَسَخَ**: O, bir şeyi yürürlükten kaldırdı, yerine geçirdi, ilga etti, yahut hükümsüz kıldı; onun yerine başka bir şeyi koyarak. (K.) Ör. **نَسَخَ آيَةً** O (Allah) Kur’ân âyetini neshetti, yürürlükten kaldırdı yahut yerine geçirdi, (Lth, Fr, S, L,) onun yerine başka birini koyarak; (Lth, Fr, L;) **بِالْآيَةِ** âyet ile [yani başka bir âyet ile]: (S:) yahut onu, onun yerine başka birini koyarak değiştirdi: **نَسَخَ** “bir şeyi, onun yerine başka bir şey koyarak değiştirdi” mânâsınadır. (IAar, L.) [Bk. ayrıca 4.] Fıkhî **نَسْخ**, yahut nesih, lafza ve emrin hükmüne, yahut bunlardan birine taalluk edebilir; ister emir yerine getirilmiş olsun—ki çoğunlukla böyledir—ister yerine getirilmemiş olsun; İsmâil’in kurban edilmesi meselesinde olduğu gibi, [yahut Müslümanlardan bazılarının dediğine göre, Tevrat anlatısına uygun olarak, İshak,] zira İbrâhim’e onu kurban etmesi emredildi, sonra emir icrasından önce neshedildi. (Msb.) ― -b2- Yine, **نَسَخَ**: O, yahut o (şey), bir şeyi değiştirdi yahut tadil etti. (K.) Ör. **نَسَخَتِ الرِّيحُ آثَارَ الدَّارِ** Rüzgâr meskenin izlerini değiştirdi yahut tadil etti, [yahut ayrıca “sildi” yahut “yok etti” diye de tercüme edilebilir]. (S.) ― -b3- **نَسَخَهُ**: Onu daha kötü, yahut daha çirkin, yahut daha uglu bir sûrete çevirdi; **مَسَخَهُ** ile aynı mânâda: (K:) ör. **نَسَخَهُ اللّٰهُ قِرْدًا** Allah onu maymuna çevirdi. (Fr, Aboo-Sa'eed.) ― -b4- [Yine, klasik-sonrası, ve belki klasik, zamanlarda kullanıldığı üzere: O (Allah) onun ruhunu başka bir adamın bedenine geçirdi.] Bir insanın ruhunun, bedenden ayrıldıktan sonra, başka bir insanın bedeniyle bağlantılanmasına **نَسْخٌ** denir; bir hayvanın bedeniyle (bağlantılanmasına) **مَسْخٌ**; bir bitkiyle, **فَسْخٌ**; ve cansız ve artmayan bir bedenle, **رَسْخٌ**. (KT’nin bir nüshasının kenar notu.) [Fakat bk. فسخ maddesinde 1 (son cümle). Bk. ayrıca 6.] ― -b5- **نَسَخَ**: O, bir şeyi bir yerden başka bir yere nakletti; o aynı kalmak üzere: (TA:) arı kovanında olanı başka bir [kovana yahut yere] nakletti. (K.) ― -b6- **نَسَخَ الكِتَابَ**, (S, Msb, K,) muzâri‘ı **نَسَخَ** , mastarı **نَسْخٌ**; (Msb;) ve ↓ **انتسخهُ**, (S, Msb, K,) ve **استنسخهُ**; (S, K;) eş anlamlıdır, (S,) “yazıyı yahut kitabı, (T, Msb, K,) harf harf kopyaladı yahut istinsah etti” mânâsında. (T.) ― -b7- **مَا نَسَخَهُ وَاِنَّمَا مَسَخَهُ** [Onu kopyalamadı; ancak i‘râb noktalarını değiştirip mânâları bozarak onu tahrif etti]. (A.) ― -b8- ↓ **نَسْتَنْسِخُ**, Kur’ân’da, xlv. 28’de, “Biz yazarız yahut kaydederiz ve muhafaza ederiz” mânâsınadır: (Jel:) yahut “istinsah edilmesini ve yazılmasını yahut kaydedilmesini emrederiz.” (T.)

3 **نَاْسَخَ**: bk. 6.

انسخ
4 **انسخ** ذ O (Allah) Kur’ân’dan bir âyetin, başka bir âyet ile neshedilmesini, yürürlükten kaldırılmasını yahut yerine geçirilmesini sağladı: (Z, MF:) yahut onu öyle buldu; **أَحْمَدَهُ** “onu yahut onu övülmüş yahut övgüye lâyık buldu” gibi. (AAF.) Kur’ân’da, ii. 100’de, İbn-‘Âmir **مَا نُنْسِخْ** okur, **ما نَنْسَخْ** yerine. (TA.) [Bk. ayrıca 1.]

تناسخت الأَشْيَآءُ
6 **تناسخت الأَشْيَآءُ** ذ Şeyler birbirini takip etti; biri diğerinin yerini aldı. (L.) ― -b2- **تناسخت القُرُونُ**, (A, Msb,) ve **الأَزْمِنَةُ**, (Msb, K,) (mecazen:) Zamanlar birbirini takip etti; biri diğerinin yerinde; (Msb, K;) biri diğerinden sonra yok olup gitti. (K.) ― -b3- **تناسخت الوَرَثَةُ**, (mecazen:) [Vârisler birbiri ardınca öldü; böylece mirasa dair haklarını düşürdüler]. (A.) **تَنَاسُخٌ** (S, K) ve ↓ **مَنَاسُخَةٌ** (K) miras hakkında, (S, K,) yahut Kur’ân’ın tayin ettiği mirasın sabit aslî payları bakımından, vârislerin, asıl miras bölünmemiş olarak kalırken, başka vârislerden sonra ölmesidir. (S, K.) ― -b4- **تناسخ**: Bir hâlden başka bir hâle değişmiş oldu. (L.) ― -b5- **تناسخت الأَرْوَاحُ** (mecazen:) [Ruhlar tenâsüh etti]. (MF.) **تَنَاسُخٌ**, [Ruhun bir insan bedeninden başka bir insan bedenine intikali şöyle açıklanır;] ruhun, başka bir bedenden ayrılmasından sonra, iki bağlantı arasında herhangi bir zamanın araya girmesi ( **تَخَلُّل** ) olmaksızın, ruh ile beden arasında bulunan zâtî sevgi sebebiyle, beden ile bağlantılanmasıdır. (KT; bazı nüshalarında **تحلّل** , **تخلّل** yerine konmuştur.) [Bk. ayrıca 1.]

نُسْخَةٌ
**نُسْخَةٌ** ذ Bir nüsha, yahut istinsah: (S, L, Msb, K:) asılın yerini tuttuğu için böyle adlandırılmıştır: (L:) çoğulu **نُسَخٌ**. (Msb.) ― -b2- Yine, istinsahın yapıldığı bir nüsha, yahut bir asıl: (L:) [çoğulu yukarıdaki gibidir].

نُسَخِيَّةٌ
**نُسَخِيَّةٌ** ذ : bk. **نَسِيخَةٌ**.

بَلْدَةٌ نَسِيخَةٌ
**بَلْدَةٌ نَسِيخَةٌ** ذ , ve ↓ **نُسَخِيَّةٌ**, Uzak bir kasaba, yahut bölge, yahut ülke. (K.) ― -b2- [Enine yahut çapraz bir rüzgâr. Bk. نوح maddesinde **نَيِّحَة**.]

نَاسِخٌ
**نَاسِخٌ** ذ ve ↓ **مُنْتَسِخٌ** Bir yazının yahut yazıların, yahut bir kitabın yahut kitapların kopyacısı yahut müstensihi. (L.) ― -b2- **آيَةٌ نَاسِخَةٌ** Başka bir âyeti nesheden, yürürlükten kaldıran yahut yerine geçen Kur’ân âyeti. (S.) [Bk. 1.] [Ve böylece,] ↓ **آيَةٌ مَنْسُوخَةٌ** Başka bir âyet tarafından neshedilen, yürürlükten kaldırılan yahut yerine geçirilen Kur’ân âyeti. (S.) ― -b3- [**نَاسِخٌ**, bir edata (yani **اِنَّ** ve benzerlerine, ve **مَا** ve **لا**’ya) yahut bir fiile (yani mücerred **كَان** ve benzerlerine, ve **كَادَ** ve benzerlerine, ve **ظَنَّ** ve benzerlerine) verilen bir sıfattır; önüne geldiği isim cümlesinde i‘râb şeklinin yahut mânânın değişmesini meydana getirir. **الخُرُوفُ الناسِخَةُ لِلْاِبْتِدَآءِ** İbtidânın hükmünü iptal eden edatlar.]

التَّنَاسُخِيَّةُ
**التَّنَاسُخِيَّةُ** ذ (K) (mecazen:) **تَنَاسُخُ الأَرْوَاحِ** [yahut ruhların tenâsühü] akîdesini benimseyen ve haşri inkâr eden fırka. (MF.)

مَنْسُوخٌ
**مَنْسُوخٌ** ذ ve ↓ **مُنْتَسَخٌ** Kopyalanmış yahut istinsah edilmiş bir yazı yahut kitap. (Msb.) ― -b2- Bk. **نَاسِخٌ**.

مُنْتَسَخٌ
**مُنْتَسَخٌ** ذ : bk. **مَنْسُوخٌ**.

مُنْتَسِخٌ
**مُنْتَسِخٌ** ذ : bk. **نَاسِخٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَسَخ
نَسَخ A ( n. ac. نَسْخ 1 ),
a.  Effaced, obliterated.

b.  Abolished; repealed, abrogated; cancelled; superseded.

c.  Copied, transcribed.

d.  Changed; transformed; metamorphosed.

e.  Transferred.

نَسَّخَ
نَسَّخَ II ,
a.  Made to copy.

نَاْسَخَ
نَاْسَخَ III ,
a.  see VI (a) .

أَنْسَخَ
أَنْسَخَ IV ,
a.  see I (b) .

تَنَاْسَخَ
تَنَاْسَخَ VI ,
a.  Succeeded, replaced, superseded.

b.  Transmitted.

c.  Transmigrated.

d.  Became changed.

اِنْتَسَخَ
اِنْتَسَخَ VIII ,
a.  see I (a) , ( c ).

اِسْتَنْسَخَ
اِسْتَنْسَخَ X ,
a.  see I (c) .

نَسْخ
نَسْخ 1 ,
a.  Effacement, obliteration.

b.  Abolishment, annulment, repeal, abrogation.

c.  Transcription, copying.

نَسْخِيّ
نَسْخِيّ 1yi ,
a.  Modern Arabic writing.

نُسْخَة
نُسْخَة 3t , ( pl. نُسَخ 9 ),
a.  Copy, transcript; apograph.

b.  Manuscript; original.

c.  Example; exemplar.

نُسَخِيَّة
نُسَخِيَّة 9yit ,
a.  see 25t (a) .

نَاْسِخ
نَاْسِخ 21 , ( pl. نَوَاْسِخُ 41 ),
a.  Copier, transcriber, scribe.

نَاْسِخَة
نَاْسِخَة 21t ,
a.  Abrogating ( verse ).

نَسِيْخَة
نَسِيْخَة 25t ,
a.  Distant ( town ).

b.  Cross wind.

نَسَّاْخ
نَسَّاْخ 28 ,
a.  see 21 .

نَسڤخَ
N. P. نَسڤخَ I ,
a.  Copied, transcribed.

b.  Abrogated, annulled.

تَنَاْسَخَ
N. Ac. تَنَاْسَخَ VI ,
a.  Metempsychosis.

b.  Succession.

اِنْتَسَخَ
N. Ag. اِنْتَسَخَ VIII ,
a.  see 21 (a) .

اِنْتَسَخَ
N. P. اِنْتَسَخَ VIII ,
a.  see 3t (a) &  N. P. نَسڤخَ I ( a ).

##### Türkçe

**نَسَخ**
**نَسَخ** A ( n. ac. **نَسْخ** 1 ),
a. Silip yok etti, izini giderdi.

b. Yürürlükten kaldırdı; ilga etti, neshetti; iptal etti; yerine geçti.

c. Kopyaladı, istinsah etti.

d. Değiştirdi; dönüştürdü; başkalaştırdı.

e. Nakletti.

**نَسَّخَ**
**نَسَّخَ** II ,
a. Kopyalat(t)ı.

**نَاْسَخَ**
**نَاْسَخَ** III ,
a. VI (a)’ya bak.

**أَنْسَخَ**
**أَنْسَخَ** IV ,
a. I (b)’ye bak.

**تَنَاْسَخَ**
**تَنَاْسَخَ** VI ,
a. Ardıl oldu, yerine geçti, yerini aldı.

b. Aktarıldı.

c. Ruh göçü yaptı.

d. Değişmiş oldu.

**اِنْتَسَخَ**
**اِنْتَسَخَ** VIII ,
a. I (a), (c)’ye bak.

**اِسْتَنْسَخَ**
**اِسْتَنْسَخَ** X ,
a. I (c)’ye bak.

**نَسْخ**
**نَسْخ** 1 ,
a. Silme, yok etme, iz giderme.

b. Yürürlükten kaldırma, iptal, ilga, nesh.

c. Yazıya geçirme, kopyalama.

**نَسْخِيّ**
**نَسْخِيّ** 1yi ,
a. Modern Arap yazısı.

**نُسْخَة**
**نُسْخَة** 3t , ( pl. **نُسَخ** 9 ),
a. Kopya, suret; apograf.

b. Yazma; asıl.

c. Örnek; nüsha.

**نُسَخِيَّة**
**نُسَخِيَّة** 9yit ,
a. 25t (a)’ya bak.

**نَاْسِخ**
**نَاْسِخ** 21 , ( pl. **نَوَاْسِخُ** 41 ),
a. Kopyacı, müstensih, kâtip.

**نَاْسِخَة**
**نَاْسِخَة** 21t ,
a. Nesheden (ayet).

**نَسِيْخَة**
**نَسِيْخَة** 25t ,
a. Uzak (kasaba).

b. Çapraz rüzgâr.

**نَسَّاْخ**
**نَسَّاْخ** 28 ,
a. 21’e bak.

**نَسڤخَ**
N. P. **نَسڤخَ** I ,
a. Kopyaladı, istinsah etti.

b. Neshetti, iptal etti.

**تَنَاْسَخَ**
N. Ac. **تَنَاْسَخَ** VI ,
a. Tenasüh.

b. Ardıllık.

**اِنْتَسَخَ**
N. Ag. **اِنْتَسَخَ** VIII ,
a. 21 (a)’ya bak.

**اِنْتَسَخَ**
N. P. **اِنْتَسَخَ** VIII ,
a. 3t (a)’ya ve N. P. **نَسڤخَ** I (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نسخ
نَسَخَ - يَنْسَخُ - نُسْخَة - اسْتَنْسَخَ - يَسْتَنْسِخُ
نَسَخَ - يَنْسَخُ + شيء + شيئاً: عاضه وكان عوضه أو عوضاً منه: أزاله وحل مكانه كونه أفضل منه: فهو التعديل والتنقيح. والنسخة هي الأصل بعد التعديل والتنقيح، والاستنساخ هو طلب عمل نسخة جديدة منقحة وأصلح من السابقة، واستنساخ أعمال البشر: عمل نسخة معدلة فيها إضافات (مثلاً عن الفاعل وزمنه وظروفه)
نَسَخَ - يَنْسَخُ + كائن + شيئاً: عاضه بشيء: استعاض عنه بشيء: أبطله وأحَلَّ بدلاً منه " موديل" أحدث: صنع شيئاُ  بديلاً وعوضاً عنه ليقوم مقامه ويفعل فعله
﴿وما أرسلنا من قبلك من رسول ولا نبي إلا إذا تمنى ألقى الشيطان في أمنيته فينسخ الله ما يلقي الشيطان ثم يحكم الله آياته﴾: عاض الله ما يلقي الشيطان بآية من محكم آياته
نَسَخَ - يَنْسَخُ + كائن + شيئاً + بشيء: استعاض بشيء بدلاً منه: أزاله ووضع مكانه الشيء الأحدث والمتطور والأفضل: أبطل ومحا وأزال الشيء، ووضع مكانه شيئاً آخر من نوعه ولكن أفضل منه، يقوم مقامه ويفعل فعله
﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها﴾: ما نبدل ونغير ونعيض من آية، يكون ذلك ببدل وعوض وغَيْر، مثلها أو خير منها
نُسْخَة: اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " نَسَخَ - يَنْسَخُ ": عوض وبديل مخصوص: شيء مصنوع يماثل شيئاً آخر يعتبر أصلاُ لهذه النسخة ويقوم مقامه وأفضل منه
﴿ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح وفي نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون﴾: وفي نسختها: من الممكن أن يكون المراد أن هناك نسخة، أي عوض وبديل من التوراة، غير تلك التي كانت على الألواح: وهذا الفهم يتماشى مع معنى النسخ الذي أوردناه، ويتماشى مع سياق القرآن: ﴿ألقى الألواح﴾، ويقال في كتب أهل التوراة أنها تكسرت وأن الله قد صنع له بديلاً منها، فيكون هو نسختها. والله أعلم
اسْتَنْسَخَ - يَسْتَنْسِخُ + كائن + شيئاً: على وزن " استَفْعَلَ " من " نَسَخَ - يَنْسَخُ ": سعى وطلب أن " يُنْسَخَ الشيء": يسعى أن يسير العمل لصنع نسخة من شيء: يصنع نسخة عوضاً وبدلاً عن شيء زال وهلك
﴿هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون﴾: كنا نصنع نسخة كعوض وبدل من تالف وهالك، وذلك من أعمالكم التي مضت وانتهت وفني أثرها: وذلك بما يشبه التصوير الحي المجسم الناطق، والله أعلم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التبديل والتغيير والتعويض " وهي:
بَدَلَ - يَبْدُلُ، غَارَ - يَغِيْرُ، نَسَخَ - يَنْسَخُ، طارَ - يَطُوْرُ، صَارَ - يَصُورُ (اللازم)، صَارَ - يَصِيْرُ (اللازم)
ننسخ
 	﴿وما أرسلنا من قبلك من رسول ولا نبي إلا إذا تمنى ألقى الشيطان في أمنيته فينسخ الله ما يلقي الشيطان ثم يحكم الله آياته والله عليم حكيم(52)﴾ الحج ﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها ألم تعلم أن الله على كل شيء قدير(106)﴾ البقرة
نسختها
 ﴿ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح وفي نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون(154)﴾ الأعراف
 	﴿وكتبنا له في الألواح من كل شيء موعظة وتفصيلا لكل شيء فخذها بقوة وأمر قومك يأخذوا بأحسنها سأريكم دار الفاسقين(145)﴾ الأعراف
 	﴿ولما رجع موسى إلى قومه غضبان أسفا قال بئسما خلفتموني من بعدي أعجلتم أمر ربكم وألقى الألواح وأخذ برأس أخيه يجره إليه قال ابن أم إن القوم استضعفوني وكادوا يقتلونني فلا تشمت بي الأعداء ولا تجعلني مع القوم الظالمين(150)﴾ الأعراف { ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح وفي نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون(154)  الأعراف
نستنسخ
 ﴿هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون(29)﴾ الجاثية
مختار الصحاح
● [نسخ] ن س خ: نَسَخَتِ الشمس الظِّل و انْتَسَخَتْهُ أَزالته و نَسَخَتِ الريح آثار الدِيار غيَّرَتها و نَسَخَ الكِتاب و انْتَسَخَهُ و اسْتَنْسَخَهُ سواء والنُّسْخَةُ اسم المُنْتَسَخِ منه و نَسْخُ الآية بالآية إزالة مثل حُكمها وباب الكُّل قطع
الراغب
نسخ
- النسخ: إزالة شيء يتعقبه، كنسخ الشمس الظل، والظل الشمس، والشيب الشباب. فتارة يفهم الإزالة، وتارة يفهم منه الإثبات، وتارة يفهم منه الأمران. ونسخ الكتاب: إزالة الحكم بحكم يتعقبه. قال تعالى: }ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها﴿[البقرة/106] قيل: معناه ما نزيل العمل بها، أو نحذفها عن قلوب العباد، وقيل: معناه: ما نوجده وننزله. من قولهم: نسخت الكتاب، وما ننسأه. أي: نؤخره فلم ننزله،﴾فينسخ الله ما يلقي الشيطان﴿[الحج/52]. وننسخ الكتاب: نقل صورته المجردة إلى كتاب آخر، وذلك لا يقتضي إزالة الصورة الأولى بل يقتضي إثبات مثلها في مادة أخرى، كاتخاذ نقش الخاتم في شموع كثيرة، والاستنساخ: التقدم بنسخ الشيء، والترشح للنسخ. وقد يعبر بالنسخ عن الاستنساخ. قال تعالى:﴾إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون{ [الجاثية/29]. والمناسخة في الميراث: هو أن يموت ورثة بعد ورثة والميراث قائم لم يقسم، وتناسخ الأزمنة والقرون: مضي قوم بعد قوم يخلفهم. والقائلون بالتناسخ قوم ينكرون البعث على ما أثبتته الشريعة، ويزعمون أن الأرواح تنتقل إلى الأجسام على التأبيد (قال عبد القاهر البغدادي: القائلون بالتناسخ أصناف: صنف من الفلاسفة وصنف من السمنية، وهذان الصنفان كانا قبل الإسلام. وصنفان آخران ظهرا في دولة الإسلام: أحدهما: من جملة القدرية، والآخر من جملة الرافضة الغالية.
وأول من قال بهذه الضلالة السبئية من الرافضة؛ لدعواهم أن عليا صار إلها حين حل روح الإله فيه. راجع تفصيل ذلك في الفرق بين الفرق ص 270 - 276).
ملخص اللسان
1.     نسخ الشيءَ ينسَخُه نَسْخاً وانتسَخَه واستنسَخَه: اكتتبه عن معارضه. التهذيب: النَّسْخ اكتتابك كتاباً عن كتاب حرفاً بحرف،والأَصل  نُسخةٌ،والمكتوب عنه نُسخة لأَنه قام مقامه،والكاتب ناسخ،منتسخ.
2.     الاستنساخ:كتب كتاب من كتاب
3.     والنَّسْخ: إِبطال الشيء وإِقامة آخر مقامه؛ وفي التنزيل: ما نَنسخْ من  آية أَو نُنسها نأْت بخير منها أَو مثلها؛ والآية الثانية ناسخة والأُولى  منسوخة ،والشيء ينسخ الشيء  نَسْخاً أَي يزيله ويكون مكانه.
4.     النسخ تبديل الشيء من الشيء  وهو غيره، ونَسْخ الآية بالآية: إِزالة مثل حكمها.
5.     والنسخ: نقل الشيء من  مكان إِلى مكان وهو هو
6.     مَسَخه الله قرداً ونسخه قرداً بمعنى واحد.
7.     ونسخ  الشيء بالشيء ينسَخه وانتسخه: أَزاله به وأَداله؛
8. النسْخ أَن تزايل أَمراً كان من قبلُ  يُعْمَل به ثم تنسخه بحادث غيره
9.     النسخ أَن تعمل بالآية ثم تنزل  آية أُخرى فتعمل بها وتترك الأُولى.
10.                        والأَشياء تَناسَخ: تَداوَل فيكون بعضها مكان بعض كالدوَل والمُلْك؛
11.                        نسَخَت الشمسُ الظلّ وانتسخته أَزالته، والمعنى أَذهبت الظلّ وحلّت محله
لسان العرب
● - نسخ: نسخ الشيءَ ينسَخُه نَسْخاً وانتسَخَه واستنسَخَه: اكتتبه عن  معارضه. التهذيب: النَّسْخ اكتتابك كتاباً عن كتاب حرفاً بحرف، والأَصل  نُسخةٌ، والمكتوب عنه نُسخة لأَنه قام مقامه، والكاتب ناسخ ومنتسخ.  والاستنساخ: كتب كتاب من كتاب؛ وفي التنزيل: إِنا كنا نستنسخ ما كنتم  تعملون؛ أَي نستنسخ ما تكتب الحفظة فيثبت عند الله؛ وفي التهذيب: أَي نأْمر  بنسخه وإِثباته.  والنَّسْخ: إِبطال الشيء وإِقامة آخر مقامه؛ وفي التنزيل: ما نَنسخْ من  آية أَو نُنسها نأْت بخير منها أَو مثلها؛ والآية الثانية ناسخة والأُولى  منسوخة. وقرأَ عبدالله بن عامر: ما نُنسخ، بضم النون، يعني ما ننسخك من  آية، والقراءَة هي الأُولى. ابن الأَعرابي: النسخ تبديل الشيء من الشيء  وهو غيره، ونَسْخ الآية بالآية: إِزالة مثل حكمها. والنسخ: نقل الشيء من  مكان إِلى مكان وهو هو؛ قال أَبو عمرو: حضرت أَبا العباس يوماً فجاء رجل  معه كتاب الصلاة في سطر حرّ والسطر الآخر بياض، فقال لثعلب: إِذا حولت هذا  الكتاب إِلى الجانب الآخر أَيهما كتاب الصلاة؟ فقال ثعلب: كلاهما جميعاً  كتاب الصلاة، لا هذا أَولى به من هذا ولا هذا أَولى به من هذا.  الفرّاء وأَبو سعيد: مَسَخه الله قرداً ونسخه قرداً بمعنى واحد. ونسخ  الشيء بالشيء ينسَخه وانتسخه: أَزاله به وأَداله؛ والشيء ينسخ الشيء  نَسْخاً أَي يزيله ويكون مكانه. الليث: النسْخ أَن تزايل أَمراً كان من قبلُ  يُعْمَل به ثم تنسخه بحادث غيره. الفرّاء: النسخ أَن تعمل بالآية ثم تنزل  آية أُخرى فتعمل بها وتترك الأُولى.  والأَشياء تَناسَخ: تَداوَل فيكون بعضها مكان بعض كالدوَل والمُلْك؛ وفي  الحديث: لم تكن نبوّةٌ إِلاَّ تَناسَخَت أَي تحولت من حال إِلى حال؛  يعني أَمر الأُمة وتغاير أحوالها. والعرب تقول: نسَخَت الشمسُ الظلّ  وانتسخته أَزالته، والمعنى أَذهبت الظلّ وحلّت محله؛ قال العجاج:  إِذا الأَعادي حَسَبونا، نَخْنَخوا  بالحَدْرِ والقَبْضِ الذي لا يُنْسَخ  أَي لا يَحُول. ونسَخَت الريح آثار الديار: غيرتها. والنُّسخة، بالضم:  أَصل المنتسخ منه.  والتناسخ في الفرائض والميراث: أَن تموت ورثة بعد ورثة وأَصل الميراث  قائم لم يقسم، وكذلك تناسخ الأَزمنة والقرن بعد القرن.
مقاييس اللغة:
(نسخ) النون والسين والخاء أصلٌ واحد، إلاّ أنّه مختلفٌ في قياسِه. قال قوم: قياسُه رفْعُ شيءٍ وإثباتُ غيرِهِ مكانَه. وقال آخرون: قياسُه تحويلُ شيءٍ إلى شيءٍ. قالوا: النَّسْخ: نَسْخ الكِتاب. والنَّسْخ: أمرٌ كان يُعمَل به من قبلُ ثم يُنسَخ بحادثٍ غيرهِ، كالآية ينزل فيها أمرٌ ثم تُنسَخ بآيةٍ أخرى. وكلُّ شيءٍ خلَفَ شيئاً فقد انتَسخَه. وانتسخت الشَّمسُ الظِّلّ، والشّيبُ الشبابَ. وتناسُخُ الورَثةِ: أن يموتَ ورثةٌ بعد ورثةٍ وأصلُ الإرث قائم لم يُقَسَّم. ومنه تناسُخُ الأزمنة والقُرون. قال السجستانيّ([19]) النَّسْخ: أن تحوّل ما في الخليَّة من العَسَل والنَّحْل في أُخرى. قال: ومنه نَسْخُ الكتاب.
القاموس المحيط:
نَسَخَه، كمَنَعَه أزاله، وغَيَّره، وأبْطَلَه، وأقامَ شيئاً مُقَامَه، والشيءَ مَسَخَه، والكِتابَ كَتَبَه عن مُعارَضَةٍ، كانْتَسَخَه واسْتَنْسَخَه، والمَنْقولُ منه النُّسْخَةُ، بالضم، وما في الخَليَّةِ حَوَّلَه إلى غيرها. والتَّناسُخُ والمُناسَخَةُ في الميراثِ مَوْتُ وَرَثَةٍ بعد وَرَثَةٍ، وأصلُ المِيراثِ قائمٌ لم يُقْسَمْ. وتَناسُخُ الْأَزْمِنَةِ تَداوُلُها، أو انْقِراضُ قَرْنٍ بعد قَرْنٍ آخَرَ، ومنه التَّناسُخِيَّةُ. وبَلْدَةٌ نَسيخَةٌ ونُسَخِيَّةٌ، كجُهَنِيَّةٍ بَعيدةٌ. والنُّسوخُ، بالضم ة بالقادِسِيَّةِ.
تاج العروس:
نسخ
نَسخَه بِهِ كَمَنَعَه ينسَخُه وانتَسَخَه : أَزَالَهُ به وأَدالَهُ والشيءُ يَنسَخ الشيْءَ نَسْخاً أَي يُزِيله ويكون مكانَه . والعربُ تقول : نَسَخَتِ الشَّمسُ الظِّلَّ وانتَسَخَتْه : أَزالَتْه والمعنى أَذْهبَت الظِّلَّ وَحلَّتْ مَحلَّه وهو مَجَازٌ . ونَسْخُ الآيَةِ بالآيَةِ : إِزالَةُ حُكْمِها . والنَّسْخ : نَقْلُ الشَّيْءِ من مَكانٍ إِلى مَكَانٍ وهو هو . ونسخَه : غَيَّرَهُ . ونَسَخَت الرِّيحُ آثَارَ الدِّيَار : غَيَّرَتْهَا . ونَسَخَه : أَبْطَلَه وأَقَامَ شيئاً مُقَامَه . وقال اللَّيث : النَّسْخ : أَن تُزِيل أَمْراً كان من قبلُ يُعْمَل به ثم تَنْسَخَه بحادِثٍ غيرِه . وقال الفَرّاءُ : المَّسْخُ أَنْ تَعْمَلَ بالآيةِ ثُمَّ تَنزِلَ آيَةٌ أُخرَى فتَعمَلَ بها وتَتْركَ الأُولَى . وفي التنزيل : " ما نَنْسَخْ مِنْ آيةٍ أَو نُنْسِهَا نأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَو مِثْلِهَا " والآيَةُ الثّانِيَة ناسخةٌ والأُولَى مَنسوخَة . وقرأَ ابن عامرٍ " ما نُنْسِخْ من آية " بضمّ النّون من أَنسَخَ رُباعيّا . قال أَبو عليّ الفارسيّ : الهَمْزَة للوجُود كأَحْمَدْتُه : وجَدْتُه : مَحموداً . وقال الزمخشَريّ : الهَمْزَة للتعدية . حقّقَه شيخنا . وقال ابن الأَعرابيّ : لنَّسْخ تَبديلُ الشَّيْءِ مِن الشيْءِ وهو غيرُه . والشَّيْءِ مِن الشيْءِ وهو غيرُه . والشَّيءَ عن الفَّرَاءِ وأَبي سَعِيد : نَسخَه اللّه قِرْداً ومَسَخَه قِرْداً بمعنًى واحدٍ . ونَسَخَ الكِتَابَ : كَتَبَهُ عن مُعَارَضَةٍ . وفي التهذيب : النَّسخ اكتِتابُك كِتَاباً عن كِتَابٍ حَرْفاً بحرْف كانْتَسَخَه واسْتَنْسَخَه والكاتب ناسخ ومُنْتَسِخ . والمكتوب المَنْقُولُ منه : النُّسْخَة بالضّمّ وهو الأَصْل المُنتَسَخُ منه . وفي التنزيل " إِنّا كُنّا نَسْتَنْسخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُون " أَي نستنسِخ ما تَكتُب الحَفَظَةُ فيثبتُ عند اللّه تعالى . وفي التهذيب : أَي نأْمُر بنَسْخِه وإِثباته . ونَسَخَ ما في الخَلِيَّة : حَوَلَه إِلى غَيْرِهَا . والتَّنَاسُخُ والمُنَاسَخَةُ في الفرائض والمِرَاثِ : مَوْتُ وَرَثَةٍ بَعْدَ وَرَثةٍ وأَصْلُ المِيرَاث قائمٌ لم يُقْسَمْ وهو مَجاز وكذلك تَناسُخُ الأَزْمِنَة وهو تَدَاوُلُهَا وفي الحديث لم تكن نُبُوَّةٌ إِلاّ تَنَاسَخَتْ أَي تَحوَّلتْ من حالٍ إِلى حالٍ أَي أَمْر الأُمّةِ وتغايُر أَحوالِيه وهو مَجاز . أَو انقراضُ قَرْنٍ بَعْدَ قَرْنٍ آخَرَ . ومنه الفِرقَةُ التَّنَاسُخِيَّةُ وهي طائفةٌ تقولُ بتناسُخِ الأَرواحِ وأَنْ لا بَعْثَ وهو مَجاز وبَلْدَةٌ نَسِيخَةٌ ونُسَخِيَّةً كجُهَنِيَّة : بعيدةٌ . والنُّسُوخ بالضّمّ : ة بالقَادِسِيَّة

##### Türkçe

**نسخ**
**نَسَخَ - يَنْسَخُ - نُسْخَة - اسْتَنْسَخَ - يَسْتَنْسِخُ**
**نَسَخَ - يَنْسَخُ** + şey + bir şeyi: onun yerini aldı ve onun yerine geçti yahut ondan bir karşılık olarak: onu giderdi ve onun yerine geçti; ondan daha iyi olması bakımından: o, düzeltme ve tashih etmektir. Ve **النسخة** düzeltme ve tashih sonrası asıldır; **الاستنساخ** ise önceki olandan daha tashih edilmiş ve daha elverişli yeni bir nüsha yapılmasını istemektir; ve insanların işlerini **استنساخ** etmek: içinde ilâveler bulunan (meselâ fail, zamanı ve şartları hakkında) düzeltilmiş bir nüsha yapmak.

**نَسَخَ - يَنْسَخُ** + varlık + bir şeyi: onu bir şeyle ikame etti: onun yerine bir şeyle yetindi: onu iptal etti ve onun yerine daha yeni bir “model”i ikame etti: onun yerine ve karşılığı olarak, onun makamını tutsun ve onun yaptığını yapsın diye bir şey yaptı.

﴿وما أرسلنا من قبلك من رسول ولا نبي إلا إذا تمنى ألقى الشيطان في أمنيته فينسخ الله ما يلقي الشيطان ثم يحكم الله آياته﴾: Allah, şeytanın attığını, muhkem âyetlerinden bir âyetle ikame etti.

**نَسَخَ - يَنْسَخُ** + varlık + bir şeyi + bir şeyle: onun yerine bir şeyle yetindi: onu giderdi ve onun yerine daha yeni, gelişmiş ve daha iyi olan şeyi koydu: şeyi iptal etti, sildi ve giderdi; ve onun yerine, onun türünden fakat ondan daha iyi başka bir şey koydu; onun makamını tutar ve onun yaptığını yapar.

﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها﴾: bir âyetten neyi değiştirir, dönüştürür ve ikame edersek; bu, onun yerine bir bedel, bir karşılık ve bir başkası ile olur; onun benzeri yahut ondan daha hayırlısı.

**نُسْخَة**: “**نَسَخَ - يَنْسَخُ**”tan bir defaya mahsus mef‘ûl mânasında fiil ismi: belirli bir karşılık ve bedel: başka bir şeye benzeyen, bu nüsha için asıl sayılan ve onun makamını tutan ve ondan daha iyi olan yapılmış bir şey.

﴿ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح وفي نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون﴾: “**وفي نسختها**”: muradın, levhaların üzerinde olanın dışında, Tevrat’tan bir nüsha, yani bir karşılık ve bedel bulunması olması mümkündür: bu anlayış, zikrettiğimiz nesih mânasıyla uyuşur ve Kur’an’ın siyakıyla uyuşur: ﴿**ألقى الألواح**﴾; ve Tevrat ehlinin kitaplarında, onun kırıldığı ve Allah’ın ona ondan bir bedel yaptığı söylenir; böylece o, onun **نسختها**sı olur. Allah daha iyi bilir.

**اسْتَنْسَخَ - يَسْتَنْسِخُ** + varlık + bir şeyi: “**نَسَخَ - يَنْسَخُ**”tan “**استَفْعَلَ**” vezninde: “**يُنْسَخَ الشيء**” olmasını çabaladı ve istedi: bir şeyden bir nüsha yapmak için işin yürümesini çabalar: yok olup helâk olmuş bir şeyin yerine ve bedeli olarak bir nüsha yapar.

﴿هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون﴾: yaptıklarınızdan, geçmiş, bitmiş ve izi fânî olmuş olanlardan; bozulmuş ve helâk olmuşun yerine ve bedeli olarak bir nüsha yapardık: bu, canlı, cisimleşmiş, konuşan tasvire benzer bir şeyledir. Allah daha iyi bilir.

Ve lafız, “**التبديل والتغيير والتعويض**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَدَلَ - يَبْدُلُ**، **غَارَ - يَغِيْرُ**، **نَسَخَ - يَنْسَخُ**، **طارَ - يَطُوْرُ**، **صَارَ - يَصُورُ** (lâzım), **صَارَ - يَصِيْرُ** (lâzım)

**ننسخ**
﴿وما أرسلنا من قبلك من رسول ولا نبي إلا إذا تمنى ألقى الشيطان في أمنيته فينسخ الله ما يلقي الشيطان ثم يحكم الله آياته والله عليم حكيم(52)﴾ Hac ﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها ألم تعلم أن الله على كل شيء قدير(106)﴾ Bakara

**نسختها**
﴿ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح وفي نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون(154)﴾ A‘râf
﴿وكتبنا له في الألواح من كل شيء موعظة وتفصيلا لكل شيء فخذها بقوة وأمر قومك يأخذوا بأحسنها سأريكم دار الفاسقين(145)﴾ A‘râf
﴿ولما رجع موسى إلى قومه غضبان أسفا قال بئسما خلفتموني من بعدي أعجلتم أمر ربكم وألقى الألواح وأخذ برأس أخيه يجره إليه قال ابن أم إن القوم استضعفوني وكادوا يقتلونني فلا تشمت بي الأعداء ولا تجعلني مع القوم الظالمين(150)﴾ A‘râf { ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح وفي نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون(154)  A‘râf

**نستنسخ**
﴿هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون(29)﴾ Câsiye

Muhtâr es-Sıhâh
● [**نسخ**] ن س خ: Güneş gölgeyi **نَسَخَتِ** ve onu **انْتَسَخَتْهُ**: onu giderdi; rüzgâr yurtların izlerini **نَسَخَتِ**: onları değiştirdi; kitabı **نَسَخَ** ve onu **انْتَسَخَهُ** ve onu **اسْتَنْسَخَهُ**: aynıdır; **النُّسْخَةُ** ise kendisinden kopyalananın adıdır; ve âyetin âyetle **نَسْخُ**u, onun hükmünün benzerini gidermektir; ve **باب الكُّل** kesmedir.

Râgıb
**نسخ**
- **النسخ**: kendisini takip eden bir şeyin, bir şeyi gidermesidir; güneşin gölgeyi, gölgenin güneşi, ak saçın gençliği **نسخ** etmesi gibi. Bazen giderme anlaşılır, bazen ondan ispat anlaşılır, bazen de ondan iki iş anlaşılır. Ve kitabın **نسخ**u: kendisini takip eden bir hükümle hükmü gidermektir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها**﴾ [Bakara/106]. Denildi ki: mânası, onunla amel etmeyi gideririz yahut onu kulların kalplerinden sileriz; ve denildi ki: mânası, onu var eder ve indiririz; “kitabı **نسخت**” sözlerinden. Ve ﴿**وما ننسأه**﴾: yani onu geciktiririz de indirmeyiz. ﴿**فينسخ الله ما يلقي الشيطان**﴾ [Hac/52]. Ve kitabı **ننسخ** ederiz: onun soyut suretini başka bir kitaba nakletmektir; bu, ilk suretin giderilmesini gerektirmez; bilakis onun benzerinin başka bir maddede ispatını gerektirir; mühür nakşını birçok mumda edinmek gibi. Ve **الاستنساخ**: şeyin **نسخ**u ile öne geçmek ve **نسخ**a aday olmaktır. Ve bazen **النسخ** ile **الاستنساخ** kastedilir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون**﴾ [Câsiye/29]. Ve mirasta **المناسخة**: varislerin ardından varislerin ölmesi ve mirasın mevcut olup taksim edilmemiş olmasıdır. Ve zamanların ve asırların **تناسخ**u: bir kavmin ardından bir kavmin geçip onların yerini almasıdır. Ve **التناسخ**u söyleyenler, şeriatın ispat ettiği üzere dirilişi inkâr eden bir kavimdir; ve ruhların bedenlere ebediyen intikal ettiğini iddia ederler (Abdülkâhir el-Bağdâdî dedi ki: **التناسخ**u söyleyenler sınıflardır: filozoflardan bir sınıf ve semeniye’den bir sınıf; bu iki sınıf İslâm’dan önceydi. İki başka sınıf da İslâm devletinde ortaya çıktı: biri kaderiyeden, diğeri de aşırı râfızîlerden. Ve bu sapıklığı ilk söyleyen, râfızîlerden Sebeiyye’dir; Ali’nin, ilâhın ruhu onda hulûl edince ilâh olduğunu iddia etmeleri sebebiyle. Bunun tafsilini **الفرق بين الفرق** s. 270-276’da gör).

Lisân özeti
1. Bir şeyi **نسخ** eder, onu **ينسَخُه** **نَسْخاً**; ve onu **انتسَخَه** ve onu **استنسَخَه**: onu, karşılaştırdığı nüshadan yazdı. **التهذيب**: **النَّسْخ**, bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır; ve asıl **نُسخةٌ**dır; ve kendisinden yazılan **نُسخة**dır; çünkü onun makamını tuttu; ve yazan **ناسخ**tır, **منتسخ**tir.
2. **الاستنساخ**: bir kitaptan bir kitap yazmaktır.
3. Ve **النَّسْخ**: bir şeyi iptal etmek ve onun yerine başkasını ikame etmektir; tenzilde: ﴿**ما نَنسخْ من آية أَو نُنسها نأْت بخير منها أَو مثلها**﴾; ikinci âyet **ناسخة**, birincisi **منسوخة**dır; ve şey, şeyi **نَسْخاً** **ينسخ** eder: yani onu giderir ve onun yerinde olur.
4. **النسخ**, şeyi şeyden değiştirmektir; o ise ondan başkasıdır; ve âyetin âyetle **نَسْخ**u: onun hükmünün benzerini gidermektir.
5. Ve **النسخ**: şeyi, o aynı şey olarak, bir yerden bir yere nakletmektir.
6. Allah onu maymun olarak **مَسَخه** etti ve onu maymun olarak **نسخه** etti: mânaca birdir.
7. Şeyi şeyle **نسخ** eder, onu **ينسَخه**; ve onu **انتسخه**: onu onunla giderdi ve onu onunla devretti.
8. **النسْخ**: daha önce onunla amel edilen bir işin ortadan kalkması, sonra onu ondan başka bir hâdise ile **تنسخه** etmendir.
9. **النسخ**: âyetle amel etmen, sonra başka bir âyetin inmesi; onunla amel etmen ve birincisini terk etmendir.
10. Eşyalar **تَناسَخ** eder: el değiştirir; böylece bazısı bazısının yerinde olur; devletler ve mülk gibi.
11. Güneş gölgeyi **نسَخَت** ve onu **انتسخته**: onu giderdi; mânası, gölgeyi götürdü ve onun yerine geçti.

Lisânü’l-Arab
● - **نسخ**: bir şeyi **نسخ** eder, onu **ينسَخُه** **نَسْخاً**; ve onu **انتسَخَه** ve onu **استنسَخَه**: onu, karşılaştırdığı nüshadan yazdı. **التهذيب**: **النَّسْخ**, bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır; ve asıl **نُسخةٌ**dır; ve kendisinden yazılan **نُسخة**dır; çünkü onun makamını tuttu; ve yazan **ناسخ** ve **منتسخ**tir. Ve **الاستنساخ**: bir kitaptan bir kitap yazmaktır; tenzilde: ﴿**إِنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون**﴾; yani Allah katında sabit olsun diye, koruyucuların yazdığını **نستنسخ** ederiz; ve **التهذيب**’de: yani onun **نسخ** edilmesini ve sabit kılınmasını emrederiz. Ve **النَّسْخ**: bir şeyi iptal etmek ve onun yerine başkasını ikame etmektir; tenzilde: ﴿**ما نَنسخْ من آية أَو نُنسها نأْت بخير منها أَو مثلها**﴾; ikinci âyet **ناسخة**, birincisi **منسوخة**dır. Abdullah b. Âmir okudu: ﴿**ما نُنسخ**﴾ nûnu damme ile; yani bir âyetten seni ne **ننسخ** edersek; ve kıraat birincisidir. İbnü’l-A‘râbî: **النسخ**, şeyi şeyden değiştirmektir; o ise ondan başkasıdır; ve âyetin âyetle **نَسْخ**u: onun hükmünün benzerini gidermektir. Ve **النسخ**: şeyi, o aynı şey olarak, bir yerden bir yere nakletmektir. Ebû Amr dedi: bir gün Ebû’l-Abbâs’ın yanında bulundum; derken bir adam geldi, yanında namaz kitabı vardı; bir satırda mürekkep, öbür satırda beyazlık; Sa‘leb’e dedi ki: bu kitabı öbür tarafa çevirdiğimde hangisi namaz kitabıdır? Sa‘leb dedi ki: ikisi de birlikte namaz kitabıdır; ne bu ona daha lâyıktır ne de şu ona daha lâyıktır. Ferrâ ve Ebû Sa‘îd: Allah onu maymun olarak **مَسَخه** etti ve onu maymun olarak **نسخه** etti: mânaca birdir. Ve şeyi şeyle **نسخ** eder, onu **ينسَخه**; ve onu **انتسخه**: onu onunla giderdi ve onu onunla devretti; ve şey, şeyi **نَسْخاً** **ينسخ** eder: yani onu giderir ve onun yerinde olur. Leys: **النسْخ**, daha önce onunla amel edilen bir işin ortadan kalkması, sonra onu ondan başka bir hâdise ile **تنسخه** etmendir. Ferrâ: **النسخ**, âyetle amel etmen, sonra başka bir âyetin inmesi; onunla amel etmen ve birincisini terk etmendir. Ve eşyalar **تَناسَخ** eder: el değiştirir; böylece bazısı bazısının yerinde olur; devletler ve mülk gibi. Hadiste: “Bir nübüvvet olmadı ki mutlaka **تَناسَخَت**” yani bir hâlden bir hâle dönüştü; yani ümmetin işi ve hâllerinin değişmesi. Ve Araplar der: güneş gölgeyi **نسَخَت** ve onu **انتسخته**: onu giderdi; mânası, gölgeyi götürdü ve onun yerine geçti. A‘câc dedi:
Eğer düşmanlar bizi sandılarsa, hırıltı çıkardılar
İniş ve kavrayışla ki o **يُنْسَخ** edilmez
yani dönüşmez. Ve rüzgâr yurtların izlerini **نسَخَت**: onları değiştirdi. Ve **النُّسخة** (damme ile): kendisinden kopyalananın aslıdır. Ve farzlar ve mirasta **التناسخ**: varislerin ardından varislerin ölmesidir; mirasın aslı mevcut olup taksim edilmemiştir; ve aynı şekilde zamanların ve asrın ardından asrın **تناسخ**u.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**نسخ**) **النون** ve **السين** ve **الخاء** tek bir asıldır; ancak onun kıyasında ihtilaf edilmiştir. Bir kavim dedi ki: kıyası, bir şeyi kaldırmak ve onun yerine başkasını ispat etmektir. Başkaları dedi ki: kıyası, bir şeyi bir şeye dönüştürmektir. Dediler ki: **النَّسْخ**: kitabın **نَسْخ**udur. Ve **النَّسْخ**: daha önce onunla amel edilen bir iştir; sonra onu ondan başka bir hâdise ile **يُنسَخ** eder; âyet gibi: onda bir emir iner, sonra başka bir âyetle **تُنسَخ** edilir. Ve her şey bir şeyin ardılı olursa onu **انتَسخَه** etmiştir. Ve güneş gölgeyi **انتسخت**; ve ak saç gençliği. Ve varislerin **تناسُخ**u: varislerin ardından varislerin ölmesidir; mirasın aslı mevcut olup taksim edilmemiştir. Ve bundan zamanların ve asırların **تناسُخ**u. Sicistânî dedi: **النَّسْخ**: kovandaki balı ve arıyı bir başkasına dönüştürmendir. Dedi ki: ve bundan kitabın **نَسْخ**u.

El-Kâmûsü’l-Muhît:
Onu **نَسَخَه** ( **مَنَعَه** gibi): onu giderdi, değiştirdi, iptal etti ve onun yerine bir şeyi ikame etti; ve şeyi **مَسَخَه** etti; ve kitabı, karşılaştırma üzere yazdı; onu **كانْتَسَخَه** ve onu **اسْتَنْسَخَه**; ve kendisinden nakledilen **النُّسْخَةُ**dır (damme ile); ve kovandaki şeyi, onu başkasına dönüştürdü. Ve mirasta **التَّناسُخُ** ve **المُناسَخَةُ**: varislerin ardından varislerin ölmesidir; mirasın aslı mevcut olup taksim edilmemiştir. Ve zamanların **تَناسُخُ**u: onların el değiştirmesi; yahut bir asrın ardından başka bir asrın yok olup gitmesi; ve bundan **التَّناسُخِيَّةُ**. Ve **بَلْدَةٌ نَسيخَةٌ** ve **نُسَخِيَّةٌ** ( **جُهَنِيَّةٍ** gibi): uzak. Ve **النُّسوخُ** (damme ile): Kâdisiyye’de bir yer.

Tâcü’l-Arûs:
**نسخ**
Onu onunla **نَسخَه بِهِ** ( **مَنَعَه** gibi) onu **ينسَخُه**; ve onu **انتَسَخَه**: onu onunla giderdi ve onu onunla devretti; ve şey, şeyi **نَسْخاً** **يَنسَخ** eder: yani onu giderir ve onun yerinde olur. Ve Araplar der: güneş gölgeyi **نَسَخَتِ** ve onu **انتَسَخَتْه**: onu giderdi; mânası, gölgeyi götürdü ve onun yerine geçti; bu mecazdır. Ve âyetin âyetle **نَسْخُ**u: onun hükmünü gidermektir. Ve **النَّسْخ**: şeyi, o aynı şey olarak, bir yerden bir yere nakletmektir. Ve onu **نسخَه**: onu değiştirdi. Ve rüzgâr yurtların izlerini **نَسَخَت**: onları değiştirdi. Ve onu **نَسَخَه**: onu iptal etti ve onun yerine bir şeyi ikame etti. Leys dedi: **النَّسْخ**: daha önce onunla amel edilen bir işi gidermen, sonra onu ondan başka bir hâdise ile **تَنْسَخَه** etmendir. Ferrâ dedi: **المَّسْخُ**: âyetle amel etmen, sonra başka bir âyetin inmesi; onunla amel etmen ve birincisini terk etmendir. Tenzilde: ﴿**ما نَنْسَخْ مِنْ آيةٍ أَو نُنْسِهَا نأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَو مِثْلِهَا**﴾; ikinci âyet **ناسخة**, birincisi **مَنسوخَة**dır. İbn Âmir okudu: ﴿**ما نُنْسِخْ من آية**﴾ nûnu damme ile; dörtlü **أَنسَخَ**tan. Ebû Ali el-Fârisî dedi: hemze, “bulma” içindir; **أَحْمَدْتُه** gibi: onu övülmüş buldum. Zemahşerî dedi: hemze, geçişli kılma içindir. Şeyhimiz onu tahkik etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **لنَّسْخ** şeyin şeyden değiştirilmesidir; o ise ondan başkasıdır. Ve Ferrâ ve Ebû Sa‘îd’den: Allah onu maymun olarak **نَسخَه** etti ve onu maymun olarak **مَسَخَه** etti: mânaca birdir. Ve kitabı **نَسَخَ**: onu karşılaştırma üzere yazdı. **التهذيب**’de: **النَّسخ**, bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır; onu **كانْتَسَخَه** ve onu **اسْتَنْسَخَه**; ve yazan **ناسخ** ve **مُنْتَسِخ**tir. Ve kendisinden nakledilen yazılı: **النُّسْخَة** (damme ile); o, kendisinden kopyalanan asıldır. Tenzilde: ﴿**إِنّا كُنّا نَسْتَنْسخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُون**﴾: yani koruyucuların yazdığını **نستنسِخ** ederiz; böylece Allah Teâlâ katında sabit olur. **التهذيب**’de: yani onun **نَسْخ** edilmesini ve sabit kılınmasını emrederiz. Ve kovandaki şeyi **نَسَخَ**: onu başkasına çevirdi. Ve farzlar ve mirasta **التَّنَاسُخُ** ve **المُنَاسَخَةُ**: varislerin ardından varislerin ölmesidir; mirasın aslı mevcut olup taksim edilmemiştir; bu mecazdır. Ve aynı şekilde zamanların **تَناسُخُ**u: onların el değiştirmesidir; hadiste: “Bir nübüvvet olmadı ki mutlaka **تَنَاسَخَتْ**” yani bir hâlden bir hâle dönüştü; yani ümmetin işi ve hâllerinin değişmesi; bu mecazdır. Yahut bir asrın ardından başka bir asrın yok olup gitmesi. Ve bundan **الفِرقَةُ التَّنَاسُخِيَّةُ**: ruhların **تناسخ**unu ve dirilişin olmamasını söyleyen bir taifedir; bu mecazdır. Ve **بَلْدَةٌ نَسِيخَةٌ** ve **نُسَخِيَّةً** ( **جُهَنِيَّة** gibi): uzak. Ve **النُّسُوخ** (damme ile): Kâdisiyye’de bir yer.
